Anciennes loix des François conservées dans les coutumes angloises recueillies par Littleton_ Vol. II (French) David Hoüard and Sir Thomas Littleton 1180 downloads.pdf

548 pages · Make another flipbook

Page 1

Page 2

Page 3

The Project Gutenberg eBook of Anciennes loix des François
conservées dans les coutumes angloises recueillies par Littleton,
Vol. II
This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at
www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you
will have to check the laws of the country where you are located
before using this eBook.

Title: Anciennes loix des François conservées dans les coutumes
angloises recueillies par Littleton, Vol. II

Author: Sir Thomas Littleton
David Hoüard

Release date: May 8, 2010 [eBook #32298]

Language: French

Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/32298

Credits: Produced by Anna Tuinman, Steven Giacomelli, Rénald
Lévesque
and the Online Distributed Proofreading Team at
http://www.pgdp.net (This file was produced from images
generously made available by The Internet Archive/Canadian
Libraries)

*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK ANCIENNES
LOIX DES FRANÇOIS CONSERVÉES DANS LES COUTUMES
ANGLOISES RECUEILLIES PAR LITTLETON, VOL. II ***

Page 4

Page 5

ANCIENNES

LOIX

Page 6

DES FRANÇOIS,
OU

Page 7

ADDITIONS AUX REMARQUES
SUR LES COUTUMES ANGLOISES

.

RECUEILLIES PAR LITTLETON;

Avec les Pieces justificatives des principaux points d'Histoire
& de Jurisprudence traités dans ces Remarques.

Par M. HOUARD, Avocat en Parlement, Correspondant de l'Académie
des Inscriptions & Belles-Lettres.

Si me errasse deprehenderis, in viam revoca;
Et ducem sequar manibus pedibusque.
Skénée.

NOUVELLE ÉDITION.

TOME SECOND.

Page 8

A ROUEN,

Chez LE BOUCHER le jeune, Libraire, rue Ganterie.
Et se trouve à Paris,
Chez DURAND, Neveu, Libraire, rue Galande.

M. DCC. LXXIX.
AVEC APPROBATION ET PRIVILÈGE DU ROI.

Page 9

TABLE
DES

Page 10

DIFFERENTES PIECES
CONTENUES DANS LE SECOND VOLUME.

Notice du Livre connu sous le nom de Glanville, page 1

Usage que l'on peut faire des Ouvrages de Flete & de Britton, pour la
discussion des points les plus curieux de la Jurisprudence & de la Coutume de
Normandie, 16

Pieces justificatives des Remarques du premier Volume, 75

Loix & Coutumes que le Roi Guillaume donna aux Anglois après sa Conquête,
76
Observations sur les Loix d'Edouard le Confesseur, 118

Réflexions sur le Recueil des Loix Anglo-Saxonnes de Wilkins, 176

Domini Henrici Spelmanni. Codex Legum veterum Statutorum Regni Angliæ;
quæ ab ingressu Guilielmi I. usque ad annum nonum Henrici III, edita sunt, 180

Dictionnaire des mots les moins intelligibles du Texte de Littleton, 429

Eclaircissemens & Corrections, 447

Catalogue des Auteurs & des Ouvrages cités dans les deux Volumes, 462

Table des Matieres des premier & second Volumes, 467

Page 11

ANCIENNES

LOIX

Page 12

DES FRANÇOIS,
OU

ADDITIONS AUX REMARQUES

SUR LES COUTUMES ANGLOISES

RECUEILLIES PAR LITTLETON.

NOTICE DU LIVRE CONNU SOUS LE NOM
de Glanville.

Cet Ouvrage, qui est écrit en Latin, est intitulé: Tractatus de Legibus &
Consuetudinibus regni Angliæ, tempore Regis Henrici secundi compositus,
Justitiæ gubernacula tenente illustri viro Ranulpho de Glanvilla Juris regni &
antiquarum consuetudinum eo tempore peritissimo, & illas solum Leges
continet & consuetudines secundum quas placitatur in curia Regis ad
scacarium & coram Justitiis ubicumque fuerint.

Des quatorze Livres qui forment la division de cet Ouvrage, le premier regle la
compétence de la Cour du Roi & de celle du Vicomte. On y indique aussi la
Procédure que l'on doit tenir en ces deux Tribunaux pour y faire admettre les
exoïnes & les autres exceptions, jusqu'au moment où le demandeur & le
défendeur comparoissent ensemble devant les Juges.

Le second Livre prescrit les formalités qui précedent immédiatement le
Jugement, telles que l'élection des Jureurs; la vue ou visite des fonds en litige;
le Rapport ou le Procès-verbal de l'état des lieux. On y détermine encore les
différens cas où la grande Assise, ou le Duel doivent décider la question. Les
cérémonies du Combat judiciaire n'y sont point détaillées; on s'y borne à faire
connoître les qualités requises pour être admis à combattre personnellement, ou
à fournir un Champion, & les peines auxquelles le vaincu doit être condamné.
Ces peines se réduisent, en matiere civile, à une amende & à la perte de la

Page 13

Seigneurie, ou de la propriété qui font le sujet du Procès. En matiere criminelle,
le vaincu est puni de mort.

Le troisieme Livre traite des Garanties. On n'y trouve que des formules de
Brefs, la fixation des délais pour comparoître & pour appeller en Jugement,
ceux sur lesquels on prétend exercer quelque recours.

Le quatrieme développe l'ordre des poursuites que l'on doit faire pour se
maintenir dans le Patronage des Eglises ou pour reclamer ce droit.

Le cinquieme parle de l'état du Serf ou Villain; de l'espece des preuves requises
pour établir sa qualité de libre.

Le sixieme a pour objet la Dot ou le Douaire des femmes; les moyens d'obliger
les héritiers d'un mari à indemniser sa veuve des aliénations faites au préjudice
de cette derniere.

On apprend dans le septieme quels sont les droits des enfans légitimes ou
bâtards; ceux des majeurs ou des mineurs; la durée & les effets des Tutelles
roturieres ou des Gardes-Nobles.

Dans le huitieme Livre on voit des modeles de Transactions & de Records
passés en la Cour du Roi.

Les Hommages, les Reliefs sont l'objet du neuvieme. Il traite aussi de la
Jurisdiction des Seigneurs sur leurs vassaux, & des confiscations auxquelles
ceux-ci s'exposent, soit en ne s'acquittant point de leurs services, soit en violant
la foi qu'ils ont promise pour leurs tenures.

Le dixieme ne contient que des formules de Brefs pour se faire payer des dettes
ou pour se procurer l'exécution des Contrats de vente, de donation, de prêt & de
garantie.

Le onzieme indique les diverses circonstances où on peut se défendre par
Procureur dans les Tribunaux de Justice.

La forme des Brefs de Droit, c'est-a-dire, des Brefs requis pour reclamer un
Serf fugitif; pour révendiquer des meubles indûement saisis; pour la mesure des
terres; pour les partages des fonds, &c. fait la matiere du douzieme.

Page 14

Le treizieme expose la procédure des Plaids ou Assises de Dessaisine, soit de
biens ou de droits profanes, soit de Patronage d'Eglise.

Le quatorzieme enfin détermine l'espece de crime dont le Roi peut seul
connoître. Ces crimes sont ceux de leze-Majesté, d'homicide, de faux, les
incendies, le rapt.

Sur toutes ces matieres, le Compilateur dit simplement ce que l'on doit
pratiquer. Il ne fait aucunes réflexions sur les motifs ni sur le but des usages.
C'est notre style de Gauret avec lequel on peut faire en France toutes les
diligences prescrites par les Ordonnances de 1667 & de 1670, sans les entendre,
& même sans les avoir lues.

Dans le Recueil du Praticien Anglois, les formalités anciennes ne sont point
distinguées de celles prescrites par de nouveaux Statuts: & comment auroit-il
fait cette distinction? Il avoue dans sa Préface que l'ignorance des Scribes, & la
multiplicité des Loix rendoient de son temps la collection du Droit public
Anglois absolument impossible 1.
Note 1: (retour) Leges autem & jura regni scripto universaliter concludi nostris
temporibus, omnino impossibile est, cum propter scribentium ignorantiam, tum
propter earum multitudinem confusam. Glanvill. Prolog. in fin.

Ces Loix étoient écrites en Normand. La difficulté de bien entendre cette
langue avoit fait négliger de recourir aux sources, & toute la science du Barreau
se réduisoit, chez la plupart de ceux qui y remplissoient quelques fonctions du
temps de Glanville, à connoître le Bref qui convenoit à chaque espece d'action;
à faire valoir contre les Brefs quelques exceptions tirées du vice de leur
rédaction, ou à observer exactement les délais & les expressions dans lesquels
les témoignages ou les Sentences devoient être conçus.

Glanville, en faisant rassembler les diverses Formules de Procédures usitées
depuis la conquête jusqu'à son siecle, a donc rendu à sa Patrie un service
important. Les Procédures une fois constantes, il a été plus aisé d'appercevoir
les principes dont elles étoient dérivées, & de suivre la trace des changemens
qu'elles avoient éprouvés depuis leur institution primitive.

Ce célebre Jurisconsulte, dans le Traité qui porte son nom, ne s'est pas servi,
comme quelques-uns l'ont imaginé, des termes, du témoignage, & de l'autorité

Page 15

de Justinien 2. Les Institutes de cet Empereur lui ont seulement fourni l'idée de
la distribution des matieres.
Note 2: (retour) Arth. Duck, L. 2. c. 338.

Voici l'opinion que j'ai conçue du Recueil de Glanville. Il indique la méthode la
plus sûre pour faire exécuter la Loi; & Littleton nous instruit des causes & du
but de cette méthode. Celui-ci propose toutes les maximes; & la compilation de
Glanville comprend toutes les Procédures propres à mettre ces maximes en
action. Littleton suppose en ses Lecteurs la connoissance de ces Procédures; &
le Rédacteur du Traité, que je ne désignerai plus désormais que par le nom du
Chancelier Anglois, ne peut être utile qu'à ceux auxquels la Loi est déjà connue.

Ces deux Ouvrages réunis suffisent pour instruire à fond des Coutumes & de
l'ordre judiciaire observés chez les anciens Normands. De-là je me suis souvent
borné à traduire Glanville dans mes Remarques sur les Textes de Littleton. Tous
les Brefs, dont Glanville nous a conservé des modeles, n'ont pu cependant
entrer dans ces Remarques. Ce sont donc ces Brefs étrangers au plan du
premier Volume, & qui fournissent matiere à des observations intéressantes,
que j'ai réservés pour ce Volume-ci. Après les avoir rapportés, je ferai quelques
réflexions sur l'antiquité des Actes auxquels ce nom de Bref étoit anciennement
attribué.

Bref premier.

Præcipe quod reddat.

Le Bref qui s'appelloit ainsi est conçu dans les termes suivans:

Rex Vice-Comiti salutem: Præcipe A. quod juste & sine dilatione reddat B.
unam hidam 3 terræ in villa illa, unde idem B. queritur quod predictus A. ei
deforciat; & nisi fecerit summone eum per bonos summonitores quod sit ibi
coram me vel Justiciis meis in crastino post octabis clausi pasche apud locum
illum ostensurus quare non fecerit; & habebis ibi summonitores & hoc Breve.
Teste Ranulpho de Glanvilla apud Clarindon.
Note 3: (retour) Hoved. pag. 548.

Page 16

On retrouve dans ce Bref le modele des Lettres de Clameur de Loi apparente
usitées en Normandie.

II.

Non ponatis in defaltam.

Ce Bref répond à nos Lettres d'Etat. En voici la Formule.

Rex Justiciario salutem: Warrantizo B. qui fuit apud illum locum per preceptum
meum illo die in servitio meo, & ideo coram vobis eo die Assisiis nostris
interesse non potuit &, vobis mando quod pro absentia sua illius diei eum non
ponatis in defaltam, nec in aliquo sit perdens.

III.

Capias.

Le Bref Capias s'obtenoit contre le défendeur quand il avoit laissé passer tous
les délais sans comparoître, ou lorsqu'il avoit fait proposer de fausses excuses.
La tenure, en ces deux cas, étoit sequestrée en la main du Roi.

Rex Vice-Comiti salutem: Precipio tibi quod sine dilatione capias manum
meam medietatem terre de illa villa quam M. clamat ad dotem suam versus R.
de qua placitum est inter eos in curia mea & diem captionis Justiciis meis scire
facias & summone per bonos summonitores prædictum R. quod sit coram me
vel Justiciis meis apud West-Monasterium à crastino octabis clausi pasche in
quindecim dies auditurus inde judicium suum, & habeas ibi summonitores &
hoc breve.

IV.

Queras.

Rex Vice-Comiti salutem: Precipio tibi quod sine dilatione diligenter queras
per Comitatum tuum A. qui falso essoniavit B. versus C. in curia mea & salvo
facias eum custodiri, donec aliud inde habueris preceptum meum T.

Page 17

Les Exoïneurs 4 étoient crus à leur serment sur la vérité de l'excuse
qu'employoit le défendeur pour justifier sa non-comparence. Mais comme le
serment avoit quelquefois été prêté en l'absence du demandeur 5, celui-ci
obtenoit le Bref Queras pour être admis à prouver la fausseté du serment.
Note 4: (retour) C'est le nom que l'ancien Coutumier Normand donne à ceux qui
proposoient en Cour les raisons qu'un défendeur avoit pour ne pas se présenter au
jour de l'assignation.

Note 5: (retour) Anc. Coutum. ch. 39. & Rouillé sur ledit Chap.

V.

Celui qui avoit employé l'Exoïneur ne pouvoit le soustraire à la peine due aux
parjures, qu'en donnant caution de ce qu'il feroit preuve du fait que ce dernier
avoit attesté. Si donc après avoir offert cette preuve il ne donnoit pas caution
dans le terme fixé par le Juge, il étoit assigné en vertu du Bref suivant.

Quare non habuerit Warrantum.

Rex, &c. summone, &c. T. quod sit coram me, &c. quare non habuerit I. coram
me die illo ad Warrantum de essonio quod I. pro eo fecit in curia mea versus M.
sicut plegiavit ipsum ad habendum eum, & habeas ibi summonitores & hoc
breve, &c.

VI.

Quand l'une des Parties ne se présentoit point en Jugement, son adversaire
obtenoit du Roi la tenure par un Bref en cette forme.

Seisias.

Rex Vice-Comiti, &c. Precipio tibi quod, &c. seisias M. de tanta terra in villa
illa, &c. quia seisina illius terre adjudicata est eidem M. in curia mea pro
defectu.

Glanville, ainsi que l'Auteur du vieux Coutumier de Normandie, admet deux
Exoïnes pour maladies.

Page 18

Quandoque ex infirmitate veniendi, quandoque ex infirmitate de rescantisa,
c'est-à-dire, l'Exoïne de voie de Cour, & celle de mal resséant. La premiere
s'entendoit des accidens qu'éprouvoit un plaideur dans le cours d'un voyage
entrepris pour se présenter à la Cour, & la seconde de toute maladie qui
empêchoit un homme assigné de sortir de chez lui ou qui le retenoit au lit, de
malo lecti. L'examen de la situation du malade étoit en ce dernier cas
indispensable; & pour constater si la maladie étoit réellement de nature à
exempter cet assigné de se défendre par lui-même, on avoit recours au Bref de
Languore.

VII.

Rex Vice-Comiti: Precipio tibi quod, &c. mittas quatuor milites legales de
Comitatu tuo, ad videndum si infirmitas B. unde se essoniaverit in curia mea
versus R. sit languor vel non. Et si viderint quod sit languor, tunc ponant ei
diem à die visonis in unum annum & unum diem quod sit coram me vel Justiciis
meis, vel sufficientem responsalem mittat inde responsurum. Et si viderint quod
non sit languor, tunc ponant ei certum diem quo veniat, vel sufficientem
responsalem mittat, inde responsurum. Et summone per bonos summonitores
predictos quatuor milites, quod tunc sint ibi ad testificandum visum suum, &
quem diem ei posuerint & habeas ibi summonitores & hoc breve, T. &c.

VIII.

Le Bref pour faire la visite d'un terrein litigieux étoit rédigé à peu près de
même; il s'appelloit Breve ad Videndum.

Rex Vice-Comiti, &c. Precipio, &c. quod mittas liberos homines & legales de
visineto, de illa villa, ad videndum unam hidam terræ in villa illa quam M.
clamat versus R. & unde placitum est inter eos in curia mea, & habeas quatuor
ex illis coram me vel Justiciis meis, eo die ad testificandum visum suum &
quem diem ei posuerunt, T. &c.

IX.

Les noms des Brefs se tiroient de la clause qui désignoit plus précisément l'effet
auquel ils étoient destinés. Ainsi le Bref par lequel une Cause étoit évoquée en

Page 19

la grande Assise portoit le nom de prohibe ne teneat, parce qu'il avoit sur-tout
pour but d'empêcher le Vicomte de prononcer.

Rex Vice-Comiti salutem, &c. Prohibe N. ne teneat placitum in curia sua, quod
est inter M. & R. de una hida terre in illa villa quam idem R. clamat versus
præfatum M. per Breve meum nisi duellum inde vadiatum fuerit, quia M. qui
tenens est, posuit se inde in Assisam meam, & petit recognitionem fieri, quis
eorum majus jus habeat in terra illa; teste, &c.

X.

Ce Bref s'obtenoit non-seulement pour se conserver la propriété d'un fonds,
mais encore pour se maintenir dans celle des Services ou des Redevances
Seigneuriales. En ce dernier cas il étoit conçu en cette forme:

Rex, &c. Prohibe ne teneat placitum in curia sua quod est inter M. & R. de
servicio octo solidorum & unius sextarii 6 mellis, & duabus Stikis 7
Anguillarum, que prefatus M. exigit à prefato R. de servitio annuo de libero
tenemento suo quod de eo tenet in illa villa, de quo tenemento idem R.
recognoscit se debere ei octo solidos per annum pro omni servitio, nisi duellum,
&c. & petit recognitionem utrùm inde debeat per annum octo solidos pro anni
servitio vel octo solidos & insuper unum sextarium mellis & duas Stikas
Anguillarum, &c.
Note 6: (retour) Le sextier contenoit douze livres d'eau, & le quartier, quarterium,
n'en pesoit que huit. Vide Assis. Reg. David. super tynam Collect. Skenet.

Note 7: (retour) Esticke, stica, c'est le nom d'une mesure contenant un certain
nombre d'anguilles.

XI.

Après que ce Bref avoit été notifié au défendeur, le demandeur en impétroit un
autre, par lequel il étoit enjoint au Vicomte de nommer quatre Chevaliers pour
choisir avec lui douze Jureurs. Le choix de ces Jureurs étant fait, ils prêtoient
serment en vertu d'un nouveau Bref, dont je ne donne point ici la formule,
parce que j'ai parlé ailleurs assez au long de tous les Brefs nécessaires pour
l'instruction des Causes d'Assises.

Quare trahit.

Page 20

Voici la Formule de ce Bref.

Rex Vice-Comiti salutem; Questus est mihi R. quod N. trahit eum ad
villenagium, de sicut ipse est liber homo ut dicit, & ideo precipio tibi quod si
idem R. fecerit te securum de clamore suo prosequendo, tunc ponas loquelam
illam coram me vel Justiciis meis eo die & interim eum pacem inde habere
facias. Et summone per bonos summonitores predictum N. quod tunc sit ibi
ostensurus quare trahit eum ad villenagium injuste, & habeas ibi, &c.

Les Procédures dont ce Bref étoit suivi étoient tout-à-fait semblables à celles
prescrites par les Capitulaires pour constater sa liberté 8, ou on représentoit une
Chartre d'ingénuité, ou on prouvoit qu'on étoit né libre par le témoignage de ses
parens & de ses voisins. Les Brefs pour reclamer une dot, pour mesurer ou
partager des terres, ont eu aussi évidemment pour principes les maximes
adoptées par les anciennes Loix Françoises sur les mêmes matieres: & il n'y a
peut-être pas un seul des autres Brefs conservés par Glanville dont on ne puisse
trouver le modele dans les diverses préceptions recueillies par les Historiens ou
les Jurisconsultes du premier âge de notre Monarchie 9. Avant de faire plus
particulierement connoître cette identité des Brefs Anglo-Normands & des
anciennes Préceptions Françoises, il est essentiel de se bien convaincre que M.
de Montesquieu n'a connu ni la nature ni les effets de ces préceptions.
Note 8: (retour) Capitul. 2, ann. 803, col. 389. Bálus. Capitul. ann. 803, col. 395.
ibid. x. vol. Glanvilla, L. 5, c. 4.

Note 9: (retour) Capitul. Dagobert. Reg. 2. Leg. Alaman. ch. 56, nº 1, col. 72, Balus.
Glanvilla, c. 3, Balus. col. 8z, ibid. Capitul. 7, ann. 803, art. 10, col. 404, ibid, &
Glanvilla, L. 7.

Selon ce célebre Ecrivain 10, les préceptions étoient des ordres que le Roi
envoyoit aux Juges pour faire ou souffrir certaines choses contre la Loi. Ce
n'est certainement pas-là l'idée que nous en donne Grégoire de Tours dans les
endroits cités par M. de Montesquieu. Le Prêtre Anastase refusoit de livrer à
son Evêque les Chartres de plusieurs propriétés que la Reine Clotilde lui avoit
accordées; l'Evêque, pour l'y contraindre, le fit enfermer vivant dans un
tombeau. Anastase délivré de cette horrible prison par une espece de miracle,
eut recours au Roi Clotaire, & il reçut de ce Prince des préceptions qui le
mirent à l'abri des persécutions du cruel Prélat, & le maintinrent & sa postérité
dans la libre jouissance de ses biens. Presbiter autem acceptis à Rege
præceptionibus res suas ut libuit defensavit posseditque ac suis posteris

Page 21

dereliquivit 11. Peut-on dire que ces préceptions ayent été accordées pour
autoriser l'infraction des regles de la Justice? Les Rois donnoient encore des
préceptions pour l'élection des Evêques: assurément les personnes instruites ne
trouveront rien d'illégal dans ces ordres. L'Auteur de l'Esprit des Loix a donc
mal défini les préceptions; l'histoire d'Andarchius va de plus en plus nous le
démontrer.
Note 10: (retour) Esprit des Loix, 4º vol. L. 31, c. 2, p. 115.

Note 11: (retour) Greg. Turon, L. 4, c. 12.

Cet homme, né serf d'un Sénateur, avoit fait ses etudes avec lui, & reçu la
même éducation. Il sçavoit Virgile, le Code Théodosien & le Calcul. Enflé de
ces connoissances, il commença par mépriser ses maîtres, il se recommanda à
un Duc, en obtint un emploi dans ses troupes. Au moyen de cette décoration
s'étant insinué chez Ursus, Bourgeois de Clermont, il feignit de se lier d'amitié
avec lui. Ursus avoit une fille; Andarchius se proposa de l'obtenir en mariage.
Pour y réussir il déposa dans un cabinet de la maison d'Ursus sa cuirasse, &
recommanda à la femme de ce dernier, en l'absence de son mari, d'empêcher
que personne ne pénétrât dans ce cabinet, parce que le dépôt qu'il y avoit
renfermé valoit plus de seize mille pieces d'or, lui faisant néanmoins entendre
qu'il lui en feroit volontiers le sacrifice, si elle vouloit lui accorder sa fille.
Cette femme, simple & crédule, promit, sans consulter son mari, sa fille à
Andarchius. Celui-ci sur le champ se pourvoit en la Cour du Roi, & y obtient
une préception qui enjoint au Juge du lieu de lui donner la fille d'Ursus pour
femme præceptionem ad judicem loci exhibuit ut puellam hanc suo matrimonio
sociaret, par le motif qu'Andarchius avoit donné des arrhes pour l'épouser.
Ursus, appellé devant le Juge, nia avoir jamais reçu rien d'Andarchius qui
l'intima pour comparoître devant le Roi. Les deux Parties se mettent en route;
Andarchius arrivé à certain endroit où demeuroit un particulier qui portoit le
nom d'Ursus, l'engage de venir jurer dans une Eglise, sur les Reliques des
Saints Martyrs, que s'il ne donnoit pas à Andarchius, sa fille en mariage, il lui
restitueroit seize mille pieces d'or. Des témoins furent appostés dans cette
Eglise de maniere qu'ils entendoient bien le serment, mais ne pouvoient voir
celui qui le prêtoit. Après cette manoeuvre Andarchius vient trouver le véritable
Ursus, & lui persuade qu'il est inutile d'aller à la Cour, qu'il doit retourner chez
lui; mais à peine Ursus a-t-il suivi ce perfide conseil, que l'imposteur continue
son voyage, & présente au Roi le Bref du serment qui lui avoit été délivré.
Voilà, dit-il au Prince, un écrit que je tiens d'Ursus, daignez m'accorder un

Page 22

ordre pour que je force cet opiniâtre à exécuter ses promesses. Le Prince aussi-
tôt lui accorde des préceptions conformes à sa demande. Andarchius retourne à
Clermont, & les présente au Juge, adeptis præceptionibus ... ostendit judici
jussionem Regis; mais Ursus en prévint l'exécution en faisant périr Andarchius.
Quelqu'effort que l'on fasse, on n'apperçoit rien dans ce recit qui favorise
l'opinion de M. de Montesquieu. Tous les jours parmi nous des Lettres de
restitution, de grace ou de rémission sont délivrées au nom du Roi dans les
Chancelleries sur les plus faux exposés, & jamais qui que ce soit n'a regardé ces
Lettres comme le renversement volontaire des Loix de la part du Souverain au
nom duquel elles sont expédiées. Elles sont assujetties à la vérification des
Juges inférieurs, & les Préceptions étoient également sujettes à cette
vérification.

Lorsqu'Andarchius eut obtenu les premieres préceptions, il les présenta au Juge
du lieu; ce Juge instruisit en conséquence le Procès. Ursus comparut devant lui,
fut écouté, se défendit, negavit ille vir dicens quia neque te novi unde sis, neque
aliquid de rebus tuis habeo. Andarchius, appréhendant un Jugement peu
favorable, demande l'évocation de la Cause en la Cour du Roi, expetiit Ursum
Regis præsentia accersiri; mais il ne paroît devant le Prince qu'après s'être
muni d'un Bref de Serment, afin qu'on ne pût pas lui objecter que les faits de la
Cause n'avoient point été suffisamment discutés devant le premier Juge. C'est
donc en conséquence de ce Bref que le Roi lui fait délivrer de nouvelles
préceptions. Ces préceptions enjoignoient au Juge de décider la Cause, parce
que dès qu'il paroissoit que le serment avoit été prêté, & que ce serment
contenoit le fait avancé par Andarchius, rien ne devoit plus empêcher ce Juge
de prononcer.

C'est tellement sous ce point de vue qu'on doit considérer l'affaire d'Andarchius,
que les Capitulaires de Clotaire I & II, cités par M. de Montesquieu, attestent
que l'ordre de procéder étoit tel que je viens de le dire avant le regne de ces
Princes.

Selon ces Capitulaires on avoit abusé sous les Prédécesseurs de Clotaire I. de
leurs préceptions; mais cet abus ne pouvoit leur être imputé. Clotaire I 12,
touché du désordre, & certain qu'il prenoit sa source dans l'ignorance, la
négligence des Juges & la mauvaise foi des Parties, ordonne d'abord de garder
dans toutes les Causes la forme du droit ancien, & que nulle Sentence n'ait son
exécution, de quelque Juge qu'elle soit émanée, si elle excede les bornes de la
Loi & de l'équité. Secundum jura forensia qui in precibus fuere mentiti, non

Page 23

illis prosint quæ impetraverunt & ibi careant ipso scriptorum beneficio quo
perducentur rescripta, &c. 13.
Note 12: (retour) M. de Montesquieu s'est trompé, en disant que Baluse avoit mal-à-
propos mis cet Edit sous le nom de Clotaire Ier. Ce Prince, en effet, n'y dit pas,
comme l'a pensé l'Auteur de l'Esprit des Loix, que son aïeul avoit accordé des
immunités aux Eglises. Il s'exprime ainsi: Quæcumque Ecclesiæ .... à gloriosæ
memoriæ præsatis principibus conlata sunt. Il est visible que les Princes dont il parle
sont Clovis son pere, Childebert son frere, auquel il succéda. Les guerres qu'il avoit
eues à soutenir contre Childebert, la révolte de Chramne son fils, avoient troublé
l'ordre judiciaire. Ce n'est pas éclairer les Loix par l'Histoire, que de faire dire aux
Loix ce qu'elles ne disent pas, ou de représenter le regne le plus agité comme ayant
été exempt de troubles. Clotaire Ier avoit donné à Chramne le Gouvernement
d'Aquitaine; ce dernier s'y étoit conduit si tyranniquement, qu'il y avoit de grandes
plaintes contre lui. La Constitution de 560 redressa tous les griefs.

Note 13: (retour) Capitul. ann. 870. Balus. tom. 2, col. 236.

Ainsi ce n'étoit pas pour suspendre la pratique des Loix que le Prince accordoit
ses Préceptions; ce n'étoit pas pour condamner un coupable, sans l'avoir
entendu, ni pour intervertir l'ordre des successions, &c. Non, jamais nos
Monarques n'ont tiré du fonds de leur naturel des usages si odieux & si
tyranniques; le but des Préceptions étoit uniquement de rendre le Juge certain
que la demande qu'elles contenoient étoit approuvée du Souverain, en la
supposant fondée sur le vrai, & conforme au droit public. Dès que ces deux
conditions manquoient, les Juges étoient tenus de déclarer nulles les
Préceptions; ce qu'ils avoient négligé de faire avant le regne de Clotaire, & ce
qu'il leur enjoignit d'observer, quæ si quolibet ordine impetrata fuerit (licentia.)
vel obtenta à judicibus, repudiata inanis habeatur & vacua.

Les Préceptions avoient, comme les Brefs Anglo-Normands, divers objets.
Tantôt elles permettoient d'instruire un Procès, quelquefois elles dispensoient
de la rigueur de la Loi par commisération ou par quelqu'autre considération
extraordinaire, mais légitime; plus souvent elles procuroient aux Actes
judiciaires ou aux Sentences une prompte exécution. En tous ces cas l'examen
des motifs des préceptions étoit un préalable sans lequel elles n'auroient été
d'aucun secours.

Ce qui a empêché jusqu'ici d'appercevoir la conformité qu'il y a entre les
anciennes Préceptions & les Brefs ou Lettres royaux des dix & onzieme siecles,
c'est que dans les premiers monumens de notre Histoire, ces Préceptions
portent indifféremment les noms de lettres, de préceptes, de préceptions, de

Page 24

jussions, d'autorités, &c. 14. Cependant pour peu qu'on y fasse réflexion, on
trouve que le titre de lettre est plus souvent donné à des ordres qui n'ont rapport
qu'à la sûreté des personnes auxquelles elles sont accordées. Le nom de
préceptes désigne plus ordinairement la dispense d'une Coutume: ce qui est
bien éloigné d'une infraction arbitraire. Le nom d'autorités étoit affecté
spécialement aux confirmations que nos Rois faisoient des priviléges & des
dons provenant de leurs Prédécesseurs ou des libéralités des particuliers en
faveur des Eglises. Et les jussions ou préceptions avoient principalement pour
but d'obliger les Magistrats ou Gouverneurs des Provinces à faire exécuter une
Loi, un Jugement ou une Concession du Roi.
Note 14: (retour) Præceptum est Diploma ceu Epistola qua licentiam alicui
concedit, &c. Autoritas est Diploma Pragmaticum, præceptum Regium. Bignon. Not.
Ad. L. 1, c. 14 & 19. Marculph. Voyez aussi Appendic. 2. vol. Annal. Benedict. Une
Préception de Louis le Débonnaire, de revocandis servis fugitivis Monasterii
Farfensis, hanc autoritatem, y est-il dit, eis fieri jussimus, & plus bas has litteras
relectas. eis reddere faciatis, & ensuite hanc nostram jussionem sigillari jussimus.

Au reste, comme du nombre de ces divers Actes qui manifestoient les volontés
du Roi sur les affaires particulieres, & qui n'intéressoient point la Police
générale de l'Etat, ceux qui étoient les plus usités furent rassemblés &
conservés dans des Mémoriaux ou Rôles qu'on appelloit Brevia ou Breves 15,
ces Actes prirent insensiblement ce nom. Or, c'est sur-tout dans ceux de cette
derniere espece que l'on découvre le germe des Brefs dont les Loix Anglo-
Normandes nous ont conservé les Formules.
Note 15: (retour) On tenoit des Mémoriaux ou Brefs des biens que les Rois
donnoient aux Reines. Capitul. ann. 793, col. 260, 1. vol. Balus. Les Commissaires
du Roi, Missi, en tenoient aussi de ce qui se passoit lors de la publication des
nouvelles Loix ou durant leurs Assises. Capitul. 3, ann. 803 nº. 25, col. 394, ibid. &
Capitul. ann. 853. col. 55, Balus. 2e vol. Les formalités que l'on observoit en
reçevant un serment étoient détaillées en un Procès-verbal qui s'appelloit Bref.
Formul. Sirmond, c. 31 & 41. Balus. col. 486 & 492. En un mot, on tenoit registre de
tout ce qui émanoit du Souverain ou l'intéressoit. Nitard. L. 4, pag. 371. Tout,
jusqu'aux dépenses qu'il faisoit pour récompenser quelques-uns de ses sujets, étoit
porté dans les Brefs ou Mémoriaux. Sirmond, Not. ad Capitul. col. 765. Balus.

De-là le Bref Non ponatis in defaltam de Glanville 16 se retrouve dans la vingt-
troisieme Formule de Marculphe, L. 1er.
Note 16: (retour) Ce Bref a été ci-devant transcrit.

Page 25

Cognoscat magnitudo seu utilitas vestra dum & nos ad præsens Apostolico viro
illo aut inlustri viro pro nostris utilitatibus ibi ambulare præcepimus, ideo
jubemus ut dùm illis partibus fuerit demoratus, omnes causas suas suisque A:
Pr
amicis an gasindis seu undecumque ipsi legitimo redibit mittio[A], in em
suspenso debeant residere. iss
o.
La vingt-huitieme Formule de Marculphe, du même Livre, n'a-t-elle pas
évidemment servi de modele au Bref Præcipe quod reddat? Voici cette
Formule.

Ille Rex vir inluster illo Comite, fidelis Deo propitio noster ille ad præsentiam
nostram veniens clementiæ regni nostri suggessit eo quod Pagensis vester ille
eidem terram suam in loco nuncupante illo per fortiam tulisset & post se
retineat injuste & nullam justitiam ex hoc apud ipsum consequi possit;
propterea ordinationem præsentem ad vos direximus per quam omnino jubemus
ut ipso illo taliter constringatis qualiter si ita agitur, hanc causam contra jam
dicto illo legibus studeat emendare, certe si noluerit & ante vos recte non
finitur memorato illo tultis fidejussoribus Kalendas illas ad nostram eum
omnimodis dirigere faciatis præsentiam.

La ressemblance est encore plus frapante entre le Bref Quod posuit du
Chancelier Anglois 17, & la Formule vingt-une du premier Livre de Marculphe.
Le Bref est en cette forme:

Rex Vice-Comiti vel alii Presidenti Curie illi salutem: Scias quod N. posuit
coram me vel Justiciis meis R. loco suo ad lucrandum vel perdendum pro eo in
placito illo quod est inter eum & R. de una carucata terre in illa villa vel de
alia aliquâ re nominatâ. Et ideo precipio tibi quod predictum R. loco ipsius N.
in placito illo recipias ad lucrandum vel perdendum pro eo.
Note 17: (retour) Glanville, L. 11, c. 2.

La Formule est ainsi conçue: Fidelis Deo propitio ille ad præsentiam nostram
veniens suggessit nobis, eo quod propter simplicitatem suam causas suas
minime possit prosequi vel admallare, clementiæ regni nostri petiit ut inlustris
vir ille omnes causas suas in vice ipsius tam in pago, quam in palatio nostro ad
mallandum prosequendum que recipere deberet, quod in præsenti per fistucam
eas eidem visus est commendasse; propterea jubemus ut dum taliter utriusque
decrevit voluntas, memoratus ille vir omnes causas sui, ubicumque prosequi vel

Page 26

admallare deberet, ut unicuique pro ipso vel hominibus suis reputatis
conditionibus, & directum faciat & ab aliis similiter in veritate recipiat, sic
tamen quamdiu amborum decrevit voluntas.

Il seroit inutile de porter plus loin un parallele que tout le monde peut
facilement faire; mais il ne l'est pas d'observer que du Cange l'avoit fait,
lorsqu'à l'occasion des Loix de Henri Ier, Roi d'Angleterre, il disoit: Quod hic
contemptus Brevium dicitur, despectus litterarum Regiarum appellatur in
Capitulis. Du Cange n'avoit point, comme M. de Montesquieu, un systême à
établir, & par cette raison on parvient plus sûrement avec lui à approfondir le
véritable esprit de nos anciennes Loix.

USAGE QUE L'ON PEUT FAIRE des Ouvrages de Flete & de Britton pour la
discussion des points les plus curieux de la Jurisprudence & de la Coutume de
Normandie.

Littleton s'est principalement attaché à recueillir les maximes fondamentales &
originaires des Coutumes Angloises; & Britton s'est borné à résoudre les
difficultés qui de son temps faisoient l'objet le plus ordinaire des Jugemens, soit
que ces difficultés prissent leur origine dans l'obscurité de la Loi, soit qu'elles
résultassent de la forme de procéder. De-là ce dernier Auteur ne fait aucune
distinction entre les Statuts postérieurs à la conquête & ceux qui datent de cette
époque; c'est même particulierement sur les Statuts les plus récens qu'il appuie
ses décisions. Mais ces Statuts, beaucoup moins éloignés du premier âge des
anciennes Loix Normandes que les Commentaires les plus anciens des
Coutumes réformées qui régissent actuellement la Normandie, peuvent servir
beaucoup à rectifier les opinions que ces Commentaires ont adoptées, soit sur
l'origine, soit sur le vrai sens de ces Coutumes.

Britton débute dans son Traité comme l'Auteur des Institutes de Justinien, je
veux dire en parlant au nom du Souverain.

Page 27

A: C'est Edouard I.
Edwarde[A] par la grace de Dieu, Roi d'angleterre &
seigniour de Irlande, à tous ses feals & ses Leauxs & ses
sujets pées & grace de sauvacion.

L'Auteur emploie le même style dans tout le cours de
l'Ouvrage, &c. On peut faire quelques observations sur le
B: Wrekes ex
Chapitre 17 de Trouveures. Il est ainsi conçu: lingua Danorum à
verro quod est
En droit de tresor musce en terre trove; de Wrekes[B] traho. Rouille. Not.
trove; de Wefs[C] à nous appartenaunts, & d'Esturgons & in cap. 17.

de Balene & autres choses trove que nous sount detenus C: Wefs res
que nos dussent estre; soit aussi ententivement enquis & viduetæ, qui
n'appartiennent à
des nosmes des trovours, & en quels meyns teles troveures personne. La
sount devenues, & combiens ils vaillent; car tresor musce Coutume reformee
en terre, & trove, volons que soit nostre, & si il soit trove de Normandie les
appelle choses
en meer, a donques soit il al trovour. Et volons que home gaives.
qui le trovera en terre en face hastivement à saver al
Coroner del pays ou a Baillifs & le Coroner sauns delaye D: Oes usus.
voet en querre si rien en soit alloyne, & pur que ceo que E: Composition.
purra estre trove soit sauve à nostre oes[D] & les
alloynours soient mis par meyn prises jesques en eyre de F: Suivie,
poursuivie.
Justices, & a donques volons nous que si nos Justices
pussent atteindre malice en les alloynours que les G: Extra hura,
alloynours soyent punis par prison & par fin[E]. Et si nule extra eri, extra
jurie, choses
malice ne soit trove, a donques soient punis par simples etrangeres au fonds
amerciamentes. où on les trouve,
extra jectæ, extra
vectæ.
De chose perdu & trove sur terre, volons nous que si le
Seigniour de la chose la demaunde dedens l'an & jour, & H: Non reclamee
la pusse pruer estre sue[F], a donques soit la chose delivre
al demaundaunt. Et aussi soit à celuy que le avera perdu,
si il pusse averer la perte, & si nul eyt suy la chose dedens
l'an & jour, & cely que l'avera trove le eyt fait crier &
publier as Marches & as Eglises Parochyaines, a donques
remeyne la chose al trovour. Et Weifs ou estray[G] nient A: Dans la suite.
chalenge[H] dedens l'an & jour, si soit au Signiour de la
B: Cauda.
fraunchise, si il decele fraunchise eit este saisi de droit, &

Page 28

si le Seigniour ne eyt fait crier tel beste trove,
solemnelement si come desuys est dit, a donques ne courge
nul temps en counte celuy a qui la beste avera este que il
ne la pusse replevir aquel houre que il voudra; & si le
Seigniour le avowe pur sue, sieye le demaundaunt action a
demaunder sa beste coume a dire en fourme de trespas ou
de appeller de larcyn par mots de felonie, & lequel le
Seignour soit atteint de torcenouse detenue par une voye
ou par l'autre, si perdra il la fraunchise de estray aver a
remenaunt[A], en droit de Wreck de mer trove, volons que
soit fait solonc la Ordinaunce de nos Estatuts de Esturgon
pris en nostre terre, volons que il soit nostre, sauve al
trovour ses mises & costages renables, de Balenes troves
en nostre poer, volons que la teste soit nostre, & la
cowe[B] a nostre compayne, solonc l'auncien usage.

J'ai déjà remarqué que le Chapitre 102 de Britton traite du Douaire, & que le
102e de l'ancien Coutumier Normand a aussi le Douaire pour objet. Or, le 17e
Chapitre de cet ancien Coutumier contient, comme le 17e de la Compilation de
Britton, toutes les maximes relatives au Vareck. Cette conformité ne peut être
raisonnablement attribuée au hazard, puisqu'elle se remarque, non-seulement
dans l'ordre, mais encore dans le fond des choses traitées dans les deux
Ouvrages. Il faut cependant l'avouer, le Compilateur Normand n'a pas été si
attentif que Britton à nous faire connoître la nature des droits des Seigneurs: ce
que Britton dit du Vareck & des choses gaives, le prouve. Selon cet Auteur, les
Seigneurs ne jouissoient originairement que par franchise des choses gaives. Ils
ne tenoient point ce droit de leurs fiefs, mais d'une concession particuliere du
Souverain, & encore falloit-il que celui qui avoit trouvé l'estray eût négligé de
le proclamer, afin que ces Seigneurs en profitassent: voilà donc la raison de ce
que jamais les Juges des Seigneurs n'ont connu ni du Vareck ni des Epaves en
Normandie, & de ce que ces droits y ont toujours été du ressort des Juges
royaux.

L'Art. 602 de la Coutume réformée excepte du Vareck la Baleine. Cette
décision est contredite par Britton & par l'ancien Coutumier, qui comprennent
expressément sous le nom de Vareck tout Poisson qui par lui vient à terre, & y
aura été prins. Ceci vient de ce que les Réformateurs du Coutumier ont

Page 29

consulté & suivi Rouillé sur cette matiere. Il soutient, en effet, on ne sçait par
quel motif, que la Baleine n'est pas un Poisson royal. Pour bien connoître
l'esprit de l'ancienne Législation Normande, il est étonnant qu'on n'ait pas eu
plutôt recours, lors de la réformation, aux Ecrivains Anglois qu'à ce Glossateur.
Que de lumieres, par exemple, le Chapitre 30 de Britton n'auroit-il pas répandu
sur les fonctions des anciens Jaugeurs, sur leurs droits, sur la continence &
l'espece des mesures anciennes usitées en Normandie, dont la Coutume
réformée de Normandie ne dit rien!

A: Poids.
Nous volons, ce sont les termes de ce Chapitre, que nul ne
eyt mesure en notre Realme forsque nous, mes que chescun B: Etalons.
preigne ses mesures & ses peys[A] de nos estendars[B], si
C: Livres.
come de Bussels, Galons, Lievres[C], Aunes, & teles autres
mesures .... D: Modeles.

E: Pouvoir.
Et come nous ayons les estendars & les ensamples[D] de
nos peys & de nos mesures baille a garder a ascun de nos F: Brûler.
Ministres, volons que celuy Ministre eyt le poer[E] & la
G: Condamner à
conisaunce de faux peys & fause mesures par-tout notre l'amende.
verge ou que nous seons en nostre tere dedens fraunchises
& dehors, & de arder[F] quant que il trovera faux, de H: Boulanger.
amercier[G] & de autrement punir ceux que teles mesures
ou ceux peys ount use & luy avons assigne a deliverer les
estendars a tous ceux que aver les vodront dount la livre
peise vingt sols en deniers countaunts le aune de deux
coutes esprouves, & le bussel conteigne deux cents livres
de deniers & le galon vingt-six livres. Les Marchaunts
eient nequedent lour peys quant aver desuent de peys
solonc lour usages, & quant le Ministre de mesures doit
faire son office, si le face en cette maniere.

Et primes voet avesque ses estendars de marche en marche de quant que il
trovera de marches dedens la verge, & tauntost face vener les Baillifs devaunt
luy a faire ceo que il lour enjoindra de par nous.

Page 30

Et si eux ne voillent vener, ou si ils veignent & ne voillent a luy estre
entendaunts, soit la fraunchise del marche prise en nostre meyn, si autre de
nous la teigne, & si ils soyent nos Baillifs soient punis par prisons & par fyns.
Et si les Baillifs veignent solonc ceo que faire deyvent, a donques leur soit
enjoint que ils facent vener devaunt luy tous les bussels & demi-bussels &
quartes & galons & demi-galons & toutes les autres mesures dount l'en ad
achate ou vendu en tele Ville & de chescun pestour[H] un pain de chaque
manere, & trestous les pestours & toutes les Braceresses de la Ville & les
Taverners & les autres bone gents de la Ville par queux il purront enquerre la
vérité de son Office, & ceux que seront somouns & ne venent mye & lour
semounse soit tesmoine soient en la mercy. Et come ils serount venus devaunt
luy tauntost face jorer douze des plus prudes homes que eux verite
presenterount des articles dount ils seront chargez de par nous, &c.

Dans le grand nombre de Remarques, auxquelles ce passage pourroit donner
lieu, il y en a une qui me paroît mériter une attention particuliere. Nos premiers
Rois avoient établi les mêmes mesures & le même poids pour tous les lieux de
leur domination; les matrices en étoient conservées dans leurs Palais 18.
Cependant ces mesures & ces poids éprouverent dans la suite beaucoup de
variations 19. Le 6e Concile de Paris, en 828, L. 3, c. 2 20, nous apprend que
presque chaque Province avait alors sa mesure & son poids particuliers, in
diversis Provinciis diversæ ab omnibus pene habeantur (mensuræ). Charles le
Chauve, en 864, ordonna donc à ses fideles de ne tirer leurs mesures que de son
Palais, selon l'ancien usage; mais en même-temps il leur défendit d'exiger de
leurs vassaux le Cens ou autres Redevances à une mesure plus forte que celle
sur laquelle ces vassaux avoient coutume de se régler 21. Des personnes furent
préposées pour la vérification des poids & des mesures, & elles avoient
seulement le droit d'inspecter les mesures dont on se servoit dans le domaine du
Roi, & non pas celles des Seigneuries particulieres. Or, nous trouvons la même
police pour les poids & mesures établis chez les Anglo-Normands.
Note 18: (retour) Capitul. ann. 806, col. 456. Balus. 1er vol. Capitul. ann. 800; col.
1333, art. 9. Ibid.

Note 19: (retour) Capitul. ann. 814, art. 44, col. 518, ibid.

Note 20: (retour) Balus. Addit. 2 Capitul. col. 1142 & 1143.

Note 21: (retour) Capitul. art. 20, col. 182, 2e vol. Balus.

Page 31

Dans un Aveu rendu à la Chambre des Comptes de Normandie le 5 Juillet 1578,
Antoine le Senéchal dit avoir un quart de Fief-Noble en la Paroisse de Notre-
Dame d'Arques, nommé le Fief de l'Ardeniere.... à cause duquel Fief il a droit
quand le Roi vient, pour sa premiere & joyeuse venue audit lieu, d'avoir la
coupe ou hanap en quoy il boit, & le doit servir. Il déclare aussi avoir droit de
prendre tous les grains qui sont mis en provision audit Château d'Arques; tous
les vins, cidres & cervoises qui demeurent, deux paulmes au-dessus du jable du
bas & tous les lards à demi-pied de la penture, & que s'ils chéent par défaut
d'être bien pendus, ils sont siens à raison de ce qu'au Bois de l'Ardeniere l'on
peut prendre les harts à pendre lesdits lards. Item, à cause dudit quart de Fief
de l'Ardeniere, continue-t-il, j'ai le droit du gauge des poids, aulnes & mesures
tant de grains, de breuvages que de toutes autres liqueurs de gauge, même
sceller & adjuster lesdites mesures par-tout le Bailliage de Caux & ressort, à
raison de ce que la situation & place dudit Château d'Arques est assise à
l'estente & dedans mondit Fief, si ay droit de visiter par-tout le Bailliage de
Caux & ressort d'icelui toutes les mesures deux fois l'an, & si ay droit de
gauger les barils des Brasseurs estans audit Bailliage & ressort deux fois par
chacun an, & pour ce faire me doyvent un baril de Boisson de la Boisson qu'ils
vendent ou brassent, ou la valeur qu'ils la vendent au travers ou autres gens.
Item, à cause dudit Fief j'ai droit sur tous les Gaugeurs de Normandie eux
disans avoir le droit du Roi par tous les Bailliages du pays gauger, & sceller
leurs mesures & poids, & en prendre le droit comme souverain pour le Roi. Et
ai droit de faire visitations par-tout le pays une ou deux fois l'an, & prendre les
émolumens, profits, forfaitures & amendes, ainsi comme à l'Office de Gaugeur
appartient.....& si ai droit de visiter les mesures de toutes autres manieres de
gens qui vendent audit Bailliage & ressort qui vendent à peix & mesures.

De ce titre il résulte que de tout temps les Seigneurs du Fief de l'Ardiniere
avoient eu le droit du gauge par-tout le Bailliage de Caux, & en outre ce droit
sur tous les Gaugeurs de Normandie qui disoient avoir le droit du Roi dans les
autres Bailliages. Ces Seigneurs, par conséquent, n'avoient que l'inspection des
mesures & poids royaux. Les mesures particulieres des Seigneuries étoient
exemptes de leur vérification; & de-là, d'un côté, cette grande diversité que l'on
remarque encore entre les mesures auxquelles les Redevances Seigneuriales se
payent, sur-tout en Normandie; & d'un autre côté, la mesure royale, dont les
Seigneurs de l'Ardeniere conservoient les matrices, n'a pas dù varier: aussi est-
il constant que la mesure ancienne d'Arques est encore la même que celle des
Anglo-Normands.

Page 32

Le boisseau, du temps de Britton qui vivoit dans le milieu du treizieme siecle,
contenoit, suivant cet Auteur, deux cens livres, & la livre pesoit vingt sols.
Ainsi sa Nation n'avoit point changé, jusqu'à lui, la livre connue sous les deux
premieres Races de nos Rois, cette livre de vingt sols étoit de douze onces,
duodecim unciæ libram viginti solidos continentem efficiunt 22.
Note 22: (retour) Annal. Benedictin. ann. 1026.

Les variations que l'altération des métaux occasionna dans leur valeur durant
les Croisades, entraînerent après elles nécessairement le changement des
mesures. Jusqu'à Saint Louis on peut évaluer, selon la Remarque de M. de
Villaret 23, aux trois quarts la quantité de métal qui étoit sorti de France, & le
quart qui y resta devint le signe représentatif de la même valeur. Si les François
furent forcés de se contenter de ce signe pour le commerce intérieur du
Royaume, les Etats voisins, qui étoient plus riches en argent, pour ne point
participer aux pertes de la France, durent nécessairement proportionner leurs
poids & leurs mesures, en trafiquant avec les François, à la valeur effective de
la monnoie qui avoit cours parmi ces derniers. A ce moyen le boisseau de bled
Anglois, du poids de deux cens livres, la livre de douze onces, se trouva réduit
au quart pour la France, c'est-à-dire, à cinquante livres de douze onces. Or,
chaque once du boisseau Anglois ne contenoit que quatre cens quatre-vingt
grains; au lieu que la livre Normande de seize onces étoit composée de cinq
cens soixante-seize grains à l'once. En comparant donc les cinquante livres du
boisseau de Britton au boisseau actuel d'Arques de seize pots, chaque pot de
deux livres quinze onces, on trouve que ce dernier boisseau pese quarante-sept
livres en bled, & que chaque livre excede de six onces la livre du boisseau de
Britton. Conséquemment la livre du boisseau de Britton n'étoit que de dix onces
d'Arques; d'où il fuit que le boisseau de Britton, composé de cinquante livres de
dix onces, étoit équivalent à trente-une livres quatre onces, ou bien à dix pots
chopine & demiart mesure d'Arques: ce qui est conforme au Procès-verbal
dressé de cette mesure en 1634, à un tiers de demiart ou une once cent quatre-
vingt douze grains près: différence peu essentielle, lorsqu'on considere que le
poids doit varier selon les grains avec lesquels on mesure. Un bled plus ou
moins sec est plus ou moins pesant. C'est cette considération, sans doute, qui a
déterminé le Parlement de Normandie à ne suivre dans ses Arrêts ni le Procès-
verbal de 1634, ni celui de 1614, par lequel le boisseau d'Arques étoit fixé à dix
pots demion & demiart. La Cour, en déterminant irrévocablement par ses Arrêts
la continence de ce boisseau à dix pots, a coupé pied à toutes les difficultés que
la variation dans le mesurage auroit pu faire naître.

Page 33

Note 23: (retour) Tom. 14, ann. 1422, pag. 197.

Il faudroit donner une édition complette de Britton pour faire connoître
l'abondance des secours qu'on pourroit en tirer. Mais en attendant que parmi les
personnes consacrées au Barreau de Normandie il s'en trouve qui ayent assez
de zèle & de loisir pour se livrer non-seulement à cette entreprise, mais encore
à celle de l'édition des Ouvrages de tous les autres Jurisconsultes Anglois qui
ont écrit sur le Droit Anglo-Normand, le Lecteur, je m'en flatte, me sçaura gré
de lui offrir encore ici l'extrait de quelques décisions de Britton sur des matieres
fréquemment agitées, & que nos Coutumes anciennes & réformées ne
paroissent pas avoir suffisamment éclaircies.

La Coutume réformée, Art. 195, porte que les terres d'alluvion accroissent aux
Propriétaires des héritages contigus, à la charge de les bailler par aveu aux
Seigneurs du fief, & d'en payer les droits Seigneuriaux. Britton s'explique d'une
maniere plus satisfaisante à cet égard. Il distingue les cas où un fonds est
légitimement ou injustement augmenté par l'alluvion; il établit le droit des A:
On
Seigneurs à l'égard de l'alluvion sur les principes les plus incontestables. l'a
cq
De choses nient moebles comunes en nuly possession troves, purchases uie
re.
l'en[A] ausi en plusours maneres.
B:
Une manere si come par substraction de ewe[B], dount ascun soil[A] Ea
acrest par petit & par petit, si les terres ne soient mie boundes[B] entre u.
veisins. Mes issint ne serra ceo mie en hastives encres[C]: car si la force A:
de ascun flot court à un veisin en partie de son soil, par quoy le soil lauter So
l.
veisin encrest de aultre part de lewe, en tiel hastive encres ne puist home
rien perdre (si la Ryvere ne soit brace de la meer) que le soil ne soit a B:
recoverer par Assise, si le verrey possessour soit deforce, si la négligence Bo
rn
ne luy desturbe. Mes si lencres eyt este si soutil[D] que nul ne poet voier ées
ne apperceyver cel encres que luy eit estre encru par Proces de temps si .
come en plusiours ans, & ne my en un jour, ne en un an, & la chanels[E]
C:
& le cours del ewe se remue devers le perdaunt, en tiel cas remeynt cel Ac
encres le purchas & le fee & le fraunktenement al purchassour, si cr
certeynes boundes ne soient troves. Et par le encres de mesme encressent ois
se
les Seignorages & les fees des Seigniours, & purront les Seigniours me
destreindre en tiels encres aussi bien come aillours en son fee sauns tort nt,
hâ
faire 24. tif,
pr
Note 24: (retour) Britton, c. 33.

Page 34

Que ce passage eût été connu de Godefroy, il ne se seroit pas fait cette éci
pit
objection: Si les alluvions & accroissemens ont lieu pour les terres des é.
Propriétaires bornées & limitées, ou du moins il n'auroit eu garde de la
réfoudre, comme il a fait, en attribuant à la Coutume réformée de D:
Su
Normandie d'avoir en l'Art. 195, accordé les alluvions aux Propriétaires bti
des terres contiguës sans distinction si elles sont limitées ou non. l,
L'antiquité du témoignage de Britton auroit probablement engagé ce su
bit
Commentateur à rechercher si les Réformateurs de la Coutume Normande .
auroient pu avoir quelques motifs pour s'écarter de l'opinion de cet Auteur.
Et de cette recherche il auroit résulté que l'opinion de Britton lui auroit E: Ch
paru essentiellement liée avec les principes sur lesquels le droit d'alluvion en
est fondé. En effet, l'alluvion n'appartient au fonds qui s'y trouve contigu, al.
que parce qu'il est présumable que le changement du courant d'une
Riviere, qui partage deux fonds, a pu détacher originairement de l'un de ces
fonds la partie de terrein qui dans la suite des temps vient s'y rejoindre. A ce
moyen l'alluvion est moins considérée comme un accroissement pour ces fonds
qu'une restitution qui leur est faite des portions dont le déplacement de l'eau les
a dépouillés alternativement. Mais dès que l'un des fonds est borné, la
présomption qu'il ait souffert quelque perte antérieurement à l'alluvion ne peut
plus subsister, & conséquemment on n'a pu avoir aucunes raisons pour anéantir,
lors de la réformation, la maxime qui avoit privé jusqu'alors du bénéfice de
l'alluvion les fonds dont les bornes étoient certaines. Au reste, cette maxime n'a
pas seulement dû être conservée par les Réformateurs des Usages Normands, à
cause des appuis qu'elle fournit au droit des Riverains sur l'alluvion, elle l'a dû
être encore relativement à la preuve qu'on en peut tirer de la légitimité des
droits des Seigneurs sur les accroissemens qui se font aux terreins qu'ils ont
inféodés: car la présomption qui a lieu en faveur du fonds donné à fieffe est
égale pour le fief d'où ce fonds releve. Dans le voeu de la Loi ce que le vassal
perd de son terrein par la position & la nature du terrein même, la Seigneurie
doit le perdre aussi. Quand donc la perte est réparée, les droits du Seigneur
doivent nécessairement revivre.

Britton n'est pas moins intéressant lorsqu'il discute les effets de la Foi &
Hommage 25.
Note 25: (retour) Ch. 68.

Volons, nous dit-il, que chescun Seigniour preigne homage de trestous les
parceners masles & femesles si il le voille aussi come de un heire; & cel

Page 35

homage ne soit tenu forsque un soul homage par la unite de droit. Il établit la
même doctrine à l'égard de la Féauté. Nul parcener ne son issue ne jurge
feaulté sinon à son eyne parcener, si le Seigniour ne voille eins soit en
l'Election le Seigniour à prender tiels services parmy une meyn ou parmy les
meyns de tous les parceners. Car autrement prendroit il les gardes & les
mariages des aultres parceners.

Voilà donc la raison de la différence que la Coutume réformée de Normandie
met entre les puînés mâles & les soeurs puînées parageres. Si la majorité de
l'ainé mâle tiroit originairement, comme aujourd'hui, les puînés de la garde du
Seigneur; & au contraire, si les filles mineures restoient en garde nonobstant
que leur soeur aînée en fût sortie, c'étoit parce que l'aîné des mâles étoit seul
propriétaire du fief, au lieu que les parcenieres avoient chacune leur part du fief
en propriété.

Britton, à l'égard du desaveu qu'un vassal fait de son Seigneur, s'explique ainsi:
Et mesme l'action eyt le Seigniour vers le tenaunt; come son tenaunt avera fait
homage a autre que a luy, lequel il duist aver fait a luy, & issint fraude &
malyce soit attaint. Et aussi si il eyt fait homage a autre que a luy a tort,
puisque il avera fait son homage a luy a droit. Mes si le tenaunt l'eyt fait par
destresse de autre ou par foly & nient par malice, en tiel cas volons nous que
l'en face venir les Seigniours & le tenaunt en notre Cour, & la soit discus que
avera meillour droit en l'homage. Et celuy que droit avera recouvre, & que tort
avera soit puny.

Ces distinctions, on le voit, forment la base de la Jurisprudence actuellement
suivie en Normandie sur les matieres des commises & des débats de tenure.
Quand le vassal, de propos délibéré, viole la foi promise à son Seigneur, ce
dernier a contre son homme une action pour le faire punir de sa fraude. La
tenure rentre en la main du Seigneur, & est réunie à son domaine; lorsqu'au
contraire le vassal a avoué un autre Seigneur que celui duquel il releve, soit par
erreur, soit parce que cet autre Seigneur l'y a contraint, alors les deux Seigneurs
doivent discuter leurs droits respectifs en Justice, sans que le vassal encoure
aucune peine, quel que soit l'évenement de leur contestation.

Notre Auteur nous apprend encore que si les Ecclésiastiques, pour les fonds qui
leur étoient aumônés, ne faisoient que serment de féauté sans hommage, ils
faisoient ascune foits a lour Seigniour un paye a la double value de lours

Page 36

services de un an en remembrance de reliefe au chiefe de chescun trente ans. Si
come, ajoute-t-il, est en Normandie l'en fait de commun usage.

Ainsi le droit d'indemnité, dû aux Seigneurs par les Ecclésiastiques, n'est pas
une invention nouvelle.

Combien d'autres usages ou maximes dont cet Auteur constate l'antiquité.
Roixs, selon lui, ne purrount rien aliener en droit de lour Corone ne de lour
royalte que il ne soit repealable par lour Successours. Suffrable chose
nequedent est que Baronies & aultres demeynes fraunchises soient par Roys
grauntes en un cas pur aumosne, & en autre cas pur aver Prelats & autres
sages gens du Realme de lour Counseil, issint que ils soient au Roy entendaunts
respounables & justiceables, & en autre cas en fee ferme sicome cytes Burghes
& autres demeynes, &c.

L'époque où le domaine des Rois a été irrévocablement regardé comme
inaliénable remonte donc bien au-delà de celle qu'on lui a fixée jusqu'ici.
Britton donne dans le Chapitre 18 le détail des droits domaniaux qui existoient
de son temps; les précautions les plus scrupuleuses y sont prises pour la
conservation de ces droits.

Et quant a nos fees soit enquis (par nos eyres) de Eglises Cathedrales,
Perochiales & Religions & de mesons de Religion & de Hospitals en cel counte
quex sount de nostre avouson, & quex deyvent estre, & ne sount mie; & par
quex ils ount este suffrets, & coment & quex demeynes nous tenons en nostre
meyne en cel counte, & quex autres demeynes nous & autres tenons de
auncienes demeynes de nostre Corone, & quex de eschetes & de purchas, & qui
teles terres tiendent autre que de nous, & combien les terres vaillent
severaument[A] a la very value, & de demeynes que deyvent estre nos que A:
Sé
ne sount mye, coment eux ount este alloynes & par quex, & qui les tient. pa
Et auxy des fees & des avousons des Eglises, & de hundreds que deyvent ré
estre tenue de nous en chiefe, & ne sount mie coment ils ount este me
nt.
alloynes, & qui les tient, & puis quel temps, & de lour verey value, & del
counte par an, & combiene le Visconte nous rent par an de ferme, & combien
des hundreds sount en nostre meyn, & combien chescun hundred vaut, &
combien les Baillifs rendent par an a nous, ou a autre. Et aussi de aumosnes &
de services dues a nous, si ils eyent este sustrets, & par quex, & combien de
temps. Et aussi de sutes[B] dues a notre counte & a nos hundreds, & a nos B:
Su
maners, & a tours de nos Viscontes, & a nos veues de fraunkplege, & a

Page 37

nos molyns, si eles eyent este faites pleinement; & si non, coment eux ount ite
s.
este sustretes, & de quel temps, & par quex, & ausi de tous services dues a
nous de droit. De eschetes que nous duissent eschier par la felonie des felons,
ou par la mort de nos tenaunts sauns heire, ou

par ascun manere de revercion, & de terres de Normauns & de felons que
tiendrent de nous en chiefe alienes puis lour felonies faites, que dussent estre
nos eschetes; soit aussi ensquis qui les tient, & de quel temps, & combien ils
vaillent par an en touts issues a la very value. Et aussi de terres & tenements
alienes par felons & autres tenaunts puis lour felonie faite, dount notre gree
nad mye este fait, del an & del Wast, de Countes, Baronies, fees de Chivaller,
grands Serjaunties, & petites, desmembres sauns counge de nous, coment ils
sount tenus, & qui les tient, & de qui, ou de nous en chiefe ou par meen[A], &
si rien nous soit arrere de nul service ou de profyt que nostre duyst estre A:
M
de droit, & si pleynement come les gardes & les mariages, & homages, & oy
reliefs, & heires par tout ou aver les duissons de droit, ou sinon par qui ils en.
nous ount este sustrets & de quel temps, & combien ils vaillent par an. Des
enfaunts masles, damoyseles & vedves, qui mariages duissent estre nos, maries
sauns conge de nous, & quant de fees & a queux, & combien que cest que lour
terres vaillent par an. Et aussi soit enquis de toutes maneres de purprestures
faites sur nous de terres & de fraunchises & ceux que serrount presentes
deforceours & purprestures par fresche force puis le eyre, crie; si soient
somons de vener a certein jour a respondre de lour tort, & soit le Proces tiel,
come de play de terre par nos Brefe solon la nature del graund cape[B], & B:
Ca
del petit, & ceux deforceours, en les autres articles avaunt dits soient auxi pe
somons. Et come ascun appara en Court, & die que il trova son auncestre no
seisie, & ceo puisse averrer, si cesse la aemaunde sauns Brefe, & ceux que m
d'
serrount assignes a pursuer nostre droit, hastivement maundent quere un
Briefe de Droit que en appele Precipe quod reddat nobis sur les Br
deforceours. Et si le Brefe soit purchase sur ascune chose appendaunte a ef
de
nostre Corone come sount auncienes demeynes, si ne soit nul temps limitte pri
en counte countant. Et si les tenaunts se voillent mettre en enqueste en se-
fourme de graund Assise a ceo ne soient point resceu sauns lassent de de- co
nous & de nostre Conseil si nos Attournours en ceo cas ne sachent les rps
verdits passer pur nous. Car nous somes tenus de repeler les droits de .
nostre Corone a torts alienes, en lesquex droites nul ne se doit eyder par
exception de non tunure. Mes list[C] a chescun de soy eyder par garaunt C:
Es
vocher & par exceptions renables solonc ceo que dit serra entre les t
exceptions. Et si Brefs soient purchaces pur nous sur eschetes ou terre lib

Page 38

purchaces alienes, ou de autres choses que ne sount mie appartenauntes a re,
lic
la Corone, en tiel cas ne volons nous mye que home counte de plus haut et.
temps que de Brefe de Droit, & prescription de ceux courge encontre nous
come encontre autres del people. Nos eschetes deforces soient demaundes par
Briefe de Droit. Et quant a sutes a nous estretes, courgent destresses; car taunt
de prerogatyfes volons nous aver par les graunts delays que il y ad en Brefe de
Customes & de Services. Quant a nos fees desmembres tenues de nous par
mesne puis le darreyn eyre, volons que tiels fees soient pris en nostre meyn, &
que le Visconte nous respoigne des issues, & que point lour soient rendus sauns
nous. Et quant a gardes & mariages a nous detenus, volons que tauntost soient
pledes tout sauns Brefe & courge[A] la penaunce encontre les deforceours A:
Et
solonc la ordynaunce de nos Estatuts; & volons que chescun sache que si co
home moerge que avera tenement de nous par fee de Chivaller & de ur
graunde Serjauntie lequel que il eyt tenu de auncienes demeynes de la e
la
Corone ou de eschete ou de purchas, qui heritage cheyt apres sa mort a pei
plusiours filles come a un heire, que de toutes les filles volons aver le ne.
mariage a touts les foits que eux serrount a marier, & aussi de toutes les
vedves, qui Seigniours averount tenus de nous en chiefe. Et si presente soit que
ascun soit marie sauns conge de nous que soit masle, soit femele qui mariage a
nous appent, tauntost soient seisies en nostre meyn toutes ses terres & toutes
les terres lours barons, & le Visconte nous respoyne des issues & sauns nous
lour soient poient rendus. En droit de purprestures volons nous que les
noysaunces soient oustes as costages de purprestours, & les suffrables soient
pris en nostre meyn, & la value par an soit enroule, & solonc la discretion de
Tresorers & des Barons de nos Eschekers soient a rentes a fee ferme a ceux que
plus vodront doner.

Il paroît par ce Texte que tout ce qui appartenoit au Souverain, chez les Anglo-
Normands, n'étoit pas inaliénable; qu'en certains cas les particuliers acquereurs
de biens domaniaux devoient être garantis dans leurs acquisitions. Qu'en
d'autres cas cette garantie n'avoit point lieu; & c'est aussi ce que l'Auteur du
Recueil connu sous le titre de Fleta nous enseigne: De terris tenementis Regis,
dit-il, secus erit. Refert illæ utrum terræ fuerint Dominicæ terræ Regis, ex
antiquo Coronæ annexæ vel de eschaeta, vel perquisito quia de antiquis
maneriis per Prædecessores Regis alienatis currit tempus contra Regem sicut
contra alium, terras vero suas de eschaeta vel perquisito dare poterit Rex &
licita alienare, & de hujusmodi terris ad escambium, vel Warrantizare si per

Page 39

Prædecessores suas expresse fuerit obligatus alias vero terras alienatas non
tenetur Warrantizare sed potius revocare 26.
Note 26: (retour) Flet. L. 3, c. 6, ss. 3.

Une chose cependant doit surprendre dans les Textes de Britton & de Flete:
c'est que dans Britton, mort dès 1275, on trouve l'inaliénabilité du domaine
déjà établie; tandis que, selon Flete, elle n'a dû être connue que depuis 1279,
temps auquel ce dernier fixe une Assemblée tenue à Montpellier entre tous les
Souverains qui vivoient alors: Res quidem, je copie les termes de Flete, Coronæ
sunt antiqua maneria, Regia homagia, libertates & hujusmodi quæ cum
alienentur, tenetur Rex ea revocare secundum provisionem omnium Regum
Christianorum apud montem Pessoloniam anno regni Regis Eduardi filii Regis
Henrici quarto habitum. Mais l'étonnement cesse quand on observe qu'à
l'exception de Flete il n'y a pas un seul Ouvrage mis au jour dans le temps où ce
Recueil suppose que le Colloque de Montpellier a été tenu qui en ait fait
mention; & qu'au contraire nous avons plusieurs actes émanés des Souverains
d'Italie, d'Allemagne, d'Espagne, &c. postérieurement à cette prétendue
Assemblée, qui contiennent ou l'aliénation ou la confirmation d'aliénations
faites par eux de diverses portions de leur domaine; d'où il faut conclure que
cette Assemblée est imaginaire, & que n'en ayant jamais existé d'acte
autentique, l'Auteur du Fleta, qui étoit, lors de la composition de son Livre,
dans la Prison que le titre de ce Livre désigne 27, a été trompé, comme Selden
l'a pensé, par de faux rapports de la part de quelques personnes qui avoient
assisté au Concile tenu à Lyon en 1274.
Note 27: (retour) Imponi sibi passus est procul dubio carcerius noster seu Fletæ
autor, &c. ad Fletam Dissertat. Selden, pag. 551.

Ces gens-là avoient sans doute fait envisager à cet Auteur la fermeté avec
laquelle Jacques, Roi d'Arragon, avoit soutenu qu'il ne devoit pas payer au Pape
le tribut que son père s'étoit engagé de donner tous les ans au Saint Siége,
comme la suite d'un Concordat que tous les Souverains qui avoient assisté à ce
Concile avoient fait pour la manutention de leur domaine, quoique dans le
Concile il n'y eût eu aucune résolution prise à ce sujet.

On peut juger par le petit nombre, mais en même-temps par l'importance des
objets que Britton vient de nous offrir, & que je n'ai fait qu'indiquer de quelle
utilité pourroit être la lecture de cet Auteur pour l'éclaircissement de notre
ancienne Législation; il n'est cependant point comparable, à beaucoup près, au

Page 40

Compilateur du Fleta que je viens de citer. Celui-ci a rassemblé, comme sous
un seul point de vue sur chaque matiere, les Statuts, les décisions qui étoient
épars dans tous les Diplomes des Rois & dans les Traités des Jurisconsultes qui
avoient paru avant lui; & quoiqu'il fût très-instruit du droit Romain, il n'en a fait
ordinairement usage que pour suppléer à ce que les Coutumes Anglo-
Normandes avoient omis de décider, & encore ce n'a été qu'autant qu'il a trouvé
que les Loix civiles pouvoient se concilier avec l'esprit dans lequel les usages
auquel il les faisoit rapporter avoient été primitivement institués.

Son Ouvrage est divisé en six Livres. Sa diction est claire; son style concis; les
Chapitres de chaque Livre forment autant de Traités complets du sujet que leur
titre annonce. Après avoir dit quelque chose de cet Ecrivain, nous parcourerons
quelques endroits de son Livre où il s'agit de matieres que ni Britton ni
Littleton n'ont discutées, ou que ces Auteurs n'ont pas assez approfondies.

Au Livre 2, c. 50, sect. 16 de Flete, il est parlé des priviléges des Templiers &
des Hospitaliers. Or, ces Religieux étoient fort renommés sous Edouard Ier &
ils furent anéantis dès le commencement du regne d'Edouard II. On doit donc
faire remonter au temps du premier de ces Princes l'existence du célebre
Jurisconsulte, auquel, pour plus de facilité, je donnerai à l'avenir le nom de sa
Collection. Cette preuve, que j'emprunte de Selden 28, n'est pas la seule dont il
appuie son opinion sur l'antiquité de Flete. Dans le Livre 2, ch. 66 de cet
Ouvrage, il est fait mention d'un Rescript de Henri qui y est dit pere du Prince,
au nom duquel Flete prescrit des regles de procéder. Il ne peut être assurément
là question que de Henri III, dont Edouard Ier étoit le fils. Et en effet, dans le
même Livre 2, c. 64, Flete avoit cité un Statut de Mercatoribus, lequel a été
constamment dressé dans le Parlement de Westminster en la trente-troisieme
année du regne d'Edouard Ier; enfin dans le même Chapitre 66, Henri II est
désigné comme aïeul du Roi, par les ordres duquel Flete écrit: ainsi il n'est plus
permis de douter raisonnablement de l'époque sous laquelle la Collection de
Flete doit être placée. Il n'en est pas de même du nom & de la profession de
celui à qui nous sommes redevables de cette production.
Note 28: (retour) Dissertat. ad Flet. caput decim. sect. 2, pag. 546.

Plusieurs Ecrivains parlent d'un Guillaume Flete ou Fleta, Anglois de nation, &
qui professoit la Regle des Hermites de Saint Augustin, & qui a publié quelques
Ouvrages de Théologie; mais il est constant que ce Moine vivoit sous Richard
II, vers la fin du quatorzieme siecle, date qui ne peut s'accorder avec celle que

Page 41

les passages de Flete forcent de donner à sa Compilation. D'ailleurs dans la
Préface de ce Recueil on trouve: Tractatus autem iste qui Fleta merito poterit
appellari, quia in Fleta, de jure Anglicorum fuit compositus; ce qui démontre
que Fleta n'est pas le nom de l'Auteur, mais le titre de l'Ouvrage, & que
l'Ouvrage n'a porté ce titre qu'à cause du lieu où il a été composé. Ce lieu est
connu, c'est une Prison appellée en Anglois The Fleet, la Flotte, par allusion à
ce qu'elle paroît flottante sur la riviere où elle est assise.

Selden nous apprend que sous Edouard Ier plusieurs Jurisconsultes des plus
célebres avoient été punis pour des affaires d'Etat, que quelques-uns avoient été
exilés, d'autres emprisonnés, d'autres condamnés en de grosses amendes. Il cite
à ce sujet d'anciennes Annales manuscrites, où on lit sous l'an 1288 cette
remarque: Incarceratio Justitiariorum Domini Regis, scilicet Thomæ de
Weylong, Johannis de Lovetot, Willelmi de Brampton & Adæ de Stratton de quo
Dominus Rex habuit quadraginta mille marcas & amplius præter vasa argentea
& aurea.

Selden ajoûte à ce passage celui d'une ancienne Chronique en Rimes
françoises, composée par Pierre de Langtoft.

Quant le Roy Edvvard avoit demoré
Trois annez de la Mer, Dieu l'ad remené,
A son repoir trova par pleinte presenté
Ses Justices & ses Clerks atteints de fausseté.
Les uns avoient par douns les Leys destourné,
Les autres la Couroune avoiente violé.
Thomas de Weylande en Banc primes nomé
Par agard du Court le reigne ad forjuré,
En la terre de France sans repoir est alé,
Ses Compaignions, ses Clerks sunt pris &
mené
A la Toure de Londres, deliveres par mené.
E sur ceo chescun de Ofice est privé.
E Lys de Begyngham n'est pas entechelé,
E Johan de Metingham le chef est demoré,
Sire Raufe de Heugham ad taunt disputé
Ke du Baunk le Roy perdu ad le feé.
Sire Adam de Stratton est dur de mené,
Jeo cray ke sauns deserte n'est il pas blamé?

Page 42

Or, argent sans noumbere au Roy il ad doné,
Avoir chaunta pur luy, placebo Domine,
Dilexi quoniam fraude & fausseté.

Et de ceci l'habile Critique conclut que l'Auteur du Fleta étoit un des Juges
enfermés dans la Prison connue sous cette dénomination; ce qui est d'autant
plus vraisemblable, que de son temps on la regardoit encore comme
particulierement destinée, par une espece de droit très-ancien, à renfermer les
accusés qui méritoient quelque considération.

Au reste, si nous n'avons que ces conjectures sur le nom & sur la vie de
l'Auteur du Fleta, son Ouvrage nous fournit des preuves certaines de l'étendue
de ses connoissances dans le droit commun de sa Nation.

Quelques morceaux, pris au hazard dans les différens Livres qui forment la
division de son Recueil, caractériseront mieux cet Ecrivain que tout ce que je
pourrois en dire.

Presque tout le second Livre a pour objet de régler les fonctions des Officiers
de la Couronne & celles des Officiers des Seigneurs particuliers; les devoirs
prescrits à ces derniers pourront faire aisément juger de l'importance & de la
multiplicité des obligations que contractoient les autres.

Livre 2, ch. 71.

Doctrina servientium.

Ss. 1. Et quia utile videtur aliquid sub compendio tractare de iis, quæ
compotum proficuorum maneriorum contingit, ideò de Ministris generaliter in
maneriis necessariis, & eorum Officiis, & qualiter se habere debent in eisdem
ad commodum Domini, exempli causa est dicendum, ut hujusmodi
compotorum auditores majores & minores secundum gradus Officiorum
constitutos in suis ignorantiis, negligentiis & iniquitatibus debitèsciant onerare;
hujusmodique Ministri a pecia[A] compoti sciant sibi subtiliùs præcavere. A:
Pe
Per imperitiam verò non debet quis excusari, nisi Dominus incautè sibi cia
prospexerit, & ideò in primis de qualitate Domini, & qualiter expectari ,
debet in præmissis videndum erit. pie
ce,
pe
Ss. 2. In omnibus autem, & super omnia decet quem libet Dominum verbis cia
esse veracem, & in operibus fidelem, Deum & Justitiam amantem, co

Page 43

fraudem & peccatum odientem, voluntariosque malevolos & injuriosos mp
oti
contemnentem, & apud proximos pietatem, vultumque motibilem & ,
plenum. Ipsius enim interest potiùs Concilio quàm viribus uti propriove un
arbitrio, non cujuslibet voluntarii juvenis, menestralli vel adulatoris, sed co
mp
jurisperitorum, virorum fidelium, & honestorum, in pluribus expertorum, te
consilio debet favere. Qui bene igitur vult disponere, & familiæ suæ scire sa
veram executionem terrarum suarum, necessarium erit & perinde sciat ns
sui
quantitatem suarum facultatum, & finem annuarum expensarum. Et cum te,
extentam illam possit quis per culturam terrarum diligentem, vel per dé
instaurationem bestiarum, aliquamve providentiam honestam augmentare pé cé.
& excedere, illud incrementum in deposito custodiatur: nam terrarum
cultura per temporum incongruitatem singulis annis æquivalenter minimè
respondet; deficiente ergo blado, mortuisve bestiis, vel superveniente
combustione, vel alio inopinato eventu sinistro, locum habebit depositum, quod
quidem si devastetur, locus erit pecuniæ, & qui alienum accommodat in casu
quo accommodare oportebit, proprium devastat. Et si cum creditoribus finem
faciat dampnum non evadet, & sæpe contingit dampnum unum aliud sequi,
juxta illud.

Ss. 3. Nemo semel tantùm fortunæ sentiet ictum, sed propè congaudent qui sibi
de longè prospexerint. Prospiciat igitur sibi quis ut de proprio vivat, sicut
dictum est secundùm terrarum suarum annuum valorem; quæ per tenentes
Domini fideles & juratos sic debent extendi. Inprimis inquirendum est de
castris & aliis ædificiis intrinsecis, & fossatis circumdatis, videlicet, quantum
muri, & ædificia lapidea, & lignea, plumbo, vel aliter cooperta, valeant per
annum, & pro quanto appreciari possunt, secundùm verum valorem eorundem
murorum & ædificiorum, ac etiam pro quanto ædificia extra fossatum
appreciari possunt, & quantum valeant unà cum gardinis, curtilagiis[A], A:
Pe
columbariis, vivariis, & omnibus aliis exitibus curiæ per annum: item quot tite
campi, & quot sint culturæ in Dominico, & quot acræ arabiles in qualibet co
cultura, & quantum quælibet acra per se valeat per annum. ur.
En
Pi
Ss. 4. Item, quot acræ prati sunt in Dominico 29, & quantum valet quælibet ca
acra per se ad locandum per annum. Quot etiam acræ sunt pasturæ, & rdi
e,
cujusmodi bestiis illa pastura fuerit magis necessaria, & quot & quales co
bestias sustinere poterit, & quantum quælibet acra valeat per se, & urt
is.
quantum valeat pastura cujuslibet bestiæ ad locandum per annum. Item, de
pasturâ forinsecâ communi, quot & quales bestias Dominus habere possit in
eadem, & quantum valeat pastura cujuslibet bestiæ ad locandum per annum.

Page 44

Note 29: (retour) Vide Capitulare de Villis Caroli-Magni, ann. Soc. Balus. tom. 1,
col. 33.

Ss. 5. Item, de parcis & dominicis boscis, quos Dominus pro voluntate sua
excolere poterit & assartare, quot acræ in se contineant, & pro quacunque
vesturâ & pasturâ cujuslibet acræ possit appreciari, & quantùm acra fundi
valeret per annum, & boscus hujusmodi, si assartaretur.

A:
Ss. 6. Item, de boscis forinsecis, in quibus alii communicant Appropriare,
quantum Dominus se appruare[A]. se reserver.

B: Joncs-
Ss. 7. Item, de pannagio, herbagio, & melle, & omnibus aliis Marins.
exitibus forestarum, boscorum, morarum[B], bruerarum, &
vastonem, quantum valeant per annum.

Ss. 8. Item, de molendinis, vivariis, ripariis, piscariis, separalibus &
communibus, quantum valeant per annum.

Ss. 9. Item, de placitis & perquisitionibus Comitatûs & Curiæ, & forestarum,
cum finibus & amerciamentis provenientibus de expeditatione canum quantum
valeant Domino per annum.

Ss. 10. Item, de Ecclesiis, quæ ad donationem Domini pertinent, quot sunt,
quæ, & ubi, & quantum quælibet Ecclesia valeat per annum, secundùm veram
ipsius æstimationem, & per marcas & solidos extendatur; ut, si Ecclesia centum
marcas valeat per annum, ad centum solidos extendatur advocatio per annum.

Page 45

C: Voyez
Ss. 11. Item, de herietis[C], nundinis, mercatis, theoloniis, ci-après ce
operationibus, serviciis, & consuetudinibus forinsecis, & que je dis
exhenniis[D], quantum valeant per annum. de ce droit
dans la
Note 22
Ss. 12. Item, de warrennis, libertatibus, parcis, cuniculariis, sur les
custodiis, releviis, feodis annuis, quantum valeant per annum. Loix
d'Edouard.
Ss. 13. Item, de liberè tenentibus, quot sunt intrinseci, & quot D: Dons-
forinseci, & qui, & quas terras, & quæ tenementa, & quæ feoda Gratuits.
teneant de Domino, & quæ de aliis, & per quod servicium; an per
socagium aut per servicium militare, vel per liberam firmam, vel
in eleemosynam tantùm, vel in liberam & puram eleemosynam,
vel alio modo, & qui tenent per chartam, & qui non, & quantùm
reddunt Domino singulis annis, & ad quos terminos de certo
redditu.

Ss. 14. Item, qui prædictorum faciunt sectas ad curiam Domini, & quot sectas
per annum, & quantum quælibet defalta, & quid accidit Domino per mortem
talium.

Ss. 15. Item, de custumariis quot sunt, & quæ sit eorum secta, & quantum
quilibet habet, & quantum terræ quilibet tenuerit, & quantum valeant tenuræ
suæ, tam de antiquo Dominico, quàm de novo perquisito. Tenuræ dico, ut
mesuagio, curtilagiis, terra arabili, prato, pastura, redditu, bosco, & hujusmodi,
ad quantum talliari valeant per annum, sine destructione & exilio faciendo, &
quantum valeant suæ operationes & consuetudines, & quantum reddant in
redditu singulis annis, & qui possunt talliari ratione sanguinis nativi & qui non;
quæ omnia, prout extensa fuerint, imbrevientur.

Ss. 16. Facta quidem extensione, ut prædictum est, ac etiam ex quanto blado
debeat quælibet cultura vel acra seminari, secundùm terrarum diversitatem:
omnes namque culturæ vel acræ in seminis sparsione non poterunt æquiparari.

Ss. 17. Item, certificetur de qualitate, quantitate, & numero bestiarum,
secundùm earum species, quot haberi poterunt in quolibet manerio, sufficienter,
& quantum liberè deductis expensis valere debeant per annum; quæ omnia

Page 46

distinctè scribantur in membranis, ut perinde sagaciùs vitam suam disponat &
faciliùs convincat mendacia compotariorum.

Livre 2, c. 72.

De Officio communis Senescalli.

Ss. 1. Provideat tunc sibi Dominus de Senescallo circumspecto & fideli, viro
provido, discreto & gratioso, humili & pudico, & pacifico, & modesto, qui in
legibus, consuetudinibusque Provinciæ, & Officio Senescalciæ se cognoscat, &
jura Domini sui in omnibus tueri affectet, quique Subballivos Domini in suis
erroribus & ambiguis sciat instruere & docere, quique egenis parcere, & nec
prece vel pretio velit à tramite Justitiæ deviare, & perversè judicare, cujus
Officium est curias tenere maneriorum; & si per substitutum hoc plerunque
fecerit, ad visus tamen Francii plegii, vel, si Dominus illâ non utatur libertate,
tunc saltem bis vel ter, si pluries ad hoc vacare non poterit, præsentialiter
curiam tenere debebit, ut tunc de subtractionibus consuetudinum, servitiorum,
reddituum, sectatum ad curiam, mercata, & molendina Domini, & ad visus
aliarumque libertatum Domino pertinentium diligenter inquirat; necnon & de
alienatione terrarum, boscorum, pratorum, pasturarum, aquarum & hujusmodi,
per quem, videlicet vel quos, & à quo tempore, & quo jure, tempore cujus
Ballivi, vel servientis facta fuerit hujusmodi alienatio. Quæ quantùm cum
Justitia valeat per districtiones, vel per auxilium Regis, si necesse fuerit, sine
dilatione faciat revocare.

Ss. 2. Item provideat sibi Senescallus, ut in quolibet manerio per communem
particam probare distinctè & apertè sciat tam numerum acrarum arabilium,
quàm cujuscunque speciei seminis ad terram seminabilem sufficienter
quantitatem, nè fallaces præpositi computantes quantitatem seminis excedant
per numerum acrarum vel quarteriorum.

Ss. 3. Item, quod in omnibus Officiis securè fiant firmaturæ; dicitur enim,
facilis ingressus præbet plerumque fragilitati peccandi voluptatem, & salvæ
seruræ famulos reddunt aptiores; quod Anglicè dicitur, OFTE TRESTE LOKES
MAKETH TREUVE HYUVEN.

Ss. 4. Item, certificetur in primo adventu suo de custagiis carucarum in
quocunque manerio, quæ sciri poterunt per hanc rationem, ut terræ sint

Page 47

tripartitæ, tunc novies viginti acræ faciunt carucatam, eò quod lx in hyeme, lx
in quadragesima, & lx in æstate pro Warecto debent exarari.

Ss. 5. De terris verò bipartitis debent ad carucam octies viginti acræ computari,
ut medietas pro Warecto habeatur, & medietas alia in hyeme, & quadragesimâ
seminetur, & perinde de numero carucarum de facili poterit certiorari.

Ss. 6. Item, scire debeat de quot carucis adjutricibus, & quoties debeat Dominus
in quolibet manerio subveniri, & de omnibus auxiliis, & operationibus
quorumcunque veraciter scire debet.

Ss. 7. Item, inquirere debet de instauro in quolibet manerio existente, cujus
inventorium inter ipsum & servientem in scripto cirographato debet imbreviari.

Ss. 8. Inquirat etiam de defectu bestiarum in quolibet manerio habito & invento,
quem statim faciat, consentiente Domino, discretè supplere.

Ss. 9. Inquiratur etiam de serviente, vel Ballivo cujuscunque manerii &
subministris qualiter erga vicinos & tenes Domini, & alios se gesserint &
habuerint, ipsis priùs amotis, ne veritas se latitet ob timorem, & si de aliquibus
disseisinis, verberibus & melletis, vel luctis se intromiserint; & si ad tabernas
vigiliasque quis, Officiis suis omissis, noctanter ierint, pro quorum aditu
Dominus vel alius aliquod dampnum sustinuerit; & quod dampnum, & quoties,
& qui sint inde culpabiles, quæ quidem dampna, secundùm quod commodè
poterit, illicò faciat emendari, vel habito respectu ad plurialitatem hujusmodi
delictorum, penitus per ipsum Dominum amoveantur, vel saltem per ipsum
Senescallum, eo quod pro quolibet modico delicto non decebit Dominum
commovere.

Ss. 10. Item, amensurare debet superonerationem instauri bestiarum ubique, de
quibus superfluum vendatur, vel alia commoditas Domini inde fieri disponetur;
nec tamen inde fiat transmutatio, venditio, vel alienatio, nisi per sufficiens
Warrantum Domini, vel Senescalli, cum laudabili testimonio fide dignorum.

Ss. 11. Item, ejus est veraciter scire de finibus, amerciamentis, releviis, herietis,
exennis, & venditionibus quibuscumque summam & quantitatem, & de hiis qui
receptione pecuniæ fuerint onerati.

Ss. 12. Item, scire debet de custodiis & maritagiis, à quo tempore in manus
Domini devenerint, & quantum valeant per annum. Et qui inde expletia

Page 48

receperint, & quantum.

Ss. 13. Item, scire debet in quibus Ballivus manerii, & Ministri sui per
districtiones Domini appruaverint.

Ss. 14. Item, inquirere debet, si Ballivus, vel alius serviens vel tenens Domini,
vel alius aliquod vastum vel dampnum defecerit in boscis, parcis, warrennis,
cuniculariis, & hujusmodi, & quod dampnum, & quis hoc fecerit, & quoties.

Ss. 15. Item, inquirere debet de nominibus omnium Sub-ballivorum in
quocunque manerio servientium, tam majorum quàm minorum, & de eorum
plegiis, quorum omnia nomina imbreviata debet custodire, & curiam ingredi, &
habere de Advocatis; nec debet major vel minor, antequam plegium Domino
per literas patentes invenerit, in obsequio Domini remanere, nisi ipsi servientes
per electionem fide dignorum in plena curia, & per plegiagium electorum ad
tale Officium fuerint convocati; nec Senescallo aliquos in capite cum Domino
commorantes à servitio Domini ejicere licebit, sed soli Domino sit talis potestas
reservata: nec etiam custodias, maritagia, seu escaetas, vendendi, viduasve
dotandi alicui, præter quam solo Domino licebit. Senescallus verò nihil recipiet
de denariis Domini sui, sed ab omni compoto liber esse debet, & quietus,
præcepta tamen sua advocare tenetur.

Ss. 16. Item, inhibere debet generaliter & specialiter, ne ovis, vel alia bestia
Domini excorietur, priusquam à Ballivo & præposito, aliisque fide dignis
videatur, quâ morte fuerit mortua eò quod diversimodè mori potuit, ut per
interfectionem voluntariam, vel si sint jugulatu, amissæ, furatæ, vel
mahemiatæ, vel læsæ, & hujusmodi, per malam custodiam, in quibus casibus
Dominus indempnis debet penitus observari. Si autem mortua fuerit per casus
fortuitos, nec per combustionem, submersionem, mahemium, senectutem, &
hujusmodi, hoc suo custodi non debet imputari; ad vim autem majorem, vel ad
casus fortuitos non tenetur quis, nisi sua culpa intervenerit. Si autem ab aliquo,
vel alicujus cane vulneretur, vel occidatur, vel per cursum velocem ab alio
quàm custode ad mortem fugetur, & hujusmodi, succurirtur Domino per
querelam; non igitur pro qualibet penè plata, vel pro quolibet capite ostenso erit
una bestia cuilibet repetenti allocanda. Sed in hoc casu diligentes fiant
examinationes ut res potiùs Domino valeant, quam pereant.

Ss. 17. Item, Senescalli Officium est qualibet nocte per se, vel per substitutum,
per Dominum tamen de expensis hospitii cum emptore, Marescallo, coquo,

Page 49

dispensario, Officiariis computare, & diei scire summam expensarum.

Ss. 18. Item, à præposito de lardario, secundùm quod necesse habuerit per
talliam recipere unum quodque genus carnium & piscium, & quod in sua
præsentia fercula scindi faciat, & coquo per numerum deliberare, & inde
rationabilem compotum audire.

Ss. 19. Item, ad ipsum pertinet veraciter scire quot panes obolati de quarterio
frumenti fiant, quos panetarius à pistore per numerum recipere tenetur. Item,
quot panes, quotque fercula simplici familiæ diebus communibus conveniant.

Ss. 20. Item, habere debet unum folium taliæ tripartitæ de blado & braseo,
pistori deliberato per præpositum.

Ss. 21. Omnes autem servientes Senescalo conjunctim & divisim de Officiis
suis respondere tenentur; ipseque de eorum factis tenetur testimonium
perhibere.

Livre 2, chapitre 73.

De Officio Ballivi.

Ss. 1. Ballivus autem cujuscunque manerii esse debet in verbo verax, & in
opere diligens ac fidelis, ac pro discreto appruatore cognitus, plegiatus &
electus, qui de communioribus legibus pro tanto Officio sufficienter se
cognoscat, & quòd sit ita justus, quòd ob vindictam vel cupiditatem non quærat
versus tenentes Domini, vel aliquos sibi subditos, occasiones injustas, per quas
destrui debeant, seu graviter amerciari. Caveat autem sibi à vitio pigritiæ
redargui; surgat ergo mane, nè tepidus videatur, vel remissus, & carucas
inprimis jungi faciat, deinde campos, boscos, prata, pasturasque ambiat &
aspiciat, ne indè dampna fiant in auroris.

A: Visite
Ss. 2. Facto siquidem suo circuitu carucas Dominicas adeat, du jour,
custumarias, & adjutrices, prospiciens quod antequam dietam[A] hodiernum
suam plenè paraverint, minimè disjungentur, alioquin cadit in iter.
compoto. In initio igitur temporis seminandi, & trebinandi[B], B:
conjunctim sint cum carucis Ballivus, præpositus, & messor per Trebinare,
totam dietam, donec arraras suas legitimè compleverint, quantum donner le

Page 50

videlicet ad unum diem pertinebit, & quòd omnes se intromittant, dernier
labour.
quòd carucarii diligenter & bene suas faciant operationes, &
qualiter eo die expediverint, statim disjunctis carucis videant per
mensuram: & nisi ipsi carucarii rationabiles prætenderint
excusationes de aruris suis, secundum aruram illius dietæ,
tenentur reddere rationem. Et nihilominus facta eorum & defectus
sæpe ac sæpius expedit supervidere, & videre per messorem, ne
hujusmodi defectus remaneant non correcti & impuniti. Et
notandum, quod caruca boum, cum duobus equis tantum expediet,
quantum tota cum equis, præterquam in terra litorea & petrosa,
quæ pedibus boum gravis est & impediosa, tum quia equus plus
sumit & expendit; tum quia carucarii & fugatores extra passum ire
consuetum, secundùm usum boum grave videtur, tum quia caruca
boum in terra gravi præcedet, ubi equina remanebit.

Ss. 3. Qualiter verò equus magis quàm bos est sumptuosus, videndum est &
sciendum, quòd omnis bos vel vacca ad laborem carucæ deputata, à festo Sancti
Lucæ, usque ad Festum Inventionis Sanctæ Crucis per xxviij septimanas, ex
communi consuetudine ad præsepe custoditur. Equus autem si in statu
laborandi debeat observari, de sexta parte busselli avenæ de pretio oboli
singulis noctibus oportebit ipsum præbendari, & ex xij denariorum herbagii ad
minus æstivali tempore refocillari, & quolibet mense denariatus sibi compete
ferramenti, quorum summa est xj sol' vj den' præter estoveria foragii, &
eschaetarum bladi. Bos verò de tribus & dimidia mensura avenæ, de quibus x
faciunt bussel, sufficienter poterit quâlibet septimanâ sustentari, unde summa ij
sol' vj den' in toto. Equus etiam cum senectute vel labore convincatur, de pelle
tantum correspondet, sed de bove secus erit; nam cum decem denariatis
herbagii salvari poterit Dominus indempnis, vel ferè, ut, si pro labore non
sufficiat, interfici poterit, & per venditionem carnis carnificibus, & pellis, &
hujusmodi, per particulas poterunt primi custus, vel ferè Domino restitui, & sic
poterit Dominus indempnis vel quasi observari.

Ss. 4. Item supervidere debet Ballivus falcatores, messores, cariatores,
operarios, & Ministros manerii universos, quod quilibet quod suum fuerit justè
debiteque prosequatur; vel legalius, subtiliusve ad commodum Domini, quàm
per competentes minas, quotiescunque transgressi fuerint, poterunt castigari,
monitionibus tractabilibus intervenientibus.

Page 51

Ss. 5. Faciant igitur circumspectè terras Dominicas marlari, compastari, de ovili
faldari, appruari, & emendari, ut sensuum suorum abundantia per effectum
operis liquere valeat universis.

Ss. 6. Nec permittat equos, vel affros carucarum, vel carectarum, ab aliquo
majore vel minore, per crebras & indebitas equitaturas impunè vexari, sed quòd
ipsi simul cum aliis pecoribus bene custodiantur, nè per negligentiam vel
pigritiem de debitis puturis & præbendis suis quicquam amittant, vel
subcontrahatur ab eisdem.

Ss. 7. Nec liceat Ballivo pro villenagiis proximis hæredibus, aut aliis liberandis,
vel pro releviis, seu maritagiis fines capere, vel placitum tenere de aliquo quod
tangat liberum tenementum, feodum, vel libertatem, nec etiam furniandi sibi
liceat, vel braciandi in manerio, nisi Dominus præsens extiterit.

Ss. 8. Item, nec sit Ballivus ad mensam Domini, sed sub certis vadiis
quotidianis victus sibi constituatur.

Ss. 9. Sæpe videat Ballivus trituratores in grangiis, qui si purè granum à paleâ
non separaverint, illum iterum puriùs faciat triturari, nè grana in paleâ
remanentia in fimo agris disperso germinent, in tegmineve domorum: foragium
autem tassari faciat & cooperiri, cujus eschaetæ, prout collectæ fuerint, in luto
plateis, & itineribus projiciantur ad fimum nutriendum, quod multo magis ad
commodum Domini sic deveniet, quàm si ad venditionem devolveretur: stubula
verò in terra requiescat, nec plus inde tollatur, nisi quod pro reparatione
domorum curiæ fuerit necessarium, & residuum per carucam subvertatur.

Ss. 10. Mense autem apprilli, tempore videlicet quo omnia aperiuntur,
warectandi erit tempus idoneum & amoenum, cum terra fregerit post carucam;
rebinnandi verò post festum Nativitatis Sancti Johannis-Baptistæ, cum terra
pullulaverit post carucam.

Ss. 11. Ad seminandum autem cum terra fuerit assessa, & non concava: sed
omnis colonus temporis congruitatem singulis minimè poterit vicibus
expectare.

Ss. 12. Videat etiam Ballivus, nè ad expeditionem carucariorum per minus
amplos radios depereat cultura, vel alio quovismodo durante exarando. Et cum
bona terra arari debeat pro warecto caveant sibi carucarii, ne malam terram

Page 52

perversè arando attingant; sed per radium quadratum terram bonam advertant,
dùm tamen profundam, ita quòd terra recens cooperta vel disco-operta non
remaneat. Et cum tempus affuerit rebinandi, nè profundo arent, carucariis
inhibeatur; sed levis sit carucæ cursus saltem ad herbarum & radicum
destructionem: nam si tempus pluviosum supervenerit, & per profundam
aruram fiat terra mollis & aquatica, & tempus venerit seminandi, caruca tunc ad
aliquam terram certam attingere non valebit, sed erit caruca tanquam lutosa:
faciant ergo radios suos leves in rebinando, ut profundiùs per duorum digitorum
largitatem attingere valeant in seminando, per quod caruca à luto deliberari
valeat, & mundari, & pulchram bonamque faciat aruram.

Ss. 13. Cum autem tempus advenerit seminandi, non permittat Ballivus largos,
sed spissos minutos, beneque conjunctos radios arari, per quod semen æquiùs
cadere valeat in eisdem: nam radiis largè aratis, & semine projecto, herciaque
superveniente, statim sit discensus seminis inter duos radios per herciæ tractum,
& summitas terræ inter ipsos radios habita, detecta, & tanquam sterilis
remanebit, quod tempore segetum ab uno capite in aliud respiciendo ad oculum
manifestiùs apparebit.

Ss. 14. Si quid autem bladi remanserit post seminationem agrorum, id prudenter
granario retornetur, vel granatarius in compoto de facili poterit titubare.

Ss. 15. Si autem terra deorsum seminari debeat, terram exaltari & minimè arari
oportebit & terra per carucam aliquantulum elevata, sub pede carucarii sinistro
ultimum radium arando subvertatur & prosternatur, ut ultimus radius perinde
districtior habeatur.

Ss. 16. Item videat Ballivus, quod maturè incipiat seminare, ut ante adventum
magni algoris, magnique gelu, & yemis gramina suas expanderint radices.

Ss. 17. Nam si tardè secare fecerit, & effusio pluviæ infrà octo dies sequentes
discenderit, & illico supervenerit gelu durabile, quantumcunque aqua terræ
concavitatem fuerit ingressa, gelu penetrabit, per cujus si perseveraverit per
triduum vel ampliùs, possibile est hujusmodi grana tenera & aquosa germinata
& pullulata omnino deperire.

Ss. 18. Et sciendum quod duæ sunt terræ, quæ maturè debent seminari ad
semen præcipuè quadragesimale, terra, viz. marlosa, & terra lapidea, nè fortè
per fervidum marcium dampnum contingat, & impedimentum per minimam

Page 53

duritiam, vel nimiam concavitatem; & ideo tempestivè debent hujusmodi terræ
seminari, ut per sappum & virtutem yemis naturale recipiant nutrimentum:
terras autem molles & sabulonosas non est necesse maturè seminare, eo quod
hujusmodi terræ temporibus pluviosis ex consuetudine subvertuntur per aruras;
sed terras aquosas, & de marisco necessarium est optimè fodere & radiare, &
radios aptè purgare, ne semen humi projectum, per impetum aquæ submergatur.
Terras verò steriles, & quasi derelictas semine genecti vehementer expedit
seminare.

Ss. 19. Et notandum, quod semen hyemale in eadem terrâ à qua venit
projectum, sicuti aliud faceret de partibus remotis quæsitum nullatenus
abundabit: faciat igitur quivis discretus semen sibi emi hyemale, ut copiosior
eveniet ususfructus. De semine verò proprio quadragesimali seminentur terræ
Domini, nisi propter fori facilitatem hoc fuerit omissum. Nulli Ballivo sit vile,
si de rebus Domini Dominum possit appruare, ut de suis ordeis braseum, de
lanis pannum, de linis telas, & hujusmodi fieri; vel si equum, pullum, vel
palefretum de furfure, fabisque educi, faciatque nutriri, vel alia quæ
commoditatis Domini respiciant incrementum.

Ss. 20. Item, vivaria, stagna, lacus, servoria, & hujusmodi, piscarias suas
quisque discretus bresmys & perchiis faciat instaurari; sed non de lupis
aquaticis, tenchiis, vel anguillis, qui effusionem piscium nituntur devorare.

Ss. 21. Item, potestas habere posternas in omni curia totaliter inhibeatur, sed
unicus sit ingressus. Et in omnibus instauro equarum, emissariorum, cignorum,
& apium, quisque studeat instaurare.

Ss. 22. Et in fine de omnibus Officiis sibi subditis intromittere se debet
diligenter, ne per dissimulationem, & negligentiam suam, & impudentiam
ministrorum in poenam compoti merite debeat condempnari.

Livre 2, chapitre 74.

De Marescallo.

Ss. 1. Officium autem Marescalli est præbendam contra præpositum talliare, &
numerum equorum Senescallo hospitii in compoto diei qualibet nocte
computare, ut ipse in rotulo suo numerum equorum possit inserere,
specificando nomina supervenientium de eorum adventu, & morâ.

Page 54

Ss. 2. Item, furfur à præposito per talliam recipere, cum inde necesse habuerit,
& inde Senescalo compotum reddere, ut fiat de furfure, sicut de avena.

Ss. 3. Item, contra præpositum de ferris & clavis ab eo receptis talliam recipere,
tam de numero ferrorum, quam de eorum custubus, & ubi ea allocaverit
Senescalo demonstrare; nec sine sua licentia alienos equos inde licebit ferrare.
Item, fænum & literam equis deliberare.

Chapitre 75.

De Coquo.

Officium coqui est, de singulis ferculis ratiocinium reddere Senescalo singulis
diebus.

Chapitre 67.

De Præposito.

Ss. 1. Præpositus autem tanquam appruator & cultor optimus per villatam
electus ad præposituram Domino, vel ejus Senescalo palam debet præsentari,
cui injungatur Officium illud indilate. Non ergo sit piger vel somnolentus, sed
efficaciter & continuè commodum Domini adipisci nitatur, & exarare,
carucasque intrinsecas & extrinsecas mane conjungi, terrasque conjunctim &
purè arari, putoque semine, nec minus sparsè dispergi faciat & seminari, fimum
etiam nutriri & co-adunari, ad sterculinium cum terra fimumque mixtum faciat
exaltari.

Ss. 2. Aream etiam cariæ cum marla, seu fossatorum mundatione, vel saltem
terra bona quâlibet faciat quindenâ marlari, desuperque straminari. Et cum de
residuo straminis bestiis non necessarii, & plateis luto projecti fimus
superfuerit, illum ante martii siccitatem colligi faciat, & nutriri, qui cum cariari
debeat ad rura, cum cariatoribus præsens existat præpositus totâ die, ut sine
fictitia dietam finiant & laborent, & secundùm laborem illius dietæ debet
futurus labor expediri, allocari, alioquin etiam in compoto cadent; & quod de
istis dicitur, dici poterit de cariatoribus universis.

Ss. 3. Terra autem sabulonosa fimo puro non fimoretur, sed cum terra optimè
permisceatur; hujusmodi enim terra respectivè quodammodo calida est,
fimusque purus calidus, & tempus æstivale fervidum: mixtis ergo caliditatibus,

Page 55

ordea per consequens possibile est marcisci: expedit igitur fimum hujusmodi
terrâ misceri.

Ss. 4. Ex rore namque ex naturali frigiditate hujusmodi terræ mixtæ horis
vespertinis generata procreatur segetibus nutrimentum; fimus verò purus in rure
dispersus, ultra duos vel tres annos secundùm quod terra fuerit frigida vel
calida, minimè durabit. Mixtus autem in duplo licet tantam non habeat
substantiam, vel virtutem; marla autem durabilior est, eo quod fimi
descendendo, & marla ascendendo consumitur. Et hæc est causa quare terras
fimo dispersas profundè non expedit exarare, adjecta itaque terra fimo rariùs
descendet, & per consequens tardiùs consumetur; qui cum superarentur,
immissâ carucâ subvertantur, quia roris stillicidia multum juvant ad mixturam.
Nec in warrectum debent mitti fimi, quia per rebinnuram fere subverterentur; &
sic ante tempus seminis multùm consumerentur: sed ante tempus seminandi
immediatè distribuantur, & maximè, si fuerint de ovili; quanto enim fimus
ovilis semini sit propinquior, tanto commodior & utilior: tempore autem augusti
bidentes alienos admittere expedit ad ovile, eo quod tunc temporis fimum
abundantiùs emittunt.

Ss. 5. Item, præpositus per consensum & visum Ballivi & Senescalli, inter festa
Pentecostes & Paschæ instaurationem pecorum, videlicet à debilibus fortia, &
ægrotis sana eligi faciat, & separari; debilia namque magis consumunt, eo quod
sæpiùs & meliùs oportebit hujusmodi destinare tamen ad operationes, &
laborem constituta præbendare, & eisdem debilioribus frequentiùs parcere &
deportare, & quanto in laborando parcatum fuerit eisdem, tanto erit onus
graviùs, pejorque conditio robustis.

Ss. 6. Si autem priusquam senectutem nimiam attigerint, vel per decrepitatem,
mahemiam, vel laborem nimium declinaverint, sic fuerint electa, ex
mediocribus custubus poterint emendari, & per venditionem, vel alio
quovismodo poterunt per substituta de levi, quasi revivisci; dum tamen
prudenter vendantur, & de eis emantur fortiora, necessarium est igitur
hujusmodi pecora sapienter abolire: & post festum Sancti Johannis-Baptistæ
expedit, quod boves debiles, & malè intentati, veteresque vaccæ, ac steriles,
juveniliaque averia parum emendantia, singulis annis in bonam mittantur
pasturam, in quam pingues valeant devenire, ut tunc quod Domino fuerit
utilius, sagaciter inde disponatur.

Page 56

Ss. 7. Sufficiensque pastura tribuatur pecoribus laborantibus, ne per defectum
declinent ad miseriam, per quod dampnum consequatur duplicatum, eo quod
sumptus erant graviores, rarioresque labores.

Ss. 8. De die claro faciat præpositus in præsentia sui vel messoris affros &
equos quotidiè præbendari: ita quod præbenda coram bobus conferenda
stramine avenæ misceatur, vel frumenti; arestæ enim straminis ordeacei rugitus
eorum impediret. De die dico, nè præbenda noctanter per custodes furetur
eisdem; cum stramine dico, eo quod occasione præbendæ magis comedant
foragium & per consequens magis bibent, & pinguescent, tum tamen hujusmodi
foragia per modicas paululum quantitates eis liberentur; quod si per magnam,
minus comedent, magisque devastabunt. Præterea, si per magnam quantitatem
eis fuerit liberatum ac ipsis postmodum rugientibus cum fuerint satiati,
residuum straminis conculcabunt, naribusque inflabunt, & per consequens odio
habebunt, & sic sordescent.

Ss. 9. Affros autem quandoque lavare, desiccatos striliare non est inutile;
prodest etiam boves de die bis stergere cum vispilione, eò quod affectiùs se
lambebunt.

Ss. 10. Item, vaccis matricibus competens provideatur pastura, nè lactis
patiantur detrimentum, & cum vitulus taurinus vituletur, primo mense non
ablectetur; à quo deinceps de septimana in septimanam unicus lactis tractus
debeatur, qui ultra duos menses minimè lactari permittatur; vitulus autem
femellus integre suum lac obtineat per tres septimanas, à quâ postea veluti de
masculo tractus uberum vicissim tollantur: & tempore separationis aquam
habeant abundanter infra domum videlicet & extra, ne per defectum aquæ, sicut
frequenter contingit, ex ægritudine pulmonis moriantur.

A: Mesure qui pesoit huit
Ss. 11. Cum autem calidum tempus accesserit & livres, Assis. Reg. David.
serenum, multum expendit juvenculas & vaccas, Apud Sleneum.
instaurumque bestiarum in falda bene straminata
B: Cette mesure pesoit douze
noctanter custodiri, ut perinde meliorentur livres d'eau, videlicet quatuor
Dominicæ culturæ. libras de aquâ marinâ, &
quatuor libras de lacu vel
stagno & 4 de aqua currente
Ss. 12. Cum autem tempore pasturæ bonas vaccas & clara. Lagena debet esse in
lactrices ab aliis separaverit, bonaque de marico profunditate, sex polices cum
salsa pasci fecerit extunc debet lac duarum dimidio pollicis, in latitudine

Page 57

hujusmodi vacarum de una waga[A] casei in xxiiij inferiore debet esse octo
pollicum cum dimidio policis
septimanis ex communi consuetudine respondere, & cum spissitudine ligni
nec non & qualibet hebdomada de dimidia utriusque partis. Et in
lagena[B] butyri. Si autem de pastura bosci, vel rotunditate partis superioris
debet esse viginti septem
prati post falcationem, seu stibulæ post tempus pollicum, & in rotunditate,
messium, sic erit tanta proficui responsio de tribus inferiore debet esse viginti
vaccis, quemadmodum prædictum est de duabus. Et trium pollicum, Ibid.
nisi de tanto responderit, cujus intererit, ipsum
tenebit compoti catena, eo quod miserrima trium de
uno caseo de pretio unius oboli in duobus diebus
respondebit, & de denariato butyri per septimanam.
Et quod dicitur de trium vaccarum responsione, dici
poterit de viginiti bidentibus matricibus sanè
custoditis.

Ss. 13. Nec sustineatur, quod aliqua vacca ultra festum Sancti Michaëlis
lactetur, eò quod hujusmodi lactare eas debilitat vehementer & enervat, ac
tardiùs minusque lactis præbebunt in anno futuro, vitulusque exilior erit atque
minor.

Chapitre 77.

De Cultoribus.

Cultores autem sint cogniti, & tales qui tempora congrue discretè sciant
expectare, culturasque, prout tempus & terra poposcerint, seminare, carucasque
ac hercias, cum necesse fuerit; debitè reparare.

Chapitre 78.

DE FUGATORIBUS CARUCARUM.

Ss. 1. Fugatorum autem ars est, ut boves æquè sciant conjunctos fugate, ipsos
non percutiendo, pungendo seu gravando.

Ss. 2. Non enim este debent malancholici, vel iracundi, sed gavisi, cantantes, &
lætabundi, ut per melodias & cantica boves in suis laboribus quodammodo
delectentur, ipsisque foragium & præbendam deferre, ipsosque debent amare,

Page 58

& noctanter cubitare cum eisdem, ipsosque prurire, striliare, torcare, bene in
omnibus custodire, prospiciendo nè foragium eorum furetur, vel præbenda; nec
pro duabus noctibus simul vel tribus fiat liberatio, fæni vel literæ[A], sed A:
Lit
paulatim de die in diem, prout fuerit necessarium, liberetur eisdem: nec ier
quòd candelam habeant, prout dictum est, sustineatur. e.

Ss. 3. Debent aliena pecora in pastura carucariorum inventa imparcare. Ipsi
etiam & cultores, cum tempus culturæ cessaverit, fossare, triturare, fodere,
includere, cursus aquarum in agris emundare, ac alia hujusmodi minuta opera
& commoda facere tenentur.

Chapitre 79.

De Pastoribus.

B: Je crois
Ss. 1. Pastores autem expedit habere discretos, & vigiles, & qu'il faut
benignos, ne oves per suas iras torqueantur; sed ut pacificè in circinat, il
lætitia suas depascant pasturas: signum autem benignitatis s'écarte des
autres
Pastoris, est quòd greges non diffugerit, sed pascentes suos Pasteurs,
circina[B] pastores. &c.

Ss. 2. Inveniat igitur securitatem quilibet quòd in iis quæ officium
suum contingunt, laudabiliter se habebit.

Ss. 3. Provideat igitur sibi quisque de bono cane latrabili,
singulisque noctibus cum grege cubitare. Præsepia ac sua ovilia A:
bonis glagis calidè furratis palisque grossis præparari faciat atque Brossailles.
muniri, & talem curam adhibeat, nè bidentes sibi commissi
furentur, vel mutentur, nec etiam locis aquosis, mariscis,
plassetis[A], vel profunditatibus, & pasturis insanis depasci non
permittantur, ne ob defectum bonæ custodiæ putrefiant & pereant,
alioquin in poena compoti tenebitur.

Ss. 4. Ad oves autem multones, & eorum sequelas, tria fiant ovilia; unum
videlicet pro multonibus & castoribus, aliud pro matricibus bidentibus, tertium
pro hogastris annatis & juvenibus, si grex ad hoc sufficiat, quibus tres
deputentur custodes.

Page 59

Ss. 5. Omnes autem oves uno signo consignentur, nec ultra festum Nativitatis
beatæ Mariæ matrices tractari per ubera, seu lactari non permittantur: hæ
quidem, quas retinere non expedit, postquam inter festum Paschæ &
Pentecostæ fuerint electæ, maturiùs tondeantur, ab aliisque consignentur, &
statim bosco committentur, in quo claudantur, vel in alia pastura, in qua citiùs
pinguesci poterunt, & emendari, quæ quidem in festo Nativitatis Sancti
Johannis-Baptistæ vendantur.

Ss. 6. Cognosci autem poterunt ægrotæ per casum dentium per signaque
senectutis; lana etiam talium per se vendatur cum pellibus, morinâ mortuarum,
& inde tot releventur cum sagacitate: quidam enim circumspectè agentes carnes
ovium morinâ mortuarum per tantum tempus, ut inter horam novam &
vespertinam, faciunt in aquam mitti, posteaque suspendi, donec aqua
decurratur; quâ carne postea salsatâ & desicattâ, ipsam faciant appreciari, &
inter operarios, familiamque expendi, & ne cadant in compoto, hujusmodi
carnes expeditas secundùm pretium appositum faciunt in expensis quotidianis
allocari.

Ss. 7. Inter festa autem Sancti Martini & Paschæ, infra domum oves expedit
noctanter custodire, nisi terra sicca fuerit ovileque bene reparatum, tempusque
serenum. Et quo casu multones forte expedit in ovile mitti, debilibus autem
domi commorantibus foenum apponatur. Cum autem multones pro tempestate
fortè domi commoraverint per se custodiantur, quibus grossius foenum cum
stramine avenæ frumentive bene triturato distribuatur. Nam si de nocte per
tempestatem gravati extiterint, similiter fortè in crastino, ita quod parum
comederint, vel nihil, posteaque ad præsepe esurientes accesserint foenumque
purum invenerint, illud non comedent, sed devorando transglutinabunt, cumque
eorum natura sit rugiendi, ac id quod non mandetur nullatenus venerit ad
rugitum, possibile est hujusmodi m tonibus per putrefactionem illius foeni in
stomachis remanentis deperire: bonum est igitur quod stramen foeno adjiciatur,
eo quod ob straminis straminis grossitiem foenum potiùs manducabunt.

Ss. 8. Cum autem oves matrices agnos suos producere inceperint, lanam deleat
bercarius de matrum uberibus, ne hujusmodi agni, per tractus uberum lanam
annexam transglutinantes, pereant per hujusmodi lanam in stomachis suis
morantem, quod valdè contingens est.

Ss. 9. Post tempus autem tonsionis venire faciat Ballivus coram eo omnes pelles
ovium occisarum, nec non & morinâ mortuarum, ipsasque per probos & fide

Page 60

dignos faciat apertè videri, an uno signo, vel diversis fuerint consignatæ.
Præterea, quot sint de una & eadem lana quâ vivæ, ne forte fuerint emptæ,
malicioseque mutatæ, ut hujusmodi visores in compoto Ballivo, si necesse
fuerit, testimonium perhibeant veritati; quæ quidem pelles, simul cum lana
annua, vendantur per saccos, vel per vellera, aliovè quovis modo, prout meliùs
fuerit faciendum.

Ss. 10. Saccus enim xxx petras debet contra ponderare, vel saltem xxviij si per
rectam petram, quæ xij libras & dimid. ponderat ex consuetudine communi,
ponderetur. Expedit quoque ut Ballivus sit præsens singulis annis cum lanæ
agni, agnorumque pelles, ne fortè decipiatur, consignari debeant & decimari.

Ss. 11. In festo omnium Sanctorum de melioribus ovibus interficiantur duæ,
duæque de pejoribus, ac duæ de mediocribus quæ sinon sanæ inveniantur,
alienentur per venditionem, vel alio modo, usque ad quidenam Paschæ quo
tempore totidem releventur.

Ss. 12. Castores autem bonis velleribus communiti cum matricibus bidentibus
tempore veniente competenti custodiantur; matrices autem, multones &
hogastri ter eligantur per annum, & videantur, ne per parvam imperitiam, vel
negligentiam sani morbum capiant ab ægrotis; nec expedit quod pecora,
videlicet oves, boves, vaccæ, & hujusmodi, tempore pluviæ infra domum
admittantur.

Ss. 13. Nam si calefactura venti inter cutem & carnem ingrediatur, vel inter
pellem & lanam, citiùs poterint deperire: sed expedit singulis annis per
discretos ter per annum videantur oves, & calefactæ, ægrotæ, & putrefactæ,
quæ per lanam à pellibus recentem, per occulosque croceos, nec non & per
dentium debilitatem cognosci poterunt, cum tota lana vendantur indilatè, simul
cum veteribus & debilibus: juvenes autem in bona mittantur pastura ante
mensem augusti, ut pinguescant in eadem.

Ss. 14. Et cum meliores emendentur, & pinguedinem receperint, vicissim
palamque vendantur carnificibus; hujusmodi verò carnes meliores sunt ante
augustum, & quod remanserit post festum Sancti Martini venditioni divolvatur.
Et caveant sibi Ballivus & Præpositus, nè aliquod instaurum extra manerium
vendatur, quin priùs per tenentes Domini, secundùm verum valorem
apprecietur; cujus sit publicus emptor, qui plus inde dare voluerit, eo quod
hujusmodiaveria non sunt catalla defuncti, seu de parco Regis, vel præda.

Page 61

Ss. 15. Item, diligenter eligantur bidentes in festo Sancti Michaëlis: nam esto
quod ad Pascham ad festumque Nativitatis Sancti Johannis, & in principio
mensis augusti sanæ permanserint; inter duo tamen festa beatæ Mariæ in
augusti septembrisque mensibus, ob malam custodiam in pastura corruptibili,
ac per commestum cujusdam nubis escaetæ, quæ tunc temporis cadere
contingit, vel per commestum albarum testudinum corrumpi poterunt &
infirmari. Et cum hoc fortè contigerit, statim à sanis separentur; de quibus
commodum Domini protinus ordinetur.

Ss. 16. Cum aliquis pro mortua fuerit præsentata, & visa fuerit quòd mortua sit
per morinam, infirmitatem, vel ex casu inopinato, tunc refert utrum ante tempus
tonsionis, vel post.

A: Terme qui
Ss. 17. Si autem ante, tune pellis cum vellere æquivalebit; désigne toutes les
& si post, bercarius de uno agno, uno vellere, uno parties charnues de
carcosio[A] bonæ carnis, & unâ pelle debet respondere, l'animal.
alioquin poenam compoti non evadet Ballivus.

Chapitre 80.

De custodia porcorum.

Ss. 1. Quilibet autem discretus Ballivus semel saltem in anno porcos suos
potentes à debilibus elegi faciat & separari, insanique deleantur & vendantur.
Apros vel sues non teneat quis, nisi fuerit occasione bonitatis suæ progeniei,
sed suas faciat sues quodamodo castrari, ut steriles efficiantur; bacones namque
talium baconibus masculorum æquivalebunt.

Ss. 2. Matrices, si quæ prægnantes remanserint, non permittat quivis in hyeme
perire, ne per asperitatem algoris sibi anticipentur suorum tempora productionis
porcellorum: ipse verò in tribus mensibus præcipuè auxilio indiget, februario
videlicet, martio & aprili, quæ ter in anno debent porcellare, nisi mala custodia
eas excuset, quibus etiam ac porcis omnibus optimum est jacere in loco sicco
longas matutinas. Si autem glande, nucibus aut pessona valeant sustentari,
bonum est porcorum instaurum, dum inde boscus, mariscus, vel communia in
foresta manerio pertineat, ex quibus sumere poterint nutrimentum cum aliquo

Page 62

adjutorio grangiarum. Et quo casu fiat porcheria in marisco vel bosco, in qua,
superveniente fortè gelu poterunt hospitari.

Ss. 3. Debiliores tamen & sues cum porcellaverint ad manerium fugantur, & de
exitibus grangiarum, durante hyemis asperitate, nutriantur; qui cum fragilitatis
compunctio transierit, statim retornentur ad alios. Si autem boscus, mariscus,
foresta, vel vastitas manerio non pertineant, nec sit de quo sustentari poterunt,
præterquam de exitibus grangiarum, tunc porcos non expediet custodire, nisi tot
tantum quot ex stubula tempore autumnali cum aliquibus minutis grangiarum
exitibus poterunt confoveri. Et quo casu nullus teneatur custos eorundem, sed
quàm citiùs fuerint incrassati, habito warranto, discretè vendantur.

Chapitre 81.

De tempore autumnali.

Ss. 1. Non sufficit quòd semen magis projiciatur, nisi segetes cum diligentia
colligantur. Prospiciant igitur sibi Ballivus & Præpositus, quòd ante tempus
metendi mundentur segetes, quòdque cardines, parellæ, & hujusmodi herbæ
dampnosæ penitùs abolentur; hoc tamen fiat post festum Nativitatis Sancti
Johannis: nam si ante idem festum quis faceret hoc, de uno stipite duæ
pullulationes vel tres provenirent, & essent sic dampnum duplicatum: faciant
etiam ante dictum festum, si tempus arriserit, prata falcari, dispargi, desiccari,
co-adunari, & salvò custodiri, priusquam subjungeretur imbribus pluviosis.

Ss. 2. Tempore autem metendi non sint servientes pigritiæ dediti, sed manè
faciat messor suos congregari messores, quos falces messi immittere festinet, ac
seriatim & continuè absque cursus velocitate ipsas meti faciat, perspiciens nè
subtus primum manipulum segetes prosternentur, ac per invidiosam
expeditionem omittantur insecatæ; imo quia vel purè metientur, gavellæque
seriatim supponentur, ut sic citiùs desiccentur, ac commodè in minutis garbis
æquèque colligantur; minuta namque garba habilior est quàm magna ad
carcandum, tassandum, & triturandum & congruo tempore expectato in
grangiis salvò cariantur & reponantur.

Chapitre 82.

De exitibus grangiarum.

Page 63

Ss. 1. Priusquam hujusmodi blada tassentur lij garba ab omni genere bladi in
hostio grangiæ extrahatur, & obtenta sic de toto usufructu manerii lij parte, per
consequens scire poterit dequanto debet custos residui respondere. Nec
sustineatur, quod præpositus sit granatarius & grangiarius simul; sed sit
grangiarius Ballivus, vel ejus Substitutus, qui bladum præposito liberet per
mensuram rasam & non cumulatam; nec sint diversæ mensuræ, sed una tantùm
quæ sub sigillo Senescali sit bene signata. Rasa dico, quia fraus citiùs fieri
poterit in cumulata, eo quod quatuor cumulatæ quintam ferè vel ampliùs
continent de rasis, si mensura lata fuerit; si minus lata in quinque continebuntur
sex, ut si minus lata in sex continentur septem: fiant ergo rasæ ut pote
prædictum est.

Ss. 2. Si autem grangiarum exitus non nisi de semine triplicato responderit
Domino, inde nihil est lucraturus, nisi per bladi charam venditionem: nam una
acra pro frumento trinam exigit aruram præceptis terris singulis annis
seminatis, & valet arura xviij denarios. Herciatura, j denarius, duo busselli
frumenti pro semine xij denarios, mundatura segetum ob messura v denarios &
cariagium j denarium receptis si quidem sex bussellis, ut tantum trina habeatur
restitutio de exitibus inde provenientibus de pretio trium solidorum, sed magis
inde non provenientibus, & misis deductis, tres obolos erit Dominus sic
amissurus. Abjectio verò bladi, ut crappæ hujusmodi quæ in anno remanserint,
recolligatur, ac potiùs trituretur & vendetur, purumque puro re-admittatur.
Insidianturque trituratores ac ventrices, ne quicquam bladi furentur in suis
sotularibus[A], cirotecis, alloveriis[B], bursis, seu pontoneriis, vel A:
So
sacculis, juxta grangiam occultatis. Nullus Præpositus ultra unum annum uli
remaneat irremotus, nisi pro fideli ac optimo appruatore, sed cum in ers
præpositura remanserit, diligenter defectus videat in curia subortos, ut pote ou
bot
de domibus detectis, muris fractis, fossatis obstructis, sepibus dirutis, tes
carucis ruptis, carectis disjunctis & fractis, ovilibus derelictis, & .
hujusmodi, quibus cum celeritate manus adjutrices apponat, ne negligentia B:
ejus Domino sit dampnosa: quod enim hodiè posset de uno denario Ce
corrigi, in fine fortè anni de xij denariis non poterit emendari. Ideòque int
melius est in tempore occurrere, quàm post causam vulneratum causæ ur e.
remedium adhibere; prospiciat sibi tamen de warranto inde habendo,
alioquin voluntaria erit allocatio prædictorum, eo quod hujusmodi missas esse
falsas supponunt auditores compotorum; nec fient sepes de pomariis, piris,
cerisariis, vel prunariis, sed de salicibus & alba spina construantur.

Page 64

Ss. 3. Et caveat sibi Præpositus ne alicui extraneo, vel Domini familiari
supervenienti quicquam inveniat sine warranto vel mandato: nec etiam
permittat, quod aliquis vel aliqua ad caseatricem accedat, quicquam casei,
lactis, butyri, vel hujusmodi importet quod cedere posset parvæ familiæ in
commodum, seu casei, butyri, vel daeriæ in incrementum. Nec etiam sustineat,
quòd aliquis alicui Officio deputatur, de nocte vel de die ferias, mercatos,
disseisinas, vigilias, luctas adeat, vel tabernas, sed quòd omnes constanter suis
intendant Officiis; nec licentia hac vel illac cuiquam vocandi concedatur,
priusquam substitutum, pro quo voluerit respondere, suo duxerit Officio
collocare. Si custos namque ovium, vel porcorum, vel hujusmodi vacaret nullo
sibi substituto, possibile, esset hujusmodi pecora per loca diversa deviare, &
dispergi, & dampnum facere Domino, vel vicinis, pluràque alia inde possent
dampna evenire. Et quâlibet septimanâ debet Præpositus cum Ballivo
computare consuetudines hebdomadis, operationesque talliare, ut de arreragiis
operationum perinde certiorentur, quæ si in denariis convertentur, poterit sic
redditus augmentari. Item, nec permittatur, quod ignis deferatur in stabulum,
vel boveriam, seu lumen candelæ, nisi ob necessitudinem, nec tunc per minus
quam per duos homines portare sustineatur.

Ss. 4. Item, Præpositi scire est, quoties carectæ per diem cariagia sua commodè
facta valeant ad foenum, turbam, maheremium, boscum, fimum, marlam, &
hujusmodi, ut si cariatores de cæteris diebus secundùm illius diei laborem non
responderint, poenam compoti se voluerint incursuros.

Ss. 5. Item, Officium Præpositi de toto exitu grangiarum se cariare, nec non &
de omnibus receptis, & de omnibus emptionibus, & venditionibus intrinsecis &
forinsecis, tam bladi quàm instauri. Item, bladum ad furnandum & brasium ad
braciandum per tallias pistori deliberari, & exitum eorundem, videlicet, furfur à
pistore recipere, ac draschiam per visum Ballivi custodi carucarum per talliam
& mensuram liberare, ac furfur etiam pistori vel Mariscallo ad panem
garcionum & familiæ, & ad pastum canum similiter per talliam & mensuram
debet liberare.

Chapitre 83.

De Officio Pistoris.

Ss. 1. Officium autem Pistoris est, tam bladum ad furnandum quam braseum ad
braciandum per talliam recipere de personis prænominatis, omnem exitum

Page 65

eorundem per diversas tallias distribuere. Nec licebit pistori aliquas expensas
de furfure facere, ut ad pastum canum, vel ad panem garcionum, vel pauperum
vel alicubi miscere, priusquam Præpositus illud receperit ab eodem, & iterum
per talliam liberarit eidem.

Chapitre 84.

De Messore.

Ss. 1. Messor autem fortitudinis, valetudinis, asperitatis, fidelitatisque debet
virtutibus communiri: manè ergo seròque boscos, curiam, prata, rura, aliàque
manerio pertinentia circuire debet & insidiari, pecora etiam in dampnis Domini
inventa imparcare, ac in querelis emersis præstitâ securitate de querela
prosequenda, summonitiones attachiamentàque facere, diemque partibus ad
proximam curiam præfigere, & quod inde fecerit, palam in curia præsentare.
Item semen recipere tenetur per mensuram, & terris inde perseminatis de
residuo tenetur granatario reddere rationem. Carucas quoque ac hercias in
utroque seminis tempore ejus, interest supervidere, ut defectus (si qui fuerint)
debitè suppleantur. Carucas etiam custumarias atque rogatas suis locis debet
collocare, contra quem de semine recepto, seminato, ac restituto,
operationibusque tam consuetudinariis, quàm inquisitis per totum annum debet
Præpositus talliare: de arreragiis autem quæ fuerint Præposito vel granatorio
respondeat, Præpositus autem Ballivo; qui si sufficienter responderit, ulterius
non tenetur computare.

Chapitre 85.

De Carectario.

A: On dit
Ss. 1. Carectarius autem constans esse debet, atque peritus, encore
modestus, non iracundus, in arte summandi, carcandi, & attranquillement
cariandi doctus & expertus, equos diligat, & non superoneret, en Normandie.
sed in potestate teneat, ne pro nimietate depereant oneris seu B: Chevaux
laboris. Item, ejus est scire phalera, attilamenta[A], & harnesa propres au
minuta carectis appendentia præparare & emendare; quilibet labour.
autem carectarius simul cum affris[B] jaceat suæ carectæ. Et
quod de carectariis dicitur, de bovariis cum suis bobus

Page 66

intelligatur, ne occasionem inveniant, quò minùs bestias sibi
commissas, & per malam custodiam extinctas, restituant.

Chapitre 86.

De Vaccario.

Ss. 1. Vaccarius autem sit homo notus, qui vaccas sciat bene custodire
vitulosque, prout decet, producere & nutrire, donec tempus sanum evenerit &
amoenum. Inspiciat itaque quòd sua averia brumali tempore magnæque
frigiditatis, calidè benèque custodiantur & foragentur, in faldisque bene
straminatis noctanter imponantur temporibus opportunis, cum quibus sibi
provideat cubitare.

Chapitre 87.

De Caseatrice.

Ss. 1. Androchia autem pudica esse debet & honesta, fidelis & laboriosa in
officio daeriæ, sapiens & experta, salvans[C] & non sumptuosa: non enim C:
Pr
permittat quod aliquis, vel aliqua in androchiarium sibi ingrediatur aliquid op
ablaturus, quòd in decrementum suæ cedere posset responsioni: ejus re.
autem officium est, vasa officio suo competentia per scriptum à Præposito
recipere indentatum, & ea restituere per eundem, cum fuerit recessura. In quo
quidem scripto primus dies sui operis contineatur. Item, ejus est, lac per talliam
recipere, & per numerum lagenarum, caseum, facerèque butyrum, curamque de
poletria obtinere, ac de exitibus inde provenientibus frequenter Ballivo &
Præposito compotum reddere & respondere; nec volunt nonnulli auditores
compotorum minorem responsionem quàm de anca xij denarios & de gallina iv
denarios per annum allocare.

Ss. 2. Ipsius etiam interest ventare, vannare, vel ballare, ignem tegere &
hujusmodi minuta opera facere, cum ad hæc sanè poterit vacare.

Chapitre 88.

De auditoribus compotorum.

Page 67

Ss. 1. Auditores verò compotorum sint circumspecti artem allocandi,
onerandique perfectè scientes, bonæ fidei, & non occasionantes.

Ss. 2. Et imprimis visum compoti faciant cum Præposito & Ballivo, ut de Statu
manerii per hujusmodi visum melius sint certiorati; & quod transcurrendo
inceperint, in fine anni conentur perfinire. Et quod de uno Ballivo dicitur, de
cæteris obligationibus intelligatur id idem: ità quod singulis annis fiat semel
visus compoti, & ad annum revolutum ejusdem fiat compoti complementum.
Nec expedit hujusmodi compotorum debitores omnes simul convocare, sed sint
ipsi auditores de manerio in manerium accessuri, ut super suis dubitationibus,
convocatis testibus fide dignis, faciliùs poterunt reddi certiores.

Ss. 3. Item, nec expedit quòd pecunia Domini in manus hujusmodi Ballivorum
seu Præpositorum aliquandiu omittatur: Senescallus autem hujusmodi compoto
interesse debet, ut cum vocatus fuerit ad warrantum, sua præcepta advocet vel
dedicat.

Ss. 4. Item, ut idem Ballivus & Præpositus de finibus, amerciamentis, & aliis
denariis levatis, per controrotulum Senescali onerentur; verùmque Ballivus, cui
honores & exennia facta extiterint, tanquàm capitali Ministro Domini compotis
præpositi, aliorùmque ministrorum sibi subjectorum pluries jam ceperit, vel
saltem capere potuisset: ideo remaneat Ballivus in custodia carcerali
irreplegiabilis, donec Domino de arreragiis, si quæ emerserint, plenariè fuerit
satisfactum, nisi Præpositus, vel alius per recognitionem suam meritò debeat
onerari.

Je crois que les amateurs de l'économie rurale me sçauront gré de leur avoir
offert ces Textes de Flete sans traduction; s'il est le seul Auteur qui nous ait
conservé ces monumens précieux de l'attention particuliere que les anciens
Normands avoient toujours eu pour le progrès de l'agriculture, il est aussi le
seul Auteur de la basse Latinité qui ait sçu rendre intéressans des détails qui,
rendus en notre Langue, paroîtroient peut-être aujourd'hui bas & minutieux.

Que l'on ne s'imagine pas que Flete ait entré dans ces détails par l'impuissance
où il étoit de s'occuper d'objets d'un ordre plus relevé. Il n'y a rien de si
énergique que ce qu'il dit sur le choix que les Rois doivent faire des Magistrats
destinés à rendre en leur nom la Justice au peuple, & sur les devoirs des Juges.
Rien de plus exact que sa doctrine sur les sermens; rien d'aussi clair, d'aussi

Page 68

méthodique que les regles qu'il prescrit pour s'assurer de la vérité ou de la
fausseté des témoignages.

Livre 1, Chapitre 17.

De Justiciariis Substituendis.

Ss. 14. Ad hæc autem creatus est Rex & Electus, ut Justitiam faciat universis, &
ut in ea Dominus sedeat, & per ipsum sua judicia discernat, judicia enim non
sunt hominis sed Dei, & tenetur justa judicia defendere & sustinere, ne pax per
negligentiam suam possit exterminari: & cum sit Dei Vicarius, jus ab injuria, &
æquum ab iniquo tenetur separare, ut sui subditi honestè vivant, ne nullus alium
lædat, & quod unicuique quod suum fuerit debita contributione reddatur.

Ss. 15. Et caveat sibi ne in sede judicandi, quæ est quasi thronus Dei,
quemquam loco suo substituat insipientem & indoctum, corruptibilem vel
severum, ne pro luce ponat tenebras, & manu indocta modo furioso gladio
feriat innocentes, culpabilesque prece vel precio vitetur illegitimè reddere
quietos ne per malitiam, vel ejusdem substituti imperitiam, simul cum ipso
æterni luctus moestitiam sibi comparet.

Ss. 16. Cum igitur non sit possibile quod solus ad omnia terminanda sufficeret,
per Justiciarios & Comites & alios Ministros, viros sapientes, Deùmque
timentes, in quibus consistit veritas eloquiorum, ut partito onere levior sit eis
labor, quibus plenam exhibeat Jurisdictionem, de necessitate oportebit eum
subveniri, quibus quæstiones super dubiis quærimoniæque super injuriis
terminaturæ referantur, qui cum ad hoc fuerint deputati imprimis jurent, quòd
fidele Concilium Regi præstabunt quotiens viderint profuturum.

Ss. 17. Item, quod Concilium Regium nemini revelabunt, cui non fuerit
revelandum, & praecipuè cum credant damnum posse evenire. Item, quod nihil
consentient alienari de hiis quæ pertinent ad antiquum Dominicum coronæ
Regis: item, quod procurabunt quod justitia fiat omnibus tam divitibus quam
pauperibus, magnatibus pariter & parvis secundùm rectas consuetudines &
leges in regno usitatas: item, quod liberè permittant de seipsis consanguineis &
amicis suis justitiam fieri cuicunque petenti, nec per eos impediri justitiam
prece vel precio, favore vel odio, sed bona fide procurabunt, & quòd magnus
judicetur sicut parvus secundùm regni consuetudinem, nec sustentabunt vel
defendent injuriantes in injuriis suis opere vel servitio.

Page 69

Ss. 18. Item, quod à nullo quem sciverint habere aliquod negotium in curia
expediendum, aliquod donum vel servitium recipiant, per se vel per alium
quocunque modo vel qualitercunque arte, occasione hujusmodi, exceptis
esculentis & poculentis pro uno die & non ultra.

Ss. 19. Item, si alicui pro certo innotuerit, vel à fide digno audierit, aliquem
alium conciliarium donum aliquod recepisse illicitum, hoc deferetur in
publicam notitiam totius concilii: & si quis inde convictus fuerit, imperpetuum
à Concilio Regis concludatur, terràsque, res, redditus, & proventus bonorum
suorum amittat per unum annum, qui si hujusmodi proventus non habuerit,
puniatur per discretionem, decretum Regni & conciliariorum Regis.

Ss. 20. Illud etiam sacramentum quoad illum articulum jurabunt Barones de
scaccario, Justiciarii itinerantes, & omnes alii Ministri & Ballivi Regis, exceptis
Vice Comitibus quibus inferius dicetur.

Ss. 21. Et quod dicitur de munerum captoribus ab extraneis & ignotis,
intelligatur consimiliter de privatis, videlicet ut de eisdem Conciliariis munera
capientibus à Conciliario negotiante.

Ss. 22. Item, jurabunt quod malos Officiales vel Milites Ballivos in Officiis vel
Ballivis Regiis poni non procurabunt; & si tales positi fuerint, per Regem,
amoveantur sine mora, & alii boni & fideles substituantur.

Ss. 23. Jurabunt etiam quod nullam personam de illegatione suspectam in
familiam Regis admitti procurabunt.

Ss. 24. Item, quod nullum de concilio vel cum Rege existentem procurare
versus Regem rogabunt quod sibi det quod ipsi possunt sibi retinere, quod ad
coronam retinuerunt; quod si Rex ex propria concesserit lenitare, lenitatem sic
receptam restituant, & in centum libras nihilominus amercientur, à concilio vel
hospitio Regis penitus excludantur, & si delictum aliam poenam exigerit,
graviùs puniantur.

Ss. 25. Item, quod nullum Breve, libertates, privilegia seu quæcunque alia
continens, per quæ injuria vel præjudicium oriri possit consuetudinibus Angliæ,
sigillari consentiant sine assensu Regio & præsentia majorum de Concilio Regi.

Ss. 26. Jurabunt enim Vice-Comites sic quod non accipient munera ab aliquo
pro injuria alicui facienda, vel Justitiam deferendo, vel pro jure Regis vel

Page 70

alterius permittendo vel impediendo.

Ss. 27. Item, quod non quærent occasiones illicitas, vel injuriosas pro aliquo
gravando.

Ss. 28. Item, quod non amercient aliquem nisi secundùm formam cartæ
libertatum.

Ss. 29. Item, quod nihil dabunt alicui de curialibus vel Ministris Regis pro eis
defendendis vel manutenendis contra alios, nec aliquid dabunt pro negotiis suis
promovendis nisi Domino Regi, vel ad opus ipsius Regis, & hoc palàm & non
in occulto.

Ss. 30. Et caveant sibi incauti ne volare præsumant antequam pennas habeant;
quod si fecerint, ex alto se noverint corruituros.

Ss. 31. Nec ad exemplum talibus exhibere judiciandi potestatem quam in manu
ponere gladium furiosi, quorum Jurisdictio per mortem delegantis vel delegati,
vel cum delegans Jurisdictionem revocaverit, vel lata Sententia aliter quam
finem capit & revocatur: nullus autem Subdelegatus alium potest sibi
subdelegare ut recordum possit præsentare.

Livre 5, Chapitre 22.

De convictionibus, videlicet juramentis.

Ss. 1. Juramentum est affirmatio vel negatio de aliquo, attestatione sacræ rei
firmata. Causa institutionis duplex est, scilicet propter incredulitatem hominum,
& propter idolatriam vitandam. Juramentum autem meritorium est quia per
illud subvenitur proximo & magis licitum est per ipsum creatorem jurare quam
per creaturas. Inhibetur tamen ne quis per membra Dei ipsum blasphemando
juret. Ad rectum juramentum exiguntur tria, veritas & conscientia, judicium ut
etiam verum non juret nisi propter necessitatem, & justitia ut juramentum sit
licitum & honestum.

Ss. 2. Juramentum aliud assertorium ut de præterito vel præsenti, & aliud
promissorum ut de futuro.

Ss. 3. Perjurium autem est mendacium cum juramento firmatum; & tribus
modis committitur. Primò, cum quis scit vel putat aliquid falsum esse falsum, &

Page 71

illud jurat esse verum. Secundò, quum quis fallitur & credit verum esse quod
est falsum, & temerè & indiscretè jurat. Tertiò, cum quis credat falsum esse &
jurat verum quod verum est.

Ss. 4. Juramenti promissorii tres sunt modi: Primus cum quis jurat se facturum
& dicturum aliquid illicitum vel inhonestum. Secundus cum licitum, & hoc
cum solemnitate sed indiscretè & absque necessitate. Tertius, cum sine
solemnitate in cursu verborum ex quadam levitate & consuetudine mala, ut sic,
per Deum cras ibo ad Ecclesiam vel jejunabo vel comedam carnes, inspectis
tamen circumstantiis de re tamen licita; de juramento autem promissorio non fit
convictio sed de assertorio cum juramentum vi vel metu justo viro extortum
secundùm quosdam non obligat, quia quod vi metuve gestum est ratum non
habetur. Et alii dicunt quod juramento promissorio excusat metus, & non
assertorio; & alii dicunt & melius, quod quamvis fuerit metus semper obligatur
si possit illud servare sine intentu salutis æternæ.

Ss. 5. Si servus cogatur scienter à Domino perjurus uterque est perjurium; qui
autem provocat eum ad jurandum quem scit falsum jurare vel exigit vel recipit
juramentum, vel vincit homicidam; quia homicida solum corpus occidit, iste
verò animam suam & alterius; & peccat qui alium audit falsum jurare, scit, &
tacet, nec intelligitur perjurare qui ex licita causa deserit juramentum, ut si
fidem juraverimus invicem si mihi fregisti non teneor tibi hosti cum servanda
est fides promissa cum fidem servaverit hostis: sed furioso non est gladius
reddendus propter juramentum donec sanetur nec etiam tenenda sunt juramenta
in illicitis neque in inhonestis vel in portalibus vel ubi adhibetur ars vel dolus.

Ss. 6. Mendacium est falsa significatio vocis cum intentione fallendi.
Mendaciorum octo sunt genera: primum, est in doctrina religionis vel fidei, ut
Christum non natum esse de virgine, vel simile contra articulos fidei.
Secundum, quod nulli prodest & obest alicui vel mendacium falsi testis vel
detractoris. Tertium, quod ita prodest alicui quod non obest alteri, ut
mendacium testis in causa pecuniaria. Quartum, quod fit sola mentiendi
fallendique libidine. Quintum, quod fit placendi cupiditate adulationis. Sextum,
quod nulli obest, prodest tamen alicui ad evitandum periculum pecuniæ.
Septimum, quod fit ad evitandum periculum personæ scilicet mortem.
Octavum, ad evitandum periculum corporis & animæ, ut pro continentia.
Mendaciorum aliud perniciosum sive malignitatis, aliud officiosum sive
pietatis, aliud jocosum. Nullus autem perfectus mentiri debet pro vita alterius
redimenda, unde Augustinus ad sempiternam salutem nullus est deducendus

Page 72

opitulante mendacio. Cum autem contigerit quod juratores falsum fecerint
sacramentum ad querelam ejus qui per assisam amiserit convinci poterunt de
perjurio multis modis.

Ss. 7. Quandoque enim per sacramentum 24 legalium hominum, quandoque ex
ore proprio per examinationem judicis, & quandoque ex propria voluntate &
poenitentia, in quibus cæsibus non est par poena infligenda.

Ss. 8. Cum autem juratores fuerint convincendi videndum erit quot juratores
fuerint in assisa vel inquisitione ut quilibet duos habeat convictores, & si plures
habeat, non nocet, ita quod omnes sunt ejusdem conditionis vel melioris cujus
sunt 12 juratores. Et cum de convictione agatur potest esse in causa tam
justiciarius quam juratores standum tamen non erit soli recordo justiciarii donec
per convictionem mutetur; ante omnia igitur & antequam juratores
summoneantur videndum erit recordum & examinandum ut si justiciarius fuerit
in culpa, hoc juratoribus non imputetur, nec è converso. Audito igitur recordo
statim perpendi poterit & non prius utrum assisa capta fuerit in modum Assisæ
processum fuerit, tunc procedatur ad convictionem, & non aliter nisi in quadam
inquisitione liberum tenementum tangente, de qua statutum est quod
convictiones fiant ex gratia tamen principis; constitutio verò talis est. Cum
autem plures in fide minus timeant falso jurare quam debent per quod plures
frequentes exhæredationem patiuntur, unde si poena adhibetur magna sibi fortè
præcaverent, provisum est quod ad inquisitiones & juratas liberum tenementum
jura, libertates, aut eorum pertinentias tangentes concedit Rex convictiones
quotiescunque sibi videbitur expedire.

Ss. 9. Committit enim jurator perjurium quandoque propter falsum
sacramentum, ut si ex certa scientia aliter juraverit quam res in veritate se
habuerit. Secus enim propter fatuum quamvis falsum. Præterea sunt quidam qui
dicunt verum. Mentiri poterunt tamen si corpora mentes gerint, & quidam qui
fatuum faciunt sacramentum & falsum per negligentiam vel per ignorantiam
examinationis; & indè sequitur pronunciatio judicii, & cum contra mentem
judicaverint tunc falsum reddit judicium quamvis dealbatum, & quo casu
tenebitur ex malefacto male pronunciando & justum judicium juratorum
scienter pervertendo, verumtamen si per imperitiam vel grossam ignorantiam
possit excusari, mitius agendum erit cum eo quo ad poenam, non tamen quod
maleficium remaneat impunitum.

Page 73

Ss. 10. Si autem juratores minus bene examinati obscurè dixerint vel ad
interrogata non responderint, sed dubio vel justo errore ducti veritatem non
dixerint in parte vel in toto, tunc examinato recordo locus erit potius
certificationi quam convictioni ex tali causa ut juratores de incerto faciant
certum & de dubio verum, & de errore revocentur ad veritatem; verumtamen si
recordum sufficiens fuerit & planum, non erit locus certificationi cum juratores
recordum mutare non valeant, quia sic præferretur eorum dictum recordo
justiciarii, quod esse non debet nisi querimonia fiat de judice tantum, & quo
casu dictum juratorum præferendum erit nec poterit judex per proprium
recordum de sua injuria subveniri; secùs vero esset si inter partes vocaretur
recordum ubi judex non fuerit pars in querela, & quo casu præferri debet
recordum. Juratores autem ante judicium dictum suum emendare poterunt, post
judicium verò non sine poena.

Ss. 11. Ut autem plenius sciatur quando locus sit convictioni & quando non,
videndum erit recordum utrum Assisa capta fuerit in modum Assisæ vel in
modum juratæ. Et utrum Assisa vel inquisitio capta fuerit in præsentia
tenementis, vel non. Si autem fuerit ibi exceptio proposita, aut est peremptoria
Brevis tantum & non actionis propter errorem provenientem ex nomine vel
loco, & non tangit Assisam, vel peremptoria tam Assisæ quam Brevis. Si autem
primo modo, non erit locus convictioni licet juratores falsum dixerint vel
erraverint, quia actio & Assisa integrè manent quia non cadit nisi Breve tantum
durante actione & Assisa in suo statu, quia de hujusmodi veritate inquiritur
quandoque cum Sacramento & quandoque sine. Si autem secundo modo, ut si
quis petat per Assisam vel per aliud Breve tenementum, ubi petere debet
redditum; si juratores dicant pro petente locus erit convictioni propter errorem
rei, si Assisa capiatur in modum Assisæ. Secus enim si in modum juratæ. Si
autem Breve competens fuerit & cum querens vel petens intentionem suam
proposuerit & tenens excipiat contra articulos Brevis & contra intentionem &
illos in toto vel in parte negaverit, tunc oportebit querentem vel tenentem
intentionem suam probare per Assisam vel per inquisitionem.

Ss. 12. Et quo casu si Juratores male juraverint locus erit convictioni quia
Assisa capiatur de articulis Brevis in modum Assisæ si sit Assisa. Si autem talis
sit exceptio quæ non tangit aliquem articulum Brevis & ex toto concedatur
intentio querentis, & querela justa videatur; elidi tamen poterit per
exceptionem, ut si incidat alia actio opposita in modum exceptionis, ut si tenens
dicat se esse in possessione & justè per conventionem vel conditionem, & hoc
probare paratus sit per Assisam, sed eliditur actio & Assisa præcedens cum

Page 74

denegari non poterit; oportet igitur probare conventionem quæ est alia actio &
extra Assisam, quæ & multas habet probationes. Probatur enim quandoque per
instrumentum & per testes, quandoque per Assisam pro defectu cartæ captam in
modum juratæ de consensu partium, & si proponens probare voluerit quod dicit
exceptio nulla erit & querens obtinebit.

Ss. 13. Si autem querens se ponere voluerit in juratam denegetur ei actio, & quo
casu non erit locus convictioni propter consensum. Et illud idem erit si status
opponatur in modum exceptionis & fiat Assisa si querens personam habeat
standi in judicio, & quod petere possit per Assisam, oportet quod tenens probet
illum esse talem quia intentio querentis in toto conceditur si personam habeat
stanti in judicio, quo probato vel non probato terminabitur actio, sed per
parentes non debet probatio admitti cum præjudicaretur Domino si talem
excipientem petere vellet in servitutem si probatio faceret pro servo, sed de
servo existente sub potestate Domini admitti poterit probatio per parentes, &
quo casu terminabitur quæstio status unico judicio & Assisa. Si autem servus
clamaverit in libertatem & contra Dominum objicientem super virtutem petierit
judicium si ponere se debet in Assisam de statu ante restitutionem terræ &
bonorum, cessabit judicium & alia actione opus erit Domino, eo quod servus ad
aliam responsionem compelli non debet dum tamen in statu fuerit libero nisi
gratis hoc voluerit; probare enim poterit tenens exceptionem suam multis
modis, sicut per parentes petentis si eos ad manum habuerit, & sinon, alium
diem ipsos habere sufficiet, & si nullos habuerit per instrumentum exceptionis
vel in fine per Assisam si aliam non habet probationem: contra quam petens
replicare poterit multipliciter. Dicere enim poterit quod liber sit & paratus se
liberum probare per parentes, vel per instrumentum manumissionis, vel per
privilegium. Si autem nihil replicando proposuerit petens, tunc in fine per
Assisam in modum juratæ captam judicabitur, nec ei præjudicabitur
imposterum quoad statum quamvis jurator contra eum fecerit, nec erit locus
convictioni cum non capiatur in modum Assisæ. Servitus enim opposita nihil
tangit Assisam magis quam conventio, sed semper manet Assisa integra
quamvis per exceptiones fuerit elisa. Si autem capta fuerit Assisa in absentia
tenentis, vel cum præsens fuerit non exceperit sed statim se posuerit in Assisam
sive juratores dicant pro uno sive pro alio in articulis Brevis & falso cum dicant
fortè conventionem intervenisse, vel quod querens servus sit vel bastardus cum
non sit, vel aliud quid tale quod loco exceptionis proponatur à tenente, locus
erit convictioni quia Assisa capta est in modum Assisæ licet quasi de consensu
partium. Si autem cum tenens absens fuerit nil dicatur contra Assisam ex
providentia discreti Justiciarii tenentur juratores reddere rationem de veredicto

Page 75

suo, & si postmodum de convictione agatur per justam ignorantiam & per
justum errorem poterunt juratores excusari. In magna autem Assisa non jacet
convictio eo quod tenens gratis & non de necessitate ponit eum in magnam
Assisam, cum in electione sit ejus vel duellum.

Ss. 14. Item, est quoddam Sacramentum quod à parte parti defertur in judicio in
quo nulla sequitur convictio, & similiter à judice parti, sufficiat enim Dominum
ultorem expectare.

Ss. 15. Item, de dampnis nulla sequitur convictio sed potius certificatio, ut si
juratores nimis gravaverint disseisitorem in dampnis.

Ss. 16. Item, in purgationibus nec in defensionibus per Legem contra sectam
productam, nec in inquisitionibus juratis generaliter locum habebit convictio.
Sunt tamen quædam juratæ speciales quæ quandoque convictionem admittunt,
ex gratia tamen Principis per constitutionem.

Ss. 17. Si autem in juramento vel judicio aliquando sit erratum videndum erit si
error sit excusabilis vel non, ab hoc quod mitigetur poena.

Ss. 18. Si autem crassa sit ignorantia ut si factum de facili sciri non possit nisi
per præsumptionem, ut si conventio vel contractus aliquis sit factus in occulto
ita quod pauci præsentes exiterint, talis error excusabilis est. Si autem in
publico & palam, ita quod omnes de patria vel quasi hoc sciverint & soli
juratores hoc ignoraverint vel dubitaverint, non excusantur à perjurio. Si autem
factum narraverint sicut veritas se habuit & Justiciarii secundùm narrationem
suam judicaverint, judicium potiùs erit fatuum quam falsum, cum credant tale
judicium tale sequi factum, falsum tamen erit judicium: necessaria est igitur
diligens examinatio Judicis in omni Assisa & errorem redigant in veritatem, &
cum obscurum sit judicium recurrendum erit ad majus Consilium; de singulis
enim dubitare non est inutile, & velox Consilium sequitur p[oen]itentia.

Ss. 19. Non enim competit cuicunque petenti convictio, sed ipsi tantum cui
competit Assisa sicut ipsi qui in seisina fuerit nomine proprio & non alieno.
Nec ad eosdem Justiciarios pertinebit captio convictionis, certificationis &
Assisæ nisi recenter convictio petatur, in quo casu capi poterit sine Brevi ex
Officio judicis ex virtute sui waranti, quia cum cui aliqua causa delegetur
omnia videntur ei concessa sine quo causa explicari non possit. Cum igitur
convictio & certificatio ex Assisa dependeant nec sine convictione vel

Page 76

certificatione plenè terminari possit Assisa ad ipsum merito pertinebit capere
convictionem & certificationem cui competit plena jurisdictio capiendi
Assisam. Post tempus autem transibit judicium Assisæ in rem judicatam nec
sine Brevi deinceps capi non poterunt, & quamvis hujusmodi exceptiones,
convictiones vel certificationes extra comitatum capiantur, non tamen
præjudicabitur carta de libertatibus eo quod aliud privilegium habet Assisa &
aliud jurata.

Ss. 20. Per hoc autem quod forma Brevis originalis inseri debet in Brevi de
convictione, videtur aptè quod convictio tantum locum habet de articulis in
Brevibus Assisæ contentis ubi ulla objicitur exceptio, sed capitur in modum
Assisæ & quod ubi excipitur de conventione vel opponitur causa status vel
hujusmodi locum non habet convictio, quia vertitur Assisa in juratam ad
inquirendum de exceptione si dedicatur, vel si non fiat secundum conventionem
eo quod necessitas juris partes ad hoc compellit.

Ss. 21. Impetrato igitur Brevi ex parte summonitoris bene poterit summonitus
diem ad suum essoniari, & cum alio die præsentes fuerint parte, & 24 non
venerint, detur alius dies & 24 attachientur quod sint ad illum diem,
præsentibus itaque juratoribus & querente, si summonitus non venerit,
attachietur. Et si querens non venerit præsente illo de quo queritur recedat
jurata sine die, expectato tamen quarto die summonitionis & plegii pro querente
de prosequendo in misericordia.

Ss. 22. Cum autem partes in judicio comparuerint in præsentia 12. & 24.
summonitus nihil exceperit contra juratores nec alio modo quare convictio
debet remanere ad tempus vel imperpetuum, tunc imprimis audiatur recordum
Assisæ secundum quod capta fuerit, & inquiratur à querente in quo vel in
quibus 12 juratores falsum fecerint sacramentum in articulis brevis vel etiam in
quæstionibus vel exceptionibus si Assisa capta fuerit in modum Assisæ, & ubi
nulla fuerit proposita exceptio à tenente, sed dicta post sacramentum à
juratoribus, & quo casu locus erit convictioni si juratores male juraverint in
exceptionibus sicut in articulis principalibus in brevi comprehensis, &
secundum quod ita fuerint sicut querens dicit vel non procedat jurata per
sacramentum 24.

Ss. 22. Jurare debent in modum juratæ, & non in modum assisæ, & cum
juraverint justiciarius ostendat eis formam querelæ & super quibus dicere
debeat veritatem, utrum videlicet ille qui queritur justè fuerit disseisitus, vel

Page 77

non & rationem dicti querentis eis exprimat, & secundum quod dixerint pro una
parte vel pro alia sequitur absolutio vel condemnatio. Et cum 24 pronuntiare
veredictum suum sint parati, diligenter in pronuntiatione sunt à justiciario
examinandi, ut dictum suum rationibus probabilibus vel saltem manifestis
præsumptionibus affirment.

Ss. 24. Decipi enim poterunt 24 sicut & decepti fuerunt primi juratores, & quo
sequeretur falsa pronuntiatio vel fatua. Si autem discordes inveniantur 24 in
veredicto suo associentur eis alii pro afforciamento. Si autem nihil sciverint de
veritate intercedentibus interrogationibus & examinationibus, remanebit suo
loco possessio, eo quod querens nihil probat, & idem erit si dubitaverint. Si
autem concordes veredictum pronuntiaverint & idem dixerint quod & 12 vel
plures sic remanebit possessio cum tenente, quia 12 verum fecerint
sacramentum, & querens custodiatur in gravi prisona pecuniaria poena
redimendus. Si autem veredictum ultimum contrarium sit primo, per hoc
remanebunt primi de perjurio & falsitate convicti & considerandum erit quod
prædicti 12 malè & falsò pronuntiaverint, & quod querens recuperet seisinam &
tenens in misericordia, & quod juratores si præsentes fuerint custodiantur, & si
absentes tunc capiantur. Sed si 12 concordes non fuerint in assisa capienda sic
poterunt 24 quosdam liberare. Si autem 24 varia dixerint dum tamen in
principali convenerint secundum quod pro una parte dixerint vel pro alia
validum erit veredictum eorum.

Ss. 25. Poena autem convictorum hæc est. In primis capiantur & in gaolam
detrudantur & omnes terræ & omnia catalla in manu Regis capiantur, & extra
manum suam redimantur cum perpetua infamia, per quam lege libera deinceps
non poterint congaudere, quorum sacramentis vel dictis nunquam erit
aliquatenus fides adhibenda. Excusantur tamen quoad infamiam quamvis non
ad poenam redemptionis illi qui sponte sine querela læsas habentes conscientias
de sacramento cum justo ducti fuerint errore dictum suum corrigere petierint, &
quo casu suspenditur sacramentum 24 dum tamen omnes primi juratores sic
poenituerint & finem fecerint pro redemptione, & tunc præcipietur Vice-Comiti
quod faciat querenti secundum formam judicii. Suspenditur autem
sacramentum 24 per concordiam partium, & quo casu fiat seisina, &
præcipiatur Vice-Comiti secundum formam concordiæ.

Ss. 26. Et sunt casus in quibus remedium sequitur convictionem, ut si justiciarii
noluerint exceptiones contra juratores vel alias rationabiles causas allocare, &
quo casu erit convictio omnino revocanda; & eodem modo si defectus fuerit in

Page 78

justiciario magis quam in juratoribus subveniendum est convictis & errorem
suum corrigant, & etiam sub specie certificationis adhiberi poterit remedium
post convictionem, cum juratores obscurè dixerint, dubiè vel variè.

Ss. 27. Impeditur quandoque convictio per exceptiones contra juratores
quandoque tamen judicium primum non exequatur in toto vel in parte, ut si
querens nondum habuerit seisinam rei judicatæ ejus dampna in toto vel in parte,
& quandoque cum ille qui de falso sacramento queritur auctoritate propria &
sine judicio se intruderit in rem in qua sit contentio vel aliquam ejus partem.

Ss. 28. Item redisseisina quandoque; impedit convictionem, ut si ille qui per
Assisam amiserit iterum fecerit disseisinam versus eundem in toto vel in parte,
quia sine judicio jus suum sibi usurpavit & ante convictionem, quare querelam
suam de conveniendo merito ammittit.

Ss. 29 Assisa autem super Assisam capienda non est nec convictio super
convictionem dum tamen inter easdem personas & de eadem re cum diversitas
facti non intervenerit exceptione tamen unius assisæ quandoque sequitur una
convictio & quandoque dum, ut si juratores totum dedisse debuerint vel
abstulisse, non dederunt vel abstulerunt nisi partem & quo casu per eosdem
debent capi juratores ne una aliæ sit contraria quamvis diversis temporibus capi
debeant.

Observons encore que dans les chapitres où Flete semble n'avoir fait que copier
les Jurisconsultes qui l'avoient devancé & particuliérement Bracton, on
apperçoit souvent qu'il ne s'occupe du même objet qui les a fixés, que dans le
dessein de réparer l'omission qu'ils ont faite de maximes avec lesquelles ces
objets étoient essentiellement liés. C'est ainsi que sous le titre de constitutione
dotis où l'on retrouve tout ce que Bracton & Britton ont dit à cet égard: Flete
donne la définition du parafernal dont ils n'avoient point parlé: est etiam
quædam dos quæ dicitur paraferna quæ est quod mulier habet post vel per
dotem undecunque & ante matrimonium & constante matrimonio, &c. p. 341.
Il décide aussi, dans ce même chapitre, cette question fameuse en Normandie,
si les biens donnés à la femme en dot par son mari sont sujets au relief: Vir vero
uxorem dotare de tenementis suis... quamvis in prejudicium domini feodi... ... &
sic facit domino damnum & non injuriam & quo casu sufficiat domino solum
relevium &c. p. 341. En un mot, si l'on ne peut s'assurer sans Littleton de l'état
des tenures, & sans le secours de Glanville de l'ordre de procéder suivi dans le
11e & 12e siecle, la jurisprudence Anglo-Normande sur toutes les autres

Page 79

matiéres, telle qu'elle subsistoit dans les 13e & 14e siecles, ne peut être bien
connue que par Britton & par Flete.

Bracton qui avoit précédé ces deux Auteurs & avoit publié un traité fort étendu,
de Legibus & Consuetudinibus Angliæ, sous Henri III, leur a été, il est vrai,
d'un grand secours; ils en ont copié des chapitres entiers que lui-même avoit
tirés, ou du droit Romain ou des commentateurs de ce droit, & sur-tout d'Azon
qu'il cite souvent; mais ils se sont moins écartés que lui des principes qui
étoient particuliers aux Coutumes de leur nation.

Dans Bracton ces principes se trouvent pour ainsi dire noyés dans les
définitions, les divisions, les subdivisions qu'il emprunte du Code Justinien; il
ne se borne point comme eux à n'employer les dispositions du Code que pour
éclaircir les usages de son pays, il paroît au contraire uniquement occupé, à
n'approuver ces usages qu'autant que le droit civil en confirme les maximes.
D'ailleurs il écrivoit peu après que Jean Sans-terre effrayé de l'injuste
excommunication lancée contre ses états par Innocent III, avoit fait hommage
de sa couronne à ce Pape, & sa doctrine sur la jurisdiction spirituelle, se ressent
beaucoup de l'ignorance de son siecle qui fut le germe de cet étrange
événement. Telles sont les raisons qui me déterminent à conseiller par
préférence la lecture des deux Jurisconsultes qui l'ont suivi.

Page 80

PIECES
JUSTIFICATIVES

Page 81

DES REMARQUES
DU PREMIER VOLUME.

CE SONT LES LEIS & les Coustumes HÆ SUNT LEGES & consuetudines
que li Reis Villiam grantut a tut le quas Willelmus Rex concessit
Peuple de Engleterre, aprés le universo Populo Angliæ post
Conquest de la Terre. Ice les subactam Terram. Eædem sunt quas
meismesque les Reis Edward sun Edwardus Rex, cognatus ejus
Cosin tint devant lui. 30 observavit ante eum.

Note 30: (retour) Ici commencent les
Pieces justificatives de ce que j'ai dit
dans mon Discours Préliminaire.

I. I.

De Asylorum Jure & Immunitate
Ecclesiastica.

Co est a saveir, Pais a Saint Yglise. Scilicet, Pax sanctæ Ecclesiæ
De quel forfait que home out fait en cujuscunque forisfacturæ quis reus sit
fel tens; & il pout venir a Saint hoc tempore, & venire potest ad
Yglise; out pais de vie & de membre. sanctam Ecclesiam: pacem habeat
E se alquons meist main en celui qui vitæ & Membri. Et si quis injecerit
la Mere Yglise requirit, se ceo fust v manum in id quod Mater Ecclesia
Abbeie, v Yglise de Religion, rendist postulaverit, sive sit Abbatia, sive
ce que il i avereit pris, e cent sols de Ecclesia Religionis, reddat id quod
forfait: & de Mer Yglise de Paroisse abstulerit, & centum solidos nomine
xx. sols: & de Chappele x. sols. E Forisfacturæ. Et de Matrice Ecclesia

Page 82

que enfraint la pais le Rei en Parochiali xx. solidos. Et de Capella
Merchenelae cent sols les amendes, x. solidos. Et secundùm pacem Regis
altrefi de Heinfare & de avveit in Legibus Merciorum centum solidis
purpensed. emendet: similiter de Heinfare, & de
insidiis præcogitatis.

II. II.

De Hominum Regis privilegio.

Icee plaiz afierent a la Coroune le Haec placita spectant ad Coronam
Rei. Et se alquens, v quens, uxvost, Regis. Et si qui malè fecerint
meffeist as homes de sa baillie, e de hominibus illius Ballivæ & de hoc sit
ço fuist atint de la Justice li Roi, attinctus per Justitiam Regis,
forfait fuist a double de ce comme Forisfactura sit dupla illius quàm
altrè fuist forfait. alius quispiam Forisfecerit.

HAS REGIS VILLELMI Leges Latinè LOIX ET COUTUMES que le Roi
sic reddidit vir Clar. Carolus du Guillaume donna aux Anglois après
Frêne Dom. du Cange Quæstor sa conquête. Ces Loix sont les mêmes
Regius. que celles qui étoient suivies en
Angleterre sous le Roi Edouard son
prédécesseur.

I. Traduction.

Scilicet pax sanctæ Ecclesiæ, En ce qui touche la paix de l'Eglise, il
quodcunque forisfactum quis fecerit faut observer que tout malfaiteur qui
hactenus, & venire potest ad sanctam pourra se réfugier en une Eglise ne
Ecclesiam, pacemhabeat vitæ & sera puni d'aucune peine capitale ni
membri. Et si quis injecerit manum in même corporelle; & si quelqu'un est
eum qui Matrem Ecclesiam assez hardi pour se saisir de celui
requisierit, si ea sit vel Abbatia, vel qu'une Eglise reclamera, il sera

Page 83

Ecclesia religionis, reddat eum quem condamné à le restituer, & à l'Eglise,
ceperit, & centumsolidos pro si c'est une Abbaye ou une
forisfactura: & de Matre Ecclesia Communauté Religieuse, vingt sols, si
Parochiali xx. solidos: & de Capella c'est une Eglise Paroissiale, & dix
x. solidos. Et qui infringit pacem sols si c'est une Chapelle. L'amende
Regis in Lege Merciorum, centum dans la Loi des Merciens, pour toute
solidorum sint emendæ, similiter de paix enfreinte, est de cent sols; la
Heinfare, & de insidiis præcogitatis. peine est la même pour toute espece
d'infraction ou de crime commis de
dessein prémédité.

II. Traduction.

Hæc placita spectant ad Coronam Si quelqu'un, soit Comte, soit Prevôt,
Regis. Et si quis sive Comes, sive fait quelque dommage aux hommes
Præpositus malefecerit hominibus de son Bailliage, il sera condamné au
suæ Ballivæ, & de hoc sit attinctus double de l'amende à laquelle tout
sive convictus, per justitiam Regis, autre auroit été condamné pour le
forisfactura sit dupla illius quàm alius même délit; mais la Cour du Roi peut
quispiam forisfecerit. seule lui faire son Procès.

III. III.

De Pacis publicæ violatoribus.

E que en Danelae fruissela pais le Et qui in Danorum Lege violaverit
Roi, vij. vinz livrerez e iv. les pacem Regis, cxliv. libris emendet; &
amendes: e les forfais le Roi qui Forisfacturæ Regis quæ spectant ad
afierent al Vescunte xl. sols en Vicecomitem xl. solidi in Merciorum
Merchenelae, e l. sols en West- lege, & l. solidi in Lege West-
Sexenelae. E al frans home qui aueit Saxonum. Et de Libero homine qui
Sac, e Soc, e Tol, e Tem, e habet Sac & Soc & Tol & Tem &
Infangenetheof, se il est emplaidé, & Infangentheof & implacitatus fuerit &
seit mis en forfait en le Countè afiere ad Forisfacturam positus in Comitatu,
il forfait a oes le Vescunte xl ores en pertinet Forisfactura ad opus
Denelae, e de altre home, qui cest Vicecomitis, xl. Oræ in Danorum
franchise non ad, xxxij. ores. De ces Lege, & de alio homine qui ejusmodi

Page 84

xxxij. ores arat li Vescuntea oes le Roi libertatem non habet, Oræ xxxij. De
x. ores: e cil qui li plait aurat de his xxxij oris habebit Vicecomes ad
remied vers lui xij. ores: e le Seignur usum Regis oras decem, & is qui eum
en ki fin il maindra, x. ores: ço est en implacitaverit habebit in remedium
Denelae. versus eum oras xij. & Dominus
cujus finibus manserit x oras. Hæc est
Danorum Lex.

IV. IV.

De latrocinii reo, & fidejussore qui
morum ejus periculum in se
susceperat.
Co est la custume en Merchenelae: se
alquens estapeled v de roberie, è seit Hæc est consuetudo in Merciorum
plevi devenir à justice, e il seit fuie lege; si quis appellatus fuerit de
dedenz, son plege si avera de iv. meis larcim, de latrocinio, seu de furto &
e i. jour de quer le: e se il le put plegiatus fuerit venire ad Justitiam, &
truver, si jurad seidodzime de main, fugerit, Plegius ejus habebit iv
que al ure que il le plevi, Laren nel menses & unum diem ad eum
sot, ne per lui ne seut est fui, ne aveir quærendum, & si possit eum invenire,
nel pot, dunc rendra le chatel, e xx. Juret se duodecima manu, quod
sols pur la test, e iv. den. al ceper, e tempore quo eum plegiavit Latro non
une maille pur la besche, e xl. sols al fuerat, neque per eum esset quòd
Rei. En Vest-Sexenelae cent solz al fugerit, nec eum prehendere possit.
clamur pur la test e iv livreres al Rei. Tunc reddat catallum, & xx. solidos
E en Denelae le forfait viij. Livreres, pro capite, & iv. denarios al ceper, &
les xx. solz pur la test, & les vij. livres unum obolum pur la besche, & xl.
al Rei. E s'il pot dedens un an iv. jurs solidos Regi. In West-Saxonum Lege
trover le larun, e amener a la justice, c. solidos ad clamorem pro capite &
si li rendra les xx. sols, k'is aurad ont, iv. libras Regi. In Lege Danorum,
e smert fainte la justice de larun. Forisfactura est viij. libræ, xx. solidi
pro capite, & vij. libræ Regi. Et si is
potest intra annum & iv. dies invenire
Latronem & aminare ad Justitiam,
redhibebunt ei viginti solidos quos
acceperint, & fiat justitia de Latrone.

Page 85

III. Traduction.

Et qui in Danorum Lege pacem Regis Celui qui viole la paix du Roi paye,
fregerit, cxliv. libris emendet: & suivant la Loi des Danois, 144 liv.
forisfactur e Regis quaæ spectant ad d'amende. Tous les délits qui
Vice-Comitem, xl. solidi in intéressent le Roi, & dont le Vicomte
Merciorum Lege, & l. solidi in Lege a la compétence, selon la Loi des
West Saxonum. Et de libero homine Merciens, emporte après eux une
qui habet Sac & Soc, Tol & Tem, & amende de 40 s. Par la Loi des West-
Infangentheof, si implacitatus fuerit, Saxons cette amende est de 50 s.
& in forisfactura positus in Comitatu, Quant à l'homme libre qui a le droit
pertinet forisfactura ad usum Vice- de Sac & Sol, de Tol & Tem,
Comitis xl. oræ in Danorum Lege; & d'Infangentheof, s'il est appellé en la
de alio homine qui hujusmodi Jurisdiction du Comté, & s'il y est
libertatem non habet, xxxij. oræ. De condamné, aux termes de la Loi des
his xxxij. oris habebit Vice-Comes ad Danois, il payera 40 s. d'amende au
usum Regis x. oras: & is qui placitum profit du Vicomte; tout autre qui,
contra eum dirationatus fuerit, xij quoique libre, n'a pas le susdit droit,
oras: & Dominus in cujus finibus ne paye que 32 s. dont 10 pour le Roi,
manserit, x. oras. Hoc in Danorum 12 pour le plaintif, 10 pour le
Lege obtinet. Seigneur dans la Jurisdiction duquel
il demeure.

IV. Traduction.

Hoc est consuetudo in Merciorum C'est une Coutume des Merciens que
Lege, si quis appellatus fuerit de lorsqu'un accusé de larcin ou de
Latrocinio, seu de Robaria (furto) & roberie a donné un garant de ce qu'il
plegiatus fuerit (seu plegium dederit) se présentera en Cour, si cet accusé
de stando juri, & fugerit exinde, prend la fuite, son garant a quatre
plegius ejus habebit iv. menses & mois & un jour pour le chercher.
unum diem ad eum quærendum: & si Quand ce dernier ne peut le trouver,
possit eum invenire, jurabit il doit affirmer par le serment de
duodecima manu quod ea hora qua douze hommes qu'au temps où il a
illum plegiavit, Latronem esse non plégé le coupable, il ignoroit qu'il le

Page 86

scivit, neque per eum fuit quod fût; qu'il n'a point facilité son
fugerit, neque eum prehendere potuit: évasion, & qu'il l'a inutilement
tunc reddet catallum, & xx. solidos cherché. A ce moyen le garant ne sera
pro capitali, & iv. denarios cippario tenu qu'à restituer le meuble volé, à
(seu custodi carceris) & Malliam, seu payer 20 s. pour la proscription du
medaliam, pro la besche, & xl. fugitif, 4 deniers au Geolier, une
solidos Regi: in West-Saxonum Lege maille à l'Hundred pour l'indemnité
c. solidos ad clamorem pro capite, & du travail de l'absent, & 40 s. au Roi.
iv. libras Regi. Et in Danorum Lege Selon le Loi des West-Saxons on paye
forisfactura est viij. libræ xx. solidi 100 s. pour la proscription de la tête
pro Capitali, & vij. libræ Regi: & si is du coupable, & 4 liv. au Roi. Et par
potest intra annum & iv. dies invenire la Loi des Danois, la forfaiture est de
Latronem, & eum ad justitiam 8 liv. les proclamations sont de 20. s.
adducere reddentur ei xx. solidi quos & l'amende envers le Roi de 7 liv. Si
exsolverat, & fiat justitia de Latrone. cependant on peut trouver le voleur
dans l'an & jour, & le représenter à
la Justice, on le condamne, & on rend
au Plege les 20 s. payés pour la tête
du coupable.

V. V.

De Latronis prehensione.

Cil ki prendra Larum sanz fuite e Si quis prehenderit Latronem absque
sans cri, que cil en leist a qui il aurad secta & absque clamore, atque eum ei
le damage fait, & vienge poit après, cui damnum factum est dimiserit, &
si est raisun que il dunge x. solz de venerit postea, rationi conveniens est
Hengwite, efin face la justice a la ut det ille x. solidos pro Hengwite, &
primereine devise sans le congé a la finem faciat Justitiæ à la primereme
justice, si est forfait de xl. solz. devise absque licentia Justitiæ,
Forisfactura est xl. solidi.

VI. VI.

De Animalium redemptione.

Page 87

Cil qui aveir escut, v Chivalz, v Buefs, Is qui Averium replegiaverit scilicet
v Vaches, v Porcs, v Berbz, que est aut Equum, aut Bovem, aut Vaccam,
Forfengend Engleis apeled cil qil cla, aut Porcum, aut Ovem (quod
durra al gros, s al Provost aveir the forfengen Anglicè dicitur, cil qil cla
Lestussun viij. den. iatant n'i ait meis dabit al Gros. s. Præposito habere the
qu'il ont cent al maille ne durrad que Lestussum 31 viij. denarios, nec
viij. deniers, e pur un Porc iiij. den. e tamen ait & meis quil ont) cent al
pur un Berbz i. den. e isi tres que üit maille non dabit plusquam viij.
pur chascun iiij, deniers de iatant n'i denarios, & pro Porco iv. denarios, &
aurad, ne durrad que oit den. e durra pro Ove denarium i e isitres que vit
wage, e truverad plege. Que si altre unicuique iv. denarios, nihilominus
veinged apres dedenz l'an e un jour neque habebit nec dabit plusquam
pur l'aveir demander, qu'il i ait a viij. denarios, & dabit vadios, &
droit en sa Curt, celuy de que il avoit inveniet plegios se, si aliquis venerit
lecus. ad probationem nem intra annum &
diem ut Averium petat, salvum
exhibiturum in Curia id quod
replegiaverit.
Note 31: (retour) Il faut lire recussum,
l'avoir recous.

V. Traduction.

Qui Latronem prehenderit absque Si celui qui s'est saisi d'un voleur
secta & absque clamore & in ejus qu'il n'avoit point un intérêt
potestatem tradiderit cui damnum personnel de poursuivre ni e reclamer
factum est, & venerit postea; rationi l'envoie à celui qui a été volé, & vient
conveniens est ut det illi x. solidos de lui-même en Cour à la suite du
Hengwita, & finem faciat justitiæ ad coupable, il lui est dû 12 s. de
primam divisam, (seu ad primum récompense; & celui que le vol
placitum) absque licentia justitiæ intéresse doit se présenter sans y être
estque forisfactus de xl. solidis. assigné aux prochains Plaids, pour y
payer une amende, si le tort qu'on lui
a fait monte à 40 s.

VI. Traduction.

Page 88

Qui averium recuperaverit, vel Celui qui recouvre l'avoi, soit boeuf,
Equum, vel Bovem, vel Porcum aut vache, porc ou brebis, quand il est
Berbicem, quod Forfengem Anglicè égaré, ou comme disent les Anglois,
dicitur, is qui illud habuerit dabit ad le forgagen, recevra de la personne
Grossos solidum Præposito habere qui le reclame, en tout, tant pour lui
the lestussun viij denarios, & si non que pour le préposé à la garde de
tot sint, ut in malliam centum l'avoir, 8 den. Si les avoirs trouvés ne
computentur, dabit tantùm viij valent cependant pas ensemble cent
denarios, pro Porco iv. denarios, & mailles, on ne payera jamais plus de
pro Berbin 1. denarium: & sic usque 8 d. Pour un porc seul l'amende est
ad octo pro singulis quatuor denariis, de 4 d. & d'un d. pour une brebis;
& si tot non fuerint, dabit tantum viij. quand il n'y a pas plus de 8 avoirs, on
denarios, & dabit vadium, & inveniet paye 4 d. pour chaque, & on donne
plegium. Quod si alius postea venerit, en outre caution; parce que, si dans
intra annum & diem, & averium l'an & jour quelqu'un vient
repetat, ad rectum habeat in Curia révendiquer les choses égarées il a
eum, à quo averium recuperatum action en Cour contre celui qui les a
fuerit. recouvrées pour l'obliger a les
restituer.

VII. VII.

De Rebus fortè inventis.

Altresi de aver en direz, e de altre Similiter de Averio Endirez & alia re
treveure; seit mustred del treis pars inventa. Ostendatur tribus partibus
del veisined, que il eit testimonie de Vicineti, ut testimonium habeat de
la troveure: si alquens vienge apres inventione. Si aliquis veniat ad
pur clamer la iose, duist vvage, & probationem ad rem clamandam, det
trosse pleges, que se altre clamur vadios & inveniat plegios se si alius
l'aveir dedanz l'an è un jour, qui il quispiam clamaverit Averium, intra
l'ait a droit en la Curt celui qui annum & diem, salvum exhibiturum
l'averad troved. in Curia id quod invenerit.

VIII. VIII.

Page 89

De Homicidio & Capitis æstimatione
seu Wera.
Si home occit altre, e il seit
counsaunt, e il dénie faire les Si quis alium occiderit, & si reus
amendes: durra de sa manbote al confitens, & emendare negaverit, det
seignor pur le franc home x. solz la de suo manbote Domino pro libero
were dol Thein xx. li. en Merchenelae homine x. solidos, & pro servo xx.
e en West-Sexenelae: e la were del solidos. Wera Thani xx. libræ in
Vilain C. solz en Merchenelae, e Merciorum Lege, & in West-
ensement en West-Sexenelae. Saxonum. Et Wera Villani C. solidi in
Merciorum lege, atque etiam in West-
Saxonum.

IX. IX.

Quibus Capitis æstimatio seu Wera
solvenda.
De la were primerament rendrat l'um
de halt Sainc à la vuide as orphanins Quod ad Weram attinet, primò reddat
x. solz: e le surplus orphanine les is qui est de halt sanguine Viduæ &
Parens departent entr'els. Orphanis x. solidos, & quod superest
Parentes & orphani inter se dividant.

Page 90

VII. Traduction.

Et de averio, ita dicendum de alia re Il en est de même de tout avoir adhiré
quavis inventa. Ostendatur tribus ou de toute autre chose perdue &
partibus vicineti, ut testimonium trouvée; on doit la faire voir, en trois
habeat de inventione. Si aliquis parades différentes du lieu, à
postea venerit ad rem clamandam, seu quelques personnes, afin qu'elles
repetendam det vadium, & inveniat soient en état d'attester qu'elle a été
plegios, qui si alius intra annum & trouvée; & si quelqu'un la reclame
diem averium clamaverit, ad rectum après avoir donné Pléges & Gages,
habiturum in curia eum qui rem celui qui l'a trouvée est obligé de la
invenerit spondeant. rendre en bon état à celui qui dans
l'an & jour prouve qu'elle lui
appartient.

VIII. Traduction.

Si quis alium occiderit, & Si quelqu'un en tue un autre, & après
consenserit, & emendare denegaverit, avoir avoué le meurtre refuse de
dabit de sua Manbota Domino pro payer les indemnités requises, il sera
libero homine x. solidos, & pro servo contraint de payer par composition
xx. solidos. Wera Thani xx. libræ in au Seigneur, pour le meurtre d'un
Merciorum lege, & in West-Saxonum homme libre, 10 s.; 20 s. pour un
lege: & Wera villani C. solidi in esclave. La taxe pour le meurtre d'un
Merciorum lege & in West-Saxonum Seigneur est de 20 liv. suivant les
lege. Loix des Merciens & des West-
Saxons, & celles imposées par ces
mêmes Loix pour la mort d'un villain
est de cent sols.

IX. Traduction.

De Wera primò reddetur de alto Observez que de ces taxes la veuve &
sanguine, viduæ & orphanis x, solidi: les orphelins de l'homicidé noble
auront 10 s., & que le surplus se

Page 91

& quod superest orphani & parentes partagera entre ces orphelins & les
inter se dividant. autres parens.

X. X.

Animalium aliquot valor, in Capitis
æstimatione censenda.

En la were purra il rendre Chival qui In Wera reddere poterit quis Equum
ad ad cuille pur xx. solz: e tor pur x. non Castratum pro xx. solidis, &
solz e iter pur v. sols. Taurum pro x. solidis, & iter pro v.
solidis.

XI. XI.

De Percussore.

Si home fait plaie a altre, e il denie Si quis alium percusserit, & negaverit
otrei fair les amendes: primerement li ultrà emendare, primò reddat sun le
rende sun le chefe; e li plaiez jurraz chefe & plagas, juret super sancta
sur sentez, qui pur mes nel pot fair, ne quòd aliter non potuit facere, nec pro
pur haur si chier nel fist de sarbote haur si chier nec fecit desarbote cho
cho est de la dulor. est de la dulor

Page 92

XII. XII.

De vulnere indito.

Si la plaie lui vient à vis descuvert, al Si plaga lui vient a vis deseuvert el
polz tote veie iv. deniers, & de tanz os polz tote vete iv. denarios, & de omni
cum hom trarad de la plaie, al os tote osse quod quis traxerit ex plaga, osse
veie iv. den. pois acordement si li toto viso iv. denarios, postea
metir ad avant honours qui si il li ont acordement si li metir ad avant
ço qu'il ad fait a lui, se son queur li honours que si illiont, id quod ei fecit
purportast, e son conseil li donast, si cor suum ei suggesserit, &
prendreit de lui ce qu'il offre a lui. consilium suum ei donaverit, accipiat
ab eo quod ei obtulerit.

X. Traduction.

In Wera reddere poterit quis Equum On pourra, au lieu de 20 s., donner
qui testiculos habet pro xx. solidis: & un cheval entier; pour 10 s. un
taurum pro x. solidis, & verrem pro v. taureau, & un porc pour 5 s.
solidis.

XI. Traduction.

Si quis alteri plagam fecerit, & ultra Si quelqu'un frape un autre, & refuse
emendare denegaverit, primò ei de l'indemnifer, il doit d'abord payer
reddat suum capitale: & plagatus la composition proportionnée à la
jurabit super sancta, quòd pro minori condition du blessé, & ce dernier doit
(emenda) non potest facere, nec pro jurer sur l'autel qu'il ne peut estimer
odio cariorem (vel majorem) fecerit à moins la plaie qu'il a reçue, & qu'il
de sarbota, id est de dolore. n'outre point cette indemnité par
haine ou par ressentiment.
(Lingua Saxon. Sag, est dolor, Bota,
emendatio.)

XII. Traduction.

Page 93

Si plaga ei inflicta fuerit ita ut Si la plaie est visible sur toute la
appareat, pro pelle totius iv. denarios peau, il est dû 4 den.; pour chaque os
(dabit) & de tot ossibus quæ ex plaga vu tirer de la plaie, on payera pareille
extrahentur, pro quolibet osse toties somme. Le blessé pourra cependant,
iv. denarios (dabit.) Quod si coram étant appellé devant ses Seigneurs,
superioribus Dominis pactum initum faire valablement un accord (après
fuerit, de plaga quæ alio ei facta que ces Seigneurs auront été
fuerit, si cor suum id ei suggesserit, & exactement instruits du fait) & alors
consilium suum ei donaverit, accipiet le coupable devra que ce que le
ab eo quod sibi oblatum fuerit. blessé aura agréé de bonne volonté
ou par conseil.

XIII. XIII.

Membrorum præcisorum æstimatio.

Si ço avent qui alquon colpe le poin a Si acciderit ut quis pugnum
altre, v le pied, si li rendra demi were, cujuspiam absciderit aut pedem,
suluc çeo q'il est: més del pochier reddat ei medietatem Weræ
rendrad la meité de la main. Del dei secumdùm id quod est. Sed pro
apres le polcier, xv. solz de solt pollice reddat medietatem manus. Pro
Engleis, ço est quer deniers: de lunc digito qui pollici proximus xv.
dei xvj. solz, de l'altre qui ported solidos, de solido Anglicano, hoc est
l'anel xvij. solz: del petit dei v. solz, quer denarios. Pro digito longo xvj.
de l'ungle, si il colpe, de cascun v. solidos. Pro altero qui portat annulum
sols de solt Engleis: a l'ungle de petit xvij. solidos. Pro digito minimo v.
dei iv. den. solidos. Si unguem quis cuiquam
præciderit, v. solidis de solido
Anglicano emendet, & pro ungue
digiti minimi, iv. denariis.

XIV. XIV.

De Adulterio.

Page 94

Ki altri espouse purgist, si forfait la Qui desponsatam alteri vitiaverit
were vers sun Seignour. forisfaciat Weram suam Domino suo.

XV. XV.

De Judice corrupto.

Altresi qui faus jugement fait, pert sa Etiam qui falsum tulerit judicium,
were, si il ne pot prover sor Saintz qui Weram suam perdat, nisi tactis
mels nel sot juger. Sacrosanctis (Evangeliis) probare
poterit se meliùs judicare non
potuisse.

XVI. XVI.

De Purgatione illius qui Furti reus
est.
Si home apeled altre de larcin, & il
sot francz home, & il ait ond ca verre Si quis alterum appellet de Latrocinio
testimonie de lealté, s'en escoudirad is sit liber homo, & habeat ond
per plein serment: & altre qui caverre testimonium de legalitate
blasmed ait ested, per serment purget se per plenum sacramentum, &
nomed: ço est a savoir qu'a corte alter qui infamis ante fuerat per
homes leals per non, si il aver les pot, serment nomed, videlicet xiv.
si s'en escouriad sei dudzime de homines legales per non si is habere
main: & si aveir nes pot, si se eos poterit se purget se duodecima
defende de per iuis, e li apeleur jurra manu, & si habere non possit se
sur lui jur set homes només, qui pur defendat per iuis & Appellator jurabit
haur nel fist ne pur altre chose, si pur sur lui sur set homines nomes quod
son dreit non purchaçer. propter haur non fecit nec propter
aliam causam quàm quis jus suum
persequeretur.

XIII. Traduction.

Page 95

Si acciderit ut quis pugnum Si quelqu'un a coupé le poing ou le
cujuspiam juspiam absciderit aut pied d'un autre, il doit au blessé la
pedem, reddet ei medietatem weræ, moitié de la taxe qu'il auroit dûe s'il
secundùm id quod est: sed de pollice l'eût tué. Observez néanmoins que
reddet medietatem manus. Pro digito pour le pouce on paye moitié de ce
qui pollicem subsequitur, xv. solidos qui'il coûte pour une main; pour le
solidorum Anglicanorum, hoc est doigt le plus proche du pouce, la taxe
quadraginta denariorum. Pro longo est de 15 s. Anglois: ainsi chaque sol
digito, xvj. solidos: prop altero qui est de 40 den.; pour le doigt du milieu
portat annulum, xvij. solidos: pro il appartient 16 s.; pour l'annulaire
digito minimo, v. solidos: de ungue si 17 s.; pour le petit doigt 5 s.; si
præcidatur, de quolibet v. solidos l'ongle est coupé, chaque ongle est
solidorum Anglicanorum: & pro taxé à 5 s. Anglois; pour l'ongle du
ungue minimi digiti, iv. denarios. petit doigt on ne paye que 4 den.

XIV. Traduction.

Qui sponsam alteriùs vitiaverit, Les Seigneurs ont la composition
forisfacit weram suam erga Dominum entiere d'un homme quand cet homme
suum. corrompt la femme d'autrui.

XV. Traduction.

Similiter qui falsum judicium fecerit, Celui qui juge mal une cause paye la
weram suam perdit, nisi præstitio même taxe, à moins qu'il ne prouve,
super sancta sacramento probare en jurant sur l'autel, qu'il ne sçavoit
possit, se meliùs judicare non scisse. pas mieux juger.

XVI. Traduction.

Si quis alterum appellet de Si quelqu'un accuse un autre de
Latrocinio, & is sit liber homo, & larcin, l'accusé peut se faire absoudre
aliquando habuerit verum en jurant, pourvu qu'il prouve qu'il a
testimonium de legalitate, excondicet eu antérieurement un certificat
(i excusabit) se per planum autentique de probité; mais l'accusé

Page 96

sacramentum: & qui infamatus ante qui au contraire a été diffamé par un
fuerit, per sacramentum nominatum: Jugement, c'est-à-dire, qui a été jugé
videlicet ex curia hominum legalium infame en la Cour de ses Pairs, ne
parium, si eos habere potuerit, peut se purger de ce Jugement que
excondicet; seu purgabit se par le serment de douze hommes; &
duodecima manu: & si eos habere s'il ne peut se procurer ce nombre de
non potuerit, defendet se per Jureurs, il se défendra de l'accusation
judicium, (ita purgationem vulgarem par la preuve ordinaire, &
vocat) & appellans jurabit super se & l'accusateur sera tenu de jurer avec
septem homines nominatos, quod sept hommes qu'il n'agit point par
propter nullum odium id fecerit; nec haine, mais uniquement par la
propter ullam aliam causam quàm ut nécessité de poursuivre son droit.
jus suum persequeretur.

XVII. XVII.

De eo qui Templum aut domum
fregerit.
E si alcons est apelez de Muster
fruisser, v de chambre, & il n'eit esté Et si quis appellatus fuerit de
blamed en arer, s'en escoudit per xlij. fractione Monasterii aut Cubiculi,
leals homes nomez sei dudzime main: neque fuerit anteà infamis enarer se
e s'il eit altresjée ested blamed, s'en purget per xlij. legales homines
escoudied a treis dubles, çeo a savoir nomes se duodecima manu, & si aliàs
per xlviij. homes leals nomès, sei infamiâ notatus fuerit, purget se a
trentesiste mein: e s'il aveir nes pot, treis dulles, videlicet per xlviij.
aut a la juisse a treis dubles, si co il homines legales nomes se trigesima
doust a treis du plein serment è s'il a sexta manu, & si illos habere
en arer larcin amended, alt a l'euve: nequierit eat a le ivise a treis aubles
li Archevesque avera de forfature xl. si coil doust a treis de pleno
sols en Merchenelae, è lui Evestres sacramento, & si il enarrer larcin
xx. sols, è li Quenz xx. sols, è li Baron amended alt al ewe Archiepiscopus
x. solz, è li Vilain xl. deniers. habebit de forisfactura xl. solidos in
Merciorum Lege, & Episcopus xx.
solidos, & Comes xx. solidos, & Baro
x. solidos, & Villanus xl. denarios.

Page 97

XVII. Traduction.

Si quis appellatus fuerit de Monasterii Lorsque quelqu'un est appellé en
vel Ecclesiæ infractione, vel cameræ, Justice pour avoir entré par
& neque antea fuerit infamatus, effraction dans un Monastere ou dans
excondicet seu purget se per xij. l'intérieur d'une maison, s'il n'a point
homines legales nominatos, se déjà été déclaré judiciairement
duodecima manu. Et si aliquando infame, il pourra se justifier par le
infamatus fuerit, purget se cum ter serment de douze hommes; mais s'il
iterato testium numero, videlicet per est diffamé par quelque Jugement, il
xlviij. homines legales nominatos se doit se purger de l'accusation par
xxxvj. manu: & si illos habere non trois fois plus de Jureurs, c'est-à-dire,
potuerit, eat ad judicium ter iteratum, par le serment de trente-six hommes
quemadmodum debuerat ad ter nommés par quarante-huit; & s'il ne
iteratum sacramentum. Et si antea lui est pas possible de se procurer ce
latrocinium emendaverit, eat ad nombre de témoignages, il subira
aquam Archiepiscopus habebit de trois fois l'épreuve ordinaire, comme
forisfactura xl. solidos in Merciorum il auroit été obligé de se purger par
lege, & Episcopus xx. solidos, & trois fois plus de sermens qu'un autre;
Comes xx. solidos, & Baro x. solidos, enfin, s'il a déjà été puni pour larcin,
& Villanus xl. denarios. il subira l'épreuve de l'eau; & en ce
cas l'Archevêque aura pour sa
forfaiture 40 s. suivant la Loi des
Merciens, l'Evêque 20 s., le Comte 20
s., le Baron 10 s. & le Villain 40 den.

XVIII. XVIII.

De Denariis Sancti Petri, seu
Vectigali Romano.
Franc home qui ad aver champester
trente deniers vailaunt, deit doner le Liber homo qui habuerit averia
dener saint Pere. Le Seignur pur iv. campestria xxx. denariis æstimanda,
den. que il dourad, si erunt quites ses dabit denarium sancti Petri. Pro iv.
Bordiers, e ses Boner, e ses Serianz. denariis quos donaverit Dominus,
Li Burgeis qui ad en sonn propre quieti erunt Bordarii ejus & ejus
chatel demi marc vailant, deit dener Boner, & ejus Servientes. Burgensis

Page 98

seint Pere. Qui en Denalae Franc qui de propriis Catallis habet id quod
home est; e il avera demi marc en dimidia Marca æstimandum est, det
argent vailant de aver champestre, si denarium sancti Petri. Qui in Lege
deuera donner le dinier Seint Pere. E Danorum est liber homo, & habet
per le dener qui li Seignur durrat, si averia campestria quæ dimidia marcâ
erent quietes ceals qui meinent en son in argento æstimantur, debet dare
demainer. denarium sancto Petro. Et per
denarium quem donaverit Dominus,
erunt, quieti ii qui resident in suo
Dominico.

XIX. XIX.

De Muliere vi compressâ & pudicitiâ
luctamine tentatâ.

Ki purgist femme per forze, forfait ad Qui foeminam vi opresserit, forisfacit
les membres. Ki abate femme a terre, membra sua. Qui prostraverit
pur faire lui force, la multe al Seignur foeminam ad terram & ei vim inferat,
x. solz. S'il la purgiste; forfait est de multa ejus Domino est x solidi. Si
membres. verò eam compresserit, forisfacit
membra.

Page 99

XVIII. Traduction.

Liber homo qui habuerit in averiis L'homme libre, qui a en avoirs
campestribus trigenta denarios, debet champêtres la valeur de 30 den., doit
dare denarium sancti Petri. Pro iv. le denier de S. Pierre. Le Seigneur
denariis quos dabit Dominus, quieti affranchira ses Bordiers, ses
erunt Bordarii ejus, & ejus bonnarii, Bonniers & ses Sergens, en un demi-
& ejus servientes. Burgensis qui marc en mobilier, doit aussi le denier
dimidiam marcam habet in propriis de S. Pierre. Par la Loi des Danois,
catallis, debet dare denarium sancti celui qui a en avoirs de campagne la
Petri. Qui in Lege Danorum est liber valeur d'un demi-marc en argent doit
homo, & habet averia campestria cette redevance, & le Seigneur
valoris dimidiæ marcæ in argento, acquitte ceux qui demeurent en son
dare debebit denarium sancti Petri. Et domaine au moyen d'un denier.
per denarium quem Dominus
donaverit, quieti erunt ii qui manent
in suo Dominico.

XIX. Traduction.

Qui foeminam vi oppresserit, Celui qui fait violence à une femme
forisfacit sua membra. Qui peut être puni par la perte de ses
prostraverit foeminam ad terram, ut membres. S'il a terrassé cette femme
vim ei inferat, multa ejus Domino est pour lui faire violence, il ne doit que
x. solidos: si verò eam compresserit, 10 s. à celui à qui elle appartient; la
forisfactus est de membris. peine de la perte des membres n'est
attachée qu'à une violence effectuée.

XX. XX.

De iis qui vectigal Romanum seu
sancti Petri non penaunt.

Ki renent le dener Seint Pere, le Qui negaverit denarium sancti Petri,
dener prendra per la justice de seint eum pendat per justitiam sanctæ
Eglise, è xxx. den. forfait. E se il en Ecclesiæ & xxx. denarios

Page 100

est plaide de la justise le Rei, le forisfacturæ. Et si de ea re est
forfait à l'Evesque xxx. den. e al Rei implacitatus per justitiam Regis,
xl. solz. forisfaciat Episcopo xxx. denarios &
Regi xl. solidos.

XXI. XXI.

De Oculo effosso.

Si elquuns creve l'oil al altre per Si quis alteri oculum effoderit
aventure quelque seit, si amendrad infortunio quocunque, emendet lxx.
lxx. solz del solz Engleis. E si la solidis solidorum Anglicanorum. Et si
purvele i est remis, si ne rendra lui la purvele restituatur, dimidium
que la meité. duntaxat reddatur.

XXII. XXII.

De Relevio seu [Greek: eisdeiktikô]
Comitis.
De releife al Cunte, que al Rei afiert
viij. chivals selez e enfrenez, les iv. De Comitis, quod ad Regem pertinet,
habers, e iv. hommes, e iv. escus, e iv. viij. equi Ephippiati & frænis ornati,
Launces, e iv. Espes, les altres iv. iv. Loricæ, & iv. Hammes, & iv.
Chaceurs, e Palfreis a freins & a Scuta, & iv. Hastæ, & iv. Enses, les
chevestres. altres iv. chaceurs & Palfredi cum
frænis & capistris.

Page 101

XX. Traduction.

Qui denegaverit denarium sancti Quiconque refuse le denier de Saint
Petri, reddet denarium per justitiam Pierre peut être contraint à le payer
sanctæ Ecclesiæ, & præterea xxx. par le Juge Ecclésiastique, & il
denarios pro forisfactura. Et si de ea encourt l'amende de 30 den.; s'il est
re implacitatus fuerit per justitiam jugé par le Juge royal il payera à
Regis, forisfactura Episcopo erit xxx. l'Evêque 30 den. & au Roi 40 s.
denarios, & Regi xl. solidos.

XXI. Traduction.

Si quis alteri oculum effoderit Pour avoir crevé un oeil, de quelque
quocunque casu, emendabit lxx. maniere que ce soit, on doit 70 s.
solidis solidorum Anglicanorum: & Anglois d'amende; si la paupiere n'est
pupilla remanserit dimidium tantùm point endommagée, il n'est dû que
ei dabitur. moitié.

XXII. Traduction.

De relevio Comitis quod ad Regem Le relief d'un Comte appartient au
pertinet viij. equi cum sellis & frænis, Roi; il consiste en huit chevaux
iv. Loricæ, iv. galeæ, & iv. scuta, & scellés & bridés, quatre hautbers,
iv. lanceæ, & iv. enses & aliæ res iv. quatre heaulmes, mes, quatre
equi venatorii, & palafredi cum boucliers, quatre lances & quatre
frænis & capistris. épées; les hommes du Comté, qui ont
droit de chasse, doivent à quatre un
palfroi dûement enharnaché.

XXIII. XXIII.

De Relevio Baronis.

De relief a Barun, iv. chivals enselez De Relevio Baronis, iv. Equi cum
è enfrenès, e ij. Halbers, e ij. sellis & frænis ornati, & Loricæ ij &

Page 102

Hammes, e ij. Escus, e ij. Launces, e ij. Hammes & Scuta ij. & ij. Hastæ &
ij. Espes: e les altres ij. un Chaceur, e ij. Enses, & les altres ij un chaceur &
un Palefei a freins e a chevestres. unus Palfredus cum fræno & capistro.

XXIV. XXIV.

De Vavasoris Relevio.

De relief a Vavasour a son lige De Relevio Vavasoris ad ligium suum
Signur, deite estre quite per le cheval Dominum. Quietus esse debet per
son peipe tel qu'il aveit a jour de sa equum son peipe talem qualem
mort, e per son Halbert, e per son habuerit tempore mortis suæ, & per
Haume, e per son Escud, e per sa Loricam suam, & per son Haume &
Lance, e per s'espe, s'il fust desapeilé, per scutum suum, & per hastam
qu'il ne out ne Chival ne les armes suam, & per ensem suum, & si adeo
per c. solz. fuerit inermis ut nec equum habuerit
nec arma, per centum solidos.

XXV. XXV.

Adeo me Cæcutire heic fateor, ut nec
lemma adjicere possim.

De eivers deins aver kil voldra De eivers deins aver Kil velit
clamer emblet, e il volge douer vvage calumniare, emblet, & ille vult dare
e trover plege a porsuir son apel, vadios & invenire plegios ad
dunt li scuverad a celui qu'il auverad prosequendum appellum suum, tunc
entremeins nomer son guarant s'ul liscuverad illi quod il auverad
l'ad; e s'il ne l'ad dunt nomerad son entremeins nomer warrantum suum si
Heuvelborh è ses testimonies, è ait les eum habuerit, & si non habuerit eum,
a jur è a terme, s'il les ad, v s'il les nominabit suum Heuvelborh, & testes
pot aver: è li enterceur liveriad en suos, & habebit eos ad diem, & ad
guage sei siste main, è li alire le terminum si eos habeat aut eos habere
metirad en la main son warant, v a poterit, & li entreceur liuverad in
son Heuvelborh, è il ait testimonies vadium se sexta manu, & alter ponat
que il l'acharad al marthied in Rei, è in manum sui warranti v a son
qu'il ne set son warant, en le plege vif Heuvelborth, & habeat ille testes

Page 103

ne mort: çoo jurad od ses testimonies quod il lacharad al marthied in Rei,
per plein serment: si perdra son & quod ille non set suum warrantum
Chatel, si il testimonient qui il in plegio vif ne mort coo jurad od
Huvelborh enpust: è s'il ne pot aveir testes suos per plenum Sacramentum
guarant ne testimonie, si perdrad, e perdat catallum suum si is
pur soldrad pert sa werre vers son testimonium perhibeat quod
Seigneur, ço est en Merchenelae è en Heuvelborth enpust, & si non poterit
Denelae, è en West-Sexenelae. Ne habere warrantum, nec testem, perdat
vochere mie son Seignor warant iceo & pro soldrad perdat Weram suam
qui seit mis en guage, è on Denelae Domino suo. Hoc obtinet in
meitre en vele; dissi la qui il seit Merciorum jure, & in Danorum & in
derained: è s'il pot prover qui ceo soit West-Saxonum. Non vocabit
de sa nurture per treis parts son Dominum suum ad Warrantum de hoc
vigued, se il aver ad deregned. Kar quod ponitur in vadio, & ou Danlae
puis lei serment li est jugied, ne l'en meite en vele dissi la quod is sit
pot pas puis lever par lo jugement de dereined, & si potest probare quod
Engleterre. hoc sit de sa nurture, per tres partes
son vigued se il aver ad deraigned.
Nam post Sacramentum li est jugied:
inde non potest posteà lever per
judicium Angliæ.

XXIII. Traduction.

De relevio Baronis iv. equi cum sellis Le Baron doit quatre chevaux scellés
& frenis, & ij. Loricæ, & ij. galeæ, & & bridés, deux heaulmes, deux
ij. scuta, & ij. lanceæ, & ij. enses: & boucliers, deux lances & deux épées.
ij. aliæ res unus equus venatorius, & Les hommes de la Baronnie, qui ont
unus Palafredus cum frænis & droit de chasse, doivent à deux un
capistris. palfroy avec bride & harnois.

XXIV. Traduction.

De relevio Vavassoris ad ligium suum Le vavasseur doit à son Seigneur,
Dominum, quietus esse debet per dont il est lige, l'épée, la hache, le
equum sui patris, talem qualem bouclier, le heaume, la cuirasse, le

Page 104

habuerit tempore mortis suæ, & per cheval dont son pere se servoit lors
ejus loricam, & per ejus galeam, & de son décès; & si le pere n'a laissé
per ejus scutum, & per ejus lanceam, ni armes ni chevaux, il est quitte pour
& per ejus ensem: nisi adeo fuerit cent sols.
rebus omnibus destitutus, ut nec
habuerit equum vel arma pro centum
solidis.

XXV. Traduction.

Si quis velit calumniari seu repetere Celui qui voudra intenter action pour
averia sua furto subrepta, & is velit reclamer ses avoirs volés, & donner
dare vadium, & invenire plegios ad gages & garants de sa poursuite, doit
prosequendum appellum suum, tunc nommer son garant sur le champ; s'il
necesse erit ei qui ea habuerit, n'en trouve pas alors, il peut
nominare suum warantum, si demander un délai pour le nommer,
habuerit, & si non habuerit, tunc ainsi que ses témoins: mais en ce
nominabit suum Heuvelborh (i. dernier cas il doit jurer par six
Fidejussores) & testes, & eos habebit personnes qu'il fera cette nomination
ad diem & ad terminum, si eos dans ledit délai. Le coupable, au
habuerit, aut habere potuerit: & contraire, n'a besoin que du serment
intertrator dabit in vadium se sexta de son garant, ou de jurer avec ses
manu, & alter ponet in manum sui témoins qu'il a acheté l'avoir dans un
warranta vel sui Heuvelborh, & marché royal; mais qu'il ne sçait si
habeat ille testes, quòd ea (averia) son vendeur est vivant ou mort. Si ses
emit in Mercato Regis, & quod non témoins disent qu'il a en sa puissance
scit suum warantum, nec plegium son vendeur, & s'il ne peut donner
vivum nec mortuum. Id jurabit cum garant ni témoins du contraire, il doit
suis testibus per planum perdre sa cause, & être condamné,
sacramentum. Perdet verò suum pour son imposture, en une
catallum, si ii in testimonio dicunt, composition conforme à son état
quod Heuvelborh cepit. Et si non envers son Seigneur. Telle est la Loi
poterit habere warantum, nec testem, des Merciens, des Danois, des West-
perdet & pro....., perdet weram suam Saxons. Si l'accusé veut mettre en
erga suum Dominum. Hoc obtinet in sequestre l'objet reclamé, il n'a pas
Merciorum, Danorum, & West- besoin de garant: car, selon la Loi
Saxonum legibus. Non vocabit des Danois, il a la faculté de

Page 105

Dominum suum ad Warantum de hoc sequestrer l'avoir jusqu'à ce que la
quod positum fuerit in vadio, & in question soit décidée, & qu'il ait
Danorum lege, ponere velit, donec prouvé par trois personnes tirées de
disrationatus fuerit, & si possit trois endroits voisins de son domicile,
probare, quod ea (averia) sint de sua qu'il a élevé & nourri l'avoir.
nutritura, per tres partes sui vicineti, Observez encore que dès que le
si averium disrationaverit. Nam ex serment est déféré à l'accusé, il ne
quo sacramentum ei judicatum & peut plus être assujetti aux épreuves
delatum est, non potest ampliùs illud Angloises.
levare per judicium Angliæ.

XXVI. XXVI.

De ceturia mulctâ, ubi reus homicidii
judicio non sistitur.

De murdre freceis occist, è les homes De Murdre freceis occist, & homines
del hundred nel prengent è amenent a hundredi non prehendunt & minant
la justice dedenz les oit jours, per ad Justitiam infra viij. des ut ostendat
mustrer pur qui il la fait, sin rendront ob quam causam fecerit reddant le
le murdre xlvij. Marcs. murdre xlvij. Marcas.

XXVI. Traduction.

Si quis aliquem murdro occiderit, & Quand un meurtre est commis, i les
homines Hundredi eum non hommes qui composent l'Hundred ne
prehendant, & adducant ad justitiam se saisissent pas du meurtrier, & ne
intra octo dies ut ostendant à quo l'amenent pas au Juge en dedans huit
murdrum factum est, reddent pro jours, & ne prouvent point quel est
murdro xlvij. Marcas. l'auteur du crime, ils seront tenus de
payer 47 marcs pour le meurtre.

XXVII. XXVII.

De clientis actione versus Dominum.

Page 106

Si home volt derainer covenant de Si quis vult derainer conventionem
terre vers son Seignor, per ses Pers de terra sua versus Dominum suum
de la tenure meismes, qui il apelerad per pares suos de tenura, ipsos quos
à testimonies, les cuverad derainer. appellaverit ut testes sint lescuverad
Kar per estranges nel purra pas derainer. Nam per extraneos non
derainer. potest dereiner.

XXVIII. XXVIII.

De:::::::::

Home qui plaide en Curt, a qui Curt Qui placitat in Curia, cujuscunque
qui co seit, fors là où le cors le est curia sit, excepto ubi le cors le est esti
esti, è home li mettid sur qu'il ait dit e home li mettid super eo quod
chose, qui il ne voille coinistre, se il dixerit, rem quam nolit confiteri, si
ne pot derainer per ij. entendable non potest derainer per ij.
homme del plaidant & veant, qui il ne intelligentes homines qui interfuerunt
l'aura dit, recovered a sa parole. placito & videntes quod nom dixerit,
recovered à sa parole.

XXIX. XXIX.

De colonorum Relevio.

De Relief a vilain, le meillur aveir De Relevio Villani. Meliùs animal
qu'il avera, v Chival, v Buf, v Vache, quod habuerit id (sive Equus sit, sive
donrad a son Seignor de Releïf, & Bos, sive Vacca) donabit Domino suo
puis si serait euz les Vilains en franc pro Relevio. Et posteà si serait euz les
plege. Villain in franco plegio.

XXVII. Traduction.

Si quis velit distrationare Si quelqu'un méconnoît une
conventionem de terra erga Dominum convention faite pour un fonds avec
suum, per pares ejusdem tenuræ, quos son Seigneur, il sera jugé par les
ad testes, appellabit, erit Pairs de même tenure, qu'il appellera

Page 107

disrationandus: nam per extraneos pour témoins; car il ne peut être jugé
non poterit disrationari. par des étrangers.

XXVIII. Traduction.

Qui placitat in Curia, cujuscunque Tout homme qui plaide, en quelque
Curia illa sit, præterquam ea ubi Cour que ce soit, si ce n'est en celle
corpus Regis est, & aliquis ei où le Roi est présent, en est cru à son
imponat, quod rem quampiam dixerit, serment, lorsque quelqu'un lui impute
quam aggnoscere nolit, si non potest d'avoir dit une chose qu'il méconnoît
eum disrationare per duos avoir dite, & que deux des plus
intelligibiles homines qui interfuerunt intelligens de ceux qui ont assisté au
placito & viderunt quod non dixerit, Plaidoyer ne peuvent attester qu'il
recurretur ad ejus sacramentum. l'ait dite.

XXIX. Traduction.

De Relevio Villani, meliùs averium Le relief du villain est la meilleure
quod habuerit, sive Equum, sive bête qu'il éleve, soit en cheval, boeuf
Bovem, sive Vaccam, donabit ou vache, & en la donnant au
Domino suo pro relevio: & postea Seigneur, il est villain de franc-plége
habebitur Villanus in franco plegio. (ou plége de droit).

XXX. XXX.

De viis publicis.

De iij. chemins, ço est a saveir, De tribus viis, videlicet, Watlingstrete
Watlingstrete, & Ermingstrete,& Fos: & Ermingstrete & Fosse. Qui in
Ki en alcun de ces chemins oceit aliqua harum viarum hominem
home qui seit errant per le pais, u itinerantem sive occiderit sive
asalt, si enfreit le pais le Roi. insilierit, is pacem Regis violat.

XXXI. XXXI.

Page 108

De Latrone, cum latrocinio seu
[Greek: epautophorô] prehenso.

Si larcin est troved, en qui terre qui Si latrocinium sit inventum in
ceo seit, & le Laron ouesque, le cujuscunque terra sit & latro simul,
Seignor de la terre & la feme averunt Dominus terræ & uxor ejus habebunt
la meited del aveir a Laron, e les medietatem bonorum Latronis, & les
chalejurs lor chatel, se il le trovent, e chalieurs lor chatel se ille trouvent &
la bor meited, s'il est trové dedanz labor meited, si repertum sit intra
Sache & Soche, s'il perdra la feme, & Sache & Soche perdat Uxor, &
le Seignor l'avered. Dominus habebit.

XXXII. XXXII.

De::::::::::

De Strewarde de chescon des hides de De Strewarde de unaquaque Hidarum
Hundred un home dedenz la feste de Hundredi unus homo intra festum S.
seint Michell, & le seint Martin, & Michaelis & Martini, & Wardireve
Wardireve, si aura xxx. hides quites habebit xxx. hidas quietas pro labore
per son travaile & si avers suo, & si averia moriantur perilot vel
trespassent, perilot, vel denient devient water & non possit ostendere
watter, è il ne pussent mustrer ne cri nec clamorem nec vim quæ facta
ne force qui l'on fust faite, si fuerit, reddat averia.
rendisent l'aveir.

XXX. Traduction.

De tribus viis, videlicet Watlingstrete, Trois routes, celle de Wastlingstrete,
& Ermingstrete, & Fosse. Qui in Degmingstrete & Defosse, ont ce
aliqua harum viarum hominem per privilége, que quiconque y tue ou
patriam errantem occiderit, vel insulte un voyageur, enfreint la paix
adsalierit, is pacem Regis infringit. du Roi.

XXXI. Traduction.

Page 109

Si latrocinium inventum fuerit in Si un larcin est commis sur une terre,
cujuscumque terra sit, & latro simul, le voleur étant arrêté, le Seigneur de
Dominus terræ & uxor ejus habebunt la terre & sa femme ont moitié des
medietatem bonorum Latronis, & biens du voleur, & ceux qui ont
clamatores, seu qui res suas repetunt, reclamé l'objet volé ont l'autre moitié;
sua catalla, si ea invenerint, & mais si cet objet se trouve dans
medietatem suam, si inventus fuerit l'étendue d'un lieu auquel soit attaché
intra Sacam & Socam, perdet uxor, & le privilége de Sac & Soc, la
Dominus habebit. confiscation est au profit du Seigneur,
& sa femme n'y a aucune part.

XXXII. Traduction.

De Strewarde de unaquaque Hidarum Chaque homme qui gardera entre la
Hundredi quilibet homo intra festum fête de S. Michel & de S. Martin des
sancti Michaelis & sancti Martini, & bestiaux, aura, à raison de chaque
Wardireve, habebit xxx hidas quietas charrue de terre de l'hundred où il
pro labore suo, & si averia, seu fera sa garde, l'exemption de
animalia, moriantur, vel periclitentur, labourer 30 hides; & si les bestiaux
vel labe aliqua infecta sint, & non qui lui seront confiés meurent ou
possit ostendi, clamorem vel vim tombent malades, il en sera quitte en
factam fuisse, reddantur averia. les rendant en l'état où ils seront,
pourvu que personne ne se plaigne, &
qu'on ne puisse pas lui prouver que le
mauvais état des avoirs vienne de sa
faute.

XXXIII. XXXIII.

De Colonis & globæ Ascriptitiis.

Cil qui custivent la terre ne deit l'um Eos qui custivent terram non debet
travailer, se de lour diotre cense, non quis molestare præterquam de eorum
ne leist a seignurage de partir les diotre censu. Nec licet a seignurage
cultivurs de leur terre, pur tant cum discedere Cultores de terra sua, quin
ils pussent le dreit seirvise faire. Les rectum servitium suum facere possint.
naïfs ki departet de sa terre, ne Nativi qui discedunt à terra sua non

Page 110

devient, cartre faut naïverie querre, debent cartre faut naivire quere quæ
qui il ne facent leur droit service, que non faciunt rectum servitium quod
apend à leur terre. Li naïfs ki spectat ad terram suam. Nativum qui
departet de sa terre, dunt il est nez, e discedit à terra unde est nativus &
vent a autrui terre, nuls nel retenget, venit ad alteram, nullus eum retineat
ne li, ne ses chatels; enz le facent nec catalla ejus, sed redire cogatur ut
venir arer a faire son servise, tel cum faciat servitium suum tale quod ad
a li apend. Si les seignurages ne eum spectat. Si les seignurages non
facent altri gainnys venis a lor terre, faciunt altri gainnys venire ad terram
la justice le facet. suam, Justitia id faciat.

XXXIV. XXXIV.

Ne quis Domino suo debitas
præstationes subtrahat.

Nullui ne toille a son senior son dreit Nemo domino suo subtrahat rectum
servise, pur nul relais qui il li ait fait servitium suum, propter nullam
en arere. remissionem quam ei anteà fecerit.

XXXV. XXXV.

De Foemina gravida qua capitali
supplicio damnatur.

Si feme est jugée à mort, v a defacum Si morti damnata sit aut membrorum
des membres, ki seit enceintée, ne mutilationi foemina in utero gestans,
faced l'um justice desquele seit de ea non fiat justitia priusquam
delivrée. parturierit.

XXXIII. Traduction.

Qui colunt terram non debent On ne peut exiger que le cens
molestari, præterquam de eorum resto ordinaire des colons, & le
censu. Nec licet Dominis cultores de Seigneurage de l'hundred ne peut en
terra sua dimittere, quamdiu possunt expulser ces colons tant qu'ils

Page 111

rectum servitium facere. Nativi qui cultivent convenablement; on peut
discedunt à terra sua, & denegant rechercher les natifs qui quittent
Nativitatem, requirendi sunt, ut l'hundred duquel ils dépendent pour
faciant rectum suum servitium, quod les obliger à y revenir rendre tel
spectat ad terram suam. Nativum qui service que de droit. Personne ne doit
discedit à terra unde natus est, & in donc retenir ni un natif qui
alterius terram venit, nullus retineat, abandonne la terre où il a pris
nec eum nec ejus catalla: sed redire naissance ni ses meubles: on doit, au
cogatur ad faciendum suum servitium contraire, le renvoyer en son pays
quale ad eum spectat. Et si Domini natal pour y faire son service comme
non faciant alios cultores venire, in il convient; & si les Seigneurages
eorum terram, justitia id faciat. négligent de faire venir d'autres
cultivateurs en la place du fugitif, les
Juges doivent le faire.

XXXIV. Traduction.

Nemo Domino suo subtrahat rectum Personne ne peut être dispensé de
servitium suum, propter ullam rendre à son Seigneur ses services,
remissionem quam ei anteà fecerit. quoique ce Seigneur l'en ait dispensé.

XXXV. Traduction.

Si foemina morti damnata sit, aut Une femme condamnée à perdre la
membrorum diffractioni, seu vie ou quelque membre, ne peut, si
mutilationi, & gravida sit, de ea non elle est gravide, être exécutée
fiat justitia, priusquam enixa fuerit. qu'après sa délivrance.

Page 112

XXXVI. XXXVI.

De Intestatorum bonis.

Si home mort sans devise, si Si quis intestatus obierit, liberi ejus
departent les enfans l'erite entre sei hæreditatem æqualiter dividant.
per ywel.

XXXVII. XXXVII.

De adultera à patre deprehensa.

Si le pere truitet sa file en avulterie Si pater deprehenderit filiam in
en sa maison, v en la maison de son adulterio in domo sua seu in domo
gendre, ben ii laust oure l'avultere. generi sui, bene licebit ei (oure, lege
forsan occire,) occidere adulterum.

XXXVIII. XXXVIII.

De Jactu, velut ad Legem Rhodiam.

Si home enpuissuned altre, seit occis, Si quis en puissuned alterum fit
v permanablement eissillé. Lo jettai occisus aut per manhablement
vos chosez por cause de mort, & de eissille, ego jecero res tuas de navi ob
eo ne me poez emplaider: kar leist a metum mortis, de hoc non potes me
faire damage a altre pur pour de implacitare. Nam licet alteri damnum
mort, quant parele ne pot eschaper. E inferre ob mortis metum quando
si de ço me mescez qui pur pour de periculum evadere non potest, & si de
mort nel feisse de ço mespriorai, e les hoc me mesces quod ob metum
choses qui sunt remises en le nef, mortis nel feisse de co mespriorai &
scient departis en comune, sulun les ea quæ in navi restant dividantur in
chatels. E si alcun iothed les chatels communi secundùm Catalla, & si quis
fors de la nef senz busun, s'il rendet. jecerit Catalla extra navim, quando
necessitas non exegerit, ea restituat.

Page 113

XXXVI. Traduction.

Si quis intestatus obierit, liberi ejus Les enfans des intestats partagent
hæreditatem ex equo divident. également l'héritage de leur pere.

XXXVII. Traduction.

Si pater deprehenderit filiam in Un pere qui surprend sa fille en
adulterio in domo sua, seu in domo adultere en sa maison, ou en celle de
generi sui, bene licebit ei adulterum son gendre, peut tuer l'adultere.
occidere.

XXXVIII. Traduction.

Si quis alterum impotionaverit, Tout homme qui en empoisonne un
interficiatur, vel perpetuo exilio autre mérite la mort, ou un exil
damnetur. Ego jecero res tuas (de perpétuel. Si j'abandonne ce qui vous
navi) ob metum mortis, de hoc non appartient par la crainte de mourir,
potes me implacitare. Nam licet alteri vous n'avez pas d'action contre moi;
damnum inferre ob mortis metum, car il est permis de faire dommage à
quando aliter periculum vitari non quelqu'un quand on ne peut
potest. Et si de hoc probaveris, quod autrement sauver sa vie. Si cependant
ob metum mortus id non fecerim, de vous prouvez que j'ai jetté ce qui vous
hoc me misprenderem, & ea quæ in appartient en mer par un autre motif
navi remanent, dividantur in que la crainte de perdre la vie, & si je
communi secundum Catalla: Et si ne m'en défends pas, tout ce que j'ai
quis jecerit Catalla extra navim, nulla conservé dans mon vaisseau doit être
exigente necessitate, ea restituet. regardé comme commun avec vous, &
vous y prendrez part, eu égard à la
valeur de ce que vous avez perdu;
mais je serois obligé de restituer la
valeur entiere de l'objet jetté hors du
vaisseau, si je l'avois fait sans
nécessité.

Page 114

XXXIX. XXXIX.

De judicio in socium absentem.

Dous sunt parceners d'un crichet, e Duo sunt participes unius Crichet, &
est l'un emplaidé sanz l'altre, & per unus eorum implacitatus fuerit absque
sa folie si pert, ne dit per ço l'altre altero, qui negligentia sua perdit; non
estre perdant, ki present ne fud; Kar inde debet damnum cedere alteri qui
iose juge entre eus, ne forjuge pas les absens fuit. Nam quod judicatum est
altres ki ne sunt a present. inter eos non debet præjudicare iis qui
absentes fuerunt.

XL. XL.

De Relevio eorum qui clientes
censum pendunt.
Cil qui tenent lur terre a cense, soit
lur droit releif a tant cum a cense est Eorum qui Fundum suum tenent ad
d'un an. Censum, sit rectum Relevium tantum
quantum census annuus est.

XLI. XLI.

De Jusiciis

Ententivement se purpensent cil qui Cautè prospiciant ii quibus cura
les jugementz unt à faire, qui si jugent incumbit judici afacere, ut judicent uti
cum desirent, quant il dient: Dimitte petunt quando dicunt: Dimitte nobis
nobis peccata nostra, & nous debita nostra, & prohibemus ne homo
defendum qui l'um Christien fors de Christianus extra terram non vendat
la terre ne vende, n'en surchetut en nen surchetut en paisumne wart lum
pais um ne wart l'um, qui l'um l'amne quod homo animam suam non perdat
ne perde, qui Du rachatat de sa vie. quam Deus vita sua redemit, qui
Ki tort elevera, v faus jugement fra injuriam eslevera aut falsum judicium
pur curruz ne per hange, v per aveir, fra pur curruz ne pur hange v pur
seit en forsaunre le Rei de xl. solz, s'il aveir sit in forisfactura Regis de xl.

Page 115

ne pot aleier qui plus dreit fait nel solidis. S'il ne pot aleier quod plus
sont si perde sa franchise, si al Rei recti facere nel sont si perde sa
nel pot rachater a son plaisir. Et s'il Franchise si ai Rei nel pot rachater a
est en Denelae, seit forfait de Laxlite, son plaisir. Et si sit in Danorum.
si alaier ne se pot, qui il melz faire ne Lege sit Forisfactura de Lahslite sil
solt. E qui dreite lei, & dreite alaier ne se pot quod melius facere
jugement refuserad, seit forfait envers non solt & quod rectam legem &
celi ki dreit ço est a aveir, si ço est rectum judicium recusaverit, sit
envers li Rei, vj livres; si ço est Forisfactura erga illum cui jus hoc
envers cunte, xl. sols: si ço est en pertinuerit; si sit erga Regem vj.
Hundred, xxx. solz. E envers tous libræ, si sit erga Comitem xl. solidi, si
icons ki curt unt en Engleterre, ço est sit in Hundredo xxx. solidi, & erga
al solz Engleis. E en Denelae qui omnes i cons qui Curiam habent in
dreit jugement refuserad, sait en la Anglia co eit ad solidos Anglicanos.
mercie de Laxlite; e ne face bon In Danorum Lege qui rectum
plainte a Rei d'ici qui l'un li seit de judicium recusaverit, sit is in
faili el Hundred, v el Conté. misericordia de suo Lahslite nec bene
faciat querelam Regi de hoc quod
quis ei defecerit in Hundredo aut in
Comitatu.

XXXIX. Traduction.

Duo sunt participes unius Cricheti, & Deux personnes possedent en
unus eorum implacitatur absque commun un cheval; l'un d'eux est
altero, & per negligentiam suam appellé en Jugement pour le restituer,
perdit, non debet propterea alter & par sa négligence il perd sa cause;
perdere, qui præsens non fuit: nam l'autre qui est absent n'est pas pour
res inter eos judicata non forisjudicat cela dépouillé de son droit sur cette
alios qui præsentes non fuerunt. monture: car ce qui est jugé entre
deux ne peut préjudicier un tiers qui
n'a pas été présent au Jugement.

XL. Traduction.

Page 116

Eorum qui tenent terram suam ad Ceux qui tiennent leurs terres à cens
censum, sit rectum relevium tantum payent pour relief le revenu d'une
quantum annuus census est. année.

XLI. Traduction.

Cautè prospiciant, quorum est judicia Les Juges doivent faire attention, en
facere, ut judicent, quemadmodum rendant leurs Sentences, à ces
capiunt, cum dicunt: Dimitte nobis paroles: Pardonnez-nous nos
peccata nostra. Statuimus igitur ne offenses; & en conséquence nous
quis hominem Christianum extra défendons à tout homme de vendre un
terram vendat, ac præfertim in ea chrétien à des étrangers, & sur-tout
patria ubi non cavetur ne anima pour aller en un pays où on ne prend
perdatur, quam Deus vita sua redemit. pas garde si les ames rachetées par la
Qui injuriam excitaverit, vel falsum mort d'un Dieu se perdent. Que le
judicium fecerit ira vel odio, vel data Juge, d'ailleurs, qui suscite des
pecunia, sit in forisfactura Regis de querelles ou rend une Sentence
xl. solidis, si non potest se allegiare injuste, par colere ou par haine, ou
(seu purgare) quod plus recti facere pour de l'argent, paye 40 s. au Rois;
non scivit, libertatem suam perdat, s'il ne peut alléguer avec vérité, &
nisi eam à Rege redimere potuerit ad prouver par l'épreuve qu'il ne pouvoit
ejus beneplacitum. Et si sit in pas mieux juger, il perdra sa liberté, à
Danorum Lege, sit forisfactus de moins qu'il ne la rachete sous le bon
Lahslite, si allegiare se non possit, se plaisir du Roi. Si ce Juge vit sous la
meliùs non facere scivisse. Et qui Loi des Danois, sa composition,
rectam legem & rectum judicium appellée Lahslite, sera aussi au profit
recusaverit, sit forisfactus erga eum du Roi; mais s'il a refusé de juger, il
ad quem jus hoc pertinuerit: si sit erga payera une amende à celui à qui il
Regem, vj. libris, si erga Comitem xi. aura fait tort. Ainsi, si c'est le Roi qui
solidi si in Hundredo xxx. solidi, & est préjudicié, le Juge payera 6 liv.; si
erga omnes illos qui Curiam habent in ç'est un Comte, l'amende sera de 40
Anglia, id est ad solidos Anglicanos. sols; si c'est l'Hundred ou quelqu'un
Et in Danorum lege qui rectum qui ait Cour en Angleterre, il sera dû
judicium recusaverit, sit in 30 sols Anglois. Par la Loi des
misericordia de suo Lahslite, nec Danois, celui qui refuse Jugement
querelam Regi fiat, de eo quod quis ei peut être condamné à payer sa
Lahslite entière, & à ce moyen il e

Page 117

defecerit in Hundredo, nec in peut être traduit devant le Roi, soit
Comitatu. que le Jugement ait été prononcé
dans l'Hundred, soit qu'il l'ait été
dans le Comté.

XLII. XLII.

De Pignore, quod Namium vocant,
capiendo.
Ne prenge hum nam mil en Conté ne
de fors, d'ici qu'il ait tres fois demand Non capiat quis Namium aliquod in
dreit el Hundred v el Conté: e s'il a la Comitatu nec per vim usque dum ter
tiers fiée ne pot dreit aveir, alt al rectum petierit in Hundredo aut in
Conté, e le Conté l'en a sete le quart Comitatu, & si ad tertiam vicem
jura: e se cili de fait de ki il se rectum non potest habere, eat ad
claime, duut prenge congé qui il Comitatum & Comitatus præfigat ei
pusse nam prendre pur le son l'um e diem quartum & si cili de fait de ki il
pref. se claime dunt prenge congè ut possit
Namium capere pur le son lum &
pref.

XLII. Traduction.

Nemo Namium capiat neque in Que personne ne prenne Nams dans
Comitatu, neque extra (Comitatum). ou hors le Comté, sans au préalable
Donec ter rectum petierit in avoir demandé trois fois droit à
Hundredo, vel in Comitatu: & si ad l'Hundred ou en la Cour du Comte; &
tertiam vicem rectum non potest si à la troisieme fois on ne veut pas le
habere, eat ad Comitatum, & juger, il peut s'adresser à cette Cour
Comitatus assignet ei diem quartum; du Comte où on doit lui fixer 4 jours,
& si is deficiat de quo se clamat, tunc après lesquels, si celui dont il se
facultatem accipiat namium capiendi plaint ne comparoît pas, il pourra en
pro sua utilitate & proficuo. prendre des nams suffisans pour son
dédommagement.

Page 118

XLIII. XLIII.

Ne quis rem aliquam emat sine
testibus.
Ne nul achat le vailiant de iv. den. de
mort, vif, sans testimonie ad iv. Nemo emat quantum iv. denariis
hommes, v de burt, v de vile: e le l'um æstimatur; neque de re mortua neque
le chalange, e il vent, ait testimonie, de viva, absque testimonio iv.
si n'ad nul warrant, rende l'um al un hominum aut de burgo aut de villa: &
son chatel, e le forfait ait ki aver le si quis rem vendicat & il vent habeat
deit: e si testimonie ad, si cum nous testimonium; si nullum habeat
evis desunes, voest les treis foiz, e a warrantum, respondeat alteri
la quart feiz le derainet, v il le rende. Catallum suum & forisfacturam
habeat qui habere debet, & si
testimonium habeat ut jam diximus,
voest tribus vicibus vice quarta le
dereinet & il le rende.

XLIV. XLIV.

De::::::::::

Aus ne semble pas raison, qui l'um Præterea Rationi consonum non
face pruvance sur testimonie ki videtur ut quis face pruvance sur
conussent ço que entre est, e qui nul testimonie ki conusent co que entre
nel prust devant le terme de vj. meis, est, & que nul nel prust devant le
apres ço qui l'aveir fu emblé. terme vj. mensium postquam que
l'aveir su emble.

XLIII. Traduction.

Nemo emat quantum iv. denariis Personne ne peut acheter pour la
æstimatur neque de re mortua, neque valeur de quatre deniers de choses
de viva, absque testimonio iv. mortes ou vives sans avoir quatre
hominum aut de burgo, aut de villa: témoins domiciliés dans un Bourg ou
& si clametur, veniat, & habeat testes: dans une Ville: car si quelqu'un

Page 119

si nullum Warantum habet, reddat reclame la chose vendue, & s'il a des
homo homini suum Catallum: & témoins, la chose achetée doit lui être
forisfacturam habeat qui habere restituée par l'acheteur qui n'a point
debet: & si testes habeat, uti diximus de garant, & en outre cet acheteur
supra, scilicet tribus vicibus, & ad doit payer l'amende à qui elle
quartam vicem eum disrationet, vel appartient. Quand un acheteur a des
rem reddat. témoins, il doit présenter ces témoins
dans trois délais, comme on l'a ci-
dessus dit; car si au 4e délai il
n'établit pas que la reclamation est
injuste, l'objet de la reclamation doit
être restitué.

XLIV. Traduction.

Non videtur rationi consentaneum ut Il ne seroit pas raisonnable d'exiger
probatio fiat per testes qui rem que la preuve se fît par des témoins
ablatam cognoscant, & ut quis probet, qui connussent la chose contestée, ni
vel probationem faciat, ante que l'on fût tenu de prouver le vol de
terminum vj. mensium, postquam res la chose dans un moindre délai que
ablata & subrepta fuit. celui des six mois, à compter du
temps où elle auroit été volée.

XLV. XLV.

De Vadimonio deserto.

E al qui est redte, e testimonier de E al qui est redte e testimoniet
leautè, & le plait trez foiz eschuit, e al deleaute & le plait tres foiz vicibus
quart mustrent li sumenour de ses eschuit, & ad quartam vicem ostendat
treis defautes, uncore le mande l'um summonitor de tribus defaltis,
qui il plege truse, e vienge a dreit: e nihilominus le mande lum ut plegium
s'il ne volt, si ne vit l'um vif v mort, si inveniat & veniat ad jus, & si nolit, si
prenge l'um quanque il ad, e si rende non viderit hominem vivum aut
l'um al chalangeur sun chatel, e li mortuum, capiat quantum habet &
Sire ait la meité, del remanant, & le reddat petenti catallum suum &
Hundred la meité. Et si nul parent Dominus habeat medietatem residui,

Page 120

n'ami cette justise deforcent, seint & Hundredum medietatem. Et si
forfeit envers li Rei de vj. lib. e nemo parent nami ceste justise
quergent le larun n'en qui poesté il deforcent seient forfeit envers le Rei
seit trové, n'eit warant de sa vie, ne de vj. lib. & quergent le larun nen ki
per defensed plait n'ait mes recovrer. poeste il seit trove, neit Warant de sa
vie, ne per defensed plait nait mes
recovrer.

XLVI. XLVI.

De Hospitibus.

Nul ne receit hom ultre iij. nuiz, si til Nemo alium recipiet ultra iij noctes,
ne li comand od qui il fust aniz. si til ne li command od qui fust aniz.

XLVII. XLVII.

De Famulis.

Ne nuls ne lait sun hum de li partir, Nemo hominem suum à se discedere
plus qu'il est reté. patiatur postquam rectatus fuerit.

XLV. Traduction.

Ille verò qui rectatus est, & L'assigné qui a de bons témoignages
testimonium habet de legalitate, & ter de légalité, & qui n'a pas comparu
placitum deseruit, & in quarta vice pendant trois Plaids est mis en défaut
tres ejus defaltas ostendunt au quatrieme Plaid par celui qui l'a
summonitores: adhuc ab eo petitur, ut sommé de comparoître; mais outre
plegium inveniat, & ad tectum veniat: cela on doit le sommer itérativement
& si nolit, si non visus fuerit vivus de trouver Plege, & de venir en
aut mortuus, capiatur quidquid habet, Jugement; & s'il ne veut pas se
& reddatur clamatori seu petenti, & présenter, ou lorsqu'on ne le trouve ni
Dominus habeat medietatem residui, vif ni mort, tout ce qui lui appartient
& Hundredus medietatem. Et si doit être saisi, & valeur de la chose
nullus parens vel amicus hanc réclamée au demandeur; le Seigneur

Page 121

justitiam deforciant, sint forisfacti de l'assigné a la moitié du restant, &
erga Regem de vj. libris, & quærant l'Hundred l'autre moitié. Les parens
latronem, & in cujuscumque potestate & amis de l'assigné qui ne forment
inventus fuerit non habeat Warantum point d'opposition à ce Jugement, &
de vita sua, nec possit in posterum ne font point de démarches pour le
pro defensione sua placitum trouver, doivent 6 liv. d'amende au
recuperare. Roi; & si l'assigné se trouve ensuite
chez quelque personne que ce soit, il
ne pourra plus de sa vie aucune
Audience pour se défendre.

XLVI. Traduction.

Nemo alium recipiat ultra iij. noctes, Personne ne doit loger un inconnu
nisi is aliter jubeat cum quo venit. chez soi plus de trois nuits, à moins
qu'il ne soit recommandé par quelque
personne connue.

XLVII. Traduction.

Nemo hominem suum à se discedere Personne ne doit souffrir qu'un
patiatur, ex quo rectatus fuerit. homme pour lequel il a été appellé en
Jugement sorte de chez lui.

XLVIII. XLVIII.

De:::::::::

Et ki larun encontre, e sanz qui a Et qui Latronem en contre e sanz qui
acient li leit aler, si l'amende a la a acient li leit alter si la mend a la
vailance de larun, v se n'espurge per vailence de larun, v se n'espurge per
plener lei qui il laron nel sout. Et ki le plener lei quod Latro non sit e ki le
cri orat, e sursera, la surcise li Rei cri orat e sursera, la sursise li ei
amend, v s'en espurget. amend, ou sen espurget.

Page 122

XLIX. XLIX.

De::::::::::

E chascun Seniour eit son Seriant, v Quilibet etiam Dominus habeat
sun plege, qi si nel reté qui ait a dreit servientem suum aut plegium suum
el Hundret. qi, si non rectatus fuerit, habeat ad
rectum in Hundredo.

L. L.

De:::::::::

Si est ascons qui blamet seit, de dinz Si quis intra Hundredum incusatus
le Hundred iv. humes le retent, sei xij. fuerit & iv. homines le retent, se
main s'espurget, e si il seut suist duodecima manu purget, & si il seust
deduz la chalange, li Sires rende sun suist deduz la chalenge, Dominus
were, & si l'un chalange le Seignour, reddat Weram suam e si lun chalenge,
qui par le seut seit alé, si s'escudie sei le Seignour que per le seut seit aler si
vj. main: e s'il ne pot enver li Rei se purget duodecima manu, & si non
l'ament, e cil soit vilage. posset emendet versus Regem & sit
utlagatus.

XLVIII. Traduction.

Et qui in Latronem incurrit, eumque Celui qui rencontre un voleur, & qui
salvum gratis dimittit, emendam le laisse aller, quoiqu'il le connoisse
solvat ad valorem Latronis, vel per pour tel, doit payer, par forme
plenariam legem se expurget, quod d'amende, le prix de la personne du
latronem esse nescivit. Et qui coupable, ou bien se purger par
clamorem audiet, & supersedebit, l'épreuve ordinaire de ce qu'il ne
supersisam Regis emendet, vel se connoissoit pas le larron pour tel. Il y
expurget. a plus, celui qui entendra proclamer
un voleur, & restera tranquille, sans
faire aucunes recherches, payera

Page 123

l'amende de sa négligence au Roi ou
sera tenu de subir l'épreuve.

XLIX. Traduction.

Quilibet etiam Dominus habeat suum Quand un Seigneur n'est point
servientem, vel suum plegium, cum appellé en Jugement (pour
quo si rectatus fuerit, eat ad rectum in représenter son homme qui a commis
Hundredo. un vol) il doit envoyer à l'Hundred
son Sergent ou une Caution.

L. Traduction.

Si is qui accusatur absconsus est, & Si quelqu'un étant dans l'Hundred est
ad Hundredum à iv. hominibus accusé par quatre hommes, il peut se
rectatur, duodecima manu se justifier par le serment de 12; & s'il
expurget. Et si post clamorem s'enfuit durant l'instruction, le
aufugiat, Dominus reddat suam Seigneur doit payer la composition
Weram. Et si clametur Dominus, du fugitif; mais quand le Seigneur est
quòd ex sua scientia excesserit, se lui-même accusé d'avoir facilité son
excondicat se vj. manu: quod si non évasion, il ne peut se purger de ce
potest, emendam solvat Regi, & sit crime que par le serment de six
utlagatus. personnes, & quand il ne peut trouver
ce nombre de jureurs, il paye une
amende au Roi, & est banni.

PREUVES ET PIÈCES JUSTIFICATIVES

OBSERVATIONS
Sur les Loix d'Edouard le Confesseur.

Page 124

Article premier.

Rien ne peut mieux convaincre de l'exactitude de l'idée que j'ai donnée de ces
Loix dans le discours préliminaire, qu'une lecture réfléchie des articles
principaux dont elles sont composées.

Les Notes suivantes sont destinées à faire voir d'un côté que ces Loix ont été
mal entendues jusqu'ici; & d'un autre côté à indiquer les expressions
équivoques dont le Conquérant s'est servi dans la traduction de ces Loix 32,
pour inspirer insensiblement aux Anglois, qu'il avoit subjugués, le goût des
Loix Normandes.
Note 32: (retour) Polydor. Virg. L. 9, pag. 151, nº 40.

II[A].

A: Nota. Le nombre qui
Selden intitule cet article de hominum Regis privilegio. est en tête de chaque
Cependant il n'y est point question d'un privilége qui fût Observation, indique
particulier a des personnes soumises plus directement que l'Article des Loix
d'Edouard, auquel
d'autres au Roi, mais seulement de faire connoître le l'Observation se
tribunal auquel les Officiers Royaux devoient répondre rapporte.
de leurs malversations.

III.

L'homme libre avoit, 1º. la faculté de requérir à son profit une amende contre
ceux qui lui faisoient un procès injuste; cette amende s'appelloit Sac: 2º. Il
pouvoit faire cultiver ses terres par d'autres; c'est ce droit qui est désigné par le
mot de Soc: 3º. Il étoit exempt de taxes, ou ton lieux tol, sur ce qu'il vendoit
dans l'étendue de ses domaines: 4º. Il pouvoit avoir des esclaves dont la
personne, les enfans & les biens étoient attachés fonciérement aux terres dont il
étoit propriétaire, Theme: 5º. Il avoit le droit de punir les voleurs trouvés sur ses
fonds en flagrant délit, Infan genthe of: ce qui ne s'entendoit cependant pas
d'une peine capitale.

Page 125

Toutes ces prérogatives n'ont aucune relation avec celles qui ont de tout temps
constitué l'essence des fiefs; elles n'offrent que des conséquences nécessaires
d'une police générale établie pour encourager la culture des terres. Celui qui
avoit des fonds considérables ne pouvoit les faire exploiter par sa famille seule;
il étoit donc naturel qu'il confiât la culture de partie de ces fonds aux pauvres
ou à des esclaves, & qu'il eût la liberté de les châtier sans procédures, &
provisoirement pour les torts qu'ils faisoient aux autres Colons qui vivoient
aussi sous sa dépendance.

IV.

L'Hundred étoit composé de cent familles de Cultivateurs. Les Chefs de ces
familles s'assembloient à certains jours pour régler les opérations de ceux qui
leur étoient subordonnés, & pour répartir entr'eux les taxes imposées sur
l'Hundred. Lors donc qu'un Colon attaché à une famille l'abandonnoit, celui qui
s'en rendoit garant devoit à l'Hundred un dédommagement du profit que le
fugitif auroit pu faire. Or si chaque chef de famille eût été vraiment Seigneur de
ceux qui la composoient, ç'auroit été à ce Chef & non à l'Hundred que le
dédommagement auroit appartenu; jusqu'ici on n'apperçoit donc dans les Loix
d'Edouard aucunes traces de féodalité.

V.

1º. C'est probablement de cette loi que Raoul avoit vue pratiquer en Angleterre,
ou que l'Angleterre avoit reçue des Danois, qu'est provenue cette rigueur des
anciennes Coutumes de Normandie contre les voleurs; & on ne peut se
dissimuler que la forme de la clameur usitée en Angleterre, pour exciter les
habitans des lieux où les malfaicteurs se réfugioient à les arrêter, ait fourni à
Raoul l'idée du haro.

2º. L'amende infligée à celui qui après avoir été volé négligeoit de poursuivre le
coupable, étoit très-sage. Le défaut de clameur auroit exposé les voisins à
recevoir chez eux un voleur sans précaution.

VI.

1º. Cil qil cla. Ille qui clamat.

Page 126

2º. Provost aveir the Lestussun. Prepositus averio derelicto. Il y avoit un garde
préposé par chaque Comté, pour garder les bestiaux qui étoient abandonnés, qui
n'avoient point de maîtres 33.
Note 33: (retour) Leg. Forest. Scot.

IX.

Selden & du Cange ont interprété différemment le texte de cet article; mais le
premier en a mieux saisi le sens: car dans l'article 8. le meurtre d'un Seigneur
étant de 20 s., il est évident que c'est à la veuve, aux parens & aux enfans de ce
Seigneur que l'article 9 ordonne de restituer; cette restitution y est en effet fixée
à 20 s.; souvent les articles qui distinguent les cas des noms sont omis dans
l'ancien Normand, le texte de Littleton en fournit des preuves à chaque ligne.

XVIII.

Les Bordiers, ceux qui tenoient un fond sur lequel il y avoit des bâtimens. Les
Bonniers, ceux qui n'avoient qu'une quantité déterminée de terres labourables.
On use ici de noms françois qui n'ont pû être connus qu'après qu'on a eu la
faculté de sous-inféoder les fiefs, & il n'y avoit point de fiefs sous Edouard le
Confesseur.

XXII.

Le Roi Edouard, qui régnoit en 961, par un de ses Capitulaires rapportés par
Selden dans ses notes sur l'histoire d'Eadmer, défend aux Abbés & aux
Abbesses d'amasser pour payer après le décès de leurs prédecesseurs le cens
appellé hergeate, heriet, ou heriot, cens qui se levoit sur la succession des
Grands du Royaume au profit du Roi.

Britton, chapitre 69, parle de ce cens sous le nom d'heriet; c'est, selon lui, un
droit qu'ont certains Seigneurs de fonds de prendre pour eux après la monde
celui qui les a possédés, la meilleure bête qui se trouve parmi ses avoirs: mais,
ajoute-t-il, ce droit de rien ne touche le Seigneur ne le heire, ne son heritage, ne
nul comparison ad a relefe; car ils l'ont pluis de grace que de droit, & pluis de
villeins que de fraunks.

Page 127

De ceci il résulte donc que les Traducteurs des loix d'Edouard, au temps du
Conquérant, ont confondu l'hergeate avec le relief Normand. Car le relief fixé
pour le Comte, le Baron, le Vavasseur, par ces loix, ne pouvoit servir à
maintenir les héritiers de ces différentes sortes de personnes, ni dans l'état ni
dans les fonds de leurs peres, puisque sous Edouard le Confesseur ces titres de
dignité n'étoient pas connus des Anglois, que les offices des Tanes des
Aldermans &c. n'étoient point héréditaires, & qu'il n'y avoit point de terres
attachées à ces offices. Comes, dit Camden, saxones nostri quos suâ linguâ
ealderman, latine comites & consules dixerunt, eosdem que eorlas id est
honoratos sua lingua dani vocarunt.... Post Vvillelmi Normani adventum
primum feudales hæreditarii & patrimoniales esse ceperunt, primo sine loci
nomine, dein loci nomine adjuncto, & tertio comitatus denario id est tertia
parte mulctarum regis ex placitis accrescentium illis assignato.

Ainsi il ne faut pas donner à ces noms de Comtes, de Barons, de Vavasseurs,
employés dans les loix d'Edouard, la signification que ces noms ont
actuellement parmi nous & en Angleterre; on doit au contraire les considérer
comme indiquans seulement les personnes qui occupoient le premier rang dans
l'ordre civil sous Edouard; c'est-à-dire, les Gouverneurs de l'hundred, les chefs
de chaque famille de l'hundred & les hommes libres qui tenant de l'hundred des
fonds à ferme, étoient incorporés dans une des cent familles dont l'hundred étoit
ordinairement composé.

XXVII.

Dans cet article, ainsi que dans les autres où le nom de Seigneur est employé,
ce nom ne désigne que le propriétaire d'un fonds & non un Seigneur de fief.
Les fiefs, je le répete, n'ont été connus en Angleterre que postérieurement à la
conquête. Concessit, dit Spelman, ipse Guillelmus I. legem Edwardi confessoris
cum quibusdam auctionibus in singulis observandam. Quæ igitur in charta
(magna) deprehenduntur Henrici I. de suo addita & ad legem Edwardi
Confessoris minimè pertinentia, orta videntur ratione juris feodalis quod Anglis
primus imposuit Guillelmus Conquestor 34. Il n'est donc pas question en cet
article de Pairs de fief, mais de personnes qui tenoient des fonds dans le même
hundred. Cette pairie de tenure existoit en Angleterre du temps d'Alfred le
Grand. C'étoit un reste des Coutumes des anciens Saxons, Coutumes bien
antérieures à l'institution de la féodalité.
Note 34: (retour) Spelm. de rebus Anglic.

Page 128

XXIX.

Si, par le nom de Villain on eût entendu un homme dont, conformément aux
loix féodales, la personne & les biens auroient été totalement en la disposition
d'un Seigneur, ce Villain n'auroit pas été assujetti au relief, car le relief n'étoit
établi que pour se conserver un droit, & le Villain de fief n'en avoit aucun ni sur
sa propre personne ni sur les fonds qu'il cultivoit, ni même sur ses meubles ou
sur les fruits de son industrie.

XXXIV & XXXV.

Ces articles répandent un nouveau jour sur les observations qui viennent d'être
faites; il n'y est pas question de Seigneurs de fief, mais de seigneurages. Pour
bien saisir l'énergie de cette derniére dénomination, on doit se rappeller que
l'hundred étoit composé de cent familles. Chacune de ces familles dressoit un
rôle des hommes libres, des esclaves & des enfans qui avoient plus de 12 ans,
& le présentoit au Gouverneur de l'hundred, qui faisoit avec 12 anciens élus par
toutes les familles, deux fois par an, les Réglemens provisoires & économiques
pour la distribution des travaux nécessaires à l'exploitation des terres,
Réglemens que chaque Chef de famille faisoit exécuter dans son district. Or ces
Chefs de famille étoient ce qu'on appelloit seigneurage, ils ne pouvoient éxiger
des Colons, qui leur étoient subordonnés, de plus grands travaux que ceux que
l'hundred avoit déterminés. Ces Colons appartenoient si peu à ces Chefs, que
ceux-ci ne pouvoient les renvoyer, tant qu'ils étoient en état de travailler; &
lorsqu'un de ces Colons mouroit ou s'enfuyoit, le Chef de la famille étoit obligé
de le faire remplacer, ou à son défaut, le Tribunal supérieur de l'hundred
substituoit quelqu'un à l'emploi du défunt ou du fugitif. Certainement cet ordre
n'offre rien d'approchant de celui qui a de tout temps constitué l'économie
féodale. Les seigneurages étoient si peu maîtres des fonds, qu'ils n'avoient pas
même la liberté d'exempter un des membres de leur familles de concourir à la
culture des terres dont l'exploitation leur avoit été confiée.

XL.

Les principaux de l'hundred après leur décès laissoient leurs armes & leurs
chevaux au Roi, & le Roi prenoit aussi sur les meubles des cultivateurs, la
valeur d'une année entière du cens auquel l'hundred les avoit imposés

Page 129

annuellement pendant leur vie. Au moyen de cette taxe l'hundred étoit exempt
de toute autre imposition pour les besoins de l'Etat.

XLV & L

Si le Sire dont parle cet article eût été un Seigneur de fief, pourquoi l'hundred
auroit-il eu moitié de l'amende du vassal de ce Seigneur? Pourquoi ce vassal
auroit-il été soumis à l'hundred? Pourquoi le Seigneur, qui auroit seul été
préjudicié par l'évasion de son vassal, en auroit-il été puni? Il y a plus le
témoignage de légalité exigé par l'article 45, démontre qu'il ne s'y agit pas d'un
vassal de fief, mais d'un membre de l'hundred; car c'étoit une loi des hundreds
que les Colons qui quittoient une famille pour s'introduire en une autre, ne
pouvoient y prendre aucun établissement qu'en représentant un certificat de ce
qu'ils n'avoient encouru aucune note d'infamie, & que leur changement de
domicile avoit été autorisé par les Chefs, sous la dépendance desquels ils
avoient vecu.

XLVIII.

E ki le cri ora.

J'ai dit ci devant que le mot de haro tiroit son origine du nom de Raoul; mais je
n'ai point entendu par-là attribuer à ce Prince les formalités de ce cri. Mon
intention a été seulement de faire voir quelle idée ses sujets s'étoient formés de
son équité, en décorant de son nom la procédure la plus prompte & la plus
efficace, pour arrêter le cours des vols & des brigandages dans l'intérieur de son
Etat. En effet, en considérant cette procédure en elle-même & indépendamment
de toute dénomination, il me paroît évident que son époque est aussi ancienne
que l'entrée des Francs dans les Gaules.

Dès l'an 595, Clotaire II distribua le peuple en centaine. Quiconque dans
l'étendue du canton accordé à chaque centaine avoit été volé, devoit être sur le
champ indemnisé de sa perte par ceux qui vivoient dans le même district, &
tous étoient forcés de marcher à la poursuite du voleur. Celui qui l'arrêtoit
recevoit pour prix de son zele la composition à laquelle la classe du coupable
étoit taxée par la loi pour les crimes capitaux. Si le voleur s'étoit refugié dans
les domaines d'un Antrustion, la moitié de la composition appartenoit à ce
Seigneur; mais toute personne avertie de poursuivre l'accusé, & qui négligeoit

Page 130

de le faire, étoit condamné en 5 s. d'amende 35. Les peines contre ceux qui le
receloient, contre les Juges qui le laissoient échapper, contre les parens qui ne
restituoient pas les effets volés, la maniere de se purger par le serment du crime
de larcin; tout cela et énoncé & réglé dans les Capitulaires jusqu'au neuvieme
siecle 36 dans les mêmes termes des loix d'Edouard le Confesseur, & des autres
loix Angloises antérieures au regne de Guillaume le Conquérant. Les fiefs étant
devenus héréditaires en France, la Police des centaines s'abolit nécessairement.
Le Comte propriétaire de son bénéfice continua d'être dépositaire de l'autorité
royale, & il se trouva seul chargé de réprimer dans le ressort de sa jurisdiction
les désordres qui s'y commettoient. Les vassaux ne furent plus obligés dès-lors
de poursuivre ni d'arrêter les malfaiteurs; ce qui avoit été enjoint jusques-là aux
membres d'une centaine pour leur tranquillité commune auroit alors été regardé
entre vassaux comme une entreprise sur leurs propriétés respectives. Maîtres
chacun de la portion de terrein qu'un Seigneur leur avoit assignée, & dans un
temps où les Seigneurs étoient presque toujours en guerre les uns contre les
autres; il auroit été dangereux qu'un sous-feudataire eût eu des prétextes pour
s'introduire impunément sur les fonds du sous-feudataire d'une seigneurie
voisine. En Angleterre, au contraire, les hundreds ou centaines ont toujours
subsisté; établis dès le regne Déthelvolph, ils étoient encore en vigueur au
temps d'Alfred, & Edouard le Confesseur continua de tenir la main à la pratique
des maximes de leur administration. L'une des principales de ces maximes étoit
que l'intérêt de l'hundred, pour l'expulsion ou le châtiment des vagabonds ou
des larrons, fût regardé par chacun de ses membres comme s'il lui étoit
personnel. Si quis reus ante vadationem vel post transfugeret, omnes ex
centuria & decima Regis mulctam incurrerent. 37 De-là en Angleterre la sûreté
des grands chemins. Elle étoit telle en 892, qu'on suspendoit des anneaux d'or
aux arbres, & qu'il ne se trouvoit personne assez téméraire pour les enlever. 38
Note 35: (retour) Balus. 1er vol. Capitul. col. 19.

Note 36: (retour) Ibid. 2e vol. ann. 854, col. 346 & suivantes.

Note 37: (retour) Willelm. Malmesbur. du Cang citat. verbo hundred.

Note 38: (retour) Ibid.

Ce fut à peu près dans ce siecle que Raoul vint ravager la Neustrie. A peine
l'eût-il conquise qu'il donna à ses sujets les mêmes loix qu'il avoit vu pratiquer
en Angleterre à l'égard des voleurs. La suspension des anneaux d'or dans les
voies publiques, les épreuves pour avoir révélation des crimes, les clameurs

Page 131

pour la poursuite des coupables, les amendes contre ceux qui négligeoient de
les arrêter, tous ces établissemens, dont l'origine étoit oubliée en France, lui
furent attribués par les Normands. Comme ces établissemens étoient
convenables à la circonstance où se trouvoit la Normandie qui étoit en proie
aux brigands, dont une guerre longue & cruelle n'avoit pas depuis long-temps
permis de punir les excès, ces établissemens seuls lui valurent le précieux titre
de Législateur. Ni les Seigneurs de fief, ni les vassaux dans un temps plus
calme n'auroient même eu aucun intérêt à les contredire ces établissemens. Il ne
pouvoit y avoir entre les Seigneurs Normands, sous le gouvernement de leur
nouveau Duc, aucune de ces querelles particulieres qui divisoient les Seigneurs
François, & que la foiblesse de Charles le simple autorisoit: car Raoul exerçoit
directement, & sous la médiation des Grands de son Duché, sa jurisdiction
souveraine sur tous les sous-feudataires. Guillaume le Conquérant qui avoit
toujours été sincérement attaché aux loix de ses prédécesseurs en montant sur le
trône d'Angleterre, n'eut donc garde d'abolir en ce Royaume le hue & cri qui s'y
pratiquoit dans les hundreds; il ne crut pas même devoir changer le nom de
cette clameur en celui de haro. En ne donnant point à cette procédure un titre
qui auroit fait connoître aux Anglois combien elle étoit familiere aux
Normands, ses nouveaux sujets devoient naturellement se persuader que le
Conquérant n'avoit pas en vue d'abolir toutes leurs loix, & conséquemment se
déterminer à recevoir avec moins de répugnance de la part de ce Prince
quelques nouveaux usages en compensation d'une coutume ancienne qui leur
étoit chere, & dont il ne les privoit pas.

Au reste quelques ayent été les causes de la différence des noms qui ont
toujours désigné en Angleterre & en Normandie la procédure dont il s'agit ici; il
n'est pas moins certain que dans l'un & l'autre pays elle étoit fondée sur les
mêmes regles & avoit les mêmes effets. C'est sur-tout dans l'ancien Coutumier
de Normandie qu'on peut prendre une connoissance exacte des caracteres du
haro tel que Raoul l'avoit institué; & en comparant ce haro avec l'huesium qui a
subsisté en Angleterre avant & après le Regne de Guillaume premier, il ne sera
pas possible de méconnoître l'identité de leur origine, & on se trouvera forcé de
faire remonter cette origine au temps ou la Neustrie n'étant point encore
désunie de la couronne de France, & n'ayant point encore subit le joug des Loix
féodales, notre Monarchie & celle d'Angleterre se trouvoient soumises à la
même législation.

Voici ce que l'Ancien Coutumier Normand, Chapitre 54, nous dit du Haro: Il ne
doibt estre cryé fors pour cause criminelle, si comme pour feu ou pour larcin,

Page 132

ou pour homicide ou pour autre évident péril, si come s'aulcun court seure à un
aultre le cousteau trait. Cil qui crie Haro, ajoûte le Compilateur, sans appert
péril le doibt amender au Prince; & s'il nie qu'il ne le cria pas, le Prince doibt
enquerir par les prochains d'illec & par ceulx qui l'oüirent savoir s'ils ouyrent
le Haro que cil nie, & s'il en est attaint, il l'amendera; & se l'enqueste le met en
non savoir, il s'en pourra desrener.

Et s'aulcun est attaint qu'il n'eut point de raisonnable cause pourquoy il deust
cryer Haro, il le doibt amender griefvement, non pourtant il n'en doibt pas estre
mis en prison s'il donne bons pleges de l'amende.

Et s'aulcun est accusé de tel cry, il ne doibt pas estre mis en prison s'il n'y
appert mesfaict de sang ou de playe ou d'aulcun grand mesfaict; & se le
mesfaict est apparissant, & cil qui en est accusé dye qu'il est prest de soutenir
l'enqueste savoir s'il est coupable ou non, il ne doibt pas estre mis en prison:
car il monstre assez clérement qu'il n'y a point de coulpe.

A ce cry doibvent yssir tous ceulx qui l'ont ouy; & s'ils voyent mesfaict ou il y
ait péril de vie ou de membres ou de larcin; pourquoy le malfaicteur doibve
perdre vie ou membre, ils le doibvent retenir ou crier haro après luy, aultrement
sont ils tenus a l'amender au Prince, ou de s'en desrener qu'ils n'ont pas oui le
cry, s'ils en sont accusés; s'ils tiennent le malfaicteur, ils sont tenus à le rendre
à la Justice, & ne peuvent le garder que une nuict, si ce n'est pour appert péril.
Tous ceulx à qui la Justice commandera à garder tels malfaicteurs ou les
amener en prison en la Ville où les malfaicteurs sont, doibvent faire aide de
leurs corps une nuict & un jour ou d'aultres pour eulx qui soient suffisans à les
mener en prison, & c'est appellé le plet de l'espée; car teulx malfaicteurs
doibvent estre réfrénez à l'espée & aux armes, & doibvent estre mis en prison
& lyéz.

Rassemblons ici quelques monumens qui nous sont restés de l'hue & cry des
Anglois. Ces monumens sont de deux sortes; ils parlent de la clameur telle
qu'elle se faisoit ou avant, ou depuis la conquête de l'Angleterre par les
Normands. Quant à la maniere de procéder aux clameurs avant la conquête, les
Loix d'Edouard nous l'apprennent. Selon ces Loix, articles 5, 25 & 48, ce n'étoit
que pour crimes, tels que le vol & l'homicide, que s'on faisoit ces clameurs;
toute personne avoit droit de les faire, & ceux de l'hundred qui négligeoint de
poursuivre l'accusé & de l'arrêter, étoient susceptibles d'amende. Art. 26, on ne
conduisoit cet accusé en prison qu'après qu'il avoit été présenté au Juge, & que

Page 133

le délit avoit été constaté. Les Seigneurs de l'hundred, ceux à la garde desquels
on les confioit, en étoient responsables jusqu'à ce qu'il pût être transféré devant
les Juges. Art. 50, il étoit enfin défendu de se saisir d'un coupable dans les
Eglises.

On se rappelle sans doute ici les formalités prescrites par les premieres Loix
Françoises pour la poursuite du vol: Decretum est ut quia invigilias constitutas
nocturnos fures non caperent, eo quod per diversas intercedente conludio
scelera prætermissa custodias exercerent centenas fieri, in quâ centenâ si
aliquid deperierit capitale qui perdiderat recipiat, & latro insequatur. Vel si in
alterius centena appareat & adhuc admoniti si neglexerint quinos solid...
condemnentur...... si persequens latronem suum comprehenderit integram sibi
compositionem accipiat.......... Nullus latronem vel quem libet culpabilem.... de
atrio Ecclesiæ trahere præsumat ........ si quis ad vestigium minandum vel
latronem persequendum admonitus venire noluerit quinque solidis
condemnetur 39.
Note 39: (retour) Edict. Chlot. II. ann. 595 suprà citat.

Ces anciennes Loix renferment donc tout ce qui constitue encore actuellement
l'essence du Haro Normand, ainsi que les formalités des Clameurs usitées en
Angleterre depuis la conquête. On n'y apperçoit qu'une seule différence: au lieu
que chez les François, avant le Duc Raoul, ainsi que chez les Anglois, jusqu'au
regne de Guillaume le Conquérant, la Clameur s'étoit faite d'hundred en
hundred ou de centaine en centaine; après la cession de la Normandie à Raoul,
ainsi qu'après la conquête du Duc Guillaume, on ne fit plus 1º. ces Clameurs
que de fief en fief; 2º. les Officiers du Roi, qui eurent d'abord la jurisdiction de
ces fiefs, & ensuite les Juges des Seigneurs, quand ceux-ci eurent obtenu le
droit d'exercer la Justice, furent tenus aux mêmes obligations qui avoient été
auparavant imposées aux Seigneurages ou chefs des hundreds ou des centaines.
Rien ne prouve mieux le cas que les Anglo-Normands faisoient de cette
pratique que ce qu'en ont écrit leurs Historiens, leurs Jurisconsultes, & les
précautions prises pour la conserver par les Rois d'Angleterre successeurs du
Conquérant.

Si aliquis damnum, dit Smith, ex furto passus, aut qui ipsum spoliatum viderit,
sontem per acclamationem insequatur constabularius ejus villæ cujus opem
implorat, auxilia ciere furemque perquirere debeat; quod si furem illic non
deprehenderit in proximam commigrare, & constabularium ad ferendas

Page 134

suppetias iterum invocare. Itaque oppidatim per acclamationem istam tantisper
furem persequuntur, donec ipsum prehenderint. Paroecia si quæ diligentem
operam in perscrutando non adhibuerit sed evadendi copiam fieri concesserit,
Regi mulctam pecuniariam persolvit & spoliato damnum resarcit unde lictoris
munere quivis Anglus defungitur, & quisquis segnem aut minime diligentem
operam adhibuerit, non famæ modo verum etiam pecuniariæ animadversionis
periculum adit 40. Britton ajoûte que si le plaintif étoit villain ou deforceour, il
n'avoit pas le droit de faire la clameur, de lever hu & cry; mais que toute
personne, qui n'avoit point été convaincue de crime en Justice, pouvoit lever sa
meyne, c'est-à-dire, son voisinage de corne & de bouche, & de faire prendre
tous les destaurbunts ou suivre le meuble qu'on lui avoit volé jusqu'au premier
Comté.
Note 40: (retour) De Repbl. & Administ. Angl. Thom. Smith. c. 23.

Tout annonce donc dans le Texte de ces deux Ecrivains, l'empressement avec
lequel le Peuple & les Officiers de Justice concouroient à l'effet de l'hue & du
cry établis pour la sûreté publique. Mais cette ardeur se rallentit durant les
guerres qui diviserent la France & l'Angleterre sous les regnes postérieurs à
celui du Conquérant. Bien des gens appellés pour aller à la poursuite des
malfaiteurs s'en dispensoient sous divers prétextes, & la difficulté de prouver
judiciairement combien ces prétextes étoient frivoles, détermina Henri III, qui
commença de régner en 1216, a rétablir les formalités des Clameurs telles
qu'elles avoient été pratiquées du temps des Hundreds. Voici l'Ordonnance de
ce Prince sur cette matiere.

Henricus, Dei gratia, &c. Rex 41, Vice-Comiti tali vel tali, salutem. Sciatis quòd
ad pacem nostram firmiter observandam, provisum est de Consilio nostro quòd
vigiliæ fiant in singulis civitatibus, burgis & omnibus aliis villis comitatus tui, à
die Ascensionis Domini usque ad festum Sancti Michaëlis: Scilicet in singulis
civitatibus ad singulas portas per sex homines armis munitos, & in singulis
burgis per 12 homines, & in singulis villis integris per 6 homines vel quatuor
ad minus similiter armis munitos, secundum numerum inhabitantium & vigilent
continuò per totam noctem ab occasu solis usque ad ortum. Ita quòd si aliquis
extraneus transitum per ipsos faciat, arrestent usque mane. Et tunc si fidelis sit,
dimittatur, & si suspectus sit, Vice-Comiti liberetur qui ipsum sine omni
difficultate & dilatione recipiat, & salvò custodiat: si vero hujusmodi extranei
transitum facientes se non permiserint arrestari, tunc prædicti vigiles hutesium
levent super eos undique, & eum insequantur cum tota villata & vicinis villatis

Page 135

cum clamore & hutesio de villa in villam, donec capiantur: & tunc liberentur
Vice-Comiti sicut prædictum est. Ita quòd nullus occasione hujusmodi
arrestationis vel captionis extraneorum, per Vice-Comitem vel per Ballivos
suos occasionetur. Et singulæ civitates burgi & villæ præmuniantur ad singulas
prædictas vigilias & sectas ita diligenter faciendum, ne defectum illorum
graviter punire debeamus. Provisum est etiam, quod singuli Vice-Comites una
cum duobus militibus ad hoc specialiter assignatis, circumeant Comitatus suos
de hundredo in hundredum, & civitates & burgos; & convenire faciant coram
eis in singulis hundredis civitatibus & burgis, cives, burgenses, liberè tenentes,
villanos & alios ætatis quindecim annorum usque ad ætatem sexaginta
annorum. Et eosdem faciant omnes jurare ad arma, secundum quantitatem
terrarum & catallorum suorum, scilicet ad quindecim libratas terræ, unam
loricam, capellum ferreum, gladium, cultellum & equum. Ad decem libratas
terræ unum habergetum, capellum ferreum, gladium & cultellum. Ad centum
solidatas terræ unum purpunctum, capellum ferreum, gladium, lanceam &
cultellum. Ad quadraginta solidatas terræ, & eo amplius usque ad centum
solidatas terræ; gladium, arcum, sagittas & cultellum. Qui minus habent quam
quadraginta solidatas terræ, jurati sint ad falces, gisarmas, cultellos & alia
arma minuta. Ad catalla sexaginta marcarum, unam loricam, capellum
ferreum, gladium, cultellum & equum. Ad catalla sexaginta marcarum, unum
haubereum, capellum ferreum, gladium & cultellum. Ad catalla viginti
marcarum, unum purpunctum, capellum ferreum, gladium & cultellum. Ad
catalla novem marcarum, gladium, cultellum, arcum, & sagittas. Ad catalla
quadraginta solidatarum, & eo amplius usque ad decem marcas, falces,
gisarmas, & alia arma minuta. Omnes enim alii qui possunt habere arcus &
sagittas extra forestam habeant. Qui verò in foresta, habeant arcus & pilatos.
In singulis civitatibus, & burgis jurati ad arma sint coram majoribus civitatis &
præpositis & Ballivis burgorum ubi non sunt majores. In singulis verò villatis
aliis, constituatur unus constabularius vel duo, secundùm numerum
inhabitantium & provisionem prædictorum. In singulis verò hundredis
constituatur unus capitalis constabularius, ad cujus mandatum omnes jurati ad
arma de hundredis suis conveniant, & eis sint intendentes ad faciendum ea quæ
spectant ad conservationem pacis nostræ. Clamare etiam faciant singuli Vice-
Comites per civitates & burgos & omnia mercata Ballivorum suorum, quòd
nulli conveniant ad turniandum vel burbandum nec ad alias quascunque
aventuras. Nec etiam aliqui incedant armati nisi specialiter fuerunt ad
custodiam pacis nostræ deputati. Et si aliqui fuerunt inventi sive incedentes
armati, contra hanc provisionem nostram, arrestentur & Vice-Comiti

Page 136

liberentur: & si se non permiserint arrestari, tunc constabularii singulorum
hundredorum & villatarum, & alii quicunque sint, hutesium levent super eos
undique, & cum vicinis villis, & de villa in villam ipsos insequantur, donec
capiantur & Vice-Comiti liberentur sicut prædictum est. Quoties autem
contigerit hutesium levari super quoscunque perturbatores pacis nostræ,
prædones & malefactores in parcis vel vivariis, statim propter eos fiat
hutesium; & ipsos insequantur donec capiantur & Vice-Comiti liberentur, sicut
de aliis prædictum est. Et omnes Vice-Comites & eorum Ballivi, constabularii,
jurati ad arma, cives, burgenses, liberè tenentes & villani talem sectam faciant
propter prædictos malefactores, ne ipsi malefactores evadant, & ne si pro
eorum defectu evadant, ii in quibus defectus inventus fuerit graviter puniri
debeant, & sic per Consilium nostrum puniantur, quòd poena illorum aliis
metum incutiat & auferat materiam delinquendi. Suspectos autem de die per
quascunque arrestationes recipiant arrestatos, Vice-Comites, sine dilatione &
difficultate salvò custodiant; donec per legem terræ deliberentur. Et ideò tibi
præcipimus, quòd sicut corpus tuum & omnia tua diligis, una cum dilectis &
fidelibus nostris Henrico filio Bernardi, Petro de Goldintuna quos tibi ad hoc
assignavimus, omnia prædicta sub forma præscripta cum diligentia exequaris;
ne pro defectu tui inde & prædictorum H. & P. ad te & ad ipsos nos graviter
capere debeamus. Teste Archiepiscopo Eboracensi apud Westmonasterium
vigesimo die Maii, anno regni nostri, scilicet Henrici filii Regis Joannis,
tricesimo sexto.
Note 41: (retour) Additament. ad. Matth. Paris.

Au moyen de ce qui vient d'être dit, il est facile de suivre les différens
changemens que le Haro a successivement éprouvés depuis sa naissance.

La révolution arrivée en Europe vers le commencement du 5e siecle, n'est
ignorée de personne. L'Empire Romain se trouvant harcelé par les invasions
continuelles des Peuples du Nord, se trouva presque réduit à rien lorsque ces
Peuples, en fondant de nouvelles Souverainetés dans les Gaules, porterent en
même-temps de nouvelles Loix & de nouvelles Coutumes dans les pays de
leurs conquêtes 42. De-là les usages des Saxons, des Bavarois, devinrent
propres à cette partie des Gaules, que nous connoissons maintenant sous le nom
de la France & de la Grande-Bretagne. Dans le nombre des usages adoptés
d'abord par ces deux Etats, on doit comprendre les Centaines & les
Proclamations des sujets qui troubloient le repos public. Les premiers François
suivirent cette division en centaine, & en même-temps cette procédure de

Page 137

proclamations, jusqu'à ce que les fiefs étant devenus parmi eux héréditaires, les
Seigneurs firent des Réglemens particuliers pour la police de leurs domaines. Il
n'y avoit point d'inféodations chez les Anglois, lorsqu'à la fin du 9e siecle Raoul
fut institué Duc de Normandie. Pendant sa retraite en Angleterre il y avoit vu
les sujets distribués comme ils l'avoient été sous leurs premiers Monarques,
c'est-à-dire, soumis aux usages que ces Souverains avoient substitués aux Loix
Romaines. Raoul emprunta donc des Anglois les formalités auxquelles les
Neustriens donnerent le nom de Haro après ses victoires contre Charles le
Simple. Guillaume, l'un de ses successeurs au Duché de Normandie, ayant
conquis ensuite l'Angleterre, y retrouva ces mêmes formalités en vigueur: &
comme Raoul, en les prescrivant aux Normands, avoit eu soin de les plier aux
Loix féodales qu'ils suivoient; de même Guillaume, en donnant aux Anglois les
Loix féodales Normandes, écarta des Clameurs usitées de tout temps parmi
eux, pour la poursuite des larcins, ce qui ne pouvoit se concilier avec les
maximes de la féodalité à laquelle il les assujettissoit le premier.
Note 42: (retour) Rapin de Thoyr. Hist. d'Angl. 1er vol. pag. 405.

LI.

Selden, duquel j'ai tiré le texte & l'interprétation latine des Loix d'Edouard le
Confesseur, cite à la fin de ce texte divers Auteurs qui prétendent que
Guillaume le Conquérant avoit ajoûté les Loix suivantes à celles d'Edouard,
lorsqu'en montant sur le Trône d'Angleterre il promit à la Nation de maintenir
l'exécution des Loix de son Prédécesseur.

WILLELMUS, Dei gratia, Rex Anglorum, Dux Normannorum, omnibus
hominibus suis Franciæ & Angliæ: Salutem.

LI 43.

De Religione & Pace publica.

Statuimus inprimis super omnia, unum Deum per totum regnum nostrum
venerari, unam fidem Christi semper inviolatam custodiri pacem, &
securitatem, & concordiam, judicium & justitiam inter Anglos & Normannos,
Francos & Britones Walliæ & Cornubiæ, Pictos & Scotos Albaniæ; similiter
inter Francos & Insulanos, Provincias & Patrias quæ pertinent ad coronam &

Page 138

dignitatem, defensionem & observationem, & honorem regni nostri, & inter
omnes nobis subjectos per universam Monarchiam regni Brittanniæ firmiter &
inviolabiliter observari. Ita quod nullus alii forisfaciat in nullo super
forisfacturam nostram plenam.
Note 43: (retour) Le numero LI se trouve ici répété, parce que Selden a considéré les
Textes latins qui sont dans cet Edit particulier, comme la suite des Loix d'Edouard ci-
devant transcrites, & a désigné chaque article par un chiffre qui indiquoit la relation
que cet Edit avoit avec les articles de ces Loix.

LII.

De fide & obsequio erga Regem.

Statuimus etiam ut omnes liberi homines foedere & Sacramento affirment quod
intra & extra universum Regnum Angliæ (quod olim volabatur regnum
Brittanniæ) Willelmo suo Domino fideles esse volunt, terras & honores illius
fidelitate ubique servare cum eo, & contra inimicos & alienigenos defendere.

LIII.

De Normanni, seu Francigenæ cæde.

Volumus autem & firmiter præcipimus ut omnes homines, quos nobiscum
adduximus aut post nos venerint, sint sub protectione & in pace nostra per
universum Regnum prædictum; & si quis de illis occisus fuerit, Dominus ejus
habeat intra v. dies homicidam ejus si poterit; sin autem, incipiat persolvere
nobis xlvj marcas argenti quamdiu substantia Domini illius perduraverit ubi
verò Dominus defecerit, totus Hundredus in quo occisio facta est communiter
solvat quod remanet.

LIV.

De jure Normannorum qui ante adventum Guillelmi, cives fuerant Anglicani.

Et omnis Francigena qui tempore Edwardi propinqui nostri fuit in Anglia
particeps consuetudinum Anglorum, quod ipsi dicunt, anhlote & anscote,
persolvat secundùm legem Anglorum.

Page 139

LV.

De Clientelari seu Feudorum jure, & Ingenuorum immunitate.

Volumus etiam ac firmiter præcipimus & concedimus, ut omnes liberi homines
totius Monarchiæ regni nostri prædicti habeant & teneant terras suas &
possessiones suas bene & in pace, liberè ab omni exactione injusta, & ab omni
tallagio; ita quod nihil ab eis exigatur vel capiatur; nisi servitium suum
liberum quod de jure nobis facere debent & facere tenentur; & prout statutum
est eis & illis à nobis datum & concessum jure hæreditario in perpetuum per
commune consilium totius regni nostri prædicti.

LVI.

De nocturnis Custodiis.

Statuimus etiam & firmiter præcipimus ut omnes civitates, & burgi, & castella,
& hundredi, & wapentachia, totius regni nostri prædicti singulis noctibus
vigilentur & custodiantur in gyrum pro maleficiis & inimicis prout Vice-Comes
& Aldermanni, & præpositi & cæteri Ballivi & Ministri nostri melius per
commune consilium ad utilitatem regni providebunt.

LVII.

De Mensuris & Ponderibus.

Et quod habeant per universum regnum mensuras fidelissimas & signatas, &
pondera fidelissima & signata sicut boni prædecessores statuerunt.

LVIII.

De Clientum, seu Vassalorum præstationibus.

Statuimus etiam & firmiter præcipimus ut omnes Comites & Barones; &
milites, & servientes, & universi liberi homines totius regni nostri prædicti
habeant & teneant se semper bene in armis & in equis ut decet & oportet, &
quod sint semper prompti & parati ad servitium suum integrum nobis
explendum & peragendum cùm semper opus affuerit, secundùm quod nobis de

Page 140

feodis debent & tenementis suis de jure facere, & sicut illis statuimus per
commune consilium totius regni nostri prædicti, & illis dedimus & concessimus
in feodo jure hæreditario. Hoc præceptum non nostrum sit violatum ullo modo
super forisfacturam nostram plenam.

LIX.

Ut jura regia illæsa servare pro viribus conentur subditi.

Statuimus etiam & firmiter præcipimus ut omnes liberi homines totius regni
prædicti sint fratres conjurati ad Monarchiam nostram & ad Regnum nostrum
pro viribus suis & facultatibus contra inimicos pro posse suo defendendum &
viriliter servandum, pacem & dignitatem coronæ nostræ integram
observandam, & ad judicium rectum & Justitiam constanter omnibus modis pro
posse suo sine dolo & sine dilatione faciendam. Hoc decretum sancitum est in
civitate London.

LX.

Ne venditio & emptio fiat nisi coram testibus & in civitatibus.

Interdicimus etiam ut nulla viva pecunia vendatur aut ematur nisi intra
civitates, & hoc ante tres fideles testes, nec aliquam rem vetitam sine
fidejussione & warranto, quod si aliter fecerit solvat & persolvat, & postea
forisfacturam.

LXI.

De emptoriis, & jure urbium pagorumque notæ melioris.

Item, nullum mercatum vel forum sit nec fieri permittatur nisi in civitatibus
regni nostri, & in burgis, & in muro vallatis, & in castellis, & in locis
tutissimis, ubi consuetudines regni nostri, & jus nostrum commune & dignitatis
coronæ nostræ quæ constituta sunt à bonis prædecessoribus nostris deperiri
non possunt nec desiderari nec violari, sed omnia recte & in aperto & per
judicium & Justitiam fieri debent. Et ideo castella, & burgi, & civitates sita
sunt & fundantur & ædificantur, scilicet, ad tuitionem gentium & populorum

Page 141

regni, & defensionem regni, & idcirco observari debent cum omni libertate &
integritate & ratione.

LXII.

De Purgatione Forensi in judiciis publicis.

A: Al. si
Decretum est etiam ut[A] Francigena appellaverit Anglum de Fr.
perjurio aut murdro, furto, homicidio, Ran quod dicunt apertam
rapinam, quæ negari non potest, Anglus se defendat per quod B: Al. non
ferro apud
melius noverit, aut judicio ferri aut duello. Si autem Anglus hovendum.
infirmus fuerit, inveniat alium qui pro eo faciat. Si quis eorum
victus fuerit emendet Regi xl. solid., si autem Anglus Francigenam
appellaverit & probare voluerit judicio aut duello, volo tunc
Francigenam purgare se Sacramento[B] non fracto.

LXIII.

Firmantur Leges Edwardi Regis.

Hoc quoque præcipimus ut omnes habeant & teneant Legem Edwardi Regis in
omnibus rebus, adauctis his quas constituimus ad utilitatem Anglorum.

LXIV.

De Justitiæ publicæ fidejussoribus.

Omnis homo qui voluerit se teneri pro libero, sit in plegio ut plegius eum
habeat ad justitiam si quod offenderit: Et si quisquam evaserit, talium videant
plegii ut solvant quod calumniatum est, & purgent se quia in evaso nullam
fraudem noverint. Requiratur Hundredus & Comitatus (sicut Antecessores
statuerunt) & qui justè venire debent & noluerunt, summoneantur semel; & si
secundò non veniunt, accipiatur unus bos, & si tertio, alius bos; & si quarto,
reddatur de rebus hujus hominis quod calumniatum est quod dicitur Ceapgyld
& insuper Regis forisfactura.

Page 142

LXV.

De Servis & eorum manumissione.

Et prohibemus ut nullus vendat hominem extra Patriam. Si quis verò velit
servum suum liberum facere, tradet eum Vice-Comiti per manum dextram in
pleno Comitatu, & quietam illum clamare debet à jugo servitutis suæ per
manumissionem, & ostendat ei liberas vias & portas, & tradat illi libera arma,
scil. lanceam, & gladium; deinde liber homo efficitur.

LXVI.

De Servis.

Item, si servi permanserint sine calumnia per annum & diem in civitatibus
nostris, vel in burgis in muro vallatis vel in castris nostris, à die illa liberi
efficiuntur, & liberi à jugo servitutis suæ sint in perpetuum.

LXVII.

De Suppliciorum modo.

Interdicimus etiam ne quis occidatur vel suspendatur pro aliqua culpa, A:
Al.
sed[A] evernantur oculi & abscidantur pedes vel testiculæ vel manus; ita er
quod truncus remaneat vivus in signum proditionis & nequitiæ suæ. ua
Secundum enim quantitatem delicti debet poena maleficiis infligi. Ista nt
ur.
præcepta non sint violata super forisfacturam nostram plenam. Testibus,
&c.

Institutiones sive Leges Regis Willelmi.

WILLELMUS, Dei gratia, Rex Anglorum. Omnibus ad quos scriptum hoc
perveniat salutem, & amicitiam. Mando & præcipio per totam Anglicam
nationem custodiri.

LXVIII.

De Examine Forensi.

Page 143

Si Anglicus homo compellet aliquem Francigenam per bellum de furto vel
homicidio vel aliqua re pro qua bellum fieri debeat vel judicium inter duos
homines, habeat plenam licentiam hoc faciendi. Et si Anglicus bellum nolit,
Francigena compellatus adlegiet se jurejurando contra eum per suos testes
secundum Legem Normanniæ.

LXIX.

De eodem.

Item si Francigena compellat Anglicum per bellum de eisdem rebus, Anglicus
plena licentia defendat se per bellum vel per judicium si magis ei placeat. Et si
uterque sit invalidus & nolit bellum vel non posset, quærat sibi legalem
defensionem.

LXX.

De eodem.

Si Francigena victus fuerit persolvat Regi lx. sol. Et si Anglicus nolit se
defendere per bellum vel per testimonium, adlegiet se per Dei judicium.

LXXI.

De Examine Forensi.

De omnibus utlagariæ rebus Rex instituit ut Anglicus se purget ad judicium. Et
si Anglicus appellet Francigenam de utlagaria & hoc super eum in veritate
velit, defendat se Francigena per bellum. Et si Anglicus non audeat enim
probare per bellum, defendat se Francigena pleno juramento non in verborum
observantiis.

Selden convient que la distribution de ces Ordonnances, telle qu'il l'offre, n'est
pas celle qu'elles ont dans les originaux; mais il a cru, dit-il, qu'en donnant à
chaque article un titre qui annonceroit le sujet qui y seroit traité, les amateurs
de l'antiquité auroient plus de facilités pour faire leurs observations sur chacun
de ces sujets en particulier. Je ne donnerai donc point aux réflexions suivantes

Page 144

d'autre ordre que celui que Selden à donné aux articles auxquels elles se
rapporteront.

Suite des Remarques.

Article LIII.

On voit clairement dans cet article que le terme Dominus n'y indique pas un
Seigneur de fief; qu'il n'y est question que d'un maître chargé par l'hundred de
veiller sur un certain nombre de colons; c'est de-là que l'hundred est obligé de
suppléer à l'amende que ce maître se trouve hors d'état de payer au Roi.

LIV.

Anhlote & Anscote, Loi particuliere à laquelle les Anglois d'origine étoient
assujettis sous Edouard. Les François, que ce Monarque recevoit dans ses Etats,
pouvoient y conserver leurs usages; ces usages étoient donc différens des
Coutumes Angloises: & par conséquent l'opinion de ceux qui ont avancé
qu'Edouard avoit donné les Loix Normandes à sa Nation, est sans fondement.

LV.

Ce seroit mal raisonner, ce semble, si on concluoit de cet article que les Francs-
Aleux Anglois, confirmés par le Conquérant, ne l'étoient pas de leur nature: car
lorsque ce Conquérant dit ici qu'il les donne à titre héréditaire & à perpétuité,
exempts de toute redevance, &c. il ne veut faire entendre autre chose, sinon
qu'à droit de conquête il a le pouvoir de changer l'état des fonds, & de les
assujettir à des charges que dans leur état naturel ils ne devoient pas supporter.

LVIII.

En même-temps que le Conquérant approuvoit les Loix d'Edouard dans toutes
leurs dispositions, il avoit obtenu de l'Assemblée générale de la Nation, que
tous ceux qui, dans les divers ordres de l'Etat, avoient reçu de lui des fiefs en
hérédité, fussent assujettis aux Statuts particuliers par lesquels ces sortes de
biens étoient régis: par-là il se ménageoit un moyen sûr de multiplier les fiefs &
d'accoutumer insensiblement les esprits au joug de la vassalité.

Page 145

LX.

On appelloit l'argent en espece pecunia sicca, & les troupeaux ou bestiaux
destinés à être vendus, pecunia viva.

LXI.

On ne pouvoit pas tenir plusieurs Marchés dans un même jour, & on ne les
établissoit point à une distance moindre les uns des autres que six lieues, & le
tiers d'une lieue. La raison que Britton donne de cet usage, est que la journée
commune d'un voyageur ne peut excéder vingt lieues, & qu'en divisant le jour
en trois parties, un Marchand avoit six heures pour se rendre à chaque Marché,
six heures pour y trafiquer, & six heures pour retourner chez lui ou en un autre
Marché.

LXII.

Dans la Remarque faite sur la Section 189 de Littleton, je me suis borné à faire
connoître la simplicité des regles suivies pour les duels chez les Anglo-
Normands; mais les Textes de Britton & du vieux Coutumier de Normandie,
d'où j'ai extrait ces regles, étant comparés ensemble, peuvent servir à appuyer
de plus en plus mon opinion sur la nécessité qu'il y a de préférer l'Ouvrage de
Britton & le vieux Coutumier à toute autre source pour s'assurer des premiers
usages de notre Monarchie.

BRITTON, Ch. 22.

Appel est pleynte de home faite sur autre ovesque purpos de lui atteindre de
felonie par mots a ceo ordines. Chescun home nequedent ne poit mie appeller
generaument; car home utlage, ne cely que ad nostre Royalme forjure, ne home
juge en nostre Court a la mort, ne provour que avera faile[A] de sa prove, A:
Fa
ne enfaunt dedans le age de 14 ans ne home arage, ne folnastre, ne muet, illi
ne surd, ne mesel outre de commune de gents, ne home ordyne dedens .
seints orders. Ne sount mye receyvables en appels encuser nequedent purrount
eux nos mortels ennemies demurraunts en nostre terre
...............................................................
...................................................................................................

Page 146

& come ascun se profra de prover vers un ou vers plusiours si ferrons
hastivement prendre les cors des encuses & mener par-devaunt nous; & ils
come viendront en jugement si face lencusour son appel pur nous en ceste
manere par ascun serjaunt.

Johan que cy est appele peres que illonques est de ceo que come il fuit en tiel
certein lieu a tiel certein jour, tiel an, la oy mesme cesti peres pur parler tiel
mort ou tiel treson par entre cesty peres & un autre tiel par nosmes & par teles
aliaunces, & que cesti pere issint le fist & issint le purparla felonisement come
felon & trayturement come traitour, est cesty Johan prist a prover par son cors
en toutes les maneres que la Cour voudra a garder que puer le doit.

Plusiours choses sount nequedent que desturbent bataille en chescun felonie &
la coviendra sagement parler. Car si le appelour soit maheme ou dedens le age
de 14 ans ou oultre le age de 70 ans ou ordine dedens seints ordres ou femme
ou si home puisse être eyde par recorde adonques dirra il issint: est cesty Johan
prest de prover en toutes les maneres que la Court vodra a garder que home
maheme ou de tiel age ou de tiel estate prouer le deyue, ou de ceo vouche il
record de tiel ou de tiel ou de lour roules a record ou a garaunt & defendons
que nul atturnes soient reçeus pour la appellour ne pur les appelles ne nul
essoyne allowe de une part ne auter en nul cas de mort. Et volons que si le
appel soit pronounci par bouche de Serjeaunt & le appel soit abatu par
mauvaise mounstraunce ou autrement par defaute del Serjaunt que duist
counter, le mester de counter, que le Serjaunt soit mesme en nostre mercy en
cent sous & si mauveiste y courge privement de ceo & puis apres de ceo soit
atteint, si soit il puis apres commaunde a la prison & puis apres suspendu de
son office, & quant al defence se purra le defendaunt puis apres defendre en
ceste manere.

Peres que cy est defend toutes felonies & toutes tresons & toutes les
pourparlaunces ou compassements de mal envers la persone tiel ou de tiel
solonc ceo que serra purpose en countre luy de mot en mot. Et volons bien que
en ceulx appels que le appellour eit plus de mester de asser les paroles
ordeynement sans omission a ceo que son appel estoise que le défendour en son
defens & grauntouns al defendour de chescune felonie que il defende les mots
de la felonie en gros sauns estre non défendu. Issint que pour defaulte de mot &
de sillable ne soit il mie ajuge pur non defendu: eins suffise al defendour que il
die que de tele felonie n'est mie coupable si come le appellour lui met surprist
est que il defende vers lui par son cors solonc ceo que la Cour a gardera que

Page 147

faire le deyue ou par pays, nul ne quedent ne soit tenu atteint parceo que il est
non defendu en cas de mort.

Mes soit mys a la penaunce jesques a taunt que il soit purveu de meux
respondre, si il soit pronuncie parmi sa bouche, & si parmi sa bouche de
Serjaunt & le Serjaunt soit desavouve, si soit puny per prison & par fyn & il se
purvoye de meillour Serjaunt. Et come il avera suffisaument defendu le gros de
l'appel si se purra il eyder par exceptions & primes de la jurisdiction le Juge &
puis a la persone le appellour, & puis à sa persoune propre & puis a lappel &
puis a laction si come serra dit entre les exceptions & quant a la Jurisdiction
puit il dirre que il nest mie tenu a respondre en place ou le Juge est partie, de si
come nul jugement ne se poit faire de meyns que de 3 persones cest a saver de
un pleintife & de un defendaunt: & en cas ou nous somes Partie, volons que
nostre Court soit Juge si come Countes & Barons en temps de Parlement &
conferme la Jurisdiction del Juge. Si se purra il eyder par ascune exception
quant a la persone le pleintife ou de sa persone demeyne: & puis al appel
abatere que purra avenie en moult de cases, si come par omission de nosmer en
l'appel, an ne jour ne lieu ou en noumaunt un nosme pour un autre, si come
Renaud pour Reyner, ou mustraunt le appel issint.

Ceo vous mustre yon, ou il dust dire, son appele; ou clamant son appel par
ceste parolle, & ceo voil jeo averer, la ou il duist dire, & ceo profre jeo a
prover, ou per variaunce de son appel devaunt justices en une forme & en
Roule de coroner en autre forme. Et si par ascune exception puisse abatre le
appel adonques volons nous que il soit Juge quittes quant devers cet appellour,
& le appellour soit commaunde a la prison pur ceo que il avera failly de prover
ceo a quoy il se obligea & issint soit en touts appels de felonie, & aussi la ou le
appellour se avera retret de son appel sauns jugement, & jalemeyns ses plegges
de suer soient en nostre mercy pur ceo que ils averount failly de pleggages.
Mes en tiel cas volons que mitigation soit faite pur ceo que ceux se profrent a
combattre pur notre pees meyntener. Et tout soit que les appeles soient issint a
gardes quites quant devers le pleintife pur ceo ne remeigne mie que ils ne soient
coupables de ceo que lour est mis sus.

Par quoi en tiel cas volons que tauntost demaunde len a ceux de part nous
coment ils se voudront aquitter de tiel esclaunder & s'ils dient par pays soyent
mis arere en prison jesques a un certein jour, & en le meen temps soit maunde
pays, & solonc le verdist du pays sur ceo charge soient juges. Et si le
defendaunt ne pusse abatre le appel, adonques soit en sa eleccion a soy

Page 148

defendre par son corps ou per pays. Et aussi soit en toutes felonies quant est
mustre suyt, forpris cas especialx, si come femes & mahemes, & autres que ne
poient ne deivent combatre. Et si par son cors & en soit cas de autre félonie,
adonques soit la cause examine, eins ceo que la bataille se joyne lequel la cause
soit trespas ou felonie. Et si trespas, si soit le appel abbatu par ofices de
Justices; & si de felonie, adonques donc le defendaunt gage a soy defendre & le
appellour gage pur la cause d'ereiner. Lors lour soit jour dune pur attirs des
armes, & le defendour en le mesme temps remeyne en prison. Et come ils
viendrount armes en Court, si comence le pleyntife son appel mot pur mot
come il fist avaunt, & le defendour se defende come avaunt & puis pregne lun
lautre par la mayn & jurge primes le defendaunt en ceste manere. Ceo oyes
vous home qui jeo teigne par la mayn qui vous faites appeller Johan par nosme
de baptesme, que jeo peres a tiel an, a tiel jour ne en tiel lieu la mort avaunt dit
N. ne compassai ne purparlay ne a cele felonie ne assenti si come vous men
avez mis sus si Dieu moy eyde & les Seints. Et puis jurge le appellour issint.
Ceo oyez vous home que jeo teigne per la main que vous faites appeller P. per
noums de baptesme que vous estes parjures, car a tiel jour, a tiel an & tiel lieu
purs plastes vous tiel treson ou tel mort ce que dit ay devaunt vous en le appel
si Dieu me ayde & les Seynts. Puis soient ambideux menez en certain place ou
ambideux jurgent issint. Ceo ayez vous Justices que jeo Johan ou peres nient ay
mange ou beu une autre fait fait ne fait faire par moy per quoy la ley de Dieu
abasse & la ley du diable enhausse, & issint soit fait en toutes les batailles de
felonie & tauntost soit crie que nul ne soit si hardy, autre que les combattours,
que le chose que il veit ou oye soy mover ne haute voyce pronouncier par quoy
desturbaunce poet surdre à la bataille & volouns que qui que ceo face encountre
la cry que il eyt la prison de un an & un jour. Puis voisent combatre armes
sauns fer & sauns longe arme a teste descouvertes & a meyns nues & a pee
ovesque deux batons cornus de une longure, & chescun de eux un escu de
quatre corners sauns autre armure dount nul ne pusse autre grever. Et si ascun
eyt sur lui autre arme musce & de ce soit greve son adversarie ou profre de
grever soit fait come serra dit entre les batailes de plee de terre. Et si le
defendour se pusse defendre jesques a taunt que home pusse veer les estoiles en
le firmament & de ceo demaunde jugement si il deyue plus combattre si volons
que pur le defendaunt se face le jugement. Et aussi en toutes batailles de
champions & le appellour de felonie soit comaunde a la prison. Et si le
defendaunt, voile la felonie reconustre avaunt ceo que il soit atteint autrement
& appeller autres de la consente volons bien que il soit a ceo receu. Et si le
defendaunt soit venku si soit le jugement tiel que il soit treyne & pendu &

Page 149

autrement tormente a la mort a nostre volounte & que tous ses biens moebles
soient les nous & ses heires desherites & ses fils jaumes ne teignent tere en
nostre realme, si ne voile mesme estre suspecte de felonie & l'encusour que
freschement avera cette felonie suy abone fin eyt de nous graund guerdon.

ANCIEN COUTUMIER, Ch. 68.

De suyte de Meurdre.

Suite de meurdre doibt estre faite en cette maniere. R. Se plainct de T. qui a
meurdry son pere felonneusement en la paix de Dieu & du Duc qu'il est prest
de prouver & de lui faire cognoistre en une heure de jour. Se T. le nye mot à
mot, & il offre son gaige & s'en defendre: l'en doibt premierement prendre le
gaige au défendeur & puis celuy à l'appelleur: & chascun doibt donner pleges
demener la loy. Non pourtant ilz doibvent tous deux estre retenus en la prison
du Duc: & ce que droict sera à faire la bataille leur doibt estre ottroyée par la
Justice. Et si peult bailler l'un & l'autre en vifve prison si leur plaist pourtant
que l'en les baille fealement à bons gardes, qui les rendront mortz ou vifz au
jour de la bataille, appareillez de la bataille faire se ilz sont vifz.

S'aulcune force est faicte dedens ce d'aulcun d'eux ou à aulcun d'eulx, le Bailly
en peut enquerir de son office, & punyr celui qui en sera attaint coulpable,
selon la desserte du faict, & ceulx qui le gardoient s'ilz en sont coulpables.

Et pour ce que ceulx qui les gardent par la Coustume ancienne seulent porter la
peine que ceulx deussent porter s'ilz ne les peuvent rendre à la Justice au jour
qui leur est mis. L'en seult user en Normendie qu'en bataille de felonie puis qui
les gaiges sont donnez, aulcun ne doibt estre gardé hors de la prison au Duc.

Au jour qui est assis à faire la bataille se doibvent les champions offrir à la
Justice; ains que heure de midy soit passée, tous appareilléz en leurs cuyrées,
ou en leurs cotes avecques leurs escus & leurs bastons cornus, armez si comme
mestier sera, de drap, de cuyr, de laine, & d'estoupes. Et escus, ne ès bastons,
ne ès armures des jambes, ne doibt avoir fors feust ou cuyr, ou ce qui est devant
dict, n'ilz ne pevent avoir aultre instrument à grever l'un l'autre fors l'escu & le
baston.

Et chascun doibt avoir les cheveulx rongnez par dessus les aureilles. Ceste
forme doibt estre gardée en toutes batailles & si pevent être oings s'ilz veulent.

Page 150

Quand ilz seront tous deux offertz à la Justice, les parolles de la bataille seront
recordées par la Justice, & s'il est advis à aulcun d'eulx que les parolles de la
bataille ne soient pas bien recordées, ou que la bataille fut gaigée par aultres
motz ilz pourront demander le record de la Cort & lauront par ceulx qui furent
a gaiger la bataille. Et quand elle sera bien recordée si soient menez au champ
pour combattre, & quatre Chevaliers soient eslus qui gardent le champ, & tous
les aultres se seent en tour.

Le Ban du Duc soit crie qu'aulcun de ceulx qui illec sont sur vie & sur membre
ne soit si hardy qu'il face à aulcun des champions aide ne nuysance par faict ne
par dict, & si aulcun faict contre ce, il sera mis en la prison du Duc &
l'amendera à sa volonté.

Après les champions soient appellés au champ & jurent les parolles de la
bataille, & s'agenouillent tous deux & s'entretiennent par les mains, l'appelleur
à dextre & defenseur à senestre. L'en doibt demander à chascun comme il a
nom en baptesme, & s'il croit en Pere, en Filz, & en benoist sainct Esprit, s'il
tient la foi que saincte Eglise garde.

Quand chascun aura respondu ouy: le defenseur jurera en ceste forme: Oes
homme que je tient par la main senestre, qui T. te faict appeller en baptesme
que ton pere ne meurdry en felonnie: ainsi maist Dieu & ses Saincts.
L'appelleur jurera après: Oes homme que je tient par la main dextre qui R. te
faict appeller en baptesme: que des parolles que tu as jurées tu te es parjuré:
ainsi maist Dieu & ses Saincts. Après si jureront les sorceries. Le defenseur
jurera premier que par luy que par aultre n'a faict apporter sorceries en champ
qui luy puissent ne doibvent ayder, ne à son adversaire nuyre. Et après
l'appelleur jurera ainsy. L'en baillera lors a chascun l'escu & le baston, & les
quatre Chevaliers qui sont esleuz à garder le champ seront entre eulx deux tant
qu'ilz ayent aoure avenaument & le ban du Duc sera crye de rechef. Quant ilz
auront aoure, les quatre Chevaliers se trairons ès ourées du champ en quatre
parties.

Se le defenseur se peult defendre tant que les estoiles appairent en Ciel, il aura
la victoire. Et cette forme doibt estre gardée en toutes les batailles, fors que le
serment doibt estre faict des parolles de quoi la bataille fut gaigée.

Dans Britton & dans l'ancien Coutumier Normand l'appareil des combats, on le
voit, respire je ne scais quoi de lugubre & de terrible 44, qui laissoit agir

Page 151

librement les regrets & la terreur sur l'ame d'un accusateur ou d'un accusé
coupable. On n'y voit aucune différence entre l'armure du roturier & du noble;
la simplicité du serment, le laconisme des proclamations, la solitude où les
combattans étoient retenus jusqu'àu moment critique duquel dépendoit le sort
de leur cause; tout cela nous retrace les formalités prescrites par les
Capitulaires. En effet, le bâton est l'unique arme qu'ils permettoient dans ces
combats 45. S'agissoit-il chez les Allemands de connoître à qui appartenoit un
terrain usurpé? Le Demandeur disoit, voilà ma borne; l'autre repliquoit, c'est ici
la mienne, hic est terminus. Le Comte marquoit l'endroit indiqué par les deux
contendans, & chacun d'eux ayant pris une portion du terrain, dont il se disoit
propriétaire, l'enveloppoit d'un linge, y mettoit son cachet, & le déposoit pour
gage de la bataille entre les mains du Comte. Au moment assigné pour le
combat, ces deux morceaux de terre étoient placés entre les parties, elles
touchoient avec leur épée le morceau qu'elles prétendoient avoir respectivement
tiré de leur fonds; & après avoir prié Dieu d'accorder la victoire à celui qui
avoit le meilleur droit, elles en venoient aux mains. 46 Les Coutumes des
Bavarois à cet égard n'étoient pas plus pompeuses. 47
Note 44: (retour) Abbé Vély, tom. 6, pag. 111.

Note 45: (retour) Capitul. Carol. Magn. ann. 801, pag. 354. Balus.

Note 46: (retour) Capitul. ann. 630, art. 84, col. 80, ibid.

Note 47: (retour) Leg, Bajuvarior. tit. 15, 16, 17. Balus. col. 133 & suivantes.

Ce n'est donc ni dans les établissemens de saint Louis, ni dans les autres écrits
du 13e. siecle, qu'il faut rechercher les pratiques anciennes 48. Les corrections
que ces écrits ont faites dans ces pratiques, loin de tendre en effet à anéantir
l'usage révoltant des combats, devoient au contraire les rendre plus fréquens.
Ces corrections consistent en des formalités qui ne servoient qu'à distraire les
combattans du danger auquel ils s'exposoient: des chevaux superbement
enharnachés, des armes brillantes, un cortége choisi d'amis & de gardes, tout
cela exigeoit de longs préparatifs. Ces arrangemens multipliés, & qui
précédoient le combat, formoient autant de liens qu'une ame fiere & hautaine se
mettoit insensiblement dans l'impuissance de rompre. Les guerres avec les
Orientaux avoient communiqué aux François le goût de ces derniers pour le
faste & pour l'extraordinaire: de là le Formulaire des combats à outrance dressé
en 1306, sous Philippe le Bel 49. Qu'on le compare aux Capitulaires ou aux
Coutumes Normandes introduites en Angleterre après la conquête, & l'on verra

Page 152

lesquels de ces Coutumes ou de ce formulaire peuvent nous donner une idée
plus juste des anciennes pratiques l'article 63 de l'Ordonnance de Guillaume le
Conquérant fait assez clairement entendre que l'article 62, contient une addition
aux Loix d'Edouard, & en même temps il prouve ainsi que les articles qui le
suivent, qu'en Normandie, dès le 10e siecle, il n'y avoit aucun cas où le combat
fût indispensable. Les facilités procurées par les établissemens de saint Louis,
pour se soustraire à cette barbare Coutume, ont donc été mal-à-propos
attribuées jusqu'ici à ce pieux Monarque.
Note 48: (retour) Esprit des Loix, tom. 3, I. 28, c. 23.

Note 49: (retour) Recueil des Ordonnances par Delauriere, premier vol. pag. 435.
Voici comment ce Formulaire est conçu:

Premierement. Nous voulons & ordonnons qu'il soit chose notoire, certaine &
évidente, que le maléfice soit advenu. Et ce signifie l'acte où il aperra évidemment
homicide, trahison ou autre vraysemblable maléfice par évidente suspicion.

Secondement. Que le cas soit tel que mort naturelle en deust ensuivir, excepté cas de
larecin, auquel gaige de bataille ne chiet point. Et ce signifie la clause par quoy peine
de mort s'en deust ensuivir.

Tiercement. Qu'ils ne puisent estre punis autrement que par voye de gaige. Et ce
signifie la cause en trahison reposte, si que celuy qui l'auroit fait ne se pourroit
deffendre que par son corps.

Quartement. Que celuy que on veut appeller soit diffamé du fait par indices ou
présomptions semblables à vérité. Et ce signifie la cause des indices.

Comment le deffendeur se vient présenter devant le Juge sans estre adjourné.

En gaige de bataille, tout homme qui se dit vray, & sans coulpe, est tenu de soy
rendre sans adjournement, s'il sçait estre accusé; mais on luy doit donner bon délay
pour avoir ses amis.

Item. Voulons & ordonnons, selon le texte de nosdites Lettres, que jaçoit ce que en
larecin chiet peine de mort, toutes voyes il n'y chiet point gaige de bataille, si comme
il est contenu en la cause de larrecin excepté.

Item. Voulons & ordonnons que quand on propose aucun cas de gaige bataille,
duquel peine de mort s'en deust ensuivir, excepté larrecin, comme dit est, il suffit que
l'appellant die que l'appellé a fait, ou fait faire le cas par luy ou par autre, supposé
que l'appellant ne nomme point par qui.

Item. Si le cas est proposé en generaux termes, comme de dire, je te dis, & veux dire,
maintenir & soustenir que tel N. a traistreusement tué ou fait tuer tel N. Nous
voulons & ordonnons que telle proposition soit non suffisante & indigne d'y
répondre, selon le stile de notre Court de France; mais luy convient dire le lieu où le
maléfice a esté fait, le temps & le jour que sera mort la personne ou que la trahison
aura esté faite; toutes voyes en telle condition pourroit estre l'information du

Page 153

maléfice, qu'il ne seroit ja besoin de dire l'heure ne le jour qui pourroit estre occult
de scavoir.

Item. Voulons & ordonnons que si le Juge ordonne gaige ou combat contre les
Coutumes contenues en nos dites Lettres, de tout ce qui sera fait au contraire pourra
estre appellé.

Item. Voulons & ordonnons que se l'une des Parties se départoit de nostre Court,
après les gaiges jettés & receus, sans nostre congié, iceluy departant ainsy, voulons
& ordonnons qu'il soit tenu & prononcié convaincu.

Item. Voulons & ordonnons que le demandeur ou appellant doive dire ou faire dire
par un Advocat son propos devant nous, ou son Juge compétent, contre sa Partie
adverse, luy présent, & se doivent garder de dire chose on chée vilennie qui ne serve
à sa querelle seulement, & doit conclurre & requerir que si l'appellé ou deffendant
confesse les choses par luy proposées estre vrayes, qu'il soit condamné avoir forfait,
& confisqué corps & biens à nous, ou estre puni de telle peine, comme droit,
coustume & la matiere le requierent; & se ledit appellé ou deffendant le nie, adonc
ledit appellant doit dire qu'il ne pourroit prouver par témoins, ne autrement, que par
son corps contre le sien ou par son advoué en champ clos, comme Gentilhomme &
preud'homme doit faire, en ma présence, comme Juge & Prince souverain. Et alors
doit jetter son gaige de bataille, & puis faire sa retenue de conseil, d'armes, de
chevaux & de toutes autres choses nécessaires & convenables à gaige de bataille, &
que en tel cas, selon la noblesse & condition de luy appartient, avec toutes les
protestations qui s'ensuivent, les quelles protestations voulons & ordonnons qu'elles
soient registrées, pour scavoir s'il y aura gaige ou non.

Item. Et premier dira, très-haut, très-excellent & très-puissant Prince & nostre
souverain Seigneur; ou s'il n'est, ou sont du Royaume de France, au lieu de dire
souverain Seigneur, diront nostre Juge compétant pour donner plus brieve fin aux
choses que j'ai dites, je proteste & retiens que par leale exoine de mon corps je
puisse avoir un Gentilhomme pour celui jour mon advoué, qui en ma présence, si je
puis ou en mon absence, à l'aide de Dieu & de Nostre-Dame, fera son devoir, à mes
périls, cousts & dépens, comme raison est, toutes & quantes fois qu'il vous plaira. Et
semblablement de conseil, d'armes & de chevaux, comme pour ma propre personne,
& ainsi comme en tel cas appartient.

Item. Voulons & ordonnons que le deffendeur, s'il voudra sur ses périls dire au
contraire, & requerir que les injures dites par l'appellant soient amendées de telle
amende & peine qu'il devroit porter, s'il avoit fait les choses dessus dites, & que
l'appellant, sauve l'honneur de nostre Maistre ou de son Juge compétant, a
faulsement & mauvaisement menti, & comme faux & mauvais qu'il est de dire ce
qu'il dit, & s'en deffendra ledit deffendeur à l'aide de Dieu & de Nostre-Dame, par
son corps, ou par son advoué, cessant toute leale exoine, s'il est dit & jugé que gaige
de bataille y soit, au lieu, jour & place que par le Roi, comme leur souverain Juge,
sera dit & ordonné.

Et lors doit lever & prendre le gaige de terre, & puis faire ses protestations dessus
dites, & requerir son advoué, en cas de leale exoine, demander & faire retenue de
conseil, d'armes & de chevaux, & de toutes autres choses nécessaires & convenables
à gaige de bataille, selon la noblesse & condition de luy, & le surplus ainsi que dit
est, lesquelles paroles & deffenses voulons & ordonnons que soient semblablement
escrites & registrées pour scavoir s'il y aura gaige ou non, & pour l'amender l'un

Page 154

envers l'autre, selon que Justice le requerra. Et pour ce chacun d'eux jurera &
prometra, & se obligera de comparoir aux jours, heure & place à iceux assignez, tant
à la journée, à scavoir, se gaige y sera, comme à celle de la bataille, si bataille y
chiet, selon l'information & le propos, lequel sera bien veu & sainement regardé par
notables & preud'hommes Clercs, Chevaliers & Escuyers, sans faveur de nully,
lequel gaige ou non sera devant eux adjugé au jour & place, comme dit est, sur la
peine d'estre réputé comme recréant ou convaincu celuy à qui la faute sera.

Et oultre voulons & ordonnons qu'ils soient arrestez, se ils ne donnent bons &
suffisans gaiges ou plaiges de non partir sans nostre congié & licence.

Item. Et pour ce que il est de coustume que l'appellant & le deffendant entrent au
champ, portans avec eux toutes leurs armes, desquelles ils entendent offendre l'un
l'autre, & eux deffendre, partans de leurs hostels à cheval, eux & leurs chevaux
houssez & teniclés, avec paremens de leurs armes, les visieres baissées, les escus au
col, les glaives au poing, les espées & dagues chaintes, & en tous estats & manieres
qu'ils entendront eux combattre, soit à pied ou à cheval; car ce ils faisoient porter
leurs dites armes par aucuns autres, & portassent leurs visieres levées sans nostre
congié ou de leur Juge, ce leur porteroit tel préjudice, qu'ils seroient contraints de
combattre en tel estat qu'ils seroient entrez au champ, selon la Coustume de présent,
& du droit d'armes.

Et parce que cette Coustume nous semble pour le combateur aucunement ennuyeuse,
par nos dites Lettres & Chapitres de présent, voulons & ordonnons que lesdits
combateurs puissent partir aux heures assignées, montez & armez comme dit est,
entrans au champ, leur visieres levées, faisant porter devant eux leurs escus, leurs
glaives & toutes les autres armures raisonnables de combattre en tel cas.

Et tant plus pour donner à connoissance qu'ils sont vrais Chrestiens, partant de leurs
hostels, se seigneront de leurs main droites, & porteront le crucifix ou bannieres où
seront portraits Nostre-Seigneur, Nostre-Dame ou les Anges, ou Saints ou Saintes où
ils auront leurs dévotions, desquelles enseignes ou bannieres se seigneront toujours
jusques à ce qu'ils soient descendus dedans leurs pavillons & tentes.

Item. Et par les anciennes Coustumes de nostre Royaulme de France l'appellant se
doit présenter au champ premier, & devant l'heure de midy, & le deffendant devant
l'heure de none, & quiconque deffaut de l'heure, il est tenu & jugié pour convaincu,
se la grace & mercy du Juge ne s'y estend, lesquelles constitutions nous voulons &
approuvons qu'elles tiennent & vallent: néantmoins pour aucunes bonnes raisons à ce
nous mouvans, lesdites Ordonnances atrempons & consentons que nous ou le Juge
puissions avanchier ou tarder le jour ou l'heure, selon la disposition du temps, ainsi
qu'à tous Juges plaira, & les prendre à nos mains pour les accorder, & ordonner à
l'honneur & bien de tous deux qui pourra, ou pour donner autre jour & heure, tant
avant la bataille commanchiée, comme en combattant, pour parfaire leur bataille, &
en les remettant au mesme & semblable point & party, comme l'on les aura prins,
sans ce que nul d'eux se puist jamais excuser, complaindre, deffendre, ne protester
contre leurs Juges compétens.

S'ensuit le premier des trois cris, & les cinq deffenses que le Roy d'armes ou Hérault
doit faire à tous gaiges de bataille.

Premierement. Ledit Roy d'armes ou Hérault doit venir à cheval à la porte des lices,
& là doit une fois crier que l'appellant viegne.

Page 155

Secondement. Une autre fois crier que l'appellé viegne, quand l'appellant & l'appellé
ou deffendant seront entrez & auront fait au Juge leurs protestations, & seront
descendus en leurs pavillons.

Et tiercement. Quant ils seront retournés de faire leurs derniers seremens, les Rois &
Heraults d'armes, par la maniere qui s'en suit, crieront à haute voix: Or oez, or oez,
Seigneurs, Chevaliers, Escuyers & toutes manieres de gens que nostre souverain
Seigneur, par la grace de Dieu, Roi de France, vous commande & deffend, sur peine
de perdre corps & avoir, que nul ne soit armé, ne porte espées ne autre harnois
quelconques, se ne sont les gardes du champ, & ceux qui de par ledit Roy nostre Sire
en auront congié. Ainçois le Roy nostre souverain Seigneur vous deffend &
commande que nul de quelconque condition qu'il soit, durant la bataille ne soit à
cheval, & ce aux Gentilshommes sur peine de perdre le cheval, & aux serviteurs &
roturiers sur peine de perdre l'oreille; & ceux qui convoyeront les combattans, eux
descendus devant la porte du champ, seront tenus de incontinent renvoyer leurs
chevaux sur la peine que dit est; ainçois le Roy nostre Sire vous commande &
deffend que nulle personne, de quelconque condition qu'il soit, ne entre au champ,
sinon ceux qui seront députez, ne ne soient sur les lices, sur peine de perdre corps &
biens; ainçois le Roy nostre Sire commande & deffend à toutes personnes, de
quelconques conditions qu'ils soient, qu'ils se assient sur banc ou sur terre, afin que
chacun puisse voir les Parties combattre, & ce sur peine du poing. Ainçois le Roy
nostre Sire vous commande & deffend que nul ne parle, ne signe, ne tousse, ne
crache, ne crie, ne fasse aucun semblant, quel qu'il soit, sur peine de perdre corps &
avoir.

S'ensuivent les Requestes & Protestations que les deux Champions doivent faire à
l'entrée du champ.

Les protestations que les deux Champions doivent faire à l'entrée du champ sur la
porte des lices, soit au Connestable que le Roy y a commis, & aux Mareschaux ou
Mareschal du champ, qui là se trouvera, ausquels l'appellant dira, ou fera dire par
son Advocat, les paroles qui s'en suivent, qui est pour plusieurs raisons le meilleur;
& puis celles qu'il dira ou fera dire semblablement au Juge, quand il sera tout à
cheval entré dedans, & premierement celles de l'heure du champ: Nostre très-honoré
Seigneur, Monseigneur le Connestable, ou le Mareschal du champ, je suis tel N. de,
ou voicy tel N. lequel pardevant vous, comme celuy qui a cy esté ordonné de par
nostre Sire le Roy, se vient présenter armé & monté comme Gentilhomme qui doit
entrer en champ pour combattre contre tel N. sur telle querelle qu'il m'a faite, comme
faux, mauvais, traistre, meurtrier qu'il est, & de ce il prend Nostre-Seigneur, Nostre-
Dame & Monsieur Saint Georges le bon Chevalier à tesmoing à cette journée, à nous
par le Roy nostre souverain Seigneur assigneé, & pour ce faire & accomplir s'est
venu présenter pour faire son vray devoir, & vous requiers que luy livriez &
départiez sa portion du champ, du vent & du soleil, & de tout ce qui luy est
nécessaire, proufitable & convenable en tel cas. Et ce fait il fera son devoir à l'aide
de Dieu, de Nostre-Dame & de Monsieur Saint Georges le bon Chevalier, comme dit
est, & proteste qu'il puist combattre à cheval & à pied, ainsy comme mieux luy
semblera, & de soy armer ou desarmer de ses armes, & porter telles qu'il voudra, tant
pour offendre que pour deffendre à son plaisir, avant combattre ou en combattant, se
Dieu luy donne loisir de ce faire.

Item. Que se tel N. son adversaire portoit autres armures en champ qu'il ne devroit
par la Coustume de France, que icelles luy seroient ostées, & qu'en leur lieu n'en eust
nulles autres, ne puist avoir.

Page 156

Item. Se son ennemy avoir armes par mauvais arts forgées, comme par briefs,
charmes, sorts ou invocations des ennemis, parquoy il fut veu & conneu
manifestement que son bon droit luy fust empeschié avant la bataille, ou en
combattant, ou après que son bon droit puist estre moindre, ains soit le faux &
mauvais pugny comme ennemi de Dieu, traistre & meurtrier, selon la condition du
cas, & doit requerir que sur ce il doive specialement jurer.

Item. Doit requerir & protester que se le déplaisir de Dieu ne fust que au soleil
couchant il n'eust deconfit, & oultré son ennemy (laquelle chose il entend à faire se
Dieu plaist) neantmoins peut requerir qu'il luy soit donné du jour, autant comme il en
seroit passé en faisant les ceremonies, selon les droits & anciennes Coustumes, ou
autrement peut protester, s'il n'a l'espace d'un jour tout du long, lequel nous luy
devons consentir & octroyer.

Item. Et que se tel N. son adversaire ne soit venu dedans l'heure dite de par le Roy
nostre Sire, qu'il ne soit plus receu: mais soit tenu pour reprouvé & convaincu,
laquelle Requeste est & sera à nostre liberté, neantmoins que s'il tardoit sans nostre
volonté, qu'il soit fait comme dit est.

Item. Doit demander & très-expressement protester de porter avec lui, pain, vin &
autre viande pour mangier & boire l'espace d'un jour, si besoin lui estoit, & toutes
choses à lui convenables & necessaires en tel cas, tant pour lui que pour son cheval;
desquelles protestations & requestes, tant en general qu'en especial, il doit demander
acte & instrument, lesquelles protestations & requestes, voulons & ordonnons que
l'Appellant & deffendant puissent également & semblablement faire, & par la forme
que dit est, voulons & ordonnons qu'ils puissent combattre à cheval ou à pied, armez
chacun à sa volonté de tous bastons & harnois, excepté le mauvais engin, charmes,
charrois, & invocations d'ennemis, & toutes autres semblables choses deffendues
selon Dieu & sainte Eglise à tous bons Chrestiens.

Comment les eschafaux & les lices du champ doivent estre, le siege de la croix & du
Te igitur, avec les pavillons des Champions.

Item. Voulons & ordonnons que toutes lices de gaige de bataille ayent six-vingt pas
de tour, c'est à scavoir quarante pas de large, & quatre-vingt de long, lesquelles tous
Juges seront tenus de faire, & les retenir pour les autres s'il en venoit.

Item. Voulons & ordonnons que le siege & pavillon de l'Appellant quel qu'il soit,
sera à nostre main dextre, ou de son Juge, & celui du deffendant à la senestre.

Item. Quand chacun aura dit, ou fait dire par son Advocat les choses dessus dites,
avant qu'ils entrent au champ, doivent baisser leurs visieres, & y entrer leurs visieres
baissées, faisant le signe de la Croix, tout ainsi que dit est; & en celui état doivent
venir devant l'eschafaud où leur Juge sera, qui leur fera lever leurs visieres. Et se le
Roi estoit present, ils doivent dire: Très-excellent & très-puissant Prince, & nostre
Souverain Seigneur, je suis tel N. qui à vostre présence comme à nostre droiturier
Juge competant, suis venu à jour & l'heure par vous à moi assignée, pour faire mon
devoir contre tel N. à cause du meurtre & trahison qu'il a fait, & de ce j'en prends
Dieu de mon costé, qui me sera aujourd'hui en aide; & quant il aura dit au plus près
qu'il pourra par ses Conseillers lui sera baillé un escrit qui contiendra les paroles
dessus dites, lesquelles de sa propre main il baillera au Mareschal du champ qui les
recevra, & de ce fait nous lui donnerons congié d'aller descendre en son pavillon. Et

Page 157

se ainsi estoit que les paroles dessus dites escrites, il ne sceust dire, voulons &
ordonnons qu'elles puissent estre dites par un Advocat.

Item. Après tout ce, le Roi d'armes, ou Herault doit monter sut la porte des lices, &
illec doit faire son second cry; & les cinq deffenses par la forme & maniere que dit
est.

S'ensuivent les trois sermens que doivent faire ceux qui sont tenus combattre en
champ par gaige de bataille.

Premierement. Vient l'Appellant la visiere hauchée, tout à pied, partant de son
pavillon avec ses gardes & Conseil, armé de toutes ses armes, comme il est dit
dessus, & quand il sera dessous l'eschafaud où le juge est, il se mettra à genoux
devant un siege richement paré, le mieux que on pourra, ou scaura, où sera la figure
de nostre Redempteur Jesus-Christ en Croix couchié dessus un Te igitur, & à sa
dextre sera un Prestre, ou Religieux, qui lui dira par la maniere qui s'ensuit: Sire,
Chevalier, Escuyer, ou Seigneur de tel lieu, N. qui estes icy Appellant, véez icy la
remembrance de nostre Seigneur & Redempteur Jesus-Christ, laquelle est très-vraye,
qui voulut livrer son très précieux Corps à mort pour nous sauver. Or luy requerez
mercy, & priez-le que à ce jour vous veuille aider, se bon droit avez; Car il est le
Souverain Juge. Souviegnez vous des sermens que vous ferez, ou autrement vostre
ame, vostre honneur, & vous estes en péril. Alors ces paroles finies, le Mareschal
prend l'Appellant par ses deux mains à tout les gantelets, & met la droite sur celle
Croix, & la senestre sur le Te igitur, & puis luy dit: Vous tel N. dites comme moy, &
il le dit, s'il a bon droit, ou s'il se veut parjurer. Et lors le Mareschal dit: Je tel N.
appellant jure par la remembrance de la passion de nostre benoist Sauveur &
Redempteur Jesus Christ & sur les saincts Evangiles qui icy sont, & la foy de vray
Chrestien & du saint Baptesme que je tiens de Dieu, que j'ai certainement juste &
bonne querelle, & bon droit d'avoir en ce gaige de bataille appellé tel N. comme faux
& mauvais, traistre, meurtrier, ou dire selon le cas qu'il veut soustenir, qu'il est,
lequel a très fausse & mauvaise querelle de soy en deffendre; & ce luy montreray
aujourd'huy par mon corps, contre le sien, à l'aide de Dieu, de Nostre-Dame, & de
Monsieur saint Georges le bon Chevalier; lequel serment fait, ledit Appellant se
lieve, & se retourne à son pavillon, avec ceux qui l'ont conduit.

Item. Après ce, les Gardes vont au pavillon du deffendant, lequel ils menent pour
faire le serment à la susdite forme, avec les Conseillers, armé de toutes ses armes, &
le surplus comme dit est.

Item. Et quand le Prestre l'a bien admonesté, le Mareschal après tout ce, prent ses
deux mains à tout les gantelets, & les met ainsi qu'il a fait celles de l'Appellant, &
puis lui dit: Je tel N. en deffendant, jure sur cette remembrance de la passion de
nostre Seigneur Jesus-Christ, & sur les saincts Evangiles qui cy sont, & sur la foy de
vray Chrestien, & du sainct Baptesme, que je tiens de Dieu, que j'ay, & cuide avoir
fermement bonne, juste & sainte querelle, & bon droit de moy deffendre par gaige de
bataille, contre tel N. qui faulsement & mauvaisement m'a accusé, comme faux &
mauvais qu'il est, de moy avoir appellé, & de ce luy montreray aujourd'huy par mon
corps, contre le sien, à l'ayde de Dieu, de Nostre-Dame, & de Monsieur saint
Georges le bon Chevalier: ledit serment fait, le dit deffendant se lieve, & s'en
retourne à son pavillon, comme a fait l'Appellant.

Item. Au second serment, viendront les deux Parties, l'un après l'autre,
semblablement comme dessus, & pour abregier, jureront comme dessus il a esté

Page 158

devisé.

Item. Au tiers serment, les Gardes se départiront autant de l'un costé comme de
l'autre, & viendront aux deux Parties, & les meneront accompagnées de leurs
Conseillers, ainsi comme dit est, lesquels viendront pas à pas de part à part; & quand
ils seront agenouillez devant la Croix, & le Te igitur, le Mareschal prendra leurs
mains droites, & leur ostera leurs gantelets, lesquels il mettra sur la Croix. Alors doit
estre le Prestre present, pour leur ramentevoir la vraye Passion de nostre Seigneur
Jesus-Christ, la perdition de celuy qui aura tort, en ame & en corps, aux grands
sermens qu'ils ont faits, & seront jugez par la sentence de Dieu, qui est de ayder à
bon droit, les confortant de se mettre plutost à la mercy du Prince, que à la mercy ou
justice de Dieu, & pouvoir de l'ennemy.

Nous ordonnons que ce serment soit le dernier des trois, pour la mortelle haine qui
est entre eux, especialement quand ils se entreverront, & se entretiendront par les
mains; adonc le Mareschal leur demande, & premier à l'Appellant: Vous tel N.
comme Appellant, voulez vous jurer; & s'il se repent & fait conscience comme
Chrestien, nous le recevrons à nostre mercy, ou de son Juge avant qu'il ait combattu,
pour luy donner pénitence, ou autrement ordonner à nostre bon plaisir.

Dont se ainsi est, nous ordonnons qu'ils soient menez en leurs pavillons, & de là ne
partent jusques à nostre Commandement, ou du Juge devant qui ils seront venus.

Et s'il veut jurer & dire que ouy, alors le Mareschal demandera semblablement au
deffendant, & puis retournera à l'Appellant, & dira qu'il die comme luy: Je tel N.
Appellant, jure sur cette vraye figure de la Passion de nostre vray Redempteur Jesus-
Christ, & sur cestes Evangiles qui cy sont, sur la foy de Baptesme comme Chrestien,
que je tiens de Dieu, sur les très-souveraines joyes du Paradis, auxquelles je renonce
pour les très-angoissantes peines d'enfer, sur mon ame, sur ma vie, & sur mon
honneur que j'ay bonne, sainte, & juste querelle à combattre cetuy faux & mauvais,
traistre, meurtrier, parjure, menteur tel N. que je vois cy present devant moy, & de ce
j'en appelle Dieu mon vray Juge, Nostre-Dame & Monsieur saint Georges le bon
Chevalier à tesmoins, & pour ce leaument faire par les sermens que j'ay faits, je n'ay,
ne entens porter sur moy, ne sur mon cheval, paroles, pierres, herbes, charmes,
charrois, conjuremens, ne invocations d'ennemis, ne nulles autres choses, où j'aye
espérance d'avoir ayde, ne à luy nuire, ne ay recours fors que en Dieu, en mon bon
droit, par mon corps & mon cheval, & par mes armes, & sur ce je baise cette vraye
Croix, & les saints Evangiles & me tais. Après les sermens faits ledit Mareschal se
trait vers ledit deffendant, & pour abregier, l'un & l'autre dient ainsi comme dit est.
Et quant le deffendant a sur ses perils baisé la Croix, & le Te igitur pour plus clarifier
droit à celui qui l'a, le Mareschal les prend par les mains droites & les fait entretenir.
Lors il dit à l'Appellant, qu'il die après luy, en parlant à son ennemy: O! tu tel N. que
je tiens par la main droite, par les sermens que j'ay faits, la cause pourquoy je
t'appelle est vraye, & ay bonne cause de toy appeller, & à ce jour t'en combattray, tu
a mauvaise cause, & nulles raisons de toy en combattre & deffendre contre moy; &
tu le scays, dont j'en appelle à Dieu, nostre Dame & Monsieur saint Georges le bon
Chevalier à tesmoin, comme faux, traistre, meurtrier & foy mentie. Après ce le
Mareschal dit au Deffendeur qu'il die comme luy en parlant à l'Appellant: O! tu tel
N. que je tiens par la main droite, par les sermens que j'ay faits, à cause que tu m'as
appellé faux & mauvais, par quoy j'ay bonne & leallé cause de m'en deffendre &
combattre contre toy à ce jour, & tu as mauvaise cause, & fausse querelle de me
avoir appellé & combattre contre moy, comme tu le scais, dont de ce j'en appelle
Dieu, & Monsieur saint Georges le bon Chevalier à tesmoins, comme faux &

Page 159

mauvais que tu es. Et après tous les sermens faits & paroles dites, ils doivent rebaiser
le Crucifix, & puis chacun ensemble per aper se lever, & leur retourner en leurs
pavillons pour faire leur devoir. Et le Prestre prend alors sa Croix, son Te igitur, & le
siege sur quoy ils estoient, & les boulte hors & s'en va.

Le dernier des trois cris que le Roy d'armes ou Hérault doit crier à haute voix au
milieu des lices.

Or après ce que le Roy d'armes aura crié, & que chacun sera assis, & ordonné sans
dire mot, & que les Parties seront toutes prestes, & en point de faire leur devoir:
alors par le commandement du Mareschal, viendra le Roy d'armes, ou Hérault au
milieu des lices par trois fois crier faites vos devoirs, faites vos devoirs, faites vos
devoirs; & après ces paroles les deux champions souldront de leurs pavillons sur les
escabeaux qui seront là tout prests, & leurs bastons à l'entour de eux, dequoy ils se
doivent ayder, environnez de leurs Conseillers. Adonc subitement leurs pavillons
seront par dessus les lices jettez hors.

Et quand tout sera en point, lors le Mareschal partant, en criant par trois fois, laissez-
les aller, laissez-aller, laissez-les aller, & ces paroles dites, jette le gant, & alors qui
veut se monte prestement à cheval, & qui ne veut en gaige de querelle soit à son bon
plaisir. Alors les Conseillers sans plus attendre s'en partent, & laissent-là à chacun sa
bouteillette pleine de vin, & un pain lié en une touaillette, & fasse chacun le mieux
qu'il pourra.

Par quatre manieres le gaige de bataille est dit oultre.

Item. Voulons & ordonnons que gaige de bataille ne soit point oultré, fors par deux
manieres, c'est à sçavoir, quand l'une des Parties confesse sa coulpe, & est rendu; &
l'autre, qui est la seconde, quand l'un met l'autre hors des lices vif ou mort, dont mort
ou vif comme sera le corps, il sera du Juge livré au Mareschal, pour de luy faire
justice tout à nostre bon plaisir. Et lors s'il est vif, ordonnons qu'il soit en estant levé,
& par les Roys d'armes, Hérauts desarmé & les éguillettes coupées, & tout son
harnois, çà & là par les lices jettez, & puis a terre couchié, & s'il est mort soit ainsi
desarmé & laissé jusques à nostre Ordonnance, qui sera de pardonner, ou d'en faire
justice, tout ainsi que bon nous semblera: mais les pleiges seront arrestez jusques à la
satisfaction de Partie, & le surplus de ses biens à son Prince confisquez.

Item. Voulons & ordonnons que le Vainqueur se parte des lices honorablement à
cheval, par la forme qu'il y est entré, s'il n'a essoine de son corps, portant le baston
duquel il aura deconfit son Adversaire, en sa dextre main, & luy seront ses pleiges &
hostaiges délivréz. Et que de cette querelle, pour quelque information du contraire, il
ne soit tenu d'y respondre, ne nuls Juges ne l'en puissent plus contraindre, s'il ne
veult.

Quia transivit in rem judicatam, & judicatum inviolabiliter observari debet, &c.

Item. Voulons & ordonnons que le cheval, comme dit est, du vaincu, & generalement
toutes les autres choses que le vaincu aura apporté au champ, soient & appartiennent
de droit au Connestable, Mareschaux ou Mareschal du champ, qui pour ce jour en
auroit eu la charge & la garde.

CONCLUSION.

Page 160

Or faisons à Dieu priere qu'il garde le droit à qui l'ha, & que chacun bon Chrestien se
garde d'encherir en tel peril, car entre tous les perils qui sont, c'est celui que l'on doit
plus craindre & redouter, dont maint noble, s'en est trouvé deçeu, ayant bon droit, ou
non, par trop se confier en leurs engins, & en leurs forces, ou aveuglez, par ire, &
outrecuidance: & aucunes fois par la honte du monde, donnent, ou refusent la paix,
ou convenables partis, dont maintefois ont depuis porté de vieux pechez nouvelles
penitences, en méprisant & nonchalant le jugement de Dieu, mais qui se plaint, &
justice ne trouve, la doit-il de Dieu requerir: que si pour interest sans orgueil & mal
tolent, ains seulement pour son bon droit, il requierre bataille, ja ne doit redouter
engin, ne force: Car Dieu nostre Seigneur Jesus-Christ, le vray Juge, sera pour luy.

LXIV.

Page 161

1º. Le Conquérant emploie ici, comme équivalens, les termes d'Hundreds & de
Comtés, parce que sans cela les Anglois n'auroient pas compris la signification
de la premiere expression, & que la seconde n'auroit pas été intelligible aux
Normands. 2º. Il est observé dans cet article, à l'égard des Hundreds, que leur
établissement en Angleterre avoit précédé la conquête: en effet, les Coutumes
féodales avoient alors anéanti les Centaines en France. Dans les moyens que le
Conquérant prend aussi pour substituer les usages Normands aux Loix
d'Edouard, on trouve le tableau de ce qui a dû se passer en France durant
l'anarchie de la fin de la seconde Race, lorsque les maximes des Capitulaires
furent remplacées par les usages particuliers des Seigneuries.

LXVII.

Bracton donne le détail des différens supplices que le Conquérant avoit
déterminés pour chaque espece de crime & pour les différens degrés du même
crime. Prenons pour exemple de la proportion que ce Prince avoit sçu mettre
entre les peines & les fautes, ce qu'il avoit ordonné à l'égard du Rapt. Si quis
obviaverit mulieri vel alicubi invenerit eam solam vel socios habuerit cum pace
dimittat eam quàm si per inhonestatem tetigerit frangit edictum Regis &
emendabit secundum judicium commune.

Si autem contra voluntatem ejus jactet eam ad terram, forisfacit gratiam suam.

Quod si impudicè discooperuerit eam & se super eam posuerit, omnium
possessionum suarum incurrit damnum.

Quod si concubuerit cum ea, de vita & membris suis incurrit damnum.

De poena ejusdem, poursuit Bracton, secundum Legem Romanorum
Francorum & Anglorum.

Si eques esset, equus suus ad dedecus suum decoriabatur de superiori labro
quàm propius natibus abscindere debuit.

Item. Canis si secum habeat, leporarius vel alius eodem modo dedecorabitur. Si
habuerit ancipitrem, perdat beccum & ungues pedum & caudam 50.
Note 50: (retour) Ce Chapitre de Bracton est très-curieux. Il rapporte ainsi l'origine
de cette Coutume par laquelle la femme, en consentant d'épouser son ravisseur, lui

Page 162

sauvoit la vie, & primo surrexit in Francia (hæc consuetudo) pro quodam Comite
qui hospitatus est quemdam joculatorem cum uxore sua pulchra, quo mortuo (quali
morte non curamus evolvere) ipse quidem Comes habuit eam, ipsa nolente. Ipsa
autem quadam nocte exivit à castello, & fugiens venit Parisiis, ubi invenit Regem
Robertum, & cadens ad pedes ejus narravit eventum rei. Quam ut Rex audivit misit
propter Episcopos & Barones, qui tunc erant cum eo ad curiam, & præcepit mulieri
ut narraret eis omnia sicut ei fecerat, quod & ipsa fecit. Rex autem concilio
Episcoporum & Baronum, misit propter Comitem, ut statuto die veniret ad curiam,
ad disrationandum vel defendendum se si posset. Comes autem ut audivit verba
Regis, timens iram Regis pro suo maleficio, respondit quòd ad hunc terminum non
posset ire ad curiam, sed concilio amicorum suorum mandavit Regi, ad
pacificandam iram suam quod daret ei ducentas libras Beluacensis monetæ, & x.
equos de precio tanto: joculatrici autem centum libras, & eam daret in conjugem
diviti burgensi, aut militi, qui eam honestè custodiret omnibus diebus vitæ suæ. Rex
quidem omnia hæc subsannando renuit dicens, quòd non esset justus Vicarius Dei, si
tantam nequitiam venderet inultam argento, & cum magna ira fecit summonere
exercitum, disponens ire super eum, sed Barones precati sunt Regem, ut eis inducias
octo dierum donaret, & quòd possent eum adducere ad misericordiam suam: quod
vix concessit, & sic ipse Comes concilio Baronum venit ad curiam, & cùm Rex
comparuit quòd vellet cadere ad pedes ejus, divertit se dicens, aut pateretur justitiam
aut discederet à curia. Quid plura? Omnes Barones clamaverunt & confirmaverunt
contra Regem, quòd ipse Rex concesserat ei misericordiam suam, quando miserunt
eo, tandem Rex vix concessit. Episcopi, Comites & Barones locuti cum Comite,
disposuerunt, quòd ipse Comes duceret eam in uxorem, quæ erat pulchra & sapiens
& quæ largita est multas eleemosynas Ecclesiis & pauperibus: quæ tamen de Judeis
nata, à patre & matre & cunctis parentibus. Hæc dispensatio à talibus & tantis
facta, in tantum excrevit & sublimata est, quod jam multis locis quasi
consuetudinarie habetur.

Le même scrupule se remarque dans la distinction des peines attachées aux
autres crimes, & ce scrupule fait voir que l'esprit des premieres Loix de la
Monarchie Françoise s'étoit conservé jusqu'au 11e siecle 51. On le chercheroit
en vain dans les monumens François du même temps.
Note 51: (retour) Si qua libera femina Virgo vadit in itinere suo inter duas villas &
obviavit eam aliquis & per raptum denudet caput ejus cum sex solidis componat.

Et si ejus vestimenta levaverit ut usque ad genicula denudet cum sex solidis
componat.

Et si eam denudaverit ut genitalia ejus appareant vel posteriora cum duodecim
solidis componat.

Si, &c.

Lex Salic. c. 58, no 1 & sequent.

Wilkins a donné une édition des Loix d'Edouard, de laquelle je parlerai dans la
suite; & cet Auteur a terminé les additions que le Conquérant avoit faites à ces
Loix, par la Charte suivante.

Page 163

CARTA WILLELMI.

W. Gratia Dei, Rex Angliæ, Comitibus, Vice-Comitibus & omnibus Francigenis
& Anglis qui in Episcopatu Remegii Episcopi terras habent, salutem: Sciatis
vos omnes & cæteri mei fideles, qui in Anglia manent, quod Episcopales leges
quæ non bene nec secundum sanctorum Canonum præcepta usque ad mea
tempora ni regno Anglorum fuerunt communi concilio & consilio
Archiepiscoporum meorum, & cæterorum Episcoporum & Abbatum, & omnium
principum Regni mei emendandas judicavi. Propterea mando & regia
auctoritate præcipio, ut nullus Episcopus vel Archidiaconus, de legibus
Episcopalibus amplius in hundret placita teneant, nec causam quæ ad regimen
animarum pertinet, ad judicium secularium hominum adducant. Sed quicunque
secundum Episcopales leges de quacumque causa vel culpa interpellatus fuerit,
ad locum quem ad hoc Episcopus elegerit vel nominaverit, veniat, ibique de
causa sua respondeat, & non secundum hundret, sed secundum Canones &
Episcopales leges, rectum Deo & Episcopo suo faciat. Si vero aliquis per
superbiam elatus ad justitiam Episcopalem venire noluerit, vocetur semel,
secundo & tertio; quod si nec sic ad emendationem venerit, excommunicetur, &
si opus fuerit ad hoc vindicandum fortitudo & justitia Regis sive Vice-Comitis
adhibeatur. Ille autem qui vocatus ad justitiam Episcopi venire noluerit, pro
unaquaque vocatione legem Episcopalem emendabit. Hoc etiam defendo &
mea auctoritate interdico, ne ullus Vice-Comes aut præpositus aut minister
Regis nec aliquis laicus homo alium hominem sine justitia Episcopi ad
judicium adducat. Judicium vero in nullo loco portetur, nisi in Episcopali sede,
aut in illo loco quem ad hoc Episcopus constituerit.

De honestate & castitate dictorum Canonicorum.

In qua videlicet Matre Ecclesia canonici Deo servientes caste & catholice
vivant, nullaque inter eos præbenda ematur, vel vendatur, depulsa omni hæresi
symoniaca. Si quis autem, quod absit, aliter voluerit vivere, & canonicis
præceptis obedire noluerit, fraterno amore prima & secunda vice usque ad
tertiam à Decano & fratribus cæteris corrigatur. Si autem adhuc rebellis
permanserit, ad notitiam Episcopi perveniat, qui Episcopus una cum Decano &
fratribus cæteris adjunctis etiam orationum meditationibus fratrem infirmum
sanare & corrigere studeat. Si vero ipse taliter castigari noluerit, & proprio
reatui pertinaciter indulgere voluerit, omnibus rebus Ecclesiæ vacuus, ut
accessit, foras mittatur, & alter morum & scientiæ merito dignus, absque omni
munere, ut dictum est, locum ejus terram occupantis obtineat. His omnibus

Page 164

incommutabiliter ita dispositis veto & regali auctoritate prohibeo, ut quislibet
cujusque ordinis sacratissimis locis supradictis violentiam aliquam faciat, vel
de rebus eorundem aliquid minuat. Quod si Episcopus vel aliquis alius in
futuro suadente diabolo hoc vetitum facere temptaverit, deprimat & compescat
ejus nequitiam Rex, qui tunc temporis in hac patria regnaverit, ut regnum &
gloriam obtinere valeat in secula seculorum. Amen.

Remarques sur cette Charte.

Dans ma Remarque sur la Section 137 de Littleton, j'ai observé, à l'égard du
Concile tenu à Lislebonne par ordre de Guillaume le Conquérant, en 1080 52,
que lorsque les Ecclésiastiques avoient exercé anciennement en France quelque
portion de la Justice civile, ce n'avoit été que par exception au droit commun; &
en effet, leur Jurisdiction a tellement été bornée de tout temps aux matieres
purement spirituelles, que par l'article 3 du Concile ci-dessus cité, la
compétence dont le Conquérant prive les Evêques n'est relative qu'aux
épreuves; ils n'avoient donc encore usurpé alors que cette compétence sur les
Juges Laics. Cette opinion est très-opposée à celle de M. de Montesquieu sur
les Justices territoriales des Eglises 53, & trop conforme aux maximes de la
Charte que Wilkins nous offre ici, pour que je néglige l'occasion que cette
Charte me procure de développer l'équité des usages sur lesquels elle étoit
fondée. Mais pour se mettre bien au fait de la nature des justices que les Eglises
avoient eues jusqu'au temps du Conquérant en France & en Normandie sur les
hommes dépendans de leurs Bénéfices, il est indispensable de discuter le
systême de l'Auteur de l'Esprit des Loix sur l'antiquité des Hautes-Justices des
Seigneurs laïcs: car c'est de ce systême qu'il tire les principales preuves sur
lesquelles il appuye l'antiquité de celles qu'il attribue aux Eglises dès les temps
les plus reculés de la Monarchie Françoise.
Note 52: (retour) Norman. Sinod. Provincial. Dom. Bessin. pag. 67.

Note 53: (retour) Esprit des Loix, tom. 4, L. 30.

Selon l'illustre Magistrat 54 «c'étoit un principe fondamental de la Monarchie,
que ceux qui étoient sous la puissance militaire de quelqu'un, étoient aussi sous
la Jurisdiction civile.»
Note 54: (retour) Esprit des Loix, L. 30, c. 18.

Page 165

Arrêtons-nous d'abord à fonder les appuis que l'Auteur donne à cette assertion.
Il cite, en premier lieu,

Un Capitulaire de Louis le Débonnaire, en 815. En mettant sous les yeux du
Lecteur le texte de ce Capitulaire, il lui sera facile d'apprécier sans recherches
les conséquences que M. de Montesquieu en a tirées.

In nomine Domini, &c..... Ludovicus... Imperator Augustus omnibus fidelibus,
&c.

Sicut nullius vestrum notitiam effugisse putamus qualiter aliqui homines....
relictis propriis habitationibus & facultatibus quæ ad eos hereditario jure
pertinebant de partibus Hispaniæ ad nos confugerunt.... & à Sarracenorum
potestate se subtrahentes nostro Dominio libera & prompta voluntate se
subdiderunt, ita ad omnium vestrum notitiam pervenire volumus quod eosdem
homines sub protectione & defensione nostra receptos in libertate conservare
decrevimus.

Article premier.

Eo videlicet modo ut sicut ceteri liberi homines cum Comite suo in exercitum
pergant, &c.

II.

Ipsi vero pro majoribus causis sicut sunt homicidia, raptus, incendia,
deprædationes, membrorum amputationes, furta, latrocinia, alienarum rerum
invasiones, & undecunque à vicino suo aut criminaliter aut civiliter fuerit
accusatus & ad placitum venire jussus, ad Comitis sui mallum omnimodis
venire non recusent. Ceteras vero minores causas MORE suo, sicut hactenus
fecisse noscuntur, inter se mutuo definire non prohibeantur.

III.

Et si quispiam eorum in partem quam ille ad habitandum sibi occupaverat,
alios homines undecunque venientes adtraxerit, & secum in portione suâ quam
adprisionem vocant, habitare fecerit, utatur illorum servitio absque alicujus
contradictione vel impedimento & liceat illi eos distringere ad justitias

Page 166

faciendas quales ipsi inter se definire possunt. Cetera vero judicia id est
criminales actiones ad examen Comitis reserventur.

VI.

Noverint tamen iidem Hispani sibi licentiam à nobis inesse concessam ut se in
vassaticum Comitibus nostris more solito commendent. Et si beneficium
aliquod quisquam eorum ab eo cui se commendavit fuerit consecutus, sciat se
de illo tale obsequium seniori suo exhibere debere quale nostrates homines de
simili beneficio senioribus suis exhibere solent.

Dans ces différentes dispositions apperçoit-on la puissance militaire du Comte
marcher d'un pas égal avec sa jurisdiction civile sur les hommes libres? Le
Capitulaire a évidemment pour objet de communiquer aux Espagnols réfugiés
en France les priviléges dont les hommes libres, nés dans le Royaume, y
jouissoient alors, & de les assujettir aussi aux mêmes charges. Par conséquent
les priviléges & les charges qui sont accordés aux Espagnols par le Capitulaire,
nous donnent une idée juste des devoirs & des prérogatives attachés à la qualité
d'hommes libres François. Or, nous voyons que ces hommes libres marchoient
à la guerre sous les Comtes, que leurs causes les plus importantes, criminelles
ou civiles, c'est-à dire, celles où il s'agissoit de leur vie ou de leurs biens,
étoient de la compétence du Comte; mais les autres causes se décidoïent
entr'eux. L'homme libre pouvoit recevoir dans les aleux qui lui avoient été
donnés à défricher, adprisiones, telles personnes qu'il jugeoit à propos, & les
forcer de s'acquitter des fonctions auxquelles ils s'étoient obligés en s'y
établissant; l'une de ces fonctions étoit de concourir, avec le chef ou maître de
l'aleu, à rendre la justice à tous ceux qui y étoient domiciliés. Nous verrons
bientôt en quoi consistoit cette Justice. Si, au lieu d'un alleu, l'Espagnol avoit
pris un fonds en bénéfice, c'est-à-dire, à usufruit, il étoit tenu envers le Comte à
l'hommage & aux redevances convenues par la concession qui lui avoit été faite
de ce bénéfice. Ainsi, quoique le Comte eût sur les hommes libres toute la
puissance militaire, il n'exerçoit pas sur eux toute la Jurisdiction civile, les
Parties de cette Jurisdiction qui avoient plus de rapports avec les Justices
Seigneuriales, devenues si communes sous la troisieme Race, ne lui
appartenoient pas. C'étoit, en effet, l'homme libre qui dans l'intérieur de ses
terres régloit, conjointement avec les hommes libres qui s'y étoient établis, tout
ce qui intéressoit la tranquillité & la culture de ses domaines. Le Comte, au
nom du Roi, décidoit de tout ce qui attaquoit la police générale du Royaume; il

Page 167

connoissoit des meurtres, des vols, des usurpations, &c. Mais l'infraction des
Réglemens domestiques & économiques établis dans un alleu par le chef de la
famille composée d'hommes libres qui habitoient cet alleu, cette infraction, dis-
je, étoit soumise au jugement de ceux d'entre ces hommes que la famille avoit
choisis pour la gouverner. N'oublions pas cette premiere vérité, elle est comme
la clef de toutes les difficultés qui se rencontreront dans les divers Capitulaires
que M. de Montesquieu va nous opposer.

Cet Auteur, toujours frapé de la maxime que la puissance militaire entraînoit
nécessairement après elle la Jurisdiction civile, croit trouver dans le cinquieme
Capitulaire de Louis le Débonnaire de l'an 819, art. 14, que les Placités du
Comte étoient appellés les Placités de l'homme libre; & que de-là ce n'étoit que
dans ces Placités du Comte, & non dans ceux de ses Officiers qu'on pouvoit
juger les questions sur la liberté; mais ce cinquieme Capitulaire de 819 ne dit
rien de semblable. Il enjoint seulement aux hommes libres de se trouver chaque
année aux trois Placités généraux du Comte, à moins qu'ils n'y soient appellés
comme accusés ou comme accusateurs, ou pour rendre témoignage; & il ajoûte
ad cætera vero (Placita) quæ Centenarii tenent non alius venire jubeatur nisi
qui aut lingat, aut judicat, aut testificatur. Or, cette derniere disposition fait
clairement entendre que les Placités généraux du Comte n'étoient que pour les
causes extraordinaires des hommes libres, c'est-à-dire, comme on vient de
l'observer, pour les causes qui intéressoient la police de l'Etat, mais que le
Centenier jugeoit les causes ordinaires des hommes libres du ressort de sa
Centaine. Telle étoit donc la distinction des Jurisdictions. Les causes majeures
& l'état des personnes, la liberté par conséquent étoient de la compétence du
Roi, au nom duquel le Comte les décidoit; les moindres causes qui avoient pour
objet la vente, l'achat, l'échange pour choses mobiliaires ou les services promis,
appartenoient aux Centeniers; l'instruction même des affaires criminelles,
pourvu qu'ils ne les jugeassent pas, les regardoit aussi 55: & il restoit à ce
moyen aux chefs de famille ou hommes libres propriétaires d'alleux le droit de
prononcer provisoirement 56 sur les contestations qui naissoient dans l'étendue
de leur domaine, & qui en altéroient l'ordre ou préjudicioient à sa culture.
Note 55: (retour) Ceci s'induit du Capitul. 79, L. 3. Collect. Ansegise, ut nullus homo
usque ad mortem, &c. judicetur. Voyez Capitul. 801, art. 30, col. 354. Chantereau, L.
4.

Note 56: (retour) Les Sujets prenoient pour modeles de la discipline de leur famille
celle qui s'observoit dans les familles ou Métairies du Souverain. De même donc que
dans ces Métairies celui qui y remplissoit quelqu'Office pouvoit s'adresser au Roi
contre le Bénéficier qui lui faisoit injustice; de même aussi le Colon d'une Métairie,

Page 168

appartenant a un homme libre, pouvoit se plaindre contre cet homme au Centenier, &
au Comte si le Centenier ne lui rendoit pas justice. Capitul. ann. 800, art. 57, Coll.
339, Balus.

Les Plaids du Comte n'étoient donc pas plus particulierement les Plaids de
l'homme libre que ne l'étoient les Plaids du Centenier, & la Jurisdiction
provisoire du chef de famille. Et de ce que l'homme libre marchoit à la guerre
sous le Comte, il ne s'ensuivoit pas ni que le Comte fût son seul Juge, ni que les
Placités du Comte dussent porter exclusivement le titre de Placités des hommes
libres. Ce n'étoit pas encore parce que les vassaux des Evêques & des Leudes
n'étoient point sous la Jurisdiction civile des Comtes, que ces Seigneurs ne les
menoient point à la guerre. En effet, le premier & le deuxieme Capitulaire de
812. Collect. de Balus. col. 490 & 494, & le huitieme Capitulaire de 803, qui
est le 141 du 7e Livre de la Collection d'Ansegise, combinés ensemble,
fournissent la preuve du contraire.

Ut omnis liber homo, ce sont les termes du premier Capitulaire de 812, art. I,
qui quatuor mansos vestitos de proprio suo sive de alicujus beneficio habet ipse
se præparet & ipse in hostem pergat sive cum seniore suo.

L'article 7 du 2e Capitulaire s'exprime ainsi:

De Vassis Dominicis qui adhuc intra casam serviunt & tamen beneficia habere
noscuntur, statum est ut quicunque ex eis cum domno imperatore domi
remanserint vassalos suos casatos secum non retineant, sed cum Comite cujus
pagenses sunt ire permittant.

Ces Capitulaires indiquent trois sortes d'hommes libres: 1º. Celui qui a quatre
manses en propre, & qui peut de lui-même se rendre à l'armée, ipse in hostem
pergat, ipse se præparet.

2º. Celui qui avoit en bénéfice une portion des propriétés d'un autre, & il devoit
aller au combat sous le chef de famille propriétaire de l'aleu où il résidoit: 3º.
celui qui étant casé, c'est-à-dire, domicilié dans l'étendue d'un bénéfice du Roi,
avoit pour bénéficier un vassal du Roi, un Leude qui, étant de service à la Cour,
ne pouvoit le conduire, & qui par cette raison étoit obligé de se réunir à la
milice du Comte dans le ressort duquel le bénéfice étoit enclavé. Or, la
distinction de ces trois ordres suffit pour détruire le systême de M. de
Montesquieu: car, selon ce systême, l'homme libre de la premiere classe, qui

Page 169

avoit le droit d'aller lui-même à l'armée, auroit dû aussi avoir le droit de se
juger, ce qui ne peut être raisonnablement admis.

L'homme libre de la seconde classe n'auroit dû reconnoître que la Jurisdiction
civile du chef de la Famille dont il auroit été membre; & j'ai déjà prouvé que ce
chef n'exerçoit qu'une Jurisdiction provisoire & purement domestique &
économique sur ceux qui étoient domiciliés dans ses terres.

Enfin, l'homme libre de la troisieme condition n'auroit été soumis qu'à la
Jurisdiction civile du Leude dans le bénéfice duquel il auroit été casé; & rien
jusqu'ici n'a prouvé qu'un Leude bénéficier ait jamais eu cette Jurisdiction
civile.

Disons plus, le huitieme Capitulaire de 803 dit: Reliqui vero (Episcopi) qui ad
Ecclesias suas remanent suos homines, bene armatos nobiscum, aut cum
quibus jusserimus dirigant. D'où il suit que le Roi pouvoit enjoindre aux
Comtes, comme aux autres Commandans de sa milice, d'y recevoir les hommes
libres vassaux des Evêques; & cependant, selon l'Auteur de l'Esprit des Loix,
les Comtes n'avoient pas sur ces hommes dépendans des Eglises la Jurisdiction
civile; cette Jurisdiction civile ne marchoit donc pas toujours d'un pas égal
avec la puissance militaire des Comtes. La justesse de cette conséquence va se
faire de plus en plus sentir en parcourant le vingtieme Chapitre du Livre 30 de
l'Esprit des Loix: Je vois déjà naître, dit M. de Montesquieu, la Justice des
Seigneurs, &c.

Les fiefs comprenoient de grands territoires,.... ceux qui les obtinrent... en
tirerent tous les fruits & tous les émolumens; & comme un des plus
considérables étoient les profits judiciaires, (freda), il suivoit que celui qui
avoit le fief avoit aussi la justice, qui ne s'exerçoit que par des compositions
aux parens & des profits au Seigneur.

Tout est ici confondu; on attribue le nom de fief aux bénéfices; on suppose que
les fruits des bénéfices, entr'autres le fredum qui est expressément conservé au
Domaine Royal par le Capitulaire de Villis, en 800, Balus. col. 339, appartenoit
aux Bénéficiers, suivant ce Capitulaire. Les Formules 3, 4, 14 & 17 du premier
livre de Marculphe, que l'on cite en preuve de cette supposition, enchérissent
encore sur son inconséquence; ces Formules exemptent les fonds accordés à
titre de bénéfice aux Ecclésiastiques ou aux Leudes, du payement du fredum.
Cette exemption prouve-t-elle que les Bénéficiers Laïcs ou Ecclésiastiques

Page 170

percevoient ce droit à leur profit? Le Roi le consacre, ce droit, à la décoration
des Eglises: par-là accorde-t-il aux Evêques le pouvoir de condamner leurs
Vassaux au payement de ce droit? Ces Formules interdisent aux Juges d'entrer
dans les bénéfices, d'en distraire aucun domicilié pour venir cautionner
quelqu'un dans leurs Tribunaux; ils défendent aux envoyés du Roi d'y prendre
leur logement: & de là M. de Montesquieu infere que la justice fut dans les fiefs
anciens & dans les fiefs nouveaux un droit inhérent au fief même. Et c'est au
contraire parce que les bénéfices n'avoient pas de justices qui leur fussent
propres, qui y fussent inhérentes, qu'il y avoit nécessité de soustraire ces
bénéfices aux droits que des Juges, dans le ressort de la Jurisdiction desquels
ces bénéfices restoient, auroient pu y exiger. Il y a plus: s'il eût été de l'essence
des bénéfices d'avoir le fredum, d'être affranchis de loger les Juges dans le
district desquels ils se trouvoient situés, il auroit suffi dans les Chartes de
concession de ces bénéfices, d'y exprimer l'attribution de Justice, afin que ces
prérogatives leur eussent appartenues; cependant nulle mention de Justice dans
ces Chartes; le nom de Justice étoit néanmoins bien usité du temps de
Marculphe. M. de Montesquieu semble avoir pressenti la force de ces
argumens, & il paroît moins compter sur les Capitulaires & sur les Formules de
Marculphe, que sur l'autorité de du Cange. Si la Justice n'étoit point une
dépendance du fief; pourquoi, demande le sçavant Magistrat, voit-on par-tout
que le service du fief étoit de servir le Roi ou le Seigneur, & dans leurs Cours &
dans leurs guerres?

D'abord on pourroit répondre à ceci qu'en donnant des bénéfices à des Evêques
ou à des Leudes, le Roi ne dispensoit ni ces Leudes ni ces Evêques d'assister
aux Jugemens que la Cour rendoit; mais une réponse plus tranchante, c'est que
du Cange a parlé des fiefs, & que dans M. de Montesquieu il s'agit de
bénéfices.

Les mêmes erreurs que nous venons de relever sont reproduites avec moins de
ménagemens encore dans le chapitre 21 du livre 30 de notre Auteur: Persuadé
que les Justices étoient toujours établies dans les domaines donnés par nos
Rois aux Eglises, il voit que le privilége de ces Justices étoit dans la nature de
la chose donnée. que le bien Ecclésiastique avoit ce privilege, parce qu'on ne le
lui ôtoit pas.

Que ces idées sont opposées aux 3e & 4e Formules du premier livre de
Marculphe! L'exemption de l'entrée des Juges sur les terres des Eglises est
également attribuée aux dons de fonds dépendans du Fisc, & aux dons d'alleux

Page 171

faits par des particuliers; Villas aut regiâ aut privatorum largitate conlatas.
Certainement M. de Montesquieu n'a pu penser que les Justices fussent dans la
nature de ces alleux; l'exemption dont parlent les Formules n'étoit donc pas
constitutive des Justices. Si elles s'approprioient le fredum, c'étoit par exception
au droit commun, par une grace particuliere du Souverain; & on ne voit nulle
part qu'elles ayent jamais prononcé cette condamnation contre leurs vassaux.
Leurs Agens touchoient au contraire cette amende des Juges qui les avoient
infligées ou reçues, in luminaribus ipsius Ecclesiæ per manum agentium eorum
proficiat in perpetuum.

Je ne m'arrêterai pas à prouver que le mot immunité employé dans les Formules
n'indique point le droit qu'avoient les Ecclésiastiques de rendre la Justice dans
leur territoire, parce qu'avant qu'on eût pû donner à ce mot cette signification,
il auroit fallu qu'on eût établi que les Ecclésiastiques avoient un droit de
Justice; droit qui devient plus incertain à mesure que nous sondons plus
attentivement les fondemens qu'on s'efforce de lui donner. En effet, il faut être
bien dépourvu de bonnes raisons pour alléguer en faveur de ce prétendu droit la
Loi Ripuaire.

L'article premier du titre 58 de cette Loi s'explique par le deuxieme Capitulaire
de Clotaire II, de l'année 615, article 7, Col. 23. Balus.

L'Eglise suivoit la Loi Romaine, & ceux qu'elle avoit affranchis restoient
tellement sous sa dépendance, quant à leurs biens, qu'elle héritoit d'eux s'ils
mouroient sans enfans. On ne pouvoit les poursuivre personnellement pour
affaires civiles dans les Tribunaux laïcs; parce qu'outre qu'ils n'avoient rien en
leur disposition, ils étoient encore considérés comme les mineurs ou les
infames 57. Et ils ne pouvoient ester en Jugement que par les Evêques ou les
Prevôts des Eglises; mais parce que les Evêques avoient Jurisdiction sur ces
affranchis, comme sur les Clercs & autres membres ou sujets de l'Ordre
Ecclésiastique 58. On ne peut pas dire que ces Evêques avoient une Justice
territoriale seigneuriale. Si de pareilles Justices eussent appartenu aux Eglises,
il auroit été inutile de faire des loix particulieres pour y assujettir les affranchis
de ces Eglises. On n'apperçoit d'ailleurs aucune trace de ces Justices dans
l'article 19 du 2e Capitulaire de Clotaire II. Il y est ordonné aux Evêques,
comme aux Comtes dont l'autorité s'étend sur divers cantons, de prendre leurs
Juges & leurs Commissaires dans le lieu où ils doivent rendre & recevoir
Justice.

Page 172

Note 57: (retour) Baluse, L. I, col. 1122.

Note 58: (retour) Les gens destinés à la culture des terres étoient dirigés par le
Vidame dans leurs opérations, & les Clercs étoient conduits par le Prevôt: Mandastis
ut Vice Dominus cum carris & operariis, & præpositus Clericos habentes Beneficia
secum adducerent. Hincmar. Epist. 30, 2e vol. pag. 316.

Episcopi vel potentes qui in aliis possident regionibus, judices vel missos
discussores de aliis provinciis non instituant nisi de loco qui justitiam
percipiant & aliis reddant.

Mais d'abord ne pourroit-on pas dire que le mot judices dans ce passage se
rapporte aux Comtes qui avoient seuls droit d'en instituer, & que l'institution
des Commissaires y est relative aux seuls Evêques? Ne pourroit-on pas ajouter
que les Juges institués par les Comtes rendoient la Justice, & que les
Commissaires des Evêques percevoient les amendes prononcées par ces Juges
au profit de leurs Eglises? Justitiam percipiant. Au reste supposons qu'il
s'agisse dans le Capitulaire de Juges & de Commissaires institués soit par les
Evêques soit par les Comtes, alors il ne sera pas possible de donner aux Juges
& aux Envoyés des Evêques d'autre Jurisdiction que celle qui leur est
confirmée par le Capitulaire de Carloman I, de l'année 882 titre 3 article 5, 6, 7,
9 & 14. Cette compétence y est bornée à veiller sur les vols qui se commettent
dans l'étendue de leur Diocese; pour cela il leur est permis de faire admonester
le coupable, afin qu'il s'amende & fasse pénitence du tort qu'il a fait aux
hommes de l'Eglise; mais monition purement canonique, vocabit illum sua
admonitione per suum presbiterum canonice ad emendationem & ad
poenitentiam ut Deo & Ecclesiæ satisfaciat quam læsit. Si l'accusé méprisoit
l'avertissement saluberrimam invitationem, l'Evêque avoit le droit de
l'excommunier, & il étoit tenu de donner avis de cette excommunication
Seniori, au Seigneur; c'est-à-dire, ou au chef de la famille sous lequel cet
accusé vivoit ou au Bénéficier dans le domaine duquel il résidoit. Quand le
coupable n'avoit dans le Diocese de l'Evêque ni alleux ni bénéfice qui infra
parochiam beneficia & alodum non habent, alors l'Evêque dont il dépendoit,
après avoir eu avis des déportemens de son vassal, députoit un de ses Prêtres
pour sommer en son nom ce criminel de se corriger. Lorsqu'un Evêque
s'absentoit il étoit tenu de laisser dans sa Ville un Coadjuteur pour remplir pour
lui ces différens devoirs, & si cet Evêque avoit des Bourgs ou Manoirs éloignés
de la Ville où son siége étoit établi, il devoit y préposer des Ecclésiastiques tant
pour réprimer par des peines canoniques les vagabonds, que pour décider
canoniquement les contestations qui s'élevoient entre les jeunes Prêtres.

Page 173

Les Evêques étoient tellement restraints à une Jurisdiction purement spirituelle,
que les Capitulaires ordonnent aux Vicomtes, aux Centeniers & autres Juges
laïcs, mundanæ legis documentis eruditis de procurer aux Ordonnances des
Prélats leur exécution; & qu'à l'égard de certaines taxes qui se percevoient
induement dans l'étendue des Domaines Ecclésiastiques, il veut qu'en cas de
contestation la cause soit décidée seulement en présence de l'Envoyé de
l'Evêque, & de l'Envoyé du Comte.

Ni le Concile de Paris, en 615, ni le premier Capitulaire de l'an 802, ni celui de
l'an 858, n'offrent rien qui réalise l'idée d'une justice civile & territoriale
attribuée aux Eglises. Au contraire la Justice Ecclésiastique dont ils reglent la
compétence & l'administration n'est relative qu'au caractere de ceux qui y sont
sujets 59; ce sont des Clercs, des hommes de l'Eglise, des affranchis de l'Eglise,
des Religieuses, sur lesquels cette Justice s'exerce; les Avoués, les Vidames, les
Centeniers des Evêques l'exercent par les maximes canoniques, & hoc omnino
observent ut nullatenus à quibus magis nobis à canonica vel regulari norma
discedant, sed humilitatem in omnibus habeant, art. 13, 1. Capitul. 802, Balus.
col. 366. Et encore l'exercice de cette Justice lorsqu'elle a pour objet des
voyageurs, des veuves, des orphelins, des pauvres, doit se concerter avec les
Comtes, article 14. ibid. Il y a plus, dans les Plaids tenus conjointement par les
Evêques & les Commissaires du Roi & les Comtes, tels que ceux dont fait
mention le titre 25 des Capitulaires de Charles le Chauve, col. 99, de Baluse, 2
vol. les Evêques ne sont appellés que pour y prêcher la doctrine évangélique, y
représenter aux méchans les peines auxquelles ils s'exposent par leurs forfaits:
Episcopi omnibus demonstrent quam grave hoc peccatum sit & qualem
poenitentiam quærit & qualem damnationem nisi poenitentia succurrerit,
adquirat.
Note 59: (retour) Voyez Admonit. ad Ludovic. German. Regem. ad Hincmar. ann.
858, c. 7.

Le titre 27 de ces Capitulaires, cité par préférence dans le livre de l'Esprit des
Loix, est encore plus précis à cet égard. Ainsi il ne reste à M. de Montesquieu,
de toutes les autorités dont il a fait usage jusqu'à présent, que le Capitulaire 4
de 806. art. 1. Balus. col. 449.

In primis omnium jubendum est, dit l'Empereur dans ce Capitulaire, ut habeant
Ecclesiæ earum justitias, tam in vitâ illorum qui habitant in ipsis Ecclesiis
quamque in pecuniis & substantiis eorum.

Page 174

Il n'est pas douteux que cette loi seroit décisive en faveur de M. de
Montesquieu, si le terme justitias devoit s'entendre d'une jurisdiction; mais il
est de la derniere évidence qu'il ne désigne que les freda, qui par le 2e
Capitulaire de 803 avoient été accordés à toutes les Eglises 60. De decimis &
nonis atque justitiâ Ecclesiarum Dei, ut omnes dare & emendare studeant.
Note 60: (retour) Le mot de justice est pris pour redevance dûe au Vicomte dans une
Chartre de 1062, Annal. Bénédict. L. 61, pag. 575. Justitia seu præbenda panis &
vini, &c. & reddere justitiam signifie payer une redevance dans l'Ordonn. de Phil.
Aug. du premier Mai 1209.

Or c'étoit le Juge laïc, le Comte qui prononçoit ces amendes, soit en
condamnant à la mort, soit en confisquant les biens ou les meubles des
criminels domiciliés dans les propriétés d'une Eglise, & l'Eglise les faisoit
percevoir par ces Envoyés de l'Evêque, missis discursoribus, dont il a été
précédemment fait mention. Ceci est si vrai que, 1º le Capitulaire dont il s'agit
n'a pas été intitulé par Baluse de justitiis Ecclesiarum, mais de justitiis
generalibus; parce que les Placités généraux des Comtes étoient principalement
destinés à terminer les causes des hommes appartenans à l'Eglise, ainsi que les
causes des pauvres, des veuves, des orphelins qui étoient sous la protection
particuliere des Evêques, Capitul. 2 & 3, ann. 805, Capitul. Collect. Anseg. liv.
3. art. 77. Les causes criminelles des hommes libres de quelques Seigneurs
qu'ils relevassent devoient devoient être aussi à plus forte raison décidées dans
ces Placités.

Charlemagne, dans le Capitulaire de 806, ne veut donc dire autre chose, sinon
que les Eglises auront, habeant, les condamnations, justitias, prononcées par les
Juges, soit quand ils condamneront quelqu'homme de l'Eglise à mort, soit
quand ils ne le condamneront qu'à la perte de ses biens.

2º. Sans cette interprétation le Capitulaire attribueroit aux Ecclésiastiques le
droit de condamner à mort leurs vassaux; ce qui a répugné dans tous les temps
aux maximes canoniques.

3º. Enfin il seroit bien singulier qu'en 806 l'Empereur eût attribué la justice
criminelle aux Eglises dans leur territoire; tandis qu'en 803 il avoit infligé les
peines les plus deshonorantes aux Evêques qui s'opposeroient à l'exercice que
les Comtes voudroient faire de cette Justice contre ceux qui auroient commis
quelques délits dans les immunités des Eglises. Si quis in immunitate damnum
aliquod fecerit... mandet Comes vel Episcopo vel Abbati ut reddat ei reum... si

Page 175

nec ad tertiam inquisitionem consentire voluerit (Episcopus) quidquid reus
damnum fecerit totum ille qui eum infra immunitatem retinet nec reddere vult,
solvere cogatur. Et ipse Comes veniens licentiam habeat ipsum hominem infra
immunitatem querendi &c. 61
Note 61: (retour) Capitul. 2, ann. 803. Balus. 1er vol. Coll. 387.

Voyez aussi l'Edit de l'an 800. Balus. Coll. 330. Les Evêques n'avoient pas même la
compétence des Cens qui leur étoient dûs.

Après cela il seroit fort indifférent d'accorder à l'Auteur de l'Esprit des Loix que
le Capitulaire de Charles le Chauve, de l'an 857, apud Carisiacum, art. 4, col.
96 Balus. distingue (quoique ce Capitulaire n'en dise pas un mot) les
jurisdictions du Roi, celles des Seigneurs, & celles des Eglises: car la difficulté
ne réside pas sur le point de sçavoir si les Seigneurs ou les Eglises avoient une
Jurisdiction, mais elle consiste à déterminer l'espece de Justice qu'ils
exerçoient.

Je le répete, les causes civiles de tout homme libre, propriétaire ou habitant d'un
bénéfice royal ou ecclésiastique, ressortissoient ou de la Cour du Roi, ou des
Plaids du Comte; tout homme libre, habitant d'un alleu qui appartenoit à un
autre homme libre, étoit de la Jurisdiction civile du Centenier; mais les causes
criminelles ou importantes, majores causæ, de tout homme libre, en
quelqu'immunité qu'il résidât, étoient de la compétence du Comte seul. Si les
Bénéficiers Ecclésiastiques avoient quelque pouvoir sur leurs vassaux, c'étoit
uniquement pour l'amélioration de leurs terres, & pour y maintenir
provisoirement l'amour du travail & la tranquillité: pouvoir qui étoit aussi
attaché aux bénéfices des Laïcs & aux manoirs possédés par un chef d'une des
cent familles que le Centenier avoit sous ses ordres. Le pouvoir de ces
Bénéficiers étoit à peu près le privilége que les Loix d'Edouard désignent par
ces mots, Soc, Sac, Tol, Tem, Infangenteof, & les fonctions de leurs Officiers,
c'est-à-dire, des hommes de leur manoir qu'ils associoient au gouvernement de
ceux qui y demeuroient, étoient les mêmes que celles des Baillifs & des
Senéchaux, dont Flete nous a parlé: fonctions bien différentes de celles que les
Juges Hauts-Justiciers des Seigneurs ont eues sous la troisieme Race,
puisqu'elles n'avoient pour but, ces fonctions, que de réprimer par provision &
par la perte de quelques meubles ou par quelque jour de détention ceux qui
négligeoient le travail auquel ils s'étoient assujettis ou qui s'étoient écartés des
usages établis dans le manoir. Ainsi une Eglise, un Leude bénéficier, un Chef
de famille sous nos premiers Monarques pouvoient réciproquement se

Page 176

demander leurs esclaves qui de leurs territoire s'étoient échappés en un autre, ils
pouvoient prendre des moyens pour concilier entr'eux leurs vassaux ou les
membres de leur famille. Capitul. ann. 595, art. 11 & 12. Capitul. ann. 813,
art. 14 & 20. Capitul. ann. 813, art. 23. Mais si ces moyens ne réussissoient
point, ils n'avoient aucun droit ni sur les personnes, ni sur leur état ni sur leurs
biens, pourvu que ces personnes fussent libres d'origine. Lors même que la
personne n'étoit pas libre; par exemple, si c'étoit l'esclave d'une Eglise, le Juge
du Roi, qui le trouvoit en flagrant délit pouvoit l'arrêter; & si le délit exigeoit
des preuves, ce même Juge n'étoit tenu que d'appeller à l'instruction du Procès
le Vidame ou l'Archidiadre, mais c'étoit lui qui le condamnoit. Si servus
Ecclesiæ in furto comprehensus fuerit, à judice publico sicut & reliqui
distringatur. Et si judex publicus servum Ecclesiæ sine furto non præsumentem
sine audientia Vice-Domini aut Archidiaconi aut detinere aut injuriare
præsumpserit anno integro ab Ecclesiæ liminibus arceatur. Capitul. L. 5, art.
191. Balus. col. 860, 1er vol.

La seule maniere de juger permise aux Evêques étoit d'imposer une pénitence
publique, d'excommunier. Si quis per aliquam invidiam vel dolum in nocte vel
in die ignem imposuerit & incenderit liberi vel servi domum.... publica
pænitentia secundum judicium Sacerdotum multetur. Capit. L. 5, art. 351, col.
899. Balus. ibid. L. 6. Capitul. 366; & Hincmar. ad Clericos Palatii, ut
hominum suorum rapinas reprimant, 2e vol. pag. 148.

Enfin, comme les causes criminelles des hommes libres soumis aux Eglises,
celles des pauvres, des veuves & des orphelins qui étoient sous la protection
spéciale des Eglises, étoient de la compétence des Comtes; de même les causes
relatives aux propriétés de l'Eglise en étoient aussi: c'est 1º. Hincmar, Auteur
non suspect, qui nous l'apprend, art. 12 de l'Admonition de 858 déjà citée,
(Comites) placita non pro adquisitione lucri teneant, sed ut casæ Dei, & viduæ,
ac pupilli & populus justitiam habeant; c'est Charles le Chauve qui le décide
par son Capitulaire de 869, apud Pistas, tit. 40, art. 5, col. 211 de Balus.
Similiter Comites missi ac vassi nostri Episcopis ac Presbiteris debitam
reverentiam & vassalis Episcoporum legem & justitiam & debitum honorem
impendant. C'est enfin Guillaume le Conquérant qui nous répete dans sa Charte
les maximes suivies jusqu'à lui dans la Domination Françoise. Je n'en dirai pas
davantage 62.
Note 62: (retour) M. de Montesquieu finit par ces mots ses raisonnemens; je les
emprunte pour terminer mes preuves.

Page 177

REFLEXIONS

Sur le Recueil des Loix Anglo-Saxones de Wilkins.

La Collection de David Wilkins, Chanoine de Cantorbéry, qui a paru en 1721, a
été entreprise par cet auteur pour faire connoître aux Anglois les diverses
sources d'où leurs Coutumes ont été tirées. Dans la Lettre de Nicolson, que l'on
a mise en tête de cet Ouvrage, le sçavant Evêque Anglois convient que le droit
féodal a été apporté en Angleterre par Guillaume le Conquérant. Il prouve que
ce droit étoit inconnu aux Saxons, & que l'Angleterre n'a pu le tenir de l'Ecosse.
Cependant il croit appercevoir des traces de l'hommage dans des Actes bien
antérieurs à la conquête: mais ces Actes ne contiennent qu'un recit fait par des
Auteurs qui ont écrit depuis cette époque. D'ailleurs on ne voit dans les Loix
qui ont précédé la Conquête aucune trace des Droits de Garde, de Mariage, qui
sont cependant aussi intimement liés avec les Loix féodales que l'hommage.
Enfin Nicolson convient que l'hériet, qui est le droit qui au premier coup-d'oeil
paroît avoir plus d'analogie avec ces Loix, est fondé sur des motifs tous
différens de ceux qui sont le principe du Relief Normand.

L'embarras de Nicolson sur l'origine des Loix anciennes de sa Nation, vient de
ce qu'il n'avoit pas compris la nécessité qu'il y a de distinguer deux temps dans
la législation de Guillaume le Conquérant. Comme j'ai prouvé cette nécessité
dans le Discours préliminaire, il doit paroître maintenant évident que toutes les
Loix Angloises qui ont précédé la conquête, & que Nicolson croyoit
essentielles pour l'interprétation de celles qui ont été publiées sous le nom
d'Edouard le Confesseur par le Conquérant au commencement de son regne, ne
peuvent être d'aucune utilité pour expliquer les Coutumes purement Normandes
que ce Conquérant substitua dans la suite aux véritables Loix d'Edouard qu'il
avoit feint de confirmer.

Aussi dans les Loix Anglo-Saxones, depuis Ethelbert jusqu'au regne de Canut
inclusivement, que Wilkins a recueillies, on trouve bien quelques dispositions
conformes aux maximes de Capitulaires de nos Rois antérieurs à Charlemagne;
mais il n'y en a aucunes qui ayent le plus foible rapport avec les Loix

Page 178

Françoises de la seconde Race, ni même avec les principes fondamentaux des
Coutumes Anglo-Normandes suivies en Angleterre après la Conquête; si l'on en
excepte cependant celles de Henri Ier, qui, pour plaire à la Nation, feignit de
rétablir les Loix d'Edouard le Confesseur: feinte qui dura peu, puisque Henri ne
cessa pendant tout le cours de son regne de faire suivre les Coutumes
Normandes dans les occasions les plus importantes, ainsi que je le ferai bientôt
voir. D'ailleurs sous ses Successeurs les Loix féodales Normandes continuerent
tellement d'être regardées en Angleterre comme le droit commun de la Nation,
qu'elles firent l'unique objet de l'étude de ses plus célebres Jurisconsultes
jusqu'au treisieme siecle.

Wilkins, en publiant les Loix Anglo-Saxones, a donc rendu un foible service à
ses Compatriotes; plus, en effet, ils feroient à son exemple d'efforts pour
rapprocher leur droit Coutumier de ces Loix, plus ils s'écarteroient de l'esprit
originaire de ce droit.

C'est dans les Coutumes évidemment émanées du Conquérant que les François
retrouvent le droit Féodal, tel qu'il existoit parmi eux sous les derniers Rois de
la deuxieme Race; & c'est dans les Capitulaires de ces Rois que les Anglois
doivent rechercher les motifs de tous les usages qui existent encore parmi eux,
& qui ont quelque relation avec la féodalité.

Mais, dira-t-on, qui peut nous assurer que ce sont-là les véritables sources des
usages judiciaires d'Angleterre?

Je conviens que les Loix Normandes, instituées par le Conquérant en
Angleterre, ne sont contenues dans aucuns écrits de son temps; la Nation
souffroit avec peine sous son regne le joug de ces Loix; & il y a tout lieu de
penser, à en juger par le penchant qu'ont eu dans tous les temps les Ecrivains
Anglois pour faire envisager les Loix d'Edouard comme les seules que
Guillaume avoit jurées, & qu'il avoit voulu que ses nouveaux sujets suivissent,
que quand même le Conquérant auroit fait rédiger par écrit les Coutumes
Normandes, cet ouvrage auroit été anéanti au commencement du regne de
Henri Ier. Cependant quoique ces Coutumes ne se trouvent rassemblées dans
aucun Recueil d'une époque aussi reculée que la Conquête; il n'est pas moins
constant, de l'aveu même des Historiens & des Jurisconsultes Anglois les plus
prévenus contre ces Coutumes, qu'elles sont contenues substantiellement dans
les Ouvrages de Glanville, de Britton, de Littleton, & autres que j'ai ci-devant
indiqués. Or, dès que les regles prescrites par ces Auteurs, comme des

Page 179

Coutumes établies par la Conquête, ont la plus forte liaison avec les anciennes
Loix Françoises, ne seroit-ce pas s'aveugler volontairement que de nier que ces
Coutumes sont dérivées de ces Loix?

Ces considérations ont déterminé la forme que j'ai donnée à cet Ouvrage.

Pour suppléer, d'un côté, au vuide qui se trouve entre les Capitulaires & les
Ordonnances de la troisieme Race, j'ai indiqué les écrits Anglois où existent les
Loix Françoises que Guillaume le Conquérant avoit reçues de Raoul, & que ce
Duc tenoit de nos derniers Rois Carlovingiens. D'un autre côté, pour faciliter
aux Anglois l'intelligence des Loix que le Conquérant leur a imposées, je n'ai
interpreté Littleton, celui de tous leurs Auteurs qui a mis ces Loix en meilleur
ordre, qu'à l'aide des Coutumes Françoises, qui étoient seules connues avant le
Duc Raoul dans la Neustrie. J'ai fait plus: pour convaincre les Anglois du
danger qu'il y auroit à expliquer leurs Coutumes actuelles, par les Statuts de
leurs Rois prédécesseurs de Guillaume le Conquérant, je me suis appliqué à
faire connoître, dans le Discours préliminaire & dans les Notes que j'ai faites
sur les Loix d'Edouard, les caracteres distinctifs de ces Coutumes & de ces
Statuts.

Il ne me reste donc plus pour détruire la répugnance que les Anglois pourroient
avoir encore pour la méthode que je leur conseille pour l'étude de leurs Loix,
qu'à leur faire voir que je tiens cette méthode de l'un des hommes les mieux
instruits de ces Loix, que leur nation ait jamais produite; & c'est dans cette vue
que je termine cet Ouvrage par le Traité de Spelman sur les anciennes Loix
Angloises.

On y verra que le profond Critique reconnoît le Conquérant pour l'Instituteur du
droit Féodal Anglois, & de toutes les Coutumes qui en sont des conséquences
immédiates.

On y verra encore que si sous les Successeurs du Conquérant les Loix
d'Edouard ont reparu quelquefois, ce n'a été qu'à l'égard de certains usages, qui
dans un Royaume où presque tout avoit été soumis aux Loix féodales, ne
pouvoient se lier avec ces Loix; & que par cette raison ces usages sont
redevenus aussi inutiles que le Conquérant avoit eu en vue de les rendre utiles
en multipliant les inféodations.

Page 180

Enfin, au moyen de ce Traité historique, où Spelman a rangé par ordre
chronologique les révolutions successives des Coutumes Angloises, depuis
l'union de la Normandie avec l'Angleterre, jusqu'au retour de cette Province à la
Couronne de France, tout ce que j'ai dit jusqu'ici de l'état où le droit Coutumier
Anglois & Normand s'est trouvé dans ces différentes époques, est pleinement
justifié.

Je ne fais que copier le Traité de Spelman, tel que Wilkins, possesseur du
manuscrit de cet illustre Sçavant, l'a publié.

J'ai cependant retranché les Notes de l'Editeur, qui n'avoient rapport qu'aux
Loix Anglo-Saxones imprimées en tête de ce Traité dans la collection de
Wilkins; parce qu'en substituant à ces Notes des Remarques sur le texte de
Spelman, je mets le Lecteur à portée de juger si l'usage que je fais de ce texte
est ou non préférable à celui que Wilkins en a fait.

Domini HENRICI SPELMANNI.

CODEX
LEGUM VETERUM STATUTORUM

Page 181

Regni Angliæ;

Quæ ab Ingressu Guilielmi I. usque ad Annum nonum
Henrici III. edita sunt.

Guiliel. I.

An. Dn. 1067, Reg. 1.

Guilielmus primus quem alii Comitem, alii Ducem vocant Normanniæ: No
me
Forenses & Chronologi Conquestorem (sive a Latino conquirendo, id est, n
comparando Regnum Angliæ: Sive a Gallico Conquivir, quod est, vel eju
comparare, vel subjugare) Solium iniit 14 die Octob. an. Dn. 1067, s.
excessitque 9 Septembr. an. 1087. hoc est sui Regiminis 20 incompleto.

Ditionem ejus sic descripsit Mat. Parisius in An. 1085. Normannia sibi Dit
io.
hæreditario Jure pervenerat, Cenomanniam armis acquisierat, Britanniam
Armoricanam, acclivem sibi fecerat, in Anglia solus regnabat, Scotiam &
Walliam subjugabat; pacis autem tantus amator erat, quod puella auro onusta
impune posset totam pertransire Angliam.

Anno eodem (1065) Rex Edwardus Senior 63 jam gravatus, cernens Su cc
Clitonis Edwardi nuper defuncti filium Edgardum, regio Solio minus ces
idoneum, tam corde quam corpore, Godwinique Comitis multam sio
malamque sobolem quotidie super terram crescere; ad cognatum suum .
Wilhelmum Comitem Normanniæ animum apposuit, & eum sibi succedere in
Regnum Angliæ, voce stabili sancivit. Wilhelmus enim tunc in omni prælio
superior triumphator contra Regem Franciæ, & omnes Comites Normanniæ
contiguos publice personabat, invictus in armorum exercitio, judex justissimus
in causarum judicio, religiosissimusque ac devotissimus in divino servitio. Hinc
Rex Edwardus, Robertum Archiepiscopum Cantuariæ legatum ad eum a latere
suo direxit, illumque designatum Regni sui successorem, tam debito
cognationis quam merito virtutis sui Archipræsulis relatu, insinuabat. De hoc
Haraldus major domus regiæ veniens in Normanniam, se Wilhelmo Comiti post
Regis obitum, regnum Angliæ conservaturum non tantum juravit, sed etiam se
ducturum filiam Wilhelmi in uxorem data fide spopondit.
Note 63: (retour) Ingulphus. pag. 899 & 900.

Page 182

Quo hic titulo Rex evasit Angliæ, cum extraneus esset & (ut vocant) Qu
o
bastardus, non est otiosum indagare. E regio enim Anglorum thoro Tit
minime oriundus est, nec agnatione ullus ei aditus. Gradu tamen primo ul
Edouardi Confessoris consanguineus, sed materna linea, non paterna. o
Re
Duxerat quippe Ethelredus Rex Anglorum Emmam Sororem Roberti Ducis x
Normanniæ, coelibis, at patris naturalis Guilielmi Conquestoris, & ex illis fac
nuptiis procreatus est Edouardus Confessor, qui patri tamen in regno non tus
.
successit, sed fratri suo uterino, e Canuto Rege & præfata Emma
(Ethelredi aliquando vidua) propagato. Ejecta enim Ethelredi sobole, regni
apicem Canutus occupat, Nothumque suum Heraldum Harefoot successorem
statuit. Eo mortuo, regnum assecutus est Canutus audax (vulgo Hardi-cnute)
filius Canuti Regis atque Emmæ, matris Confessoris: Sed & illo brevi sine
liberis decedente, frater ejus Uterinus Edouardus Confessor in solium ejus
promovetur. Edouardus prolis spe orbatus, Edgarum Germani sui Edmundi e
filio Nepotem, e Pannonia accersitum hæredem scripsit, Adelingumque (alias
Clitonem) quod successorem Regni apud Saxones denotabat, salutavit.
Tenellum vero atque regno imparem Heraldo Godwini Comitis filio inter
Magnates Angliæ potentissimo in tutelam credidit, fidei suscipiens
Juramentum. Sed Eadgaro postmodum ut imbelli, abdicato; Robertum 64
Cantuariæ Archiepiscopum in Normaniam mittit, Guilielmumque Ducem quem
dum exularet hospirem habuisset & patronum, Regni constituit successorem.
Duci insuper Heraldum legat qui (post difficultates aliquot) Rothomagum
veniens, fidelitatem ei de regno jurat, mortuoque Edouardo, ipsum in solium
evecturum.
Note 64: (retour) LL. Ed. Conf. cap. 39, append.

Reversus Heraldus, Regem invenit novissimo laborantem morbo: Collectisque
suis ab eodem contendit ut se regni institueret successorem. Contradicente vero
Edouardo & Guilielmum præterea iterante, vehementius reclamant Heraldus &
Cognati: Sic ut animo turbato Rex ad parietem versus 65, faciant (inquit) Angli
prout volunt, Ducem sibi aut Regem, vel ut alii referunt 66 sicut tu eos attulisti
sic & idem delegatum habes. Ænigmatice, sed quod ad Ducem Normanniæ
potius referatur, qui Edouardum exceperat exulantem, pluribusque conservatum
annis, regno hunc tandem exhibuerat 67.
Note 65: (retour) Breviar. Monast. de Bello.

Note 66: (retour) Promissum.

Page 183

Note 67: (retour) Asseritur donationem istam robore caruisse, tum quod a Rege
facta esset in lethali lecto, tum & sine Baronagii sui communi assensu ut Matth.
Paris in anno 1257, pag. 912, lib. 32.

Defuncto vero Edouardo Confessore, Heraldus sine mora regnum occupat,
exutis simul tribus justioribus hæredibus: Naturali scilicet, legitimo & adoptivo.
Horum duos potentissimos, Suanum Regem Daniæ, & Guilielmum Ducem
Normanniæ, tertium omnibus potiorem sed ephebum, atque inopem, a tutore
perfide destitutum, & qui partes ejus tueretur non habentem, Eadgarum
Adelingum.

Erat Swanus Canuti Regis filius naturalis hoc est, Nothus, (quod apud gentes
boreales in hæreditate obeunda parum obfuit, successitque ideo in regnum
Daniæ) frater item Heraldi Harefoot, Canuti audacis, & Edouardi Confessoris
Regum Angliæ, fuissetque proculdubio Jus illius sat laudabile si adversus
Heraldum invasorem sat foeliciter dimicasset. Sed hic in partibus Angliæ
borealibus cum ingenti fusus est exercitu. Solum igitur jam Normannum habuit
Heraldus inimicum formidabilem cui poenas luens suæ perfidiæ, regnum jure
debitum in Hastingensi prælio resignavit.

Sic Regnum Angliæ juris titulo non subactoris assecutus est Normannus, atque
inde Conquereur quasi Purchacesour appellatus est. Conquestus enim in
antiquis chartis illud notat 68 quod jure hæreditario non habemus a parentibus,
sed quod labore comparatum est vel parsimonia. Hanc imperiti differentiam
ignorantes Conquestorem pro subactore intellexere abusuque vocis novam
extorsere significationem, quæ antiquis nusquam reperitur.

Sed quoniam de bastardis hæreditatem adeuntibus mentionem
Bastardi
fecimus, a re non fuerit plura aliquot his attexere. Apud Boreales idem Jus
enim populos, a legitimis olim vix sunt discriminati. Sic Heraldus quod legitimi
Harefoote (ut Swanum taceam) e sutoris calcearii filia oriundus in habens apud
Boreales.
regnum Angliæ irrepsit, & Guilielmus Conquestor in ducatum
Normanniæ, qui alioquin ad Dominum féodalem Henricum
Regem Franciæ ob hæredis masculi defectum ransiisset. Refert Et apud
Longobardos.
tamen Chronicon de Bello, Guilielmum Nothum ab Henrico Rege
in successionem Normanniæ ideo susceptum, quod Robertus Dux
Normanniæ pater Guilielmi ab Henrico postulatus ejusdem filium
post natum in Regem Franciæ suscepisset. A borealibus etiam in
austrum transmigrantes Longobardi, morem hunc in Italiam

Page 184

traduxere, ut inter filios legitimos portionem licet non æqualem
naturales sortirentur, quod in suis claret Legibus. Sed de hoc
Hovedenum audi 69. Est autem sciendum quod consuetudo regni
Norwegiæ est usque in hodiernum diem, quod omnis qui alicujus
Regis Norweiæ dignoscitur esse filius, licet sit spurius, & de
ancilla genitus, tantum sibi jus vendicat in regnum Norweiæ,
quantum filius Regis conjugati, & de libera genitus; & ideo fiunt
inter eos prælia indefinenter, donec unus eorum vincatur &
interficiatur.

Note 68: (retour) Vide Cod. LL. antiqu. Cap. Ludov. ad Legem Salicam § 2, &
Glossar. ibidem, in voce Conquisitum. Vide & Hier. Bignonii Formul. ad Marculph.
pag. 435.

Note 69: (retour) Lib. 2, tit. 14, l. 2, &c. in anno Dom. 1194, pag. 147.

Fracta re Anglorum in Hastingensi prælio 70, Guilielmus Victor Londinum Re
x
properat, & in festo Nativitatis Domini nostri, Clero populoque co
acclamantibus ab Aldredo Archiepiscopo Eboracensi regio coronatur ro
na
Diademate. Noluit enim Guilielmus hoc e Stigando ministerium, quod tur
exulante tantum non exauctorato prædecessore ejus Roberto, .
Archiepiscopatum Cantuariæ invasisset.

Suscipit deinde Rex 71 Procerum homagia cum fidelitatis juramento & Ho ma
obsidibus; disponitque per Civitates & Castella e suis præsidia, & firmatus gia
jam in regno Normanniam repetit, magnam vim thesauri atque una pr
Anglorum obsides secum deserens. Peracto Negotio obsides illic ut in oc er
tutiori linquit custodia, reversusque in Angliam commilitonibus suis qui u
victoriam in Hastingensi pugna sanguine & sudore emeruissent, Anglorum m.
prædia fusius dispartitur. Parum id quod reliquum fuit, cum indigenis ipsis
perpetuæ addixit servituti.
Note 70: (retour) Anno Dom. 1067. Reg. 1.

Note 71: (retour) Mat. Par. ann 1067, pag. 4 & 5.

Extorres
Extorres igitur fugiunt Anglorum Proceres, pars ad exteros, pars ad anglorum
loca deserta atque invia; ubi feralem ducentes vitam Normannos Proceres
sæpe acriter lacesserunt. Eadgarus Cognomento Adelingus regni ugiunt.

Page 185

hæres legitimus (de quo supra) ascensa navi cum Matre & Eadgarus
fugit in
Sororibus Margareta & Christiana, Hungariam, unde accersiti Hungariam.
venerant, contendunt, sed adverso coeli impetu, in Scotiam
appelluntur. Regios hospites, regio illic excipit hospitio Rex
Filius ei
Malcolmus, (uti prius multos Anglorum Comites) & Margaretam natus.
in uxorem ducit, ancilla Christi, Christiana facta.

Guilielmo Regi natus est in Anglia Henricus filius 72, qui hoc
auspitio regnum Angliæ contra Robertum fratrem suum majorem
in Normannia natum, postea occupavit.

Note 72: (retour) : A. D. 1068.

Northumbria
Rex, Northumbriæ Comitatum dedit Comiti Roberto: Sed nolentes datur Comiti
hunc Pagenses, eum cum 900 aliis interfecerunt. Interfectores vero Roberto.
usque ad unum Rex delevit.
Filii R.
Swani
Filii Swani Regis Daniæ, jus paternum ad regnum Angliæ Angliam
vendicantes, Northumbriam cum 300 navibus invadunt; quibus se invadunt
cum
adjungunt Eadgarus Adelingus & Barones reliqui apud Scotos, Eadgaro.
borealesque exulantes. Fusis autem a Guilielmo Rege &
profligatis, Eadgarus ipse Regis exorat Gratiam, & deposita jam Eadgarus
moritur.
spe aviti regni fidelitatem Regi supplex jurat.

Obiit deinceps sine prole, mansitque regni ejus sine sceptro hæres
unica, Soror ejus Margareta Regina Scotiæ; e qua nati sunt filii
sex regnum Scotiæ propagantes, & filiæ duæ quarum Matildis
senior Henrico I. Regi Angliæ nupta Matildem peperit
Imperatricem Matrem Henrici II. in quo sic coaluit stirps utraque
regia Anglo-Saxonum & Normannorum.

Diximus Guilielmum I. Angliam inter Commilitones suos, indigenis vel Gu
il.
ejectis vel perpetuæ servituti adactis, distribuisse. Sic Authores plerique; dis
sed intelligendum est, triplicem fuisse indigenarum speciem. Unam tri
fautorum Guilielmi; aliam inimicorum; tertiam neutralium & in singulos bu
it
pariter non animadversum. Ingressus est enim juris titulo, non populatoris; An
regnum sibi a consanguineo suo divo Edouardo Confessore solenniter gli

Page 186

legatum; Heraldique ipsius Pseudoregis juramento stipulatum, vendicans. am
int
His igitur quos amicos reperit, aut satis æquos, honores permisit & er
Patrimonia, novis etiam interdum additis. Sic Comitatum Huntingtoniæ so
Siwardo Saxoni, Simoni Sylvestri Comitatum Leicestriæ. Candoro Britoni cio
s
Comitatum Cornubiæ, Eadgaro Adeling Comitatum Oxonii. Brithrico su
Saxono cuidam Dominium Glocestriæ. Outredo Siwardi filio Dominium os.
de Raby.

Quibusdam etiam honores novos addidit, Siwardo Comitatum Northumbriæ.
Walleofo seu (ut Ingulphus) Waldeno filio ejus, cum Judith nepte sua in
uxorem, Comitatum Patris Huntingtoniæ & Northamptoniæ. Radulpho filio
Gualteri Nedantini Saxonis Comitatum Herefordiæ. Et Radulpho Gart Sax.
Comitatum Eastangliæ. i. Norfolciæ Suffolciæ & Cantabr. præterea ejecto
Osculfo, Copsonem fecit Northumbriæ Comitem, eoque interfecto
Gospatricum.

Sed hos omnes fateor præter Siwardum forte & Outredum filium suum,
Comitatibus demum exuit & honoribus. Brithricum ut Reginæ suæ litaret
iracundiæ exosum hunc habentis ob repudiatas ejus Nuptias. Radulphum
medentinum ob ignaviam. Reliquos novis inhiantes motibus. Nec quid obfuit
sciam quo pacatius succedens, hæc non efficeret. Comitatuum enim nulli tum
adhuc jus hæreditarium: Sed Præfecti qui Comites dicebantur, officiarii erant
& magistratus, a Rege ad arbitrium dati & semoti, prout illi hodie quos
Comitatuum appellamus Locum-tenentes. Hæreditariam fecit hanc dignitatem,
feodalemque prior aliquot annis apud Gallos Hugo Capetus ut novit commento
beneficii, proceres ad novum ejus regnum stabiliendos contra stirpem quam
ejecerat Carolinam pelliceret.

Guil. R.
Primos igitur Comites non perpetuos, sed ex more Saxonum Comites
Officiarios & ad placitum duraturos (quales ingrediens reperierat) ad
fecit Guilielmus; sed ex hoc genere Anglos tantum (si recte teneo) placitum
duraturos
non Normannos sive Francos. Morem enim utriusque Gentis secutus creat.
Francis Comitatus cessit hæreditarie, cum jurisdictione assueta &
tertia parte emolumenti provenientis ex placitis Comitatus, quam
Authores tertium vocant denarium. 73

Page 187

Note 73: (retour) Les Comtes, que le Conquérant établit d'abord, étoient amovibles,
parce que la Loi d'Edouard, qu'il confirma en montant sur le Trône, n'admettoit point
de Fiefs; mais dès que le Conquérant eut réussi à faire exécuter les Loix féodales
Normandes, les Comtés furent héréditaires & à titre d'inféodation.

Hæreditarios
Concessit utique & Vicecomitatus aliquot hæreditarie Comitatus &
Baldwino Baroni de Okehampton Devoniæ: Ursoni Abtot, Vicecomitatus
Wigorniæ; Estottevillis forte, Eboraci, nam hi olim sub illis concedit.
seculis Vicecomitatum illum hæreditarie possidebant. Male tractat
inimicos.
Inimicos pro more sævitiæ militaris, durius castigavit.
Carcere, Exilio, prædiorum fortunarumque ademptione.
Turbidos, morte, patibulo, cæcitate 74.

Note 74: (retour) Mat. Par. in anno 1074.

In servitutem neminem (quod sciam) adegit personalem (ut captos olim in
bello) nec aliam quam reperit, prædialem; militarem vero gravius auxit.

De neutralibus quid statuit, dicat tibi Liber antiquus MS. ad Ne
utr
Shenebruniorum familiam (alias Sharnebourne) in agro Norfolciensi ale
aliquando pertinens. Edwinus Dacus venit de Dacia in Angliam cum s
Canuto Rege Danorum, an. Dn. 1014, quando ipse Canutus debellavit cum ter
ras
Edredo Rege Angliæ.--Et fuit ipse Edwinus Dominus integre de prædictis dis
villis (sc. Neteshamiæ Shernebrunia; & Stonhoghia, hodie Snetsham, po
Sharnbourne & Stanho, &c.) & obtinuit omnia prædicta in pace, quousque nit .
Wilielmus Bastardus Dux Normannorum rexit Angliam super Heraldum
Regem, qui coronatus fuit Rex Angliæ apud Westm' an. Dn. 1066. Et post
coronationem suam, ipse dedit diversas terras in Anglia diversis hominibus qui
secum venerunt in auxilio ad Angliam conquirendam. Inter quas dedit Wi
llel
Villielmo de Albenege pincernæ suo, & Willielmo de Warrennia forestario m
suo, diversas terras & dominationes in Comitatu Norfolciæ, & alibi in e
Anglia. Et prædicti Willielmus Pincerna, & Willielmus de Warrennia, & Al
be
omnes alii qui venerunt cum prædicto Conquestore ejecerunt diversos ne
homines infra dominationes suas de omnibus terris & dominationibus suis: ge
Inter quos prædicti Willielmus Pincerna & Willielmus de Warrennia Pi nc
ejecerunt prædictum Edwinum de prædictis duabus villis, & de omnibus er
aliis terris & dominationibus suis. Propter quod, idem Edwinus, & quidam na
alii, qui ejecti fuerunt, abierunt ad Conquestorem, & dixerunt ei; quod Re

Page 188

nunquam ante Conquestum, nec in Conquestu suo, nec post fuerunt contra gis
Wi
ipsum Regem in consilio & auxilio, sed tenuerunt se in pace, & hoc parati llel
fuerint probare quo modo ipse Rex vellet ordinare. Per quod, idem Rex .
fecit inquiri per totam Angliam, si ita fuit; quod quidem probatum fuit; de
W
propter quod idem Rex præcepit, ut omnes illi qui sic tenuerunt se in pace arr
in forma prædicta, quod ipsi rehaberent omnes terras & dominationes en
suas, adeo integre & in pace, ut unquam habuerunt vel tenuerunt ante ni
a
Conquestum suum; & quod ipsi in posterum vocarentur Drenges. Fo
res
Super quod idem Rex ad sectam prædicti Edwini, mandavit prædictis tar
ius
Willielmo Pincernæ, & Willielmo de Warrenn. quod ipsi deliberarent Re
prædicto Edwino, omnes terras & dominationes suas ex quibus ejecerunt gis
eum. Qui inde nihil voluerunt facere, sed prædictus Willielmus Pincerna .
dedit eidem Edwino unum messuagium, CCC. acras terræ, & tres faldas in
Snetesham, quæ in antea vocabatur Netesham, tenendum de eodem Willielmo
Pincerna per certa servitia, & retinuit ad opus suum & ad opus Willielmi de
Warrennia, residuum prædictæ villæ de Snetesham unde ipsi feofaverunt alios
de hominibus suis qui secum venerunt de Normannia. 75 Et prædictus
Willielmus de Warrennia dedit similiter eidem Edwino, unum Messuagium,
CCCC. acras terræ, & quatuor faldas in Sharnebourne, cum dominio ejusdem
villæ, quas in antea vocabatur Shenebrunia, tenendum per certa servitia de
eodem Willielmo de Warrennia, & retinuit ad opus suum residuum ejusdem
villæ de Shernebourne cum advocatione Ecclesiæ, unde ipse feofavit alios de
hominibus suis qui secum venerunt de Normannia.
Note 75: (retour) Voilà des sous-inféodations dont les Coutumes Normandes avoient
pu seules faire naître l'idée.

Et post istas donationes factas prædicto Edwino, per prædictum Willielmum
Pincernam, & Willielmum de Warrennia Dominus Radulphus de Ibrenys, qui
similiter venit in Angliam cum Conquestore & cui idem Rex dedit terras de
Suthmere cum membris in comitatu Norfolc. cepit prædictum Edwinum, &
ipsum incarceravit, & in prisona detinuit per longum tempus, quousque idem
Edwinus evasit per noctem extra prisonam, & abiit prædicto Willielmo
Pincernæ, & fecit ei querimoniam de injuria sibi facta & supplicavit ei ut ipse
posset tenere de ipso prædictam villam de Stanhowe, qui voluit: Sed ipse cum
Willielmo de Warrennia ceperunt prædictam villam de Stanhowe in manibus
suis, & prædict. Willielmus Pincerna, dedit prædicto Edwino unum
Messuagium, CCCC. acras terræ & quatuor faldas, in prædicta villa de

Page 189

Stanhowe, tenendum de eo per servitium XL. den. per annum & residuum
ejusdem villæ de Stanhowe cum advocatione Ecclesiæ retinuit ad opus suum, &
ad opus Willielmi de Warrennia; qui inde feofaverunt alios de hominibus suis,
qui secum venerunt de Normannia ut supra dictum est. Et postea idem
Willielmus Pincerna, mandavit in Normanniam pro una filia sua bastarda, quam
ibi procreaverat ante adventum suum in Angliam & illam dedit Ascento filio
prædicti Edwini; & per hoc fuit idem Edwinus in pace tota vita sua; ita quod
nullus ausus fuit postea ei injuriam facere, nec dampnum: Et prædictus
Edwinus cito post prædictum maritagium obiit in senectute sua post multas
tribulationes suas tempore prædicti Regis Willielmi Conquestoris, &c.

Authorem fusius dedi, ut Normannorum morem in distribuendis agris nusquam
mihi clarius elucentem intelligeres 76. Quod enim hic factum est, alias etiam
fieri non dubitamus. Et hoc quidem celebre illud est judicium cujus in
Norfolcia meminit Camdenus: Et in juridicis Hibernensium relationibus Joh.
Davisius, recte neutri aut per transennam cognitum, ut e collatis judices. Illud
denique certum est, Anglos pene omnes, etiam quos admisit primo, ejecit
demum Guilielmus Conquestor vel in Normannorum clientelam (quam
Homagium vocant) subjugavit. Sic Edwinum hic supra vides; & in libro
censuali (vulgo Domesdei) quo describi fecit totam Angliam; vix reperitur
Anglus quispiam a Rege tenens in capite sed a Franco aliquo cui illud Rex
concesserat dominium.
Note 76: (retour) Les loix Normandes s'exécutoient sans être écrites.

William le Conquerour ad graunt al Warren un Norman de principall quality le
Castle de Shirbourne in Northfolk, l'heir de Shirbourne l'auncient enheritor de
cest Castle, monstre al Conquerour, que il fuit son subject & liege home, &
enheritoir le dit Castle per meme la ley que le Conqueror ad allow & establish
en Engleterre, & pur ceo pria, que il poet tener le dit Castle en peace: le
Conqueror en cest case dona judgment pur Shirbourne encounter Warren, de
quel judgment Camden fait mention en le description de Northfolk, & Calthrop
Justice disoit, que il ad vieu un authentique Copy de cest Judgment en le
Library de Sir Christopher Heydon al Baconsthorp en Northfolk. Davys Case
de Tanistry, fol. 41. a.

Distributis prædiis, de Legibus cogitat innovandis: ardentissimisque Le
ge
Procerum vix mulcetur deprecationibus, quin Danorum, e quibus ipse s
propagatus fuerat, imposuisset. Æquiores enim & aliarum omnium co

Page 190

Britannicarum gentium, eas longe asserebat prudentiores. Tandem vero S. nd
it.
Edouardi Confessoris reddidit: Sed hinc (ut perhibent) emendatas, illinc
Normannorum auctas consuetudinibus.

Quas e Normannia traduxit consuetudines, nusquam (quod scio) colliguntur,
nec ab illis prioris seculi facile dignoscuntur 77.
Note 77: (retour) Elles se trouvent, ces Loix, dans les Ouvrages des Auteurs que j'ai
ci-devant indiqués. Ils n'ont pu les recueillir qu'après qu'un long usage les avoit
autorisées. Le Conquérant, au lieu de les rédiger en un seul corps; préféra de laisser à
ses Normands le soin de les réaliser par les divers Actes qu'ils passoient dans les
formes & aux conditions prescrites par leurs Coutumes.

Curiam quam Scaccarium vocant ad Normanniæ speciem hic instituit; sed Sc
ac
non iisdem prorsus ritibus. Præfuit enim Normanniæ non solum ca
patrimonio principis & rei fisci (ut nostra hodie) sed Placitis etiam Spadæ riu
(quæ nos Coronæ appellamus) & supremo regimini. Ideo a Ludovico XII. m
ins
A. D. 1505, in Curiam erigitur parlamentariam 78, Rotomagi urbis tit
Normanniæ metropolis, perpetuo celebrandam. uit
.
Note 78: (retour) Ordin. Lud. XII. fol. 51, 6., 6.

Ju
Judices dedit 79 nostro Scaccario Capitalium Angliæ Justitiarium 80 (quem stit
illud seculum Justitiam nuncuparunt) ex officio præsidentem; & majores iar
regni Barones tam Ecclesiasticos quam Seculares; non autem omnes, nec iu
m
perpetuo ullos, sed nunc hos nunc illos ex arbitrio Regis assessuros. in
Capitalis Angliæ Justitiarii locum sub ætate Edouardi I. obtinuit is qui Sc
hodie capitalis Baro Scaccarii dicitur: Baronum regni alternantium, cæteri ac
ca
judices qui Baronum titulo non dignitate succedentes, stationarii facti sunt. rio
Sedebat Scaccarium sub his seculis solummodo in terminis Paschæ & S. co
Michaelis, cum firmæ & reditus Regis solverentur. nst
itu
it.
Note 79: (retour) 79: Dialog. Scaccar. cap. 4.

Note 80: (retour) L'ancien Coutumier Normand parle de ce Justicier Greigneur.

Introduxit etiam litium examen per duellum, id est, triall by battail: quod Du
ell
apud Saxones nostros, licet frequens aliis, non invenio. u
m
Le
Leges 81 scribi instituit lingua Normannica, eandemque in agendis ge
int
ro
litibus, scholis, ludis, ceremoniis, venatione, aucupio, &c. usurpari. s du
lin

Page 191

Prohibetur autem in litibus agendis, Stat. 33. Ed. 3. ca. 15. & in gu xit
a .
scholis. No
rm
Note 81: (retour) Cela ne s'entend que des Loix d'Edouard, & des Additions que an
le Conquérant y fit. nic
a
Guilielmus cognomento Bastardus a veteribus olim Comes & Be scr
llu ibi
interdum Consul, a recentioribus passim Dux Normanniæ m t.
appellatus, prælium iniit cum Haraldo Pseudorege Anglorum, cu
prope Hastinges in Sussexia in die S. Calixti Pap. pridie Idus m
Ha
Octob. id est, ejusdem mensis 6. A. D. 1066. triumphatisque ral
hostibus, Londini in die dominicæ nativitatis Rex ab omnibus do.
acclamatur, & ab Aldredo Archiepiscopo Eboracensi regni insignitur diademate.
Posthinc Conquester dictus est vulgariter.

Clandestinis malefidus conventiculis novas siquidem parituris molitiones, Ig
nit
edicto cavit, ut pulsata ad horam noctis octavam campana, focus ubique egi
obrueretur (Curfu, i. e. Couerfeu vocant, Latine Ignitegium) lumen i
extingueretur, & solutis concessibus singuli se quieti reciperent. Firmato In
stit
autem apud successores regno, Hen. I. legem hanc ademit. Vid. Chartam uti
Wil. Conq. Ecclesiæ Divi Pauli de 12 hidis quos Ethelbertus dedit, &c. & o.
Chart. ipsius Ethelberti, Stow, p. 77. A. D. 603. in tit. East-Saxons.

Cervum vel Capreolum capienti, oculi eruebantur 82; nec fuit qui his se
opponeret legibus: amabat enim ferus Rex feras, quasi pater ferarum. 83
Note 82: (retour) Matt. Paris, anno 1085.

Note 83: (retour) Quelle différence entre ce portrait du Conquérant & celui qu'en fait
Rapin de Thoiras! Ceci prouve que dans le milieu du siecle dernier tous les sçavans
Anglois n'étoient pas Philosophes.

Mi
Militum creandorum mutavit formulam 84, Anglicam illam exosam habens. lit
Anglorum quippe consuetudo fuit, ut militiæ consecrandus, vespere u
præcedente, apud Episcopum, Abbatem, Monachum, vel Sacerdotem m
cre
aliquem, sua confessus peccata, noctem totam contritione & orationibus in an
Ecclesia perageret, missamque crastino audiens, gladium ad altare offerret. do
Evangelio finito, sacratum jam gladium collo Militis cum benedictione ru
m
imposuit Sacerdos, perceptumque Eucharistiam, Militem dimisit legitime no
consecratum. Hic quem Guilielmus sprevit, mos Anglorum; sed quem va

Page 192

substituit, non satis elucet. Forsan aliis prætermissis ceremoniis, militari rat
io.
baltheo candidatum cingere 85.
Note 84: (retour) Ingulphus., pag. 901.

Note 85: (retour) Britton donne, chap. 68, la forme de l'hommage dû pour ces deux
sortes de Chevaliers.

Jura Feodalia & Tenurarum (quibus hodie conterimur) disciplinam a Ju
ra
Longobardis petitam introduxit: Wardiam, Maritagium, Relevium, Fe
Homagium, Fidelitatem, Estuagium, & Tenuram (quam vocant) per od
Servitium Militare. Saxonibus enim hæc incognita, si regulas respexeris a ali
a
Littletono traditas: suas tamen habuisse servitutes militares nemo dubitet, &
quo proficisci tenebantur in exercitum Domino evocante Herebergare, id Te
est alias, castrametari. Poena detrectantis & subducentis se ab exercitu. nu
ry.

Clypeum ferre in exercitu; Normannis scutagium. Collatio pecuniæ ad alendum
exercitum, alias Hereotum, id est, præstatio armorum vel alicujus militaris
supellectilis ad præsidium Domini, vassalo moriente, & id genus alia. 86 E
quibus nullum à Jurisconsultis nostris servitium habeatur militare, quod
Wardiam & Maritagium, prout hodie solet, non afferebat. Hinc terræ, quæ
tenentur de maneriis in antiquo dominico Regis, in libris juridicis dicuntur
teneri omnes in Socagio 87: propterea quod maneria illa, tempore quo confectus
erat Liber Domesdei, fuisse deprehenduntur in manibus Regis Edouardi
Confessoris, a quo nemo in illis tenuit per servitium militare.
Note 86: (retour) Tout cela n'a aucun rapport aux Loix Normandes: 1º. les Seigneurs,
dont les Loix Saxones parlent, avoient le droit d'assembler les hommes de leur
Province pour les mener au combat; mais ce n'étoit point parce que ces hommes
tenoient des fonds de ces Seigneurs, qu'ils étoient obligés de les suivre.

2º. J'ai fait voir ailleurs la différence qu'il y a entre l'Hériet & le Relief.

3º. Quant à l'Escuage, que Spelman croit trouver chez les Saxons, on pourroit
également le trouver établi chez les Grecs: ils avoient des Ecuyers.

Note 87: (retour) Fitzh. fol. 11 & fol. 16. E.

Fo
Sub Conquestu etiam fuit adinventum (ut ex Bractono 88 liquet) Servitium rin
forinsecum, alias extrinsecum & regale, i. e. servitium quo, ex ratione sec
tenementorum non personæ, quispiam tenetur Regi militare. Et dicitur u
m
forinsecum & extrinsecum, non quod extra regnum faciendum sit, quod ser
aliquando tamen accidat; sed quod extra servitium Domino feodali viti

Page 193

debitum (quod intrinsecum vocant) Regi sit præstandum: Ideo (inquit) dici u
m.
possunt forinseca servitia, quia pertinent ad Dominum Regem, & non ad
Dominum capitalem, nisi cum in propria persona profectus fuerit in servitio,
&c. vel nisi, &c. De hoc vide plura apud eundem.
Note 88: (retour) Bract. lib. 2. cap. 16, n. 7.

Hæredes tenentium in capite, non justo & legitimo relevio, sed gravi Re
lev
redemptione terras suas e manibus Regis suscipiunt: quod Henricus I. ia
sustulit, Chart. Libertat. Angl. cap. XIV. ad
pla
cit
Delinquentes etiam non secundum modum delicti, sed ad decoctionem u
facultatum suarum ex arbitrio Regis plectebantur 89. m
Re
Note 89: (retour) Ceci est contraire à l'art. 62 de la seconde Addition faite par le gis
Conquérant aux Loix d'Edouard. gr
avi
ssi
Exemplo Regis sævitum etiam est a Comitibus (penes quos & forum Eti
ma
am
Comitatus fuit, & totius Comitatus administratio) in pagenses suos: a
.
adeo ut in quibusdam provinciis, ob parvam occasiunculam in Co
transgressione præcepti herilis, 20 vel 25 solidi pendebantur; ut refert mi
tib
Malmesberius 90. Hoc vero indignatus Guilielmus filius Osberni us,
Comes Herefordiæ, qui Normanniæ Ducem ad oppugnandam pr
æt
Angliam ante alios omnes maxime incitaverat juveratque, legem inter er
suos tulit Herefordenses; ut nullus miles, pro qualicunque commisso, He
plus 7. solidis solveret. ref
or
de
Note 90: (retour) Malmes. in Wil. I, pag. 105.
ns
es,
Mulctarum autem asperitatem ademit postea Henricus I. ut infra im
videris in Charta sua Libertatum Angliæ. po
sit
a.
Instrumenta, quibus transferuntur 91 prædia breviori methodo, & Ch
art
multo magis concinna, quam Saxonica, exhibuit: & Chartæ jam æ.
inde, non ut antea Chirographa appellantur: nec vernaculo, ut
apud plerunque Saxones, sed Latine conscribuntur, Warrantiæ clausulam prius
haud notam continentes.
Note 91: (retour) Ingulph. 901.

Page 194

Introducitur jam & Sigillorum ratio 92, Saxonibus non in usu. Saxones Sigil
enim crucibus sæpe aureis & sacris aliis signaculis (quæ interdum la.
Thaumata appellabant) sua subscriptis Chirographa confirmarunt, testium
adhibentes magnam multitudinem, quam Normanni contraxerunt. Reperio
tamen Saxonum aliquot Reges, nempe Edouardum Confess. & superiori ævo
Edgarum, sigillis usos esse.
Note 92: (retour) Ingulph. ibid.

Et cum Saxones traditione gladii Domini sui, galeæ, cornu, crateræ, Tr
adi
calcaris, strigilis, arcus, interdum & sagittæ, prædia cederent absque tio
scripto; Normannis potius fuit per chartam facere, cessionemque Sa
prædiorum traditione cespitis, domorum annulo ostii testificare. Mos isi
næ
uterque in lege valet feodali, sed hæc investitura propria dicitur, illa .
impropria: sub initio tamen Guilielmi Conq. in usu mansit, annis vero
posterioribus ire coepit in desuetudinem.

Normanni autem tantum tunc (inquit Ingulphus) 93 Anglicos abominati An
gli
sunt, ut quantocunque merito pollerent, de dignitatibus pellerentur: & spr
multo minus habiles alienigenæ, de quacunque alia natione quæ sub coelo eti.
est, extitissent, gratanter assumerentur. Et ipsum etiam idioma tantum Idi
om
abhorrebant, quod leges terræ, statutaque Anglicorum Regum, lingua ati
Gallica tractarentur, instituit. s
&
Note 93: (retour) Ingulph. ibid. lin
gu
æ
Et pueris etiam in scholis principia literarum Grammatica, Gallice & Pu m
er
non Anglice traderentur. De hoc Robertus Halkot Dominicanus, qui os ut
obiit 14. E. III. Narrant historiæ, quod cum Willielmus Dux Ga ati
o.
Normannorum regnum Angliæ conquisivisset, deliberavit quomodo llic
e
linguam Saxonicam posset destruere & Angliam & Normanniam in do
idiomate concordare: Et ideo ordinavit, quod nullus in curia Regis ce
placitaret, nisi in Gallico: & iterum, quod puer quilibet ponendus ad nd
os.
literas addisceret Gallicam, & per Gallicam Latinam, quæ duo hodie
observantur. Ut modus etiam scribendi Anglicus omitteretur, & modus Gallicus
in chartis & in libris omnibus admitteretur.

Introducuntur jam etiam nomina gentilitia, quæ & Cognomina appellantur. Co
gn
Hactenus enim Angli, more Græcorum & Germanorum, simplici usi sunt om
nomine, atque hoc in baptismate imposito. Licet enim nonnulli apud in

Page 195

Saxones alias reperiantur binomines, ut Edgar Etheling, Edmundus a
int
Ironside, Osgat Clappa, & hujusmodi; de more tamen hoc non factum est, ro
sed ab insigni quopiam accedente. Post adventum autem Normannorum du
cooptare coeperunt sibi cognomina, alii a loco suæ habitationis (ut cta
.
nobiliores plurimi) alii ab officio, professione, artificio, ministerio; alii ab
animæ corporisve qualitatibus, & quibusdam notis, &c. quæ omnia licet primo
essent personalia, & individuo cuipiam contingentia; paulatim tamen ad
sobolem transiere, factaque demum sunt gentilitia.

Hoc item seculo (incertum sub quo Rege) emicare coeperunt insigniendi Et
Ar
Symbola, quæ Arma vocant: primoque (ut Cognomina) tantummodo fuisse ma
personalia, sed ad filios cum patris armatura postea delata, eveniunt ge
tandem gentilitia. nti
liti
a.
In re Ecclesiæ hæc de novo instituit etiam 94 Guilielmus I.
Note 94: (retour) Eadmer. Monac, pag. 6.

Papam non
Ut nemo in omni dominatione sua constitutus, Romanæ urbis suscipiendam,
Pontificem, pro Apostolico (id est, Papa legitimo) nisi se jubente, nisi Rege
reciperet; aut ejus literas, si primitus ei non ostensæ fuissent, approbante.
susciperet.

Primatem regni sui, Archiepiscopum Cantuariensem seu Dorobernensem, Ne
c
si coacto generali Episcoporum consilio, præsideret, Rex non sinebat Co
quicquam statuere, aut prohibere, nisi quæ suæ voluntati accommoda, & a nst
se primo essent ordinata. uti
tio
ne
Nulli--Episcoporum suorum concessum iri permittebat, ut aliquem de Ne s
c
Baronibus suis seu Ministris, sive incesto, sive adulterio, sive aliquo Ba
Ar
chi
capitali crimine denotatum, publice nisi ejus præcepto implacitaret, ro epi
aut excommunicaret, aut ulla Ecclesiastici rigoris poena, ne sc
s opi
constringeret. ple .
cte
Erat humilis Dei servientibus 95, durus sibi resistentibus. Re
x
nd
os
Posuerat namque Consules & Principes in carcerem; Episcopos Gu ab
il. Ep
cr isc

Page 196

& Abbates possessionibus suis privaverat; fratri quoque non ud opi
eli s.
pepercerat, nec erat qui resisteret. s.

Note 95: (retour) Hunting. pag. 371.

Auferebat quoque potentissimis etiam auri & argenti millia.

Ad castella solus omnes fatigabat construenda.
Po
Si cervum caperent 96 aut aprum, oculos eis evellebat, nec erat qui en
obmurmuraret. Amavit autem feras tanquam pater esset earum, &c. a
Ce
Note 96: (retour) Hoc & Matt. Par. pag. 11. rv
u
Po m
Si aliquis quempiam quacunque de causa peremisset, capitali ca
en
subjacebat sententiæ. a pie
ho nti
Si aliquem vi oppressisset genitalibus privabatur armis. Po mi s.
en cid
a æ.
Quoad illa quæ Polydorus asserit; pacis Justitiarios, & De op
Te
dierum Juridicorum distinctiones, Terminos appellatas, rm pr
ess
examenque per xii Juratores, quod is terribile ini ori
duodecimvirale Judicium vocat, a Conquestore fuisse s s.
Ju
instituta, fallit sine dubio vehementer 97. Justitiarios enim rid
istos ante imperium Edouardi III. id est, duobus annis ici
serius, initium accepisse, in Archæologo nostro clarum s,&
fecimus. Terminos autem multo ante ingressum du
Conquestoris, e scitis Canonum (quæ Episcopum non od
eci
laterent) oriundos, vim a Danis Saxonicisque Regibus m
consecutos esse, monstrant foedus Edouardi senioris & vir
Guthruni; synodus Ænhamensis sub Ethelredo; & Leges ali
Ju
Canuti & Edouardi Confessoris c. 3. Duodecimviralem dic
primo Juratam Anglo-Saxonibus innotuisse, evincunt sub io.
Ethelredo Rege Senatus Vanetingensis, cap. 4. & Consulium de Monticolis
Walliæ, cap. 3. Licet etiam Guilielmus Conquestor statim post subactam
Angliam XII Juratores e singulis Comitatibus ad leges patrias inquirendas
dictandasque conscribi faceret: in criminosis tamen decernendis vix usquam
reperiri puto aut eum successoremve ejus aliquem ante Henricum II.
duodecemvirale judicium exercuisse, rarius equidem & ipsos Saxones.
Frequentissimum enim sub his seculis examen fuit, id quod judicium Dei

Page 197

appellabant, hoc est, Ordalium aliaque sortilegia, in quibus Normannis nostris
summopere Duellum placuit, ipsis & Glanvilla nostra Legem apparentem
nuncupatum.
Note 97: (retour) Avant le Conquérant, les questions se décidoient par des Jurés,
mais avec des formalités bien différentes de celles que ce Prince prescrivit après la
Conquête. Voyez Arth. Duck. L. 2, nº 26, pag. 318.

Hic sequuntur in MS. Spelmanno Chartæ Regis Willielmi Conquestoris de
quibusdam statutis, ex Rub. Libr. Scacc. fol. 162.

Charta R. Guil. de
Charta Regis Willielmi Conquest. de Legibus boni Regis Legibus Edov.
Edouardi Conf. stabiliendis; facta in vit. ante An. ejus 4. Regis.
Domini nostri 1070, precibus Willielmi London. Episcopi, qui
dicto anno obiit.

Willielmus Rex salutat Willielmum Episcopum & Godfridum Portegresium, &
omnem[A] Burghware infra London. Franc. & Angl. amicabiliter: Et vobis A:
Bu
notum facio, quod ego volo quod vos sitis omni lege illa digni, qua fuistis rgi
Edwardi diebus Regis 98. Ba
ro
Note 98: (retour) On ne suivoit donc plus les Loix d'Edouard dans toute l'Angleterre, ne
puisqu'il falloit une confirmation particuliere de ces Loix pour que certains lieux s.
continuassent d'en faire usage.

Et volo quod omnis puer sit patris sui hæres post diem patris sui. Et ego nolo
pati, quod aliquis homo aliquam injuriam vobis inferat. Deus vos salvet. Leges
has Edwardi Confessoris, ut hic charta stabilivit Willielmus Conq. Sic &
solenni jurejurando confirmavit super omnia sacra in Ecclesia Sancti Albonis,
Frederico ejusdem loci Abbate, hoc ministrante. Chro. 10. col. a. nu. 20. sub
anno 1072. Neutri autem stetisse ex historiis liquet; facta autem est hæc Charta
ante an. 4. Guilielm. Conq. nam Willielmus Epis. obiit anno 1070, & annus ejus
4 incepit 14 Octob. 1070.

Page 198

Concilium
Concilium Wintoniæ in quo præsente Willielmo Rege & Alexandri Wintoniæ.
II. Papæ legatis, Stigandus Archiepiscopus Cantuariæ & multi alii A.D.
Episcopi & Abbates a sedibus suis ejiciuntur. 1070.
Reg. 3.

Anno 1070 (3 Guiliel. I.) Concilium magnum in Octavis Paschæ Wintoniæ Ep
isc
celebratum est 99, jubente & præsente Rege Guilielmo, Domino Alexandro op
Papa consentiente & per suos Legatos Carmenfredum Sedunensem os
Episcopum, & Presbyteros Johannem & Petrum Cardinales Sedis eje cto
Apostolicæ, suam authoritatem exhibente. In hoc degradatur Stigandus s
Archiepiscopus Cantuariæ, tribus de causis. 1. Quod Episcopatum pe
Wintoniæ, cum Archiepiscopatu injuste possideret. 2. Quod exulante rp etu
Roberto Archiepiscopo sed non exauctorato, ejus Archiepiscopatum o
sumpserat, pallioque Cantuariaæ remanente, in missarum celebratione ca
rce
aliquandiu usus esset. 3. Quod a Benedicto quem S. Romana Ecclesia ri
excommunicaverat, quod Sedem Apostolicam pecuniis invaserat, pallium em
postea accepisset. Multi præterea degradati sunt Episcopi & Abbates quos an
cip
nec Ecclesiæ Canones, nec Leges seculi, nec causa evidens damnabat. Sed at.
urgente hoc Rege calido, ut diminuta Anglorum potentia, familiares suos
& Normannos induceret regni primordia firmaturos. Ejectos perpetuo
mancipavit carceri, ne mutationes molirentur liberi; & in hoc se tueatur ut apud
Virgilium Dido.
Note 99: (retour) Flor. Wigor. Hov. p. 453, Wals. p. 432.

Res dura & Regni novitas me talia cogunt.

Anno ab incarnatione Domini nostri Iesu Christi 100 millesimo 10 72.
septuagesimo secundo, Pontificatus autem Domini Papæ Alexandri Co
undecimo, Regni vero Willielmi gloriosi Regis Anglorum & Ducis nci
Normannorum sexto; ex præcepto ejusdem Alexandri Papæ annuente l.Wi
eodem Rege in præsentia ipsius Episcoporum atque Abbatum, ventilata est nd
causa de primatu quem Lanfrancus Dorobernensis Archiepiscopus super es
Eboracensem Ecclesiam jure suæ Ecclesiæ proclamabat. Alio tempore ori æ.
Wolstanus in Consilio Wintoniæ coacto, Rege Willielmo jubente &
Alexandro Papa consentiente possessiones plurimas sui Episcopatus die v.
contra Tho. Eboracens. Archiep. dirationatur in Conc. Pedredæ coram Rege &

Page 199

Archiep. Cantuar. atque Primatibus totius Regni adjudicantibus terminatur pro
Ulstano.
Note 100: (retour) Malm. pag. 117. Mat. Par. ibid. pag. 7.

A.D.
Rex colligi facit Leges Regni antiquas. 1070 &
1071.

XII.
Willielmus Rex quarto anno regni sui, consilio Baronum suorum, Inquisitores
fecit summoneri 101 per universos consulatus Angliæ, Anglos e singulis
eliguntur
nobiles & sapientes, & sua Lege eruditos, ut eorum & jura & Comitatibus.
consuetudines ab ipsis audiret. Electi igitur de singulis totius
patriæ comitatibus viri XII jurejurando confirmarunt primo.

Note 101: (retour) Hoved. an. 1180, pag. 601. Archæon. fol. 126, b.

Incipiunt a Legibus Ecclesiæ.

Ut quoad possent recto tramite, neque ad dextram neque ad sinistram Eo
ru
partem divertentes Legum suarum consuetudinem & sancita patefacerent; m
nil prætermittentes, nil addentes, nil prævaricando mutantes. Sa
cr
In am
A Legibus itaque sanctæ matris Ecclesiæ sumentes exordium, ent
cip
quoniam per eam Rex & Regnum solidum habent subsistendi iu u
fundamentum, Leges libertatis & pacis ipsius concionati sunt, nt m.
a
dicentes, &c. 102 prout extant apud Hovedenum in an. Dn. 1180, pa. Le
601, & in Archæonom. Guil. Lambardi, pa. 126, vel quæ fonti magis gib
videantur congruæ, exoleto illo Normannorum idiomate ab Ingulpho us
Ec
Saxone coætaneo traditæ, ut hic sequuntur, 103 tenore admodum cle
dispari. Sed Ingulphum ipsum prius audi, e MS. codice Croilandensi. si
æ.
Note 102: (retour) Il s'agit ici des Loix d'Edouard, que le Conquérant abolit
insensiblement, comme je l'ai dit.

Note 103: (retour) Spelman devoit, sans doute, donner une nouvelle édition des Loix
d'Edouard en meme-temps qu'il auroit fait servir comme de Préface à ces Loix le
présent Traité.

Page 200

A. D. 1070 Rex
Anno Dom. 1070, Rex Willielmus 104 pessimo usus consilio, thesauros Ecclesiæ
omnia Anglorum Monasteria auro spolians & argento, diripit.
insatiabiliter appropriavit; & ad majora sanctæ Ecclesiæ
opprobria, calicibus & feretris non pepercit.

Note 104: (retour) Mat. Par. ibid. pag. 7.

Episcopatus quoque & Abbatias omnes 105 quæ Baronias tenebant, & Se
rvi
eatenus ab omni servitute seculari libertatem habuerant, sub servitute tia
statuit militari, inrotulans[A] singulos Episcopatus & Abbatias pro mi
lit
voluntate sua 106, quot milites sibi & successoribus suis, hostilitatis u
tempore, voluit a singulis exhiberi. Et rotulos hujus Ecclesiasticæ m
servitutis ponens in thesauris, multos viros Ecclesiasticos huic Ec
cle
constitutioni reluctantes, a regno fugavit. Sub hac tempestate Stigandus sti
Cantuariensis Archiepiscopus, & Alexander Lincolniensis, facto ad Scotos ast
diffugio, moram ad tempus fecerunt ibidem. Solus inter omnes Angliæ ici
s
prælatos, Egelwinus Dunelmensis Episcopus exul & proscriptus, zelum im
Dei habens, excommunicavit universos Ecclesiæ invasores, & rerum po
nit
Ecclesiasticarum raptores. .
Note 105: (retour) Ibid. & V. Charta. Ex Wilston. § 4 supra. A:
In
Note 106: (retour) En cela le Conquérant suivoit les Loix de France. Il y a plusieurs vol
rôles des services que devoient les fonds possédés par les Ecclésiastiques dans les ut
Capitulaires. an
s.
Te
Anno 1073 107, Henrici Imp. 17. omnia juxta cursum Solis & Lunæ mp
habentur, sicut in anno 15 Tiberii in quo baptizatus est Dominus i. or
dies baptismatis 8. Idus Januarii die dominico Epiphaniæ & secunda u
m
feria initium jejunii ejus 40 diebus. A baptismate itaque Domini in ad
anno 15 Tiberii hucusque duo magni cycli, hoc est, 1064 anni. ide
m
Note 107: (retour) Fl. Wig. Hoved. rec
ur
Pri su
An. 1075, 1. Guilielmi I. Waltheofus Comes cum Radulpho s.
ma
Comite Estangliæ, multisque aliis principibus in Regem de
conjuratus licet poenitentia ductus eum festinanter adiit in col
Normannia & rem omnem pandens misericordiam petiisset, lat
io
suprema tamen sententia damnatus est, & Anglorum omnium ma

Page 201

primus (quod sciam) capite mulctatus. Hov. ibid. Flor. Wig. ibid. & præc. gn
at
u
Hi
An. 1084, de unaquaque hida 108, per Angliam VI solidos accepit da
m.
Mat. Par. pa. 10. hoc rejicit ad an. 1083, & factum ait post gi
descriptionem Angliæ tunc a Justitiariis ad hanc emissis compositam. u
m.
Note 108: (retour) Flo. Wig. ibid.

An 1086, Articulatim describi fecit totam Angliam quantum terræ quisque Do
me
Baronum suorum possidebat, quot feodales milites, quot carucas, quot sd
Villarios, quot Animalia, imo quantum vivæ pecuniæ quisque haberet in ei
omni regno suo a maximo usque ad minimum, & quantum redditus lib
er
quæque possessio reddere poterat, & vexata est terra multis cladibus inde ag
provenientibus. Componebatur hæc descriptio in duo volumina quæ ex rar
prisco nomine Domesday hodie nuncupantur: Sed desideratis Comitatuum ius
co
enarrationibus. Vide Præf. Eadmeri. nd
itu
r.

A. D. 1084. Filium
Anno Domini 1084, 109 Rex Anglorum Willielmus, in juniorem militem
Pentecostes festo, apud Westmonasterium Henricum filium facit.
juniorem cingulo militari donavit.

Note 109: (retour) Mat. Par. ibid. Flo. Wig. in an. 1086.

Homagium
Deinde (Searesbiriæ die Calendar. Aug an. 1086, inquit fidelitatem &
Florent.) cepit homagia hominum totius Angliæ 110, & pecuniam ab
omnibus exigit.
juramentum fidelitatis, cujuscunque erant feodi vel
tenementi, & extortis magnæ pecuniæ copiis, ab omnibus
promiscue, sive per fas, sive per nefas, in Normanniam
transfretavit.

Note 110: (retour) Mat. Par. ibid. Flo. Wig. in an. 1086.

Tel
Anno Domini 1085, 111 cum jam Dei voluntatem super Anglorum Gentem on
Normanni complevissent, nec aliquis princeps de genere Anglorum ia
superesset in regno, omnesque in moerorem & servitutem redacti fuissent, &
Co

Page 202

ita ut Anglum vocari foret Opprobrio: pullulaverunt in Anglia telonia ns
uet
iniqua & consuetudines pessimæ, & quanto magis principes decernebant ud
de recto & justitia tanto magis fiebat injuria. ine
s
Note 111: (retour) Mat. Par. ini
qu
Ce æ
Cervum vel Capreolum 112 vel aprum (inquit Hoved.) capienti oculi rv ex
eruebantur, nec fuit qui his se opponeret Legibus, &c. Florent. in an. u ori
un
1087, ait eum morientem graviter de his poenituisse. m
tur
ca
pie .
Note 112: (retour) Hoc Hoved. supra.
nti
s
Ad Castra quoque construenda, Rex antecessores suos omnes Ca po
str
superabat. or
en
a.
u
Circa an. Domini 1085, 2, 18 & 19, Guiliel. R. m
str
uct
Item lib. MS. Arch. Cant. hæc in fine chartæ prædictæ adjungit. ur
Tenor hujus chartæ est in Anglico de verbo ad verbum in eadem a.
charta, & continetur in registro Epis. London.

Concedo (Rex Guil. Conq.) eidem Ecclesiæ (Lincoln.) manerium M
an
quoddam quod vocatur lestona quodque Waldenus Comes dudum per eri
manum meam dicto Episcopo dederat. Et quoddam alterum quod dicitur u
Waburne quod sibi olim cum Episcopali baculo concesseram ibid. m. 13. m
Le
nu. 5. Teste L. Archiep. & E. Vicecom. sto
na
Decreta D. Lanfranci pro Ordin. S. Benedic. ex antiq. in Ecclesiæ Christi Ep
isc
Cantuar. in palatio Dunelmensi Londini Apostolat. Benedict. pa. 211, &c. op
usque pa. 253. ubi dicitur finis Statutorum D. Lanfranci. Incipiunt, o
Lanfrancus indignus Ecclesiæ Dorobernensis antistes dilectissimis Li
nc
fratribus suis, &c. & continent 25 capita. ol
n.
Cum autem ingravescente ægritudine 113 diem mortis sibi imminere dat
.
sensisset (Guilielmus I.) fratrem suum Odonem Barocensem Episcopum,
Comites Morcarum, & Rogerum, Siwardum cognomento Baro, & Walnothum
Regis Haraldi germanum (quem a pueritia tenuerat in custodia) & omnes quos
vel in Anglia vel in Normannia custodiæ manciparat, laxavit.
Note 113: (retour) Flo. Wig. in. an. 1087. Hunting. pag. 37. partim.

Page 203

Dein filio suo Guilielmo regnum tradidit 114 Angliæ; & Roberto filio suo
primogenito, qui tunc exulabat in Francia, Comitatum concessit Normanniæ;
Henrico tertio filio thesauri copiam.
Note 114: (retour) Fl. Wig. ibid. & Hunting. 371.

Et sic coelesti munitus viatico 115, postquam XX. annis, mensibus X & XVIII
diebus, genti Anglorum præfuit, quinto Iduum Septembris die regnum cum vita
perdidit, & Cadomi in Ecclesia S. Stephani protomartyris quam ipse a
fundamentis struxerat, bonisque ditaverat, sepultus requiescit.
Note 115: (retour) Fl. Wig. ibid.

An. Dn. 1086, Rex in Hebdomada Pentecostes filium suum Henricum armis
militaribus honoravit. Nec multo post mandavit ut Archiepiscopi, Episcopi,
Abbates, Comites, Barones, Vice-comites, cum suis militibus die Calendarum
Augustarum sibi occurrerent Saresbiriæ. Quo cum venissent, milites illorum
sibi fidelitatem contra omnes homines jurare coegit. Sed hoc magis perspicue
reddit codex quidam MS. in hunc modum. Eodem anno (scil. 1086.) Rex filium
Md addere alicubi Relaxationem quam Guilielmus I. fecit de Danigeldo nisi
propter inopinatos casus, e Nigro lib. Saccarii, V. locum in Glossar. nostro in
verbo Danigeldum.

Suum Henricum armis militaribus honoravit, & convocatis magnatibus terræ &
Archiepiscopis, & Episcopis, Abbatibus, & eorum militibus eidem filio
fidelitatem jurari fecit. Cogitaverat enim Rex transfretare, & in anno sequenti
cogitatum implevit.

De placito apud Pinendenam inter Lanfrancum Archiepiscopum & Odonem
Baiocensem Episcopum. Tempore 116 magni Regis Willielmi qui Anglicum
regnum armis conquisivit, & suis ditionibus subjugavit, contigit Odonem
Baiocensem Episcopum, & ejusdem Regis fratrem multo citius quam
Lanfrancum Archiepiscopum in Angliam venire, atque in Comitatu de Chent
cum magna potentia residere, ibique potestatem non modicam exercere. Et quia
illis diebus in Comitatu illo quisquam non erat qui tantæ fortitudinis viro
resistere posset, propter magnam quam habuit potestatem, terras complures &
Archiepiscopatum Cantuariæ & consuetudines nonnullas sibi arripuit atque
usurpans suæ dominationi ascripsit. Postea vero non multo tempore contigit
præfatum Lanfrancum Cadomensis Ecclesiæ Abbatem jussu Regis in Angliam

Page 204

quoque venire atque in Archiepiscopatu Cant. Deo disponente totius Angliæ
Regni Primatem sublimatum esse. Ubi dum aliquandiu resideret & antiquas
Ecclesiæ suæ terras multas sibi deesse inveniret, & suorum negligentia
antecessorum illas distributas atque distractas fuisse reperisset, diligenter
inquisita & bene cognita veritate, Regem quam citius potuit & non pigre inde
requisivit. Præcepit ergo Rex Comitatum totum absque mora considere &
homines comitatus omnes Francigenas & præcipue Anglos in antiquis Legibus
& consuetudinibus peritos in unum convenire qui cum convenerunt apud
Pinendenam omnes pariter consederunt. Et quam multa placita de
diratiocinationibus terrarum & verba de consuetudinibus Legum inter
Archiepiscopum & prædictum Baiocensem Episcopum ibi surrexerunt & etiam
inter consuetudines Regales & Archiepiscopales quæ prima die expedire non
potuerunt ea causa totus Comitatus per tres dies fuit ibi detentus. In illis tribus
diebus dirationavit ibi Lanfrancus Archiepiscopus plures terras quas tunc ipse
Episcopus & homines sui tenuerunt, viz. Herbertus filius Moins, Turold de
Rover. Radulphus de curva Spina, Hugo de monte forti, & alii plures de
hominibus suis cum omnibus consuetudinibus & rebus quæ ad easdem terras
pertinebant super ipsum Baiocensem Episcopum, & super ipsos prædictos
homines illius & alios sc. Declinges, Estoces, Prestetuna, Daintuna, & multas
alias minutas terras, & super Hugonem de Monteforti dirationavit Hocinges &
Brocet. scilicet Raculf Sandivir, Rateburge, Rodetune, Monasterium de
Limnige, cum terris & consuetudinibus ad ipsum Monasterium pertinentibus,
Saltwde cum burgo Hethe ad Saltwde pertinente, Langpor, Niwendenne,
Roking, Decling, Prestetune, Broche, Sunderherste, Earhethe, Orpintune,
Emsforde, quatuor prebendas de Niwentune, Stokes & Denmtune. In Suthreia
favente Rege Willielmo dirationavit ipse Archiepiscopus Marcelache. In
London Monasterium sanctæ Mariæ cum terris & domibus quas Lunng.
presbyter & uxor illius habuerunt. In Midlesexe Hergas Heisam. In
Bochingehamshire Risebergam Haltune. In Oxenefordsire Niwentune. In East
sexe Stistede. In Sutfolchia Frakenham. Item super Radulphum de curva spina
LX solidatas de pastura in Grean. Et omnes illas terras & alias dirationavit cum
omnibus consuetudinibus & rebus quæ ad easdem terras pertinebant ita
liberatas atque quietas, quod in illa die qua ipsum placitum finitum fuit, non
remansit homo in toto regno Angliæ, qui aliquid inde calumniaretur, neque
super ipsas terras etiam pravum quicquam clamaret. Stokes vero & Denmtune
& Frakenham reddidit Ecclesiæ sancti Andreæ, quia de jure ipsius Ecclesiæ
antiquitus fuerunt. Et in eodem placito non solum istas prænominatas & alias
terras, sed & omnes libertates Ecclesiæ suæ, & omnes consuetudines suas

Page 205

renovavit & renovatas ibi dirationavit. Soca, Saca, Toll, Team,
Flymenafyrmthe, Grithbreche, Foresteall, Haunfare, Infangennetheof, cum
omnibus aliis consuetudinibus paribus istis, vel minoribus istis in terris & in
aquis, in sylvis, & in viis & in pratis, & in omnibus aliis rebus infra civitatem &
extra, infra burgum & extra, & in omnibus aliis locis. Et ab omnibus illis probis
& sapientibus hominibus, qui affuerunt, fuit ita ibi diraciocinatum, & etiam a
toto comitatu concordatum atque judicatum, quod sicut ipse Rex tenet suas
terras omnino liberas & quietas in suo dominio, ita Archiepiscopus Cant. tenet
suas terras omnino liberas & quietas in suo dominio. Huic placito interfuerunt
Goiffridus Episcopus Constantiensis, qui in loco Regis fuit, & justitiam illam
tenuit; Lanfrancus Archiepiscopus, qui, ut dictum est, placitavit, & totum
diraciocinavit; Comes Cantiæ, videlicet prædictus Odo Baiocensis Episcopus;
Ernestus Episcopus de Rover; Aegelricus Episcopus de Cicestria, vir
antiquissimus & legum terræ sapientissimus, qui ex præcepto Regis advectus
fuit ad ipsas antiquas legum consuetudines discutiendas & edocendas in una
quadriga; Richardus de Tunebregge; Hugo de Monte forte; Willielmus de
Arces; Haymo Vicecomes; & alii multi Barones Regis & ipsius Archiepiscopi,
atque illorum Episcoporum homines multi; & alii aliorum comitatuum homines
etiam cum toto isto comitatu, multæ & magnæ authoritatis viri, Francigenæ
scilicet & Angli. In horum omnium præsentia multis & apertissimis rationibus
demonstratum fuit, quod Rex Anglorum nullas consuetudines habet in omnibus
terris Cant. Ecclesiæ, nisi solummodo tres. Et illæ tres, quas habet,
consuetudines, hæ sunt. Una, si quis homo Archiepiscopi effodit illam regalem
viam, quæ vadit de civitate in civitatem; altera, si quis arborem incidit juxta
regalem viam, & eam super ipsam viam dejecerit; de istis duabus
consuetudinibus qui culpabiles inventi fuerint atque detenti, dum talia faciunt,
sive vadimonium ab eis acceptum fuerit, sive non, tamen in secutione
ministrorum Regis & per vadimonium emendabunt quæ juste emendanda sunt.
Tertia consuetudo talis est, si quis in ipsa regali via sanguinem fuderit, aut
homicidium vel aliud aliquid fecerit, quod nullatenus fieri licet, si dum hoc
facit deprehensus atque detentus fuerit, Regi emendabit. Si vero deprehensus
ibi non fuerit, & inde absque vade data semel abierit, Rex ab eo nichil juste
exigere poterit. Similiter fuit ostensum in eodem placito, quod Archiepiscopus
Cant. Ecclesiæ in omnibus terris Regis & Comitis debet multas consuetudines
juste habere. Etenim ab illo die quo clauditur Alleluya usque ad Octavas
Paschæ, si quis sanguinem fuderit, Archiepiscopo emendabit; & in omni
tempore, tam extra Quadragesimam quam infra, quicunque illam culpam fecerit
quæ Childwite vocatur, Archiepiscopus aut totam aut dimidiam emendationis

Page 206

partem habebit. Infra Quadragesimam quidem totam, & extra, aut totam, aut
dimidiam emendationem. Habet etiam in iisdem terris omnibus quæcunque ad
curam & salutem animarum videntur pertinere. Hujus placiti multis testibus
multisque rationibus determinatum finem postquam Rex audivit, laudavit,
laudans cum consensu omnium principum suorum confirmavit, & ut deinceps
incorruptus perseveraret, firmitus præcepit. Quod propterea scriptum est hic, ut
& futuræ in æternum memoriæ proficiat, & ipsi futuri ejusdem Ecclesiæ
Episcop. Cantuar. successores sciant, quæ & quanta in dignitatibus ipsius
Ecclesiæ a Deo tenere, atque a Regibus & Principibus hujus regni æterno jure
debeant exigere.
Note 116: (retour) Ex vet. MS. seu Rentale Roffens. Ecclesiæ.

GUILIELMUS II.

Guillielmus Rufus non jure hæreditario, sed ex Testamento patris sui, in regnum
Angliæ successit. Roberto, fratre ejus primogenito, Normanniam avitum
patrimonium possidente. Regnare coepit 9. Septemb. an. 1087, exiit 1. Aug. An.
1100, regni ejus 13. non. completo.
In
Mortuo Guilielmo I. Guilielmus filius ejus 117 Angliam festinato adiit, ca
ducens secum e Normannia Wulnothum & Morcarum Comitem, rce
Saxonicos Proceres, quos inter alios pater ejus carcere in Normannia rat
io
diutino retinuerat, &, ut supra diximus, moriturus liberaverat: Sed mox, ut lib
Wintoniam venit, illos, ut prius fuerant, custodiæ mancipavit. er
ato
Note 117: (retour) Flo. Wig. in an. 1087. Hoved. ibid. ru
m
Co pr
Sexto Cal. Octobris, die Dominico, in Westmonasterio, a Lanfranco oc
ro
Doroberniæ Archiepiscopo, in Regem consecratus est. na er
tio u
Th m.
Dein Wintoniam rediens, thesauros sui patris, ut ipse jusserat, Re
es gis
per Angliam divisit; sc. quibusdam principalibus Ecclesiis au .
decem, quibusdam sex marcas auri, quibusdam minus. Ecclesiis ri
Gu
etiam in civitatibus vel 118 villis suis per singulas, denarios 60

Page 207

dari; cruces, altaria, scrinia, textos, candelabra, situlas, fistulas, ac il.
I.
ornamenta varia gemmis, auro, argento, lapidibusque pretiosis redimita, in
per Ecclesias digniores ac monasteria jussit dividi. ele
em
Note 118: (retour) Hov. fol. 5. os
yni
s
Ejus quoque germanus Robertus in Normanniam reversus, thesauros, quos er
invenerat, Monasteriis, Ecclesiis, pauperibus, pro anima patris sui largiter og
divisit. Et, an
tur
in
Ulfum Heraldi quondam Regis Anglorum filium, Dunecaldumque Ha An
rol gli
Regis Scotorum Malcolmi filium, e custodia laxatos, & armis di a.
militaribus honoratos, abire permisit. &
M
alc
Nobiliores quique proceres 119 a Rege ad Robertum deficientes, bella ol
quique per patrias suas movent: inde Odo Baiocens. & Dunelm. mi
Episcopus, & alii exhæredati, abjurant Angliam. Vid. Hunt. R
R.
fili
Note 119: (retour) Hunting. pag. 372. i
fiu
nt
mi
lite
s.

Terræ ob
Normannis quibus in bello 120 inter Guilielmum Rufum & infidelitatem
Robertum Comitem Normanniæ, terræ ademptæ erant in Anglia, ademptæ
restituuntur.
ob fidelitatem Roberto præstitam, pacta jam pace restituuntur. Ad Regni
hæc etiam constituerunt inter se, ut si Comes absque filio legali in successio
matrimonio genito moreretur, hæres ejus esset Rex; modoque per Roberto
pangitur.
omnia simili, si Regi contigisset mori, hæres illius fieret Comes.
Hanc conventionem 12 ex parte Regis, & 12 ex parte Comitis,
Barones juramento firmarunt.

Note 120: (retour) Fl. Wig. an. 1091. Hoved. 4º 1090. inceptum, sed finitum an.
1091.

Dissidentibus de Papatu Urbano II. 121 & Clemente III. res (ut de aliis An
gli
mundi partibus sileamus) per plures annos Ecclesiam Angliæ in tantum a
occupavit, ut ex quo Gregorius (qui & Hildebrandus) defunctus fuit (id est dis
sid

Page 208

an. 1085.) nulli, loco Papæ, usque ad hoc tempus subdi vel obedire ent
ib
voluerit, licet Urbanum pro Vicario B. Petri Italia Galliaque jam receperat. us
Et dum apud Gallos vixit Anselmus Beccensis Abbas, Archiepiscopus Pa
pis
Cantuar. 122 prohibetur a Rege ne huic in Anglia obediret, donec a Rege ne
admitteretur juxta 1 Guilielmi I. V. utr
i
Note 121: (retour) Iidem ex Eadm. pag. 25. pa
rui
Note 122: (retour) Eadm. pag. 26. t.

Conjuratis cum Odone Baiocensi Episcopo 123 præcipua magnatum parte, Le
ge
ut Guilielmum ejicerent, & Robertum fratrem ejus primogenitum in solio s
collocarent; Guiliemus Rex fecit congregari Anglos, & ostendit eis ad
vot
traditionem Normannorum, & rogavit ut sibi auxilio essent eo tenore, ut si u
in hac necessitate sibi fideles existerent, meliorem legem 124 quam vellent m
eligere, eis concederet, & omne injustum scottum (i. e. tributa & po
pu
exactiones) interdixit; & concessit omnibus silvas suas, & venationes: sed li
quicquid promisit parvo tempore custodivit. Angli tunc fideliter eum pe
jurabant. rm
itt
un
Note 123: (retour) Fl. Wig. Mat. Par. 1088. Hoved. an 1088, pag. 461. tur
.
Note 124: (retour) Les Loix d'Edouard n'étoient donc plus l'unique Loi.
Ex
Ec
A. D. 1089. obeunte 125 Lanfranco Archiep. Cantuar. Rex Willielmus cle
act
io
Ecclesias & Monasteria fere totius Angliæ in manu sua, pastoribus si ne
defunctis, retinens, 126 gravi omnia depopulatione vastabat, & instar æ s
ad inj
firmarum laicis commendabat. fir ust
ma æ
Note 125: (retour) Mat. Par. an. 1089. m tol
di lu
Note 126: (retour) La Régale s'est introduite en Angleterre par le Conquérant, qui mi nt
la tenoit des François. ttu ur.
nt.
Anno 1090, Malcolmus Rex Scotiæ, Regi Angliæ homagium Ho Ve
ma na
facit & fidelitatem jurat. g. tio
Re ne
Re
Rex morbo laborans Glocestriæ 127, pene ad exhalationem x
gis s
Sc co
spiritus, vitæ poenitet anteactæ, meliorisque spondet ite oti nc
institutionem, vades inter se & Deum facit Episcopos suos, ru æ. ed
m
mittens qui hoc votum suum super altare sua vice leg
un
promittant. Scribitur edictum, regioque sigillo firmatur, tur

Page 209

quatenus captivi, quicunque sunt, in omni dominatione sua u .
m Fi
relaxentur; omnia debita irrevocabiliter remittantur; omnes & del
offensiones antehæc perpetratæ, indulta remissione, perpetuæ mo ita
oblivioni tradantur. ru s.
m
pol
Note 127: (retour) Eadm. pag. 26, l. 35, an. 1093. prid. Non. Mar. lic
etu
Promittuntur insuper omni populo bonæ & sanctæ leges, inviolabilis r
observatio juris, injuriarum gravis, & quæ terreat cæteros examinatio. me
nd
Anselmum donat Archiepiscopatu Cant. ati
on
em
Convalescens denuo, cuncta 128 quas infirmus statuerat bona, .
dissolvit, & irrita esse præcepit: inde orta vasta miseria miseraque
vastatio. Siquidem omne malum quod Rex fecerat priusquam fuerat infirmatus,
bonum visu est comparatione subsequentium.
Note 128: (retour) Eadm.

Rex e morbo gravius laborans Gloverniæ 129 vitam suam corrigere, Ep
isc
Ecclesias non amplius vendere, nec ad censum ponere, sed illas regia tueri op
potestate, irrectas leges destruere & rectas statuere, Deo promisit. Anselmo at
us
igitur Archiepiscopatum Cantuariæ jam largitur, & Roberto Bloet ja
Cancellario suo Londoniensem præsulatum. Vacaverat per quatuor annos m
integros Archiepiscopatus, & in fiscum deportati sunt ejusdem redditus, gr
ati
qui successori semper antea conservabantur. His tamen 130 non pacatus s
Rex, 1000 libras ab Archiepiscopo deinceps petit, vel hoc solo nomine do
quod gratis promotioni suæ Episcopali annuisset. Renuit autem na
t.
Archiepiscopus, pari dignum poena arbitratus, ante promotionem vel post Fr
eam pecunias numerare. uct
us
Note 129: (retour) Fl. Wig. an. 1093. Hov. ibid. Mat. Paris in 1092. ret
ine
Note 130: (retour) Mat. Par. an. 1094, pag. 17, l. 41. t.

Mi
Rex conscribi 131 procurat 20000 peditum in Anglia ut in Normanniam lit
convenirent; hi autem cum ad mare venissent transituri, Rex a singulis u
eorum pecuniam vectualem, 10 scil. sol. accipiens, omnes domum remisit. m
co
Videtur, milites hos non compulsu (quod Pressing vocant) sed precibus ns
Regis conscriptos esse; pecuniam vero a pagensibus collatam, non Rege. cri
pti
Note 131: (retour) Mat. Par. an. 1093. o.

Page 210

Ec
Rex Guilielmus in Angliam (e Normannia) rediens 132, Ecclesias & cle
Monasteria totius regni gravi exactione afflixit. Vid. hæc inf. an. 1094. si
æ
Note 132: (retour) Mat. Par. ibid. ex
act
io
Rhesus 133 Walanorum (seu Wallensium) Rex, in ipsa hebdomada Re
gn ni
Paschali, juxta castellum quod Brecheniean nominatur, in pugna i bu
occisus est. Ab illo die regnare in Walonia Reges desiere. W s
all su
en bdi
Note 133: (retour) Fl. Wig. an 1093. tæ.
siu
m
Rex Scotorum Malcolmus die festivitatis S. Bartholomæi M
fin
os
Apostoli, Regi Guilielmo juniori, ut prius per legatos inter eos co
is.
statutum fuerat, in civitate Gloverniæ occurrit; sed Malcolmum mp
videre aut cum eo colloqui, præ nimia superbia & potentia, Rex on
en
Guilielmus despexit. Insuper etiam illum ut (secundum judicium di
tantum Baronum suorum) in curia sua, rectitudinem ei faceret, lite
constringere voluit; sed id agere, nisi in regnorum suorum s
int
confiniis, ubi Reges Scotorum erant soliti rectitudinem facere er
Regibus Anglorum, & secundum judicium Primatum utriusque Re
ge
regni, nullo modo Malcolmus voluit.--In patriam secedens 134, s
Angliam hyeme prædatum revertitur, & cum primogenito filio An
gli
ejus Edwardo, multisque aliis 135 in Northumbria (die festivitatis æ
S. Bricii) a militibus Roberti Moulbrey Northumbrorum &
Comitis, occisi sunt, in provincia nimirum quam atroci Sc
oti
depopulatione ipse prius quinquies attinuerat. æ.

Note 134: (retour) Mat. Par. 1092.

Note 135: (retour) Hoved. suis exercitibus.

Hoc audito, sanctissima Scotorum Regina Margareta, Edgari Ethelingi soror,
præ dolore efflavit animam.

Qua mortua 136, Dunenaldum Regis Malcolmi fratrem, Scoti sibi in Regem Re
x
elegerunt, & omnes Anglos qui de curia Regis extiterunt, de Scotia co
expulerunt. Quibus auditis, filius Regis Malcolmi Dunecanus, Regem nc
edi
Guilielmum (cui tunc militavit) ut ei regnum patris sui concederet, petiit, t
& impetravit, eique fidelitatem juravit: & sic ad Scotiam cum multitudine re
Anglorum & Normannorum properavit, & patruum suum Dunenaldum gn
u

Page 211

expulit, & in loco ejus regnavit. Deinde nonnulli Scotorum in unum m
Sc
congregati, homines illius pene omnes peremerunt, ipse vero cum paucis oti
vix evasit. Veruntamen illum post hæc regnare permiserunt, ea ratione, ut æ.
amplius in Scotiam, nec Anglos nec Normannos introduceret, sibique militare
sineret. V. Flo. Wig. v. 466.
Note 136: (retour) Fl. Wig. 1093.

Conventus
Post Calend. Oct. 1093, ex præcepto 137 Regis omnes fere magnarum
Episcopi, una cum principibus Angliæ, ad Hastings convenerunt regni ad
Hastingiam.
ipsum Regem in Normanniam transfretaturum, sua benedictione &
concursu 138 prosecuti. Rex Normanniam fratri suo Roberto toto Pecuniarum
conamine auferre laborans, multam & immensam undique immensa
collectio.
collectam pecuniam in hoc expendebat, videturque difficultates
pati regiæ excellentiæ indecentes. Et,

Note 137: (retour) Eadm. pag. 23.

Note 138: (retour) Eadm. pag. 21.

Ep
Rex asseruit quod nullus Archiepiscopus 139 vel Episcopus regni sui, isc
Curiæ Romanæ vel Papæ subesset, præcipue cum ipse omnes libertates op
haberet in regno suo, quas Imperator vendicabat in Imperio. Inter alia vero os
An
jam tum vendicabat Henricus IV. ipsius Papæ designationem. gli
æ
Note 139: (retour) Mat. Par. an. 1094. Ro
ma
Mi
Rex Nuntiis in Angliam missis 140 XX. millia pedonum in lit
no
no
Normanniam jussit sibi in Auxilium mitti. Quibus ut mare transirent u n
Heastingæ congregatis, pecuniam, quæ eis data fuerat ad victum m for
co e
Ranulphus Passeflambardus præcepto Regis abstulit, scil. unicuique ns su
X sol. & eos domum repedare mandavit, pecuniam vero Regi cri bdi
transmisit. pti tos
o. .
Note 140: (retour) Flo. Wig. an. 1094, pag. 462.

Interea gravi & assiduo tributo, hominumque mortalitate, præsenti & anno Tri
bu
sequenti, tota vexabatur Anglia. Hæc Matt. Par. in an. 1093. vid sup. tu
m
bie

Page 212

bie
An
Anselmus electus in Cantuar. Archiep. 141 veniam a Rege petit Romam, nn
sel
e.
pro accipiendo ab Urbano pallio, adeundi. Respondet Rex, se nondum m
Urbanum accepisse pro Apostolico nec vel suæ aut paternæ fuisse us
Ar
consuetudinis, ut præter suam licentiam aliquis in regno Angliæ Papam chi
nominaret, & qui hanc ei potestatem præriperet, coronam suam videretur ep.
adimere. Anselmus asserit, se Urbano professum esse obedientiam, cum Ca
nt.
Beccensis adhuc fuisset in Normannia Abbas, & Regi hoc nondum Ro
Archiepiscopus prodidisse, nec jam posse resilire. Gravibus coercetur ma
angustiis: Nam ut Urbano canonicam obedientiam, sic cum homagio m
abi
fidelitatem Regi juraverat, & his inter se pugnantibus, cui sisteret aut quid re
agendum dubitatur. Res ad Episcoporum, Abbatum, cunctorumque regni vul
principum (id est magni regni Concilii) definitionem commendatur. t.

Note 141: (retour) Eadm. pag. 25.

Indicti igitur a Rege, Rochinghamiæ omnes conveniunt 5. Idus Martii Co
nci
1094, die Dominico, hora prima, in Ecclesia ipsius castri: & post liu
longissimas disceptationes die una atque altera definitur, urgeturque acrius m
ab Episcopis ipsis, Regi potius observandam fidem quam Romano Ro
cki
Pontifici: Anselmumque increpantes, Noveris (inquiunt) totum regnum ng
conqueri adversum te, quod nostro communi Domino conaris decus ha
imperii sui, coronam, auferre. Quicunque enim regiæ dignitatis ei mi
æ.
consuetudines tollit, coronam simul & regnum tollit: Unum quippe sine
alio decenter haberi non posse probamus. Sed nec his nec aliis plurimis
Anselmus flectitur, adeo ut sentire demum deprehendatur, Archiepiscopum
Cantuariensem a nullo hominum, nisi a solo Papa, judicari posse vel
condemnari: nec ab aliquo cogi pro quavis calumnia, cuiquam, eo excepto,
contra suum velle respondere. Ira excandescens Rex, parem se in regno
profitetur nunquam perpessurum: sed post quatriduanas jam litigationes,
induciæ conceduntur usque ad Octavas Pentecostes. Rex interea clam per
nuntios cum Urbano agit, ut Archiepiscopale pallium sibi mitteretur Pa
lli
Anselmo conferendum, ut, hoc ipso beneficio, viri frangeret morositatem, u
qui nec ita vincitur. A Rege enim pallium noluit accipere, sed in altare m
positum fastu solenni inde reportavit. An
sel
mo
De Papatu graviter jam per x annos deceptatum fuit 142. Primo inter Re
x
dat
Gregorium VII. quem in Brixensi synodo anno 1083, deposuerat ur.
Ur
Henricus Imperator, & Clementem III. loco ejus ibidem designatum. ba
nu
Deinde inter eundem Clementem & Victorem III. Urbanumque II. m

Page 213

successive a Pontificiis contra Clementem constitutos. Partium studio pr
æc
orbis scinditur Christianus; Gallis Italisque Urbano adhærentibus, epi
Germanis Clementi, Anglis neutri, quod hucusque Rex juxta legem a patre t
ejus conditam, quis pro Apostolico suscipiendus esset, non promulgaverat. pr
o
Ap
Note 142: (retour) An. 1095, juxta Hov. pag. 465, an. 1095. ost
oli
Demum autem Urbani victus amicitia, quod Archiepiscopale Cantuariæ co
pallium Anselmo debitum, ei ex arbitrio conferendum transmississet: su
sci
Urbanum in omni imperio suo pro Apostolico haberi, 143 eique vice beati pi.
Petri in Christiana religione obediri, imperavit.
Note 143: (retour) Eadm. Will. 2, pag. 33.

In Concilio regni Octavis Epiphaniæ apud Searesberiæ celebrato; Comes Co
nci
Guilielmus de Owe 144, qui cum Roberto Moubreo Comite Northumbrensi liu
multisque aliis, de ejiciendo interficiendoque Rege conjuraverat, filiumque m
Sc
amitæ Regis Stephanum de Albemarlo in solium evehendo, ad duellum ar
provocans, victus est ab appellante. Juxta legem igitur a Guilielmo es
Conquestore latam, oculi ei eruuntur, & testiculi abscinduntur. be
ri
Note 144: (retour) Flo. Wig. an. 1096. Hov. 1095. æ.

Roberto autem Comiti Northumbriæ indulgebatur gratia, sub conditione, Ro
b.
ut uxor ejus castellum Bambergense Regi traderet, quod hac pulsa Co
necessitate fecit. me
s
No
Sed Guilielmus de Aldari, Regis compater, dapifer, atque amitæ filius, rth
hujus proditionis particeps, acriter per plateas flagellatur, laqueo u
suspenditur; Concilio, ut videtur, sic decernente. Moriturus autem mb
ri
Confessori innocentiam protestatus est. æ
gr
Tri
Post 17. Cal. Julii, an. 1096 145, cum Robertus Dux Normanniæ bu
ati
am
Hierosolymis profecturus, Normanniam fratri suo Regi Guilielmo ta obt
pignori collocasset, pro 10000 marcis sub triennio restituendis; Rex & ine
ex t.
ut tantam vim pecuniæ, lucrandi spe Ducatus cogat, Angliam totam act
decoquit. Hinc ex dono, illinc ex mutuo, passim exactionibus & io
tributo, quod Saxones Danegeldum & Hidagium, Normanni ne
s
Tallagium vocant, pro arbitrio non ex lege, nummos eradit, nec tamen gr
ultra 666 libras. avi

Page 214

Note 145: (retour) Flo. Wig. ssi
m
æ
Marcas (quod reperi) vel has circiter compilavit: Interea ab Ecclesiis & ad
Monasteriis, quæ nunc primum ad tributa adiguntur, non abstinetur. Nihil No
(inquit Eadmerus) Ecclesiarum ornamentis in hac parte indulsit dominandi rm
an
cupiditas, nihil sacris altarium vasis, nihil reliquiarum capsis, nihil ni
Evangeliorum libris auro argentoque paratis. am
luc
Instituta olim erat Ethelredi Regis anno 13. Danegeldi redditio hoc Da ra
ne nd
est 12. denar. annuatim, ex unaquaque hyda, i. e. centum acræ terræ, gel am
totius Angliæ, ad conducendum milites, qui piratas Danicas di .
coercerent. De hoc autem libera (inquit Legum Edouardi Confessoris re
ddi
concinnator) & quieta erat omnis Ecclesia, & etiam omnis terra quæ tio
in proprio dominio Ecclesiæ erat, ubicunque jacebat, nihil prorsus in .
tali redditione persolvens, quia magis confidebant in orationibus quam in
armorum defensionibus. Et hanc libertatem tenuit Anglorum Ecclesia, usque ad
tempus Willielmi Regis junioris, qui de Baronibus totius Angliæ auxilium petiit
ad Normanniam retinendam de fratre suo Roberto Normannorum Comite,
Jerusalem proficiscente. Concessum est ei, non lege statutum neque firmatum;
sed habuit necessitatis causa ex unaquaque hyda 4 solidos, Ecclesia non
excepta: quorum dum fieret collectio, proclamabat sancta Ecclesia libertatem
suam reposcens, sed nihil profecit.

Indixit majoribus Angliæ 146, ut quisque illorum pro posse sibi pecuniam
festinanter accommodaret. Idcirco Episcopi, Abbates, Abbatissæ, aurea &
argentea Ecclesiæ ornamenta fregerunt; Comites, Barones, Vice-comites, suos
milites & villanos spoliaverunt, & Regi non modicam summam auri & argenti
detulerunt. Ille autem mense Septembri mare transiit, pacem cum germano
facit, 6666 lib. illi præstitit, & ab eo Normanniam in vadimonium accepit.
Note 146: (retour) Fl. Wig. an. 1096.

Sub his temporibus 147 (viz. antequam Anselmus Romam petiit) Or
dal
Guilielmus Rex, pecuniæ emulgendæ spe, 50 circiter ditiores Anglos de iu
cervis regiis deprædandis accusatos, ad examen igniti ferri demandavit. m
50
Statuto autem die cum judicium sævius executum esset, Dei misericordia, div
illæsi omnes ab ustione, innocentiam sunt testati. Commotus Rex: Meo itu
(inquit) judicio amodo respondebitur, non Dei; quod pro voto cujusque m
An
glo

Page 215

hinc inde plicatur. Judicium autem igniti ferri (ut Ordalii species reliquas) ru
m.
judicium Dei appellabant.
Note 147: (retour) Eadm. pag. 48.

Nu
A. D. 1097 148, ad hunc usque annum, nec certe in sequentibus, passus est lla
Rex Anselmum synodum generalem celebrare, aut delicta undequaque Sy
pullulantia cohibere. Mare igitur apud Papam conquesturus sub Novembri no
du
transiit. Rex autem confestim præcepit cuncta quæ illius juris fuerant, in s
suum transcribi dominium, & irrita fieri omnia quæ per ipsum mutata, vel su
statuta fuisse probari poterant, ex quo venerat in Archiepiscopatum. Ingens b
Gu
ex hoc illic tribulatio. ilie
lm
Note 148: (retour) Fl. Wig. ibid. Malmesb. lib. 4. Ran. Cestriens. lib. 7, cap. 11. o
Eadm. pag. 41. ge
ne
A. D. 1098. Rex 149 in æstate urbem Cenomanniam cum magna parte Ex
act
ral
is.
illius provinciæ, subegit. Populos vero interim Anglorum io
exactionibus & tributis, non abradens modo sed potius excorians, ne
s
omnibus infestus & molestus fuit. sæ
viu
Note 149: (retour) Flo. Wig. ibid. Mat. Par. ibid. pag. 42. nt.

M
1098. Multi Walli 150 in Menavia (i. e. Anglesey) ab obsequio Regis em
deficientes occiduntur; & proditionis rei, quidam manibus vel pedibus br
truncatis testiculisque abscissis, excæcantur. Inter hos Kenredum or
u
Presbyterum quendam Ecclesia memorant extractum, testiculisque cum m
oculo uno atque lingua excisis, die tertia loquelam recepisse. ob
pr
Note 150: (retour) Flo. wig. & Hoved. ibid. odi
tio
Re ne
1099. Rex in Barensi Concilio 151 sub Urbano Papa, ob sævitiam ejus x m
in Ecclesiam Anglicanam & Anselmum Archiepiscopum, præsertim ex det
ru
quod investituras præsulum sibi arrogaverat, plena acclamatione co
nc
m
excommunicandus decernitur. Anselmi autem precibus ibidem tunc m ati
præsentis, moratur a sententia. un o.
ica
Note 151: (retour) Flo. wig. ibid. Eadm. pag. 49. nd
us
de
In Concilio 152 vero jam tum subsequente Romæ generali (cui Ex
co cer
etiam Anselmus interfuit) sub anathematis interminatione m

Page 216

prohibentur Laici Ecclesiarum investituras dare; Clerici a Laicis m nit
un ur.
accipere, & accipientes consecrari; Laicorumve hominum ob honores ica
Ecclesiasticos homines fieri. nt
ur
Note 152: (retour) Eadm. Flo. wig. ibid. inv
est
itu
ras
da
nte
s
La
ici
s.

HENRICUS I.

Guilielmo occiso, successionis dignitas ad Robertum pertinet, cum ex jure
hæreditario, tum ex pacto inter ipsum & Guilielmum, a XII Baronibus He
nri
utrinque conjuratis. Henricus autem 153 frater minimus, quod in Anglia cu
natus esset, & a Patre jam tum Rege, potiorem se apud Anglos novit, s
proclivesque eos in partes suas. Arctius tamen ut connecteret fluctuantes, su cc
Guilielmum queritur sævis Legibus, tributis & exactionibus, tanquam edi
clava ferrea, contrivisse subditos: Robertum utique Hierosolymis jam t
Wi
quinquennio militantem, vivumne anne mortuum incertum esse; hominem llel
vero levem & præcipitem, semet denique virga aurea omnia metientem, .
justitia, & mansuetudine regnaturum pollicetur. Leges insuper Edouardi Ru
fo.
Confessoris, omnium habitas desiderio, profligatis asperis &
quibuscunque examinatis restitutum. Placuit conditio, & dum Sceptri calet
ambitu, jugisque mens esset ad pollicita perimplenda, Rex eligitur
consecratusque Westmonasterii, a Mauritio Londoniensi Episcopo (Anselmo
Archiepiscopo Cantuar. exulante) die dominica 2 Augusti An. Do. 1100, id est,
intra triduum post excessionem fratris, solenni tunc restipulatur jurejurando 154:
Bonas & sanctas omni populo Leges se servaturum; & omnes Ju
rej
oppressiones & iniquitates quæ sub fratre suo emerserant in omni sua ur
dominatione, tam in Ecclesiis quam in Secularibus negotiis, prohibiturum an
& subversurum. du
m
Re
Note 153: (retour) Nubrig. lib. 1, c. 3. gis
ad
Note 154: (retour) Eadm. in Hen. I, pag. 55.
Co

Page 217

ro
Edidit & jam illico 155 Chartam libertatum Angliæ munitamque Sigillo na
regio, per singulos Comitatus divulgatam iri imperavit 156. tio
ne
Note 155: (retour) Eadm. ibid. m
su
Note 156: (retour) Il conserva les Fiefs, suivant l'art. 2 de cette Charte, & c'étoit am
conserver dans le sein de ses Etats le germe de la destruction de toute autre Loi que .
celle qui étoit constitutive de la féodalité.

Ignitegii lex
An. 1100, 1 Hen. I. edicto per Angliam misso cum in Curia, tum adempta.
in toto regno restituit populo ignis atque candelarum usum 157,
Injustitias
quem pater ejus post horam vesperæ octavam, pulsante ad tollit &
ignitegium campana prohibuerat; injustitias a fratre & Ranulpho effoeminatos.
institutas prohibuit, effoeminatos a Curia pellit.

Note 157: (retour) Malm. lib. 5, pag. 156. Stowe in ann.

Mensuras injustas prohibuit, fecitque novas ad brachii sui ipsius M
en
longitudinem & inde ulnam appellavit. Eadem hodie virga dicitur Angl. a su
Yard; erat autem Rex proceri & magni corporis. ra
nd
i
vir
ga
ins
tit
uit
ur.

Rex
Rex post Coronationem 158 dedit Episcopatum Wintoniensem posthabito
Willielmo Giffard, & continuo de possessionibus cunctis ad concilio
Romano
Episcopatum pertinentibus (contra Canones Romani Concilii anno investituram
præcedente sub Urbano editos) investivit eundem. dat.

Note 158: (retour) Mat. Par. an. 1100, pag. 54.

Page 218

Ranulphus
In communi Concilio gentis Anglorum 159 Ranulphus Dunelmensis Dun.
Episcopus, postulatus de tot & plurimis gravaminibus sub defuncto Episc. in
turrim
Rege (cui nimium erat familiaris) populo illatis, de communi conjicitur.
consilio gentis Anglorum in Turrim conjicitur.

Note 159: (retour) Mat. Par. pag. 54. Fl. Wig. an. 1100. Malm. lib. 5. pag. 156.

Anselmus etiam Cantuariæ Archiepiscopus revocatur. Rediens vero negat An
sel
Regi hominium facere & Archiepiscopatum de manu ejus accipere ob m
Canones prædicti Concilii, quod Regem egit in maximas angustias. Nec us
enim minui pateretur majestatis privilegia, nec tutum duceret hanc ne
gat
injuriam ab Archiepiscopo illatam vindicare, ne Robertum Hierosolymis Re
jam reversum in Regem promoveret, Papa conspirante, Archiepiscopus. gi
Dantur igitur induciæ usque Pascha, & utrinque Romam mittuntur, qui ho
mi
Decreta Pontificia, in pristinum regni usum transmutarent. ni
u
An. Dn. 1101. In Synodo 160 Episcoporum Abbatum, Nobilium Sy
no
m
&
quorumcunque ac religiosi ordinis virorum Lambethæ habito, de du inv
nuptiis agitur inter Henricum Regem & Matildem filiam Malcolmi s est
La itu
Regis Scotiæ, & Margaretæ Uxoris suæ, Sororis Edgari Ethelingi mb ras
Saxonicorum Regum hæredis ultimi. Cum autem Matildis Wintoniæ eth .
in Coenobio Monialium enutrita, velum ex more Monialium gestasset æ.
aliquando; id in primis studiose quæritur, annon & ipsa Monialis Nu
esset. Decernitur vero, eam Coenobium subiisse castitatis solummodo pti
tuendæ gratia; velumque non e voto, aut diuturno habitu; at sub æ
Re
temporum intervallis, modo præcipiente, modo coercente Catherina gis
matertera sua illic Moniali induisse. Libera igitur totius Concilii He
acclamatione de nunciatur, & Regi nubit. nri
ci.
Note 160: (retour) Eadm. pag. 56. & seq.

An. Dn. 1101. Pascha veniente non reversi sunt 161 Roma nuntiis, porriguntur
ideo induciæ ad eorum reditum.
Note 161: (retour) Eadm. pag. 48.

Po
An. Dn. 1101. Consilium 162 percrebuit sub Pentecostes festivitate tristis pu
fama Robertum Ducem Normanniæ reversum jam e terra sancta maximo lus

Page 219

exercitu invasurum Angliam. Henricus Rex Subditorum metuens fid
em
defectionem; totam regni nobilitatem, totam populi numerositatem, ad ,
fidei vocat sponsionem; & quod vicissim petebatur, ipse manu in manum Re
Anselmi porrecta justis & sanctis Legibus se totum regnum quoad viveret x
jus
in cunctis administraturum pollicetur, & Anselmo postea jura totius tici
christianitatis in Anglia exercendæ 163, se relicturum; atque decretis & am
sp
jussionibus Apostolicæ Sedis se perpetuo obediturum summopere on
promittebat. det
.
Note 162: (retour) Eadm. pag. 49. Mat. Par. an. 1101. Ro
be
Note 163: (retour) Eadm. pag. 49. rtu
s
Fo Du
An. eodem sub Cal. Aug. Robertus (pars major navalis militiæ quam x
ed
Henricus Rex ad impediendum ejus adventum miserat, ei defecit) us An
ante Cal. Aug. cum magno exercitu Portesmutham applicuit 164. He gli
nri am
Principes utrinque fratrum non ferentes dissidium, colloquium ci inv
inierunt, mutuum & generale & concordiæ foedus tali pacto R. adi
firmaverunt. & t.
Ro
Note 164: (retour) Mat. Par. an. 1101, pag. 55. be
rti
Du
Quod Rex Roberto annis singulis tria millia marcarum argenti daret cis
ex Anglia. Et qui eorum diutius viveret, hæres esset alterius, si .
absque filio moreretur. Hoc a XII magnatibus utrinque est juratum.
Re
Regressi nuncii literas 165 a Paschali deferunt Regi prohibentes x
investituras; unde Rex Commotus Anselmo 166 imperat, ut vel hominium ho
faciat, Abbatesque & Episcopos consecret, quos ipse investierat, more mi
ni
Antecessorum suorum; vel e regno protinus decedat. u
m
Note 165: (retour) Eadm. pag. 59. re
qu
Note 166: (retour) Eadm. pag. 61. irit
ab
Consultior autem Proceres Regni Wintoniam cogit, & Anselmum una. An
sel
Decernunt Romam iterum mittendum esse: at majoris dignitatis Nuncios. mo
Ex parte Regis Giraldum Archiepiscopum Eboraci, Herebertum .
Theodfordensem, Robertumque Cestrensem Episcopos. Ex Anselmi parte non
notantur. Romam venientes jussa apud Papam exponunt: Regi adimi avita
privilegia, succendi Regem dira Clero interminari gratiam obtestantur. Papa ne

Page 220

vel hilum flexus & literis satagit demulcere Regem, illis Anselmum consolatur,
& firmata prius, confirmat denuo & dimittit nuncios.

His reversis, & Sententia Papæ intellecta, Rex Londini indicit conventum Co
nci
Principum regni, Anselmoque huic accito, aut consuetudines regni tandem liu
præstare mandat, aut regnum abdicare. Anselmus provocat ad Papæ literas. m
Respondetur ab Episcopis Romam missis Papam aliud literis, aliud ore Lo
nd
tradidisse: Regi sc. puris verbis per semetipsos mandasse ut quamdiu in ini
aliis vitam boni Principis ageret, de Ecclesiarum investituris æquanimiter .
illum toleraret, nec eum ullo excommunicationis vinculo necteret, si religiosas
personas per dationem virgæ pastoralis eis investiret. Hæc in Episcopali
veritate coram toto Concilio contestati sunt: Et cur hæc literis non inscripsit
retulerunt Causam; ne in aliorum notitiam Principum prolata, ipsi eam sibi
usurparent Romani Pontificis authoritate contempta. Dicta etiam eis hæc fuisse,
clam Nunciis Archiepiscopi.

Scinditur in contraria totum Concilium, sed nec his Anselmus frangitur.
Communionem, dantis Regis vel accipientis a Rege investituram Clerici, se non
subtracturum, ait; donec certior in his factus fuerit a Paschali Papa, sed interea
neminem istiusmodi accipientem consecraturum, nec volenti alteri veniam
indulturum. Soluto Concilio Rex Episcopos quosdam baculo pastorali atque
annulo, investituræ Symbolis donat.

Citius autem novæ a Papa deferuntur 167 literæ quibus Episcoporum assertio
strenue confirmatur. His autem non visis, sed ex nuncio intellectis, Rex in
Anselmum gravius excandescit. Procerum tamen Consilio ipsum obtestatur, ut
quod alii nequierant, profectus Romam, Papam suæ causæ conciliaret
benevolum.[A] Iter 168 iniit 5. Cal. Maii 1103, sed mandata regia frigidius A:
An
exequenti Angliam[B] redeunti interdicit Rex, & in fiscum rapit .
Archiepiscopatus emolumenta. Intercessione autem sororis suæ Bleisensis 11
Comitissæ, sed & una metuens excommunicationis sententiam ab 03.
Anselmo Galliis agente, in semet proferendam, colloquium cum Anselmo B:
init in Castro Aquilæ, amicitiaque redintegrata, investituras cum rebus An
Archiepiscopatus cedit; aliis Romæ per Legatos terminatu reservatis. .11
Legatorum indole sic decernit demum Papa: Regem amplius non daturum 04.
investituras, sed Homagium ei facientibus prælatis benedictionem non An
sel
negandam, & excommunicatos sub his jurgiis, concepta satisfactionis m
formula, restituendos. us
Ro

Page 221

Note 167: (retour) Eadm. pag. 70. ma
m
Note 168: (retour) Mat. Par. Flo. Wig. Eadm. pag. 76. pr
ofi
cis
An. 1104. Non facile potest 169 narrari miseria, quam sustinuit illo tempore cit
(sub Id. Jun.) terra Anglorum propter exactiones regias, videtur; ad ur.
subjugationem Normanniæ quam sequenti anno aggressus est,
incipiendam; nam Flo. Wigor. sic rem disponit.
Note 169: (retour) Fl. Wig. ibid.

An. 1105. Subacta Parte Normanniæ 170 potiori, fiunt tributa ad reliquam Tri
bu
consequendam; adeoque sævit hæc exactio in ipsos pauperculos, ut ti
nonnulli qui non haberent quod darent, aut a suis domiculis pelli, aut ex
act
avulsis asportatisque hostiis domorum penitus diripiendos exponi, aut io
ablata vili supellectile in summam penuriam redigi, aliisve modis cruciari, gr
perhibeantur. avi
ssi
Note 170: (retour) Eadm. pag. 83. ma
.
Sa
Cum nuper in Londoniensi Synodo 171 Sacerdotibus & Canonicis cer
prohiberetur uxores ducere, ductarumve frui consortio; creditaque Regi dot
esset poenæ in delinquentes irrogandæ ratio; graves ille exegit es
ac
redemptiones; quæ suo tamen minime respondebant desiderio. Singulorum riu
igitur culpam in universos transferens, de parochiali omni Ecclesiæ tam s
innocentium quam nocentium Sacerdotum mulctam eradit pecuniariam. lu
un
Contumeliose interea rapiuntur multi, incarcerantur, cruciantur. Ducenti t
fere (ut dicitur) Presbyteri albis induti & sacerdotalibus Stolis nudis co
pedibus occurrunt Regi, unaque voce ejus sed frustra implorant nj
ug
misericordiam. Anselmus ab Episcopis invocatus, de his per literas cum ia
Rege agit, increpat & exorat emendationem. Interea Legati Roma redeunt su
Anselmo deferentes responsum Papæ scil. Rege investituras remittente, a.
excommunicatos absolvendos esse, & Homagia Regi permittenda. Pa
pæ
Note 171: (retour) Eadm. pag. 83. Re
sp
Pri on
Lætus Rex Anselmo 172 sub assumptione Beccum proficiscitur, & vil su
penitus reconciliatus; Ecclesias Angliæ quas Guilielmus junior sub egi m
censu primus redegerat, ab eodem liberas Anselmo reddit, a An
An sel
polliceturque se de ipsis quamdiu essent sine pastore nihil unquam sel mo
accepturum. mo dat

Page 222

Note 172: (retour) Eadm. lib. 4, pag. 89. a u
Re m.
ge
Quoad Sacerdotum mulctas, concessit, ut qui nihil dederant, nihil co
darent; & qui dederant, tribus annis sua omnia in pace & quiete nc
libera, possiderent. ess
a.
Cuncta quæ ab Archiepiscopatu exulante Anselmo, suo jussu accepta fuerant, se
redditurum cum in Angliam reversus esset, & dato vadimonio est pollicitus, &
pollicita quæque fide adimplevit.

A. D. 1100. Interea Rex Anselmo cedit terras Archiepiscopatus Cantuariæ,
cæteraque omnia quæ defunctus eripuerat Guilielmus junior, hoc adjiciens
privilegium.

Charta
Charta Regis Henrici I. de immunitatibus in London Anselmo Regis
Archiepisc. Cantuar. concessis 173. Anselmo
data.

Note 173: (retour) Matt. Park. Ant. Brit. pag. 118.

H. Rex Anglorum, Hugoni de Boclande & W. Baignardo, & omnibus Ministris
meis Londoniæ salutem. Volo & præcipio ut omnes Anselmi Archiepiscopi
homines quos in Londonia habet, & omnes ejus alii homines, euntes &
redeuntes in ea villa, ut ita sint quieti de omnibus consuetudinibus, sicut
unquam Lanfrancus Archiepiscopus suos melius habuit Patris mei tempore, &
videte ne eis ullam injuriam faciatis. Teste Hugone Comite de Cestria apud
Westmonasterium.
Co
An. Dn. 1102, 3 Henr. I. post festum S. 174 Michaelis annuente & præsente nci
ipso Rege, habitum est Concilium in Ecclesia S. Petri Westmonast. l.
Consedentibus Anselmo Cantuariensi, & Gerardo Eboracensi, We
st
Archiepiscopis, cæterisque regni Episcopis & Abbatibus; nec non (ut mo
omnia firmiora haberentur ex utriusque ordinis concordia) Comitibus na
etiam & Baronibus. Nulla quippe Synodus per plures annos elapsos ste
r.
hactenus est admissa.
Note 174: (retour) Eadm. lib. 3, pag. 67, Malmes. de Pontif. lib. 1. Flo. Wig. in hoc
an. Antiq. Eccl. Brit. p. in Anselm. Mat. Par. ibid.

Page 223

1. Primo itaque ex authoritate sanctorum Patrum Simoniacæ Hæresis Surrextio,
in eodem Concilio dampnata est. In qua culpa inventi, depositi sunt.
Guilielmus Abbas de Pershore. Wigorn.
Wimundus Abb. de Tavestock Devon.
Aldwinus Abb. de Ramesey Hunting.
Godricus Abb. de Peterburg. Northamp. }
Haimo Abb. de Cerne Dorset. } Nondum
Egelricus Abb. de Midletum. Dorsant. Wilt. } consecrati.

Et ob alia delicta.
Ricardus Abb. de Ely.
Robertus Abb. de S. Edmund. Suff.
Ille de Mickelney.

2. Statutum quoque est, ne Episcopi sæcularium placitorum officium
suscipiant; & ut non sic ut Laici, sed ut religiosas personas decet, ordinatas
vestes habeant; & ut semper & ubique honestas personas testes habeant suæ
conversationis.

Ut Archidiaconatus non dentur ad firmam.

Ut Archidiaconi sint Diaconi.

Ut nullus Archidiaconus, Presbyter, Diaconus, Presbyter Canonicus uxorem
ducat, vel ductam retineat. Subdiaconus vere quilibet qui Canonicus non est, si
post professionem castitatis uxorem duxerit, eadem regula constringatur.

Ut Presbyter quamdiu illicitam conversationem mulieris habuerit, non sit
legalis, nec Missam celebret, nec si celebraverit, ejus Missa audiatur.

Ut nullus ad Subdiaconatum aut supra ordinetur sine professione castitatis.

Page 224

Ut filii Presbyterorum non sint hæredes Ecclesiarum patrum suorum.

Ne quilibet Clerici sint sæcularium Præpositi, nec Procuratores, nec Judices
sanguinis.

Ut Presbyteri non eant ad potationes, nec ad pinnas bibant.

Ut vestes Clericorum sint unius coloris, & calceamenta ordinata.

Ut Monachi vel Clerici qui ordinem suum abjecerunt, aut redeant, aut
excommunicentur.

Ut Clerici patentes coronas habeant.

Ut decimæ non nisi Ecclesiis dentur.

Ne Ecclesiæ aut Præbendæ emantur.

Ne novæ capellæ fiant sine consensu Episcopi.

Ne Ecclesia sacretur donec provideantur necessaria & Presbytero & Ecclesiæ.

Ne Monachi poenitentiam cuivis injungant sine permissu Abbatis sui, & quod
Abbates eis licentiam de hoc dare non possunt, nisi de eis quorum animarum
curam gerunt.

Ne Monachi Compatres, vel Monachæ Commatres fiant.

Ne Monachi teneant villas ad firmam.

Ne Monachi Ecclesias nisi per Episcopos accipiant, neque sibi datas ita
expolient suis reditibus, ut Presbyteri ibi servientes in iis quæ sibi & Ecclesiis
necessaria sunt, penuriam patiantur.

Ut fides inter virum & mulierem occulte & sine testibus, de conjugio data, si ab
alterutro negata fuerit, irrita habeatur.

Ut criniti sic tondeantur ut pars aurium appareat, & oculi non tegantur.

Page 225

Ne cognati usque ad septimam generationem ad conjugium non copulentur, vel
copulati simul permaneant; & si quis hujus incestus conscius fuerit, non
ostenderit, ejusdem criminis se participem esse cognoscat.

Ne corpora defunctorum extra Parochiam suam sepelienda portentur, ut
Presbyter Parochiæ perdat quod inde illi juste debetur.

Ne quis temeraria novitate, corporibus mortuorum, aut feretris, aut aliis rebus,
quod contigisse cognovimus, sine Episcopali authoritate, reverentiam
sanctitatis exhibeat.

Ne quis illud nefarium negotium, quo hactenus homines in Anglia solebant,
velut bruta animalia venundari, deinceps ullatenus facere præsumat.
175Sodomiticum flagitium facientes, & eos in hoc voluntarie juvantes, in hoc

eodem Concilio, gravi anathemate damnati sunt, donec poenitentia &
confessione absolutionem mereantur. Qui vero hoc crimine publicatus fuerit,
statutum est siquidem fuerit persona religiosi ordinis, ut ad nullum amplius
gradum promoveatur, & si quem habet, ab illo deponatur. Si autem Laicus, ut in
toto regno Angliæ legali suæ conditionis dignitate privetur. Et ne hujus criminis
absolutionem iis qui se sub regula vivere non noverunt, aliquis nisi Episcopus
facere præsumat.
Note 175: (retour) Hoc in exemplari Antiq. Brit. non habetur.

Statutum quoque est ut per totam Angliam in omnibus dominicis diebus,
excommunicatio præfata renovetur.

Hæc Synodus (ut nonnullæ aliæ Westmonasterii habitæ) Londoniensis La
ng
etiam vulgo dicebatur; & prima fuit quæ post longam reviviscit ue
desuetudinem: Sed ejus constitutiones statim spretæ sunt & posthabitæ; sci
cum ex discordia inter Regem & Anselmum Archiepiscopum circa t
hæ
investituras Ecclesiarum, tum 176 quod totus Clerus Eboracensis uxores c
dimittere aut castitatem profiteri strenue renuerunt. Adactus est etiam Sy
Anselmus ipse excommunicationem quam Synodus statuit singulis diebus no du
dominicis in Sodomitas renovandam, rationabili dispensatione cohibere. s.
177 Criniti insuper comam nutriunt; & Abbates quidam qui hic pro Simonia

sunt depositi; per Simoniam suas iterum, vel novas Abbatias consequuntur. Rex
vero huic Concilio plurimum reddit vigorem anno regni sui X ut ibidem videas.

Page 226

Note 176: (retour) Epist. Ger. Ebor. Archiep. Antiq. Br. 119. Eadmer. lib. 3 pag. 68.

Note 177: (retour) Eadm. lib. 4, pag. 105.

An. 1103. Magna discordia facta est inter Regem Henricum & Anselmum Di
sc
Archiepiscopum, eo quod Archiepiscopus nollet consentire quod Rex daret or
investituras Ecclesiarum, neque communicare iis quibus Rex, quia Rex dia
jam dederat, &c. Unde Rex præcepit Girardo Eboracensi eos consecrare. int
er
Re
Post hæc Rex tenuit 178 curiam suam in Pascha Wint. & Anselmus a Rege ge
rogatus Romam petiit 5 Cal. Maii, &c. m
&
An
Note 178: (retour) Mat. Par. an. 1102. sel
m
Anno Domini 1106. habitum est Londini Concilium ad Procerum Co u
nci m.
atque populi animos Regi contra Robertum Ducem Normanniæ l.
novum molientem bellum, confirmandos. Lo
nd
.
Magnates igitur edicto regio convocatos, Rex sic alloquitur.

Amici & fideles mei, indigenæ & naturales. Nostis ex veraci fama, fratrem Or
ati
meum Robertum ad Hierosolymorum regnum a Deo vocatum, & a populo o
foeliciter electum fuisse. Re
gis
ad
Ipsum vero pertinacius hoc refutasse, & a Deo igitur merito refutandum. Co
Vir (ut etiam nostis) elatæ frontis, ferox, bellis atque spoliis assuetus, pacis nci
inimicus & impatiens, qui vos ludibrio habet & contemptui; ignavos, liu
m.
desides, & helluones clamitans, conculcare gestiens & desiderans. Ego
humilis & pacificus, paci studeo, vestrisque vos in antiquis libertatibus (prout
sæpius jurejurando sum pollicitus) confovebo. In consiliis vestris acquiescam,
& secundum hæc, ex more mansueti Principis gubernabo. Scribantur dicta,
roborabo; & iteratis omnia juramentis, sacrosanctius confirmabo. Omnia
siquidem quæ Principum omnium optimus Edouardus sanctus, Deo inspirante
statuit, ego statuo; & inviolate impero observanda 179.
Note 179: (retour) On n'exécutoit donc pas encore ces Loix dans le Royaume; celles
de Guillaume les avoient donc anéanties. La Charte par laquelle il avoit fait semblant
de rétablir les Loix d'Edouard fut si mal observée, dit Rapin de Thoiras en son extrait
du tom. 1 des Actes de Rimer, que ce ne fut que cent ans après qu'on en trouva une
copie dans un des Monasteres où on avoit mis plusieurs copies de cette Charte en
dépôt.

Page 227

Mihi igitur individue adhærentes injurias a fratre, id est, hoste meo & totius
regni Angliæ, illatas, unanimiter excipite, strenue propellite, & ut bellicosos
decet, cumulatius ulciscimini. Anglorum robore fretus & virtute; Normannorum
minas & jactantias flocci facio. Sic Rex in Concilio: Et quæ inde subsecuta sunt
dicat tot Mat. Parisius suis verbis. Talibus igitur promissis, quæ tamen in fine
impudenter violavit, omnium corda sibi inclinavit, ut pro ipso contra quemlibet
usque ad capitis expositionem dimicarent.
De
An. 1106. 7 Hen. I. Rex instituit 180 denarium cum duplici cruce lineari na
per totam ducta superficiem cudi; sic ut in pauperum beneficium, rii
interlineari spatio vel in obolos frangerentur, vel in quadrantes. no
va
Note 180: (retour) Stowe in Edw. an. 1279. for
ma
.
An. 1107. Cum in Romana Ecclesia 181 institutum esset ut Di
sp
Presbyterorum filii ad sacra officia non promoverentur; nunc en
decretali Paschalis Epistola ad Anselmum Archiep. Cantuar. dat. 3 sat
io
Cal. Junii. An. Dn. 1107. id est, 7 Henr. I. quia in Anglorum regno de
tanta hujusmodi plenitudo est, ut major pene & melior clericorum pr
pars in hac specie censeatur:--Anselmo conceditur dispensandi om
ov
facultas, pro necessitate temporis & utilitate Ecclesiæ; ita tamen ut en
imposterum constitutionis Ecclesiasticæ præjudicium caveatur. dis
Pr
Note 181: (retour) Eadm. lib. 4, p. 91. Epist. Decr. Paschal. es
byt
Du er
An. 1107. sub æstate, 182 Robertus Exdux Normannia nova in x or
Regem aggressurus elabitur custodia, sed deprensus in fuga, No u
m
carceri mancipatur arctiori, & fulgenti obstaculo oculorum luce rm
fili
an
clam privatur, salvis tamen orbiculis eorundem. . is
ex ad
Note 182: (retour) Mat. Par. in ann. Matt. West in ann. cæ sa
cat cr
a
An. Dom. 1107. Concilium Londoniæ Palatinum de investituris. ur.
off
ici
A. D. 1107. (id est, 8. Henr. I.) in Cal. Augusti, Conventus Co a.
nci
omnium Episcoporum, Abbatum, & Procerum regni, Londoniæ liu
in palatio Regis factus est; & per tres dies (absente Anselmo m
Archiepiscopo) inter Regem & Episcopos satis actum e Lo
nd
Ecclesiarum investituris, quibusdam ad hoc nitentibus, ut Rex ini
eas faceret more Patris & Fratris sui, non juxta præceptum & Pa

Page 228

obedientiam Apostolici. Nam Papa Paschalis in sententia quæ inde lat
in
promulgata fuerat, firmus stans, concesserat hominia, quæ Papa Urbanus u
æque ac investituras interdixerat: ac per hoc Regem sibi de investituris m.
consentaneum fecerat. Dehinc, præsente Anselmo, astante multitudine, annuit
Rex & statuit,

Ut (ab eo tempore in reliquum) nunquam per dationem baculi pastoralis, vel
annuli, quisquam de Episcopatu aut Abbatia, per Regem, vel quamlibet laicam
manum investiretur in Anglia: Concedente quoque Anselmo, ut nullus in
prælationem electus, pro hominio quod Regi faceret, consecratione suscepti
honoris privaretur.

Quibus ita dispositis, pene omnibus Ecclesiis Angliæ, quæ suis erant pastoribus
diu viduatæ, per consilium Anselmi, & Procerum regni, sine omni virgæ
pastoralis, aut annuli investitura, patres a Rege sunt instituti. Instituti quoque
sunt ibidem & eodem tempore, ab ipso Rege, quidam ad regimen quarundam
Ecclesiarum Normanniæ, quæ similiter erant suis patribus destitutæ. 183
Note 183: (retour) Fl. Wig. ibid. & Eadm. totidem verbis lib. 4, pag. 91. & Hoved.
ibid. MS. Croyland. pag. 104. v. infra.

In hoc etiam Concilio 184 Anselmus postulat Gerardum Archiepiscopum Su
bje
Eboracensem de professione canonicæ obedientiæ & subjectionis cti
Cantuariæ Archiepiscopatui debita. De quo plura Eadmer, lib. 4. o
Ar
Note 184: (retour) Eadm. lib. 4. pag. 91. chi
ep.
Eb
Et statutum est, ut qui ad Episcopatum electi erant, Cantuariam irent, El
or.
ect
& ibi dignitatis ipsius benedictionem ex more susciperent. i
Ca
nt
Ca
ua
A. D. 1107. Robertus Dux Normanniæ 185 ab Henrico Rege nt
ri
ua
incarceratus, deceptis custodibus, conatus est evadere; sed fugiens ab ri
æ.
eisdem, captus est. Hoc cum Regi nuntiatum esset, Rex jussit eum æ
arctiori carceri & custodiæ mancipatum, fulgenti obstaculo oculorum be
ne
luce privari, quod & factum est 186. dic
en
Note 185: (retour) Mat. Par. pag. 60. di.

Note 186: (retour) Hæc a Spelm. bis narrantur. Oc
uli
Du

Page 229

Eodem anno factus est Conventus Episcoporum & Abbatum, pariter Re ci
x No
& Magnatum Londoniis in palatio Regis, præsidente Archiepiscopo inv rm
Anselmo, cui innuit Rex Henricus, & statuit, ut ab eo tempore in est an
reliquum nunquam per donationem baculi pastoralis vel annuli itu ni
ra æ
quisquam de Episcopatu vel Abbatia per Regem vel quamlibet laicam m er
manum investiretur in Anglia: concedente Archiepiscopo, ut nullus ad Cl uu
prælationem electus, pro homagio quod Regi faceret, consecratione er nt
o ur.
suscepti honoris privaretur. ce
dit
A. D. 1107. Concilium Londini celeberrimum, in quo Rex Co Cl
nci er
gratias Deo exolvens ob insignes victorias, investituras l. us
Ecclesiarum & electiones Prælatorum remittit, &c. 187. Lo Re
nd gi
Note 187: (retour) MS. Croilland. sub Joffrido Abbat. pag. 104. Vid. supra on Ho
Mat. Par. . ma
gi
u
Magnificus autem Anglorum Rex Henricus, hoc in tempore, pro Re m.
x
Roberti fratris sui ac aliorum suorum adversariorum a Deo sibi inv
præfata felici victoria, intima devotione gratias multiplices est
accumulans & exolvens; tam Episcoporum & Abbatum totius itu
ras
Cleri Angliæ, quam Comitum, Baronum, Optimatum & Ec
Procerum totius regni sui celeberrimo Concilio apud Londonias cle
constituto, sui cordis proprio & sanctissimo motu, coram sia
ru
omnibus coadunatis, investituras amodo Ecclesiarum per m
annulum & baculum remisit, electiones Prælatorum omnibus &
ele
Ecclesiis libere concessit, Episcopatuum & Abbatiarum cti
vacationes successoribus restituendas integre promisit, ac omnia on
alia quæ sancta mater Ecclesia diu antea suspiraverat, regali es
Pr
munificentia contulit, suis tantum juribus regalibus sepositis & æl
exceptis. Quantum tunc gaudium, quam devotus arridebat ato
populus, quam solenniter & sancte omnes & singuli Regis ru
m.
animum ad sidera extollebant, nullus ediceret, nec Tullius &c
edoceret. Illa namque vice venerabilis Archiepiscopus Cantuariæ .
Anselmus, assistente sibi reverendo Archiepiscopo Eborum re
mi
Girardo, uno die sex Episcopos a suis Ecclesiis canonice electos ttit
consecravit. .

Ex
Anno 1108 188. id est, 8 & 9, Henr. I. cum sub plurimis ce
fingebatur populus gravaminibus, Rex ægre ea ferens, authores pti
s

Page 230

censuit puniendos; & a Curialibus sibi primum exordiendum. Sub tempore jur
ib
quippe Regis præcedentis, eis hactenus inoleverat consuetudo, ut dum us
curiam sequerentur, accolas undequaque deprædarent, res hospitum re
involarent, raperent, disperderent, & nisi pretio redimerent, igni traderent. gal
ib
Crudelia insuper exercentes in patres familias, turpia in uxores & filias: us.
adeo ut præcognito Regis adventu, in sylvis & locis abditis sibi suisque
quærerent præsidium. Se
x
Ep
Note 188: (retour) Eadm. lib. 4. pag. 94. isc
opi
Hanc barbariem, Anselmi Archiepiscopi atque Procerum consilio, edicto ca
no
coercuit; statuens, ut hujusmodi nefariis aut oculi eruerentur, aut pedes, nic
manus, vel membra aliqua, constanti justitia, detruncarentur. e
ele
cti
Edixit etiam Curialibus suis 189, ubicunque villarum esset, quantum a ja
rusticis gratis accipere, quantum & quoto pretio emere debuissent. m
co
Note 189: (retour) Malm. lib. 5. pag. 162. ns
ecr
an
Anno 1108. post Non. Martii, i. e. 9 H. I. Rex 190 Anglorum Henricus Fe
lo tur
pacem firmam, legemque talem constituit; ut si quis in furto vel ne .
latrocinio deprehensus fuisset, suspenderetur; sublata Wirgildorum, id s
su Cu
est, pecuniariæ redemptionis lege. sp ria
en liu
Note 190: (retour) Fl. Wig. ibid. pag. 481. Hov. ib. Rad. Nig. ib. du m
nt ra
pi
Stupra etiam edicto compescuit. ur.
næ
co
M
Ut Monetarii & alii falsos denarios facientes 191, absque aliqua on
erc
ent
redemptione oculos & testiculos amitterent. eta ur.
m
Note 191: (retour) Malm. in H. 1. 158, pag. 159. Fl. wig. Rad. Niger. Hov. in anno co
1108. rr
u
M mp
Et quoniam sæpissime dum denarii boni 192 argenti eligebantur, on ent
flectebantur, rumpebantur [a venditoribus] respuebantur; statuit eta iu
ut nullus denarius vel obolus (quos & rotundos esse instituit) aut m m
int po
etiam Quadrans, si integer esset, respueretur 193. Nota, quod si & eg en
respueretur solummodo apud Hovedenum reperiuntur. Vide ra a.
supra in An. 1106. m
no

Page 231

Note 192: (retour) Fl. Wig. anno pag. 1108. Eadm. lib. 4. pag. 94. Hoved. ib. n
res
Note 193: (retour) Malm. lib. 4. pag. 162. pu
en
Fo da
Anglos angaria forestæ vehementer oppressit, 194 multas etiam res m.
instituit, ut patet in Chart. Libert. R. Steph. ta.

Note 194: (retour) Rad. Nig. an. 1108.

Cervicidas ab homicidiis parum decernebat. Vid. Neub. lib. 103.

Rex dedit Mathildem 195 filiam suam Henrico Imp. quæ apud Moguntiam Fil
ia
desponsata est, in & Imperatricem consecrata. Cui Imperator dedit CM. Re
equites in dote. gis
nu
Note 195: (retour) Ibid. pta
Im
pe
Da
Tunc in Anglia datum est Danegeld. 196 ne
rat
ori
gel
Note 196: (retour) Impôt. Vide Cangium ad istud verbum. Il étoit destiné au .
d.
payement des troupes employées contre les Danois, quasi Danorum gelda.

M
Mercatorum falsam ulnam castigavit 197, brachii sui mensusura adhibita, erc
omnibusque per Angliam proposita. Vid. supra in An. 1. Regis. ato
ru
Note 197: (retour) Malm. lib. 5. pag. 162. m
vir
Po ga.
Principio regni, ut terrore exempli reos inureret, ad membrorum
en
detruncationem, post ad pecuniæ solutionem proclivior, &c. ar
u
Breve Regis Henrici I. de non faciendo Episcopum Wigorn. geldare m
198 co
. m
m
Note 198: (retour) MS. wigorn. fol. 136. ut
ati
Gelder. Quietantia Ep. Wig. o.

Henricus Rex Anglorum Waltero de Bellocampo & collectoribus
Werecestresire, salutem.

Præcipio vobis ne amodo faciatis Episcopum Wigorniæ Geldare, &c. Teste Ep.
Sarum apud Winton.

Page 232

Ch
Charta Regis Henrici I. de Moneta falsa & cambiatoribus 199. art
a
Note 199: (retour) Ruber. Liber Scaccar. fol. 163. b. Re
gis
Henricus Rex Anglorum Sampsoni Episcopo & Ursoni de Abetot, & de
M
omnibus Baronibus Francis & Anglicis de Wircestrescira, salutem. Sciatis on
quod volo & præcipio, ut omnes Burgenses & omnes illi qui in burgis eta
morantur, tam Franci quam Angli, jurent tenere & servare monetam meam fal
sa.
in Anglia, ut non consentiant falsitatem monetæ meæ. Et si quis cum falso
denario inventus fuerit, si warantum inde revocaverit, ad eum ducatur; & si
illum inde comprobare poterit, fiat justitia mea de ipso Warant. Si vero non
poterit illum probare de ipso falsionario, fiat justitia mea saltem de dextro
pugno & de testiculis. Si autem nullum Warantum revocaverit, portet inde
judicium, se nescire nominare vel cognoscere aliquem a quo acceperit. Præterea
defendo ne aliquis monetarius denarios mutet, nisi in Comitatu suo; & hoc
coram duobus testibus legitimis ab ipso Comitatu. Et si in alio Comitatu
mutando denarios captus fuerit, si captus sit, ut falsionarius; & nullus sit ausus
cambire denarios, nisi monetarius. Teste Willielmo Cancellario & Roberto
Comite de Mell. & R. filio Hamonis, & R. de Revers apud Westm. in Natale
Domini.

V. Gervas. Tilber. l. 1. ca. 3. fol. 2. l. 40.

Operæ pretium vero est audire quam severus Rex fuerit in pravos. Monetarios
enim fere omnes totius Angliæ fecit ementulari, & manus dextras abscindi, quia
monetam furtive corruperant. H. Huntind. l. 7. p. 382. in An. 25. Hen. I. Rad.
Cestrens. dicit statutum esse An. 1108.

Charta ejusdem Regis, ubi Comitatus teneri debet, & ubi placita de divisis Ch
art
terrarum. a
Re
Henricus Rex Anglorum Sampsoni Episcopo & Ursoni de Abetot, & gis
de
omnibus Baronibus suis Francis & Anglicis de Wirecestrescira, salutem. Co
mi
Sciatis quod concedo & præcipio, ut amodo Comitatus mei & Hundredi in tat
illis locis & eisdem terminis sedeant, sicut sederunt in tempore Regis ib
us
Edwardi, & non aliter: Ego enim quando voluero, faciam ea satis &
summonere propter mea dominica necessaria ad voluntatem meam. Et si Pl
aci
amodo exurgat placitum de divisione terrarum, si est inter Barones meos tis

Page 233

ve
dominicos, tractetur placitum in Curia mea. Et si est inter Vavassores 200 ne
duorum Dominorum, tractetur in Comitatu: & hoc Duello fiat, nisi in eis nd
remanserit. is.

Note 200: (retour) Il conserve les Vavassories; il ne détruisoit donc pas les Coutumes
féodales.

Et volo & præcipio, ut omnes de Comitatu eant ad Comitatus & Hundreda,
sicut fecerint tempore Regis Edwardi: nec remaneant propter aliquam causam
pacem meam vel quietudinem, qui non sequuntur placita mea & judicia mea,
sicut tunc temporis fecissent. Teste R. Episcopo Londoniæ & R. Episcopo &
Ranulfo Cancell. & R. Comite de Mell. apud Rading.

De Wrecco maris tempore Henrici primi & Regis Stephani. De
Wr
ec
Sub iisdem diebus (i. e. A. D. 1139. Stephani Regis. An. 4.) tempestate co
prævalente, contigit navem quandam variis sumptibus refertam de ma
ris
Rumenel terra Archiepiscopi Cantuariensis, super terram Ecclesiæ de .
Bello in Dengemareis membro de Wy confractam (hominibus vix
evadentibus) jactari. Sciendum est autem hoc pro lege ab antiquitate per maris
littora observandum, ut navi fluctibus contrita, si evadentes intra statutum
terminum & tempus, eam minime reparassent; navis & quæcunque appulsa
forent, absque calumnia in dominium terræ illius & in Wrec cederent. Sed supra
memoratus Rex Henricus, hanc abhorrens consuetudinem tempore suo, per
imperii sui spatia edictum proposuit, quatenus si vel unus e navi confracta
vivus evasisset 201, hæc omnia obtineret: verum qo. novus Rex cedit & nova
Lex. Nam, defuncto eo, regni Primores edicto recenti pessundato, morem
antiquitus observatum sibimet usurparunt 202. Unde factum est, ut homines de
Dengemareis secundum maritimas consuetudines, & regales dignitates,
Ecclesiæ Belli prædictum Wrec vi obtinerent. E Chronico Monasterii de Bello.
Note 201: (retour) Concordatum est quod Wreckum maris non adjudicetur ubi homo
catus vel canis vivus evadit a navi. Flete, L. 1, c. 44.

Note 202: (retour) Les Seigneurs qui avoient des fiefs étoient les premiers à reclamer
les Loix féodales dont ils avoient sollicité la révocation. Ces Loix leur déplaisoient
seulement, quant au pouvoir sans bornes qu'elles donnoient au Souverain, de qui tous
les fiefs relevoient.

A. D. 1108. Regis Henrici I. 8. magnum Concilium Londini celebratur sub Co
nci
festo Pentecostes, præsentibus Rege, Anselmo Cantuariensi Archiepiscopo, liu

Page 234

Thoma Archiepiscopo Eboracensi electo, cæterisque Episcopis, & cunctis m
Lo
Majoribus seu Baronibus regni. nd
.
Statutum est ab eisdem Archiepiscopis & aliis omnibus Episcopis Angliæ, 11
08.
in præsentia ejusdem gloriosi Regis Henrici, assensu omnium Baronum
suorum.

Ut Presbyteri, Diaconi, Subdiaconi caste vivant, & foeminas in domibus Ut
Cl
suis non habeant, præter proxima consanguinitate sibi junctas, secundum eri
hoc quod sancta Nicæna synodus definivit. ci
ca
ste
viv
an
t.

Cum
Illi vero Presbyteri, Diaconi, Subdiaconi, qui post interdictum uxoribus
Londoniensis Concilii, foeminas suas tenuerunt, vel alias duxerunt, nec
si amplius missas celebrare voluerint, eas omnino a se sic facient cohabitent,
nec
alienas, ut nec illæ in domos eorum, nec ipsi in domus earum colloquium
intrent, sed neque in aliqua domo scienter conveniant, neque sine
hujusmodi foeminæ in territorio Ecclesiæ habitent. Si autem testibus
habeant.
propter aliquam honestam causam eas colloqui oportet, cum duobus
legitimis testibus extra domum colloquantur.

Si vero in duobus aut tribus legitimis testibus, vel publica parochianorum Pu
rg
fama, aliquis eorum accusatus fuerit, quod hoc statutum violaverit, ati
purgabit se adjunctis secum ordinis sui idoneis testibus, sex si Presbyter, on
quatuor si Diaconus, duobus si Subdiaconus fuerit. Cui autem hæc is
&
purgatio defecerit, ut transgressor sacri Statuti judicabitur. po
en
Illi autem Presbyteri, qui divini altaris & sacrorum ordinum contemptores, æ
rat
præelegerint cum mulieribus habitare; a divino officio remoti, omnique io.
Ecclesiastico beneficio privati, extra chorum ponantur, infames
pronunciati.

Qui vero rebellis & contemptor foeminam non reliquerit, & missam celebrare
præsumpserit vocatus ad satisfactionem, si neglexerit, octavo die
excommunicetur.

Page 235

Eadem sententia Archidiaconos & Canonicos omnes complectitur, de
mulieribus relinquendis & de vitanda earum conversatione, & de districtione
censuræ, si statuta transgressi fuerint.

Jurabunt Archidiaconi omnes, quod pecuniam non accipient pro toleranda Ju
ra
transgressione hujus statuti: nec tolerabunt Presbyteros quos scient me
foeminas habere, Missam cantare, vel Vicarios habere. Similiter Decani nt
facient. Qui vero Archidiaconus, vel Diaconus, hoc jurare noluerit, u
m
Archidiaconatum vel Decaniam perdet. Ar
chi
Presbyteri vero, qui relictis mulieribus, Deo & sacris altaribus servire Po dia
eni co
elegerint, 40 dies ab officio cessantes, pro se interim Vicarios ten no
habebunt; injuncta eis poenitentia secundum hoc quod Episcopis tia ru
eorum visum fuerit. po m
eit &
ent Di
M
Omnia 203 vero mobilia lapsorum posthac Presbyterorum, obi
iu ac
Decanorum, Subdiaconorum, & Canonicorum tradantur m. on
lia
or
Episcopis, & concubinæ cum rebus suis velut adulteræ. lap
u
sor
m.
Note 203: (retour) Hic Canon apud Eadm. non alios extat. u
m.

An. Dom. 1109. Concilium Londin. post festivitatem Pentecostes. Co
nci
l.
Anselmus Archiep. Cantuar. 204 moritur XI. Maii ultimi; gravi jam tum Lo
pendente lite inter ipsum & Thomam electum Eboracens. Archiepiscopum, nd
.
quem sub perpetuo anathemate consecrari Anselmus prohibuerat, donec 11
subjectionis professionem Ecclesiæ Cantuariensi debitam spospondisset. 09.
Renuit hoc enim Eboracensis, longisque domi & foris res ambagibus
Th
agitatur, Papa ab Anselmi partibus se habente. Cogit igitur Rex o.
Concilium, professusque nolle semet vel ad horam excommunicationi ele
Anselmi subjacere aliquatenus: Episcoporum atque Procerum assensu ctu
s
(juxta antiqua Pontificum Romanorum privilegia, & decretum patris sui Eb
tempore Lanfranci Archiep. latum) statuit: Thomam hanc professionem or.
no
sigillo regio declaratam, exhibiturum in consecratione, quod statim fecit. n
co
Note 204: (retour) Eadm. lib. 4, pag. 102, &c. ns
ecr
an
du
s
do

Page 236

Ego Thomas Eboracensis Ecclesiæ consecrandus Metropolitanus Pr ne
ofe c
profiteor subjectionem & canonicam obedientiam sanctæ ssi pr
Dorobernensi Ecclesiæ, & ejusdem Ecclesiæ Primati canonice electo on ofe
& consecrato, & successoribus suis canonice inthronizatis; salva is ssi
for on
fidelitate Domini mei Regis Henrici Anglorum, & salva obedientia ex ma em
parte mea tenenda, quam Thomas Antecessor meus sanctæ Romanæ . fec
Ecclesiæ ex parte sua professus est. eri
t.

An. 1110. Sub nativitate Domini acta est Presbyterorum causa, & Rex Se Re
ver x
sua lege acrius constrinxit eos, quatenus vellent, nollent, Concilio ita ex
Londoniensi obedirent, & a consortio mulierum, quo (sublato jam s co
Anselmo) liberius usi sunt, se cohiberent. Re m
gis m
in un
Nu
Rex dedit Matildem 205 filiam suam Henrico Regi Teutoncorum pti
Pr ica
(i. e. Imperatori) in conjugem. Nondum vero nubilis, tantum es tio
æ byt
desponsatur. fili ne
er m
æ os.
M me
Note 205: (retour) Hov. an. 1110. Fl. Wig. ibid. Polyd. tui
ati
ldi t.
An. 1114. 8. Id. Jan. Matildis filia 206 Regis Henrici, Henrico s.
Imp. Moguntiæ desponsatur, & Imperatrix consecratur: deditque ei Imperator
CM. equites in dote. Rex itaque cepit ab unaquaque hida Angliæ 3. solid.
Note 206: (retour) Fl. wig. ib. Hunting. & Ra. Nig. an. 1108. Hunt. 1109.

Da
Tunc in Anglia datum est Danegeld 207, i. e. tributum. ne
gel
d.

Rex Episc. Roff.
An. Dom. 1114. sub 6. Calend. Maii H. Rex 208 Archiep. Cant.
facit.

Note 207: (retour) Ra. Nig. ib.

Note 208: (retour) Fl. Wig. ibid. Eadm. lib. 5. pag. 109.

Episcopos & Principes Angliæ in unum apud Windleshoram, eorumque consilio
Radulphum Episcopum Roffensem in Archiepiscopum elegit Cantuariæ: quæ
jam sedes per totum pene quinquennium a transitu Anselmi viduata
permanserat in manibus Regis.

Page 237

Subinde cuncta etiam Monasteria, quæ diu fuerant destituta, suis donavit
Pastoribus.

An. Dom. 1115. 16. Cal. Oct. Rex omnes Episcopos & Principes regni sub Co
nv
uno convenit in palatio suo Westmonasterii de negotiis regni consulturos. ent
Quid autem ibi actum sit in sæcularibus & Annalium scriptoribus (qui vel us
Monachi semper vel Ecclesiastici existentes, Ecclesiastica magis quam Pr
oc
sæcularia prodidere) non reperitur. In re autem sui ordinis ista er
memorantur. u
m
Re
Venire propere ad Concilium Anselmum Abbatem Sabiæ Anselmi gn
Archiepiscopi nepotem Papæ nuncium, & Papales ferentem literas asperas i.
satis & velut objurgatorias Regem. In quibus dubitare videtur Papa 11
15.
Paschalis de Doctrina & moribus Episcoporum Angliæ qui Romanæ
Curiæ usque adeo non innotescerent. Regem vero insimulantes,

1. Quod inconsulto Romano Pontifice Episcoporum causas deferret. Pa
pa
ac
2. Quod oppressis Apostolicæ Sedis appellationem subtraheret. cu
sat
3. Quod Concilia Synodalia celebraret. R.
He
nri
4. Quod præter authoritatem Romani Pontificis Episcoporum quoque c.
mutationes præsumeret. I.

Minasque demum interminans si vero (inquit) adhuc in vestra, &c.

Graviter his accensi Rex & Concilium totum, quid sit Papæ respondendum
consulunt mittendumque Legatum statuunt Guilielmum Exoniensem antistitem,
cæcum licet in Romana Curia bene Lynceum oculatum.

Concilium Saresberiæ quod primum dicitur in quo tres regni Ordines Co
nci
convocantur. l.
Sa
Anno 209 1116. 16. Hen. I. 13. Cal. April. ex sanctione Regis habitus est res
be
Conventus Episcoporum, Abbatum, Comitum & Baronum totius Regni ri
apud Saresberiam ex hac occasione. æ
11
Note 209: (retour) Eadm. lib. 5. pag. 117. Wig. ib. 16.

Page 238

De
Conjurantibus Rege Francorum 210 & Andegaviæ, Flandriæque Comitibus su
de adimenda Regi Angliæ Normannia, nepotique suo Guilielmo (ad quem cc
jure pertinebat) conferenda: Rex Normanniam proficisci statuit, moramque ess
io
illic per annos aliquot (puta 5.) habiturus, domi omnia prudentius satagit ne
disponenda. in
No
Note 210: (retour) Mat. Par. ib. rm
an
ni
Primo igitur regni declarat successorem, filium suum primogenitum a.
Guilielmum; postulatque omnium ei unanimiter homagium fieri, &
fidelitatis sacramentum. Proceres impigre faciunt utrumque: Sed Radulphus
Archiepiscopus Cantuariæ, cæterique Episcopi & Abbates regni Angliæ, fide &
sacramento professi sunt, se, & regnum & regni coronam, si defuncto patre suo
Rege superviverent in eum, omisso omni calumnia, & occasione, translaturos;
eique cum Rex foret, hominia fideli mente facturos.

In isto etiam Concilio Regi concedi videntur 211 gravissima tributa: Sic Gr
avi
enim Huntingtoniensis. Hoc Anno (1116) pro necessitate Regis, geldis ssi
creberrimis, & exactionibus variis Anglia compressa est. ma
tri
Note 211: (retour) Huntington. ibid. & Malm. Mat. Par. bu
ta.

Agitur hic præterea de lite inter Radulphum Archiepiscopum Cantuariæ, &
Thurstanum Eboracensem electum, quem Archiepiscopus consecrare noluit,
quod subjectionis professionem Cantuariensi Ecclesiæ ab antiquo solitam,
nullatenus exhiberet. Nec Concilii interea flectitur authoritate, nec minaci Regis
iracundia, Pontificatum ei alioquin prohibentis. Pontificatui potius se
renuntiaturum pollicetur; sub triennio tamen postea, consecrationem in
Concilio Remis a Calixto ipso Papa assecutus est, Rege & Cantuariensi
Archiepiscopo quantumvis renitentibus. Cumque ex hoc Angliam ei Rex
prohibuisset, Papa Regi excommunicationem minitans, Archiepiscopo
Cantuariæ sub interdicti poena imperat; ut infra unum mensem post
acceptionem ipsius Epistolæ, Thurstanum sine exactione professionis in suam
restituat Ecclesiam.

Victis jam igitur Rege & Archiepiscopo, Thurstanus Angliam accersitur, & in
Eboracensi Archiepiscopatu collocatus est An. Dn. 1120.

Sed de isto Concilio pluribus agendum est. Nam primum fuisse perhibent An
ho
Annalium nostrorum scriptores nuperi, in quo tres regni ordines conscripti

Page 239

sunt. Magnates scil. Laici, Magnates Ecclesiastici, & Communitas regni c
Co
plebis personam sustinens; sed miror equidem unde hæc assertio; apud nci
antiquos enim & illius sæculi scriptores qui Concilii meminerunt, liu
Florentium Wilgornensem, Eadmerum, Malmesberiensem, nulla populi vel m
pri
Plebis mentio. Nulla apud Radulphum nigrum, Simeonem Dunelmensem & m
Radulphum de Diceto vicini ævi Authores, nec in subsequentibus equidem u
Mat. Parisio, Mat. Westmonasteriensi, Ranulpho Cestrensi, aut m
fu
Walsinghamio. eri
t
Primus certe quem recentiores in hunc errorem, ut in alios multos Po in
l. An
perduxisse censeam, est Polydorus Vergilius Histor. lib. XI. p. 188. eo Ve gli
forte deceptus quod eminentiores quique e populo ad fidei rgi a.
sacramentum prout Magnates vocarentur. Sic namque fieri in l.
no
Concilio An. Dn. 1127. in quo Matildi filiæ Regis juratum fuit, tat
ostendit Newbrigensis lib. 1. cap 3. Recentes nullum hujus assertionis ur.
Authorem exhibent, alium forte non habentes quam Polydorum cujus non
gestiunt meminisse.

Anno 17. istius Regis; 212 pro necessitate Regis geldis creberrimis &
exactionibus variis Anglia compressa est.
Note 212: (retour) Hunting. lib. 7. pag. 380.

Anno 1119, id est 19 & 20 Hen. I. 213 Calixto Papæ Gisortium venienti Re
xa
occurrit Rex Henricus, moram in Normannia trahens; impetravitque ab eo Pa
omnes consuetudines, quas Pater suus in Anglia & Normannia habuerat; pa
pri
maxime ut neminem aliquando Legati officio in Anglia fungi permitteret vil
214.
egi
a
Note 213: (retour) Ra. Nig. ib. Pa
tri
Note 214: (retour) Voyez les Chap. 23 & 24 des Preuves des Libertés de l'Egl. Gallic. a
tom. 2. obt
ine
An t.
Aliud Concilium Regina eidem præsidente, dum Rex in Normannia
.
moratur 215. 11
16.
Note 215: (retour) Eadm. lib. 5. pag. 118 & seq.

Eodem anno circa Mensem Augustum, habitum est Londini commune Co
nci
Concilium Episcoporum, Abbatum & Nobilium, praæsente Regina, super

Page 240

quibusdam regni negotiis; & inter hæc de eo quod Anselmum Abbatem l.
Lo
Sabæ cum Legatina potestate in Angliam missum, Normanniam advenisse nd
intellexerant. Hoc decernunt fore contra antiqua Anglorum privilegia, qui .
ex indulgentia S. Gregorii & plurium Pontificum Romanorum Legatum pr
æs
alium non habeant, quam Cantuariensem Archiepiscopum. In cujus igitur i.
cum injuriam fieret, ipsum super his in Normanniam Regi, ipsum in Re
Italiam Papæ delegandum statuunt. Provinciam libentissime suscipit gi
na
Archiepiscopus Radulphus; apud Regem agit ut Anselmus ab ingressu .
Angliæ detineretur; apud Papam ut concessam B. Augustino a Bekeregorio
Ab
dignitatem, Archiepiscopus Cantuariæ retineret. Detulit & Bullam Papæ ba
Regi hoc idem confirmantem, quæ apud Eadmerum extat lib. 5. pag. 120. s
Sa
bæ
in
An
gli
am
mi
ss
us.

Primogenitus
Anno 1120 216 composita jam pace inter Ludovicum Francum & Regis sit Dux
Regem Angliæ; Rex Angliæ Normanniam cedit Guilielmo filio Normanniæ,
homagium
suo primogenito 18 annorum nato; qui jubente patre Homagium facit, recipit,
pro eodem Regi Franciæ præstat, & a Normanniæ Magnatibus &
vicissim accipit. Lætus igitur Rex Henricus, quinto profectionis submergitur.
suæ anno propemodum completo, Angliam in navi una revertitur.
In altera vero dum sequuntur filii ejus Guilielmus & Richardus
cum Maria filia & pluribus regni Nobilibus, omnes una
submerguntur 6 Cal. Decembr.

Note 216: (retour) Hoved. ib.

Anno 1121. Rex, uxore (quæ altero hinc anno decessit) atque filiis orbatus; De
sec
in Purificatione B. Mariæ apud Windleshoram (vel ut habet continuator un
Florentii, Londinum) totius Angliæ Concilium adunat. In quo de secundo do
ejus decernitur conjugio, omniumque consensu Adelinam filiam Godefridi Re
gis
Ducis Lovaniæ, lectissimam virginem, expetendam. Electis igitur qui rem co
perorent, Regi citius adducta est, & 4 Cal. Feb. desponsata. nj
ug
io
i

Page 241

agi
Ed
Anno 1124, Generale 217 Domini Regis Henrici, per fines totius Angliæ ad t.
ict
Purificationem sanctæ Dei genitricis Mariæ, divulgatur Edictum; ut u
quæcunque pastoribus viduatæ fuissent Ecclesiæ, sibimet prospicientes, m
Re
Regis in transmarinis partibus præsentiam adirent, ad suscipiendos. gis
Prælatos per idoneos Legatos. de
Ec
Note 217: (retour) Chron. de Bello. MS. cle
sii
s
Anno 1125. Omnibus fere Angliæ Monetariis 218 manus dextras atque Po
en pr
genitalia strictius fecit abscindi, quod Monetam furtive corruperant. a os
Qui autem fit ut dextris plectantur, non oculis; haud reperio. Lege M pic
on ien
enim ab ipso lata, anno regni sui 8 oculi adimendi erant, non dextræ. eta dis
rio .
Note 218: (retour) Hunting. Contin. Flo. Mat. Par. ib. ru
m.
Mutavit at subinde Monetam, unde cara omnia, & gravissima secuta
fames.
Ad
Anno 1127. Rex 219 anxius de proditione & cæde Caroli Comitis Flandriæ mi
sibi conjunctissimi; eoque magis quod Ludovicus Rex Franciæ ejus nu
Comitatum dederat Guilielmo filio Roberti Ducis Normanniæ, nepoti en
da
atque hosti Regis Henrici; Concilium Londini ad Rogationes tenuit. Cujus m
auspiciis Galliam sequenti anno ingrediens, Ludovicum coegit auxilium pot
suum Comiti subducere. Comes tamen pugnacissimus juvenis, a ent
ia
Theodorico Alamanno quem ad Flandriam occupandam Rex Henricus m
incenderat, victoriam reportavit, sed ex levi in manu vulnere, effudit H.
animam; quod Henrico evenit foelicissime. Nulla enim Roberto Duci jam fil.
Ro
superstat soboles. be
rti
Note 219: (retour) Hunting. Hoved. Mat. Par. ib. Du
cis
Celebravit etiam tempore hujus Concilii, scil. 3 Idus Maii generalem Sy .
no Co
Westmonasterii Synodum Guilielmus Archiepisc. Cantuariæ Legatus du nci
Romanus; in qua multa statuit ad rem Ecclesiæ, maxime vero contra s l.
Sacerdotum matrimonia. Et licet omnia Regis atque Papæ We Lo
st nd
confirmarentur authoritate; en quid de successu hujus Synodi & m. .
aliarum præcedentium perhibetur in historia Saxonica Petriburgensi, co
nihil hæc omnia valuere Decreta. Omnes Regis venia, suis uti antea ntr
a
gavisi sunt uxoribus. ux
or

Page 242

Anno eodem Rex in Mense Septemb. Angliam venit ducens secum e Co es
nci cle
Normannia Matildem filiam suam Imperatricem, Comitis Andegaviæ l. ric
uxorem: Natalique primo magnum Concilium Cleri atque Procerum, Lo or
Londini habuit. In hoc Reginam Conjugem suam filiam Lovanensis nd u
. m.
Ducis, Salopesberiæ donat Comitatu. Sed cum ex ea nullam in
suscitasset prolem, de successore anxius; omnes totius Angliæ qu
o
Optimates 220, Episcopos, Abbates, Comites & Barones, & quotquot om
alicujus momenti essent, sacramento adegit & constrinxit; ut si ipse ne
sine hærede masculo discederet, Matildem filiam suam quondam s
jur
Imperatricem, incunctanter, & sine ulla retractatione Dominam an
reciperent 221. Eidemque & susceptis vel suscipiendis ex eis t
M
Nepotibus, regnum Angliæ cum Ducatu Normanniæ conservaturos. ati
ldi
Note 220: (retour) Mat. Par. anno 1127. s
su
Note 221: (retour) Hunting. & Mat. Par. ibid. Hoved. in an. 1130. cse
ssi
Juraverunt cuncti quicunque in eodem Concilio alicujus videbantur on
esse momenti. Primo Guilielmus Cantuariæ Archiepiscopus; mox em
.
Episcopi cæteri & Abbates, Laicorum primus, David Rex Scotiæ
Imperatricis avunculus; tunc Moritonii Comes & Bononiæ Stephanus, nepos
Regis e sorore Adala: Dein Robertus filius Regis quem ante regnum susceperat,
& postea Comitem Glocestriæ fecerat: Duobus his novissimis æmula laude
contendentibus, quis eorum prior juraret, hic filii dignitate splendidus, at impuri
& nepotis ille, sed legitimi.

Anno 1129. Regis 29. 222 Rex ad Calend. Aug. magnum Concilium Londini
tenuit de uxoribus Sacerdotum prohibendis praesentesque ambo Episcopi cum
Suffraganeis suis, justitiam de eorundem uxoribus (focarias vocat Parisiensis)
Regi concesserunt: Imprudentia, ut calumpniabant, Guilielmi Arcbiep.
Cantuariæ, sed aliis omnibus Episcopis consentientibus. Rex autem accepta a
Sacerdotibus ingenti nummorum mole, uxores eis permisit denuo, & illusa hoc
commento Episcoporum constitutione, ipsi in ludibrium transiere.
Note 222: (retour) Hunting. & Mat. Par. ibid. Hoved. in an. 1130.

Co
Anno 1131. Regis 31. habitum est Northamptoniæ 223 magnum Concilium nci
(placitum vocat Huntingtonius, Conventum Hovededenus) omnium l.
Magnatum Angliæ, in Nativitate S. Mariæ; ubi de jurgiis agitur inter No
rth
Matildem Imperatricem, & maritum suum Comitem Andegaviæ, cui ipsa

Page 243

reddenda decernitur reposcenti; Missa igitur & recepta est fastu suæ am
pto
dignitati congruo. n.

Renovarunt illic (Matildi) fidem 224 qui dederunt Proceres; & modo dant qui
prius non dedere.
Note 223: (retour) Hunting. in ann.

Note 224: (retour) Malm. in eod. an.

Anno 1132. 225 cum Matildis filium Andegavensi Comiti peperisset M
ati
(Henricum nomine) Rex convocatis regni Principibus filiam suam & ldi
Hæredes ex ea nascituros, sibi (ut prius) constituit successores. s
lib
Note 225: (retour) Mat. Par. ib. eri
Re
gn
Co
Anno 1133. Regis 33. 226 ad initium quadragesimæ jejunii Conventus nv
i
Londini habetur super litibus inter S. Davidis & Glamorgensem An
ent
gl.
Episcopos; nec non Cantuariæ Archiepisc. & Alexandrum us
H
Lo
Lincolniens. Episcopum de Parochiarum consuetudinibus; quæ nd
ær
Wintoniæ postea ad Rogationes ventilantur. Sed indefinita illa ed
.
es.
Archiepiscopi ad Regem in Normannia sequenti Anno transportatur. de
lite
int
Note 226: (retour) Hunting. 1133 & 1134.
er
Ep
Anno vero 1133. in ipsa prima die Anni sui 33. id est, Augusti Re isc
x op
Normanniam navigat Sole sub Eclipse existente; ultimusque fuit in os.
& fatalis illi iste transitus; in Normannia enim supra triennium No
detentus Calendis Decemb. id est, mensis illius die primo in rm
an
nocte obiit. ni
am
In extremis languens de Successore denuo interrogatus, Ult abi
im t.
filiæ omnem terram suam citra & ultra mare legitima & a
perenni Successione adjudicavit. Addendo insuper: Re
gis
He
Solvantur (inquit) debita mea. nr.
Reddantur Liberationes, & vol
solidate quæ debeo. un
tas
Reliqua indigentibus .
distribuantur.

Page 244

Sed Rogerus Saresberiensis Episcopus, & Guil. de Ponte arcus, Custodes Th
es
thesauri regalis qui ad centena fere millia librarum in denariis æstimabatur, au
præter vasa aurea & argentea, Stephano Regi omnia tradiderunt. rar
ii
Re
gis
Ste
ph
J'observerai sur ce regne, que Henri Ier avoit si peu intention d'abolir les Loix féodales dans ses an
Etats, & de n'y admettre que les Loix d'Edouard, qui, par leur nature, étoient nécessairement .
exclusives des Fiefs, qu'en 1101 & 1102 il fit successivement deux conventions avec Robert Comte Re
de Flandre, & lui donna en fief 400 marcs d'argent; au moyen de quoi Robert s'obligea à divers gi
services envers lui, & entr'autres de lui donner 500 Cavaliers & 1000 chevaux. C'est, je crois, le the
premier exemple d'une inféodation faite sans glebe. Voyez Abregé historique des Actes de Rimer, sa
tom. 10, pag. 2, 2e col. de l'Histoire d'Angleterre de Rapin Thoyras. ur
u
m
tra
du
nt.

STEPHANUS.

Anno Domini 1135.

Stephanus nepos Henrici I. ex sorore ejus Adala uxore Theobaldi Comitis Ste
ph
Bononiæ & frater Theobaldi junioris Comitis Blesensis, vir strenuus & an
bellicosus; abdicato juramento quod de suscipienda in hæredem regni us
Matilde juraverat; non humato adhuc avunculo Rege, solium invadit. Re
gn
Electus tamen a Magnatibus pari alligatis scelere, & perjurio. u
m
Horum primus Guilielmus Archiepiscopus Cantuariæ in die S. Co An
ro gli
Stephani An. Dn. 1136. coronavit eum, cæteris acclamantibus; na æ
foeminæque subdi (velut turpe quiddam) renuentibus 227. Linivit tur inv
. adi
scelus Hugonis Bigoti Senescalli Regis testimonium, qui solenni t
jurejurando coram Archiepiscopo protestatus est, quod dum Rex Re co
ageret in extremis, Imperatricem exhæredavit, & Stephanum igitur x ntr
vo a
constituit Successorem. Juravit autem Rex Stephanus in Coronatione vit jur
sua, tria ista, inter alia, Deo, populo, & Ecclesiæ 228. De am
o, ent
Note 227: (retour) Voyez ma Note sur la Remarque de la Sect. 8 de Littleton, Ier Po u
vol. pag. 26. pu m.
lo,

Page 245

Note 228: (retour) Hunting. lib. 8. pag. 387. Ec
cle
si
Primo, cum juramento vovit 229 quod defunctis Episcopis nunquam æ.
retineret Ecclesiam in manu sua, sed statim electioni Canonicæ
consentiens, Episcopis[A] eas investiret. A:
Ep
isc
Note 229: (retour) Hoved. pag. 482. Mat. Par.
opi
is.
Secundo vovit quod nullius Clerici vel Laici Sylvas in manu sua retineret,
sicut Rex Henricus fecerat, qui singulis annis eos implacitaverat, si vel
venationem cepissent in Sylvis propriis, vel si eas ad proprias necessitates suas
distraherent, vel minuerent. Quod nefandi genus placiti (verba sunt
Huntingtoniensis) adeo fuit execrabile, ut si visores alicujus lucum, quem
habere pecuniam æstimarent, a longe conspicerent, statim vastatum
perhiberent, sive esset, sive non, & eum immerito redimerent.

Tertio vovit quod Danegeldum, id est, duos Solidos ad hidam, quos
antecessores sui accipere solebant singulis annis, in æternum condonaret. Hæc
principaliter Deo vovit & alia: sed nihil horum tenuit. Hæc Huntingtonius.

Accepit deinde Homagia 230 Magnatum qui Matildi prius regnum Ho
ma
juraverant, impletisque Radingæ exequiis Henrici Regis Oxonii gia
Conventum agit. Illic iterata omnia quæ in Coronatione voverat, ac
ce
restipulatur denuo & confirmat. pit
.
Note 230: (retour) Mat. Par. Hunting. Hoved.

Post festum Paschæ 231 Angliam venit Robertus Comes Glocestriæ Matildis
frater, fiduciæ suæ Cardo in angustiis tamen actus, Regi facit homagium, sed
adjecta conditione, scil. quamdiu ille dignitatem suam custodiret, & sibi pacta
servaret. Secundum illud antiquum proverbium (inquit Parisius) Quamdiu
habebis me pro Senatore, & ego te pro Imperatore. Et sub hoc ut videtur
tempore Chartam edidit de libertatibus Angliæ confirmandis, quas Henricus I.
sub initio regni sui concedebat.
Note 231: (retour) Malmes. Novel. lib. 1. pag. 179. Mat. Par.

Charta Stephani Regis de Libertatibus.

Page 246

Stephanus Dei Gratia Rex Angliæ Justic. Vicecomitibus, Baronibus, & omnibus
ministris, & fidelibus suis Francis & Anglicis, Salutem.

Sciatis me concessisse & præsenti Charta mea confirmasse omnibus Baronibus
& hominibus meis de Anglia omnes libertates & bonas Leges quas Henricus
Rex Angliæ avunculus meus eis dedit & concessit, & omnes bonas Leges &
bonas consuetudines eis concedo quas habuerunt tempore Regis Edwardi.

Quare volo & firmiter præcipio; quod habeant & teneant omnes illas bonas
Leges & libertates de me & hæredibus meis, ipsi & hæredes sui libere, quiete,
& plenarie. Et prohibeo ne quis eis super hiis molestiam vel impedimentum vel
diminutionem faciat super forisfacturam meam. Teste Willielmo Martel. apud
London.

Iste Wil. Martel. fuit dapifer Regis qui captus Wintoniæ An. R. Steph. 1142. pro
redemptione dedit insigne Castellum de Scirburne. Hov. An. 1142. pag. 488. l.
14.

Henricus Wintoniensis Episcopus Legatus Romanus vadem se apposuit inter
Deum & eum, viz. Regem Stephanum.

Quod sanctam Ecclesiam honoraret, & exaltaret; & bonas Leges manuteneret,
malas vero abrogaret, (Oratio Legati ad Synodum Winton. An. 1142, Malm. pa.
188. ubi addit immediate:) piget meminisse, pudet narrare qualem se in regno
exhibuerit, &c. acerbe.

A. D. Reg. 1. Sub hac utique tempestate fidelitatem Regi jurant Episcopi Ju
232, conditionem etiam adjungentes, viz. quamdiu ille libertatem Ecclesiæ, ra
me
& vigorem disciplinæ conservaret. nt.
Ep
Note 232: (retour) Malmes. ib. isc
op
or
Rex vicissim jurat omnia, quæ in scripto quodam continebantur, hoc Ju u
ra
tenore 233. me
m
co
nt nd
Note 233: (retour) Malm. ib. u iti
m on
Re
Ego Stephanus Dei gratia assensu Cleri & populi in Regem Angliæ gis
ale
electus, & a Domino Willielmo Archiepiscopo Cantuariæ & sanctæ .
.

Page 247

Ecclesiæ Romanæ Legato consecratus, & ab Innocentio sanctæ sedis Romanæ
Pontifice postmodum confirmatus.

Respectu & amore Dei, sanctam Ecclesiam liberam esse concedo, & debitam
reverentiam illi confirmo.

Nihil in Ecclesia vel in rebus Ecclesiasticis symoniace acturum vel
permissurum promitto.

Ecclesiasticarum personarum & omnium Clericorum,& rerum eorum justitiam
& potestatem, & distributionem honorum Ecclesiasticorum in manu
Episcoporum esse perhibeo, & confirmo.

Dignitates Ecclesiarum privilegiis earum confirmatas, & consuetudines earum
antiquo tempore habitas, inviolate manere concedo & statuo.

Omnes Ecclesiarum possessiones & tenuras, quas die illa habuerant qua
Willielmus Rex avus meus fuit vivus & mortuus, sine omnium calumniantium
reclamatione, eis liberas & absolutas esse concedo.

Si quid vero de habitis aut possessis ante mortem Regis, quibus modo careat,
Ecclesia deinceps repetierit; indulgentiæ & dispensationi meæ, vel
discutiendum vel restituendum reservo.

Quæcunque vero post mortem Regis, liberalitate Regum, largitione Principum,
oblatione vel comparatione, vel qualibet transmutatione fidelium collata sunt;
confirmo pacem, me & justitiam facturum, & pro posse meo conservaturum
promitto, forestas quas Willielmus Rex Avus meus, & Willielmus II. avunculus
meus instituerunt & tenuerunt, mihi reservo. Cæteras omnes quas Henricus Rex
superaddidit Ecclesiis & Regno, quietas reddo & concedo.

Si quis autem Episcopus vel Abbas, vel alia Ecclesiastica persona ante mortem
suam, rationabiliter sua distribuerit, vel distribuenda statuerit, firmum manere
concedo.

Si vero morte præreptus fuerit, pro salute animæ ejus, Ecclesiæ consilio eadem
fiat distributio.

A. D. 1136. Reg. 1. Dum vero sedes propriis fuerint pastoribus vacuæ, & ipsæ
& omnes earum possessiones in manu & custodia Clericorum, vel proborum

Page 248

hominum ejusdem Ecclesiæ committantur, donec pastor canonice substituatur.

Omnes exactiones & mischeningas & injustitias, sive per Vice-comites vel per
alios quoslibet male inductas, funditus extirpo.

Bonas leges, & antiquas & justas consuetudines in murdris, & placitis, & aliis
causis observabo, & observari præcipio. Apud Oxenford, Anno Incarnationis
Domini 1136. regni mei primo.

Nomina testium (inquit Malmesburiensis) qui multi fuerunt, apponere fastidio;
quia pene omnia ita perperam mutavit, quasi ad hoc tantum jurasset, ut
prævaricatorem sacramenti se regno toti ostenderet.

Hoc deinceps Anno Rex venatum proficiscitur Bramptoniam in viciniis
Huntingtoniæ 234, nuperisque elatus victoriis, proceres ibi in placita forestæ
vocat (id est de sylvis & venationibus) concessionis suæ, voti, atque sacramenti
immemor.
Note 234: (retour) Hunting. lib. 8. Regis an. 1. Mat. Par. V. supra sacramentum ejus.

In 1138. sub Pentecosten, 235 Comes Glocestriæ, conscripto ad Matildis Co
me
opem in Normannia exercitu, homagium, quod Regi fecit, abdicat, & more s
majorum, fidem atque amicitiam suam (quod diffidiare sub hoc sæculo Gl
oc
vocant) nunciis interdicit. Juste fieri hæc contendit; tum quod Rex illicite est
ad regnum aspiraverat, tum & fidem omnem sibimet datam & juratam ri
violaverat. Coronatur interea perjurio perjurium: sed intercessit Papæ æ
def
indulgentia. icit
a
Note 235: (retour) Mat. Par. ib. Malm. Nov. lib. 1. pag. 179 & 192. Ste
ph
No
Rex vero prævia perculsus fama 236, multos novos instituit Comites, vi
an
o
exhaustoque jam thesauro Regio, prædiis ad fiscum pertinentibus Co Re
ditat, ut fidelius sibi contra Glocestrensem militarent. mi ge.
tes
Note 236: (retour) Mat. Par. ib. supr. .

Co
Anno 1138. in Octavis Paschæ 237 (quod erat 4. Idus Aprilis) Rex nci
Concilium Northamptoniæ tenuit, cui præsidebant Eboracensis l.
Archiepiscopus Thurstanus, Episcopi, Abbates, Comites, Barones, Nobiles No
rth
quique per Angliam. Hæc Florentii continuator, qui præterea Prælatorum am

Page 249

aliquot institutiones illic memorat, sed, ut sæpius Monachi, secularia pto
n.
prætermittit. Cogi autem videtur hoc Concilium ad deliberandum de
gravissimo bello, quod in Regem moliebatur Robertus Comes Glocestriæ in
transmarinis adhuc constitutus. Prævola quippe fama ejus detexerat
machinationes, & qua potuit Rex se accingit de summa rerum jam dimicaturus.
Cum autem exhaustus esset thesaurus Regius nec haberet quo desideratos
obligaret munere, sacrarium patefaciens dignitatum, multos creavit novos
Comites, prædiisque, ne inanis videretur dignitas, 238 prout potuit honoravit.
Note 237: (retour) Flo. Wig. Malmesb. Nov. lib. 34.

Note 238: (retour) Contin. Floren. in an. 1138. pag. 520 & 526.

Hoc etiam anno Angliam venit 239 Albericus Ostiensis Episcopus, Legatus Al
be
Romanus, qui lectis coram Rege & Magnatibus literis Apostolicis, primo ric
non admittitur; at susceptus demum, synodum convocat Westmonasterii us
Os
13. die Decembris in Ecclesiæ status reformationem. Aderant ei 18 tie
Episcopi, 30 circiter Abbates, & innumera Cleri & populi multitudo. nsi
Interfuit Rex ipse Stephanus cum Romano alio Legato; & post multarum s
sy
causarum discussionem, promulgata sunt ibidem 17 Capitula. E quibus no
hæc decerpsimus, cum ad politiam Ecclesiæ, tum & regni quodammodo du
pertinentia. m
We
st
Note 239: (retour) Les Dignités qui n'étoient point inhérantes à des Fiefs étoient
mo
alors peu usitées.
n.
vo
5. Nullus omnino de manu Laici Ecclesiam seu quæcunque Ecclesiastica cat
beneficia accipiat: Cum autem investituram aliquis per Episcopum .
acceperit, præcipimus ut super Evangelium juret, se nihil propter hoc vel per se,
vel per aliquam aliam personam dedisse alicui vel promisisse. Si autem
præsumptum fuerit, irrita hujusmodi donatio erit, & tam dator quam acceptor
ultioni canonicæ subjaceat.

7. Statuimus præterea, ne quis Ecclesiam seu quælibet beneficia Ecclesiastica,
paterna sibi vendicet hæreditate, aut successorem sibi in Ecclesiastico
constituat beneficio. Quod si præsumptum fuerit, irritum fore decernimus, cum
Psalmista dicentes: Deus meus pone illos ut rotam, qui dicunt hæreditate
possideamus sanctuarium Dei.

Page 250

8. Sanctorum patrum vestigiis inhærentes, Presbyteros, Diaconos, Subdiaconos,
uxoratos aut concubinarios, Ecclesiasticis officiis & beneficiis privamus, ac
nequis eorum Missam audire præsumat, Apostolica authoritate prohibemus.

9. Foeneratores Clericos, & turpia lucra sectantes, & publica secularium
negotia procurantes, ab officio & beneficio Ecclesiastico nihilominus
removendos esse censemus.

10. Si quis Clericum, vel Monachum, vel Sanctimonialem, vel quamlibet
Ecclesiasticam personam occiderit, incarceraverit, vel nefarias ei manus
intulerit, nisi tertio submonitus satisfecerit, anathemate feriatur. Neque
quisquam ei præter Romanum Pontificem, nisi mortis urgente periculo modum
poenitentiæ finalis injungat. Si autem impoenitens mortuus fuerit, corpus ejus
inhumatum remaneat.

11. Si quis Ecclesiarum res mobiles vel immobiles violenter usurpare
præsumpserit; nisi post canonicam vocationem emendaverit, eum
excommunicari præcipimus.

12. Apostolica authoritate prohibemus, ne quis absque licentia Episcopi sui in
possessione sua Ecclesiam vel Oratorium constituat, &c.

Concilium Oxenfordiæ.

Anno 1139. R. 4. circa 8. Cal. Julii, Rex Magnates Angliae Oxonium vocat ad
Concilium: Animadvertit enim Robertum Glocestrensem belli fomitem, novum
in dies conscribere militem, castra capere & munire, & militarem undique
comportare supellectilem; deficere ad eum populum plurimum,
potentissimosque aliquot, cum ex seculo tum e Clero, in partes Imperatricis
transfretare. Intelligit præterea, multos aut castella nova exstruentes, aut vetera
munientes, tanquam Regi propugnaturos, inimicis suis clam adhærere. Ex hoc
esse genere Rogerum Episcopum Saresberiæ, qui castellum Saresberiæ egregie
firmaverat, castella Schiresburniæ & Divisæ mire ædificaverat & munierat;
aliudque Malmesberiæ inchoaverat. Alexandrum etiam Lincolniensem
Episcopum, nepotem Rogeri, qui castella de Newwerk & Sleford condiderat, &
primum illud in tutamen dignitatis omni ingenio exornaverat. Hi cum Nigello
Episcopo Eliensi nepote altero ejusdem Rogeri 240, maximo apparatu militum,
equis & armis instructo, Oxonium veniunt. Rex proditionem suspicatus, suos
armat; contenditur inter milites de hospitiis. Famulus quidam Ducis Britanniæ

Page 251

ab Episcopalibus occiditur, nepos etiam paulo minus. His autem a Regio milite
fugatis, capti sunt Episcopi Saresberiensis & Lincolniensis, Eliensi fuga elapso.
Note 240: (retour) Contin. Flor. pag. 521.

Rex in Episcopos agit, cum ob hanc pacis suæ ab eorum militibus violationem,
tum quod castella non citra suspicionem in semet ipsum munierant. Eorundem
igitur claves poscit in fidei vadem, & renuentes Episcopos tradit carceri, &
nihilominus habito postmodum Concilio coram Primoribus Angliæ, statutum
est 241.
Note 241: (retour) Continuat. an. 1139. pag. 528.

Ut omnia per Angliam oppida, castella, munitiones quoque, in quibus secularia
solent exerceri negotia, Regis & Baronum suorum juri cedant.

Ecclesiastici vero viri, viz. Episcopi, canes inquam divini, in salutem &
defensionem ovium suarum latrare non cessent, ne lupus invisibilis, malignus
scil. hostis, oves dominicas rapiat, & dispergat, omnino caveant.

Rex castella antedicta cum ingenti in eisdem thesauro, vi aut minis occupat.

Synodus Wintoniæ.

Anno eodem (1139.) ad 4. Calend. Septembris, Henricus Wintoniensis
Episcopus, Regis frater, & Romanæ Sedis Legatus, synodum indicit. Aderat
Theobaldus Archiepisc. Cantuar. cæterique omnes Episcopi, quos aut morbus
non detinuit aut periculum belli. Citatur & Rex ipse, qui Comites misit
responsuros, at inprimis Procuratorem suum Albericum de Vere, Causidicum
argutissimum. Recognoscuntur hic omnia quæ Oxonii gesta sunt; gladiusque
Ecclesiasticus in gladium stringitur secularem.

Legatus suam proponit modestiam, qui hoc functus munere, per semestre nihil
hactenus aggressus est. Queritur tanta jam se evocari necessitate, tanto
interpelli scelere. Episcopos nempe sacros atque unctos Domini contra jus &
fas, contra omnem vim canonum, pietatis & religionis, nefandis manibus
captivatos, & quod ne dictu est, in carcerem turpiter detrusos a divinis officiis
cohiberi: Ecclesiam suis spoliari possessionibus, & sacrilege rapi bona ejus:
Regem a nequissimis incentoribus ad hoc seductum: Fratrem suum esse &
charum utique; facultatum vero & ipsius corporis subiturum potius se

Page 252

dispendia, quam Episcopalem celsitudinem tanta dejici indignitate perpessurum
pateretur. Facturum igitur quicquid definiret Synodus.

Pro Rege multa Albericus in Episcopos injuriarum, versutiæ, tumultus,
seditionis, infidelitatis, defectionis, & proditionis insimulans: Rogerum
Saresberiensem captum non ut Episcopum, sed Ministrum Regis; nec per
violentiam erepta castella, sed tradentibus Episcopis, ut de tumultu quem in
Curia concitaverant, immunes essent. Pecuniam Saresberiensi licite ademptam,
quod ex fisci hanc redditibus sub Henrico Rege collegisset: ipsum Regi tamen e
Castellis cessisse ut commisso absolveretur, horumque non deesse testes.

Rogerus Saresberiensis asserit, se ministrum Regis Stephani nunquam fuisse.
Prolatas accusationes non in foro seculari, at in Episcoporum synodo debuisse
agitari, priusquam spoliarentur bonis. Contra spoliatos ex jure gentium non
litigandum, nisi præcedente restitutione.

Denique si justitiam in hac Synodo non consequatur, eam in majori curia
quæsiturum.

Hæc absente Rothomagensi Archiepiscopo, qui sub triduo veniens: Concedo
(inquit) ut castella Episcopi haberent, si se jure habere debere per Canones
probare possent: Quod quia non possent, extremæ improbitatis esse, contra
Canones niti velle. Et esto (inquit) justum sit ut habeant: Certe quia suspectum
est tempus, secundum morem aliarum gentium, Optimates omnes claves
munitionum suarum debent voluntati Regis contradere, qui pro omnium pace
debet militare.

Languescit protinus controversia 242; sed prædictis addidit Causidicus
Albericus: Regi innotescere, agi inter Episcopos de Romano Pontifice
implorando; Regem id ne faciant prohibere, & missis reditum interdicere: sed
interea semet Romam appellare. Turbata his dissolvitur Synodus: Legatus
autem & Archiep. ad pedes Regis provoluti frustra intercedunt.
Note 242: (retour) Hæc qui latius cupit, Malmesb. adeat. Hoved. lib. 1.

De Naufragio & Wrecco maris tempore RR. Henrici I. & Stephani, Anno De
Wr
Dom. 1139. Regis Steph. 4. ec
qu
Sub iisdem diebus tempestate prævalente contigit 243 navem quandam od
ac
variis sumptibus refertam, de Rumenel terra Archiepiscopi Cantuariensis,

Page 253

super terram Ecclesiæ de Bello in Dengemareis membro de Wy, cid
it
confractam (hominibus vix evadentibus) jactari. Sciendum est autem hoc te
pro lege ab antiquitate per maris littora observandum. mp
or
Note 243: (retour) Totum e Chron. MS. Monasterii de Bello. e
Re
gis
Ut navi fluctibus contrita, si evadentes infra statutum terminum & tempus Ste
eum minime reparassent, navis & quæcunque appulsa forent, absque ph
calumnia in dominum terra illius & in Wrec cederent. an
i.

Sed supra memoratus Rex Henricus hanc abhorrens consuetudinem, Le
x
tempore suo, per imperii sui spatia edictum proposuit, quatenus: Si vel He
unus e navi confracta vivus evasisset, hæc omnia obtineret. Verum quo nri
novus Rex cedit, & nova Lex. Nam defuncto eo, regni Proceres, edicto ci
I.
recenti pessundato, morem antiquitus observatum sibimet usurparunt.
Unde factum est, ut homines de Dengemareis secundum maritimas
consuetudines, & regales dignitates Ecclesiæ Belli, pradictum Wrec vi
obtinerent 244.
Note 244: (retour) Spelman avoit rassemblé les témoignages des différens Historiens
pour composer son Traité chronologique des Loix. Il est donc obligé de répéter
quelquefois le Texte des Loix auxquelles ces Historiens ont donné diverses dates.

Prisci moris fuit 245, ut Magnates Angliæ ad natale Dom. ad Curiam R. Re
x
convenirent, tum ad festivitatem celebrandum tum ad obsequium Regi qu
præstandum, & de negotiis regni deliberandum. ota
nn
Note 245: (retour) Contin. Flor. an. 1126. pag. 501 & an. 1139. pag. 533. is
co
ro
Coronabatur quippe in hoc festo annuatim Rex ab Archiep. Cantuar. eum na
ad Ecclesiam a dextra ducente, & ritus solennes peragente. Unde factum tur
.
est, ut Historiographi veteres annum a nativitate Domini ordiantur, &
sedulo notent ubi Rex curiam tenuit natalitiam.

Anno autem Dom. 1140. R. Stephani 5. deturpato jam bellis atque cladibus Fa
stu
toto regno, fastus iste Regius non intermitti tantum sed omitti cepit. Unde m
246 Huntingtonius in hoc anno ait: Ubi autem ad Natale vel ad Pascha Rex om
itti
fuerit, dicere non attinet. Jam quippe curiæ solennes & ornatus regii t.
stemmatis ab antiqua serie descendens prorsus evanuerant. Coronatus

Page 254

etiam se exhibuit in festo Pentecostes, ut Florentii continuator refert, atque ita
sine dubio in Paschate, Magnatibus utique congregantibus.
Note 246: (retour) Hist. lib. 8. pag. 390. Mat. Par. an 1139. Hoved. an. 1140.

Ne
Anno 1140. cum e falsariorum nequitia 247 tanta esset monetæ difficultas, qu
ut omnia chara essent, & ex decem vel eo amplius solidis vix 12 denarii iti
reciperentur, exhaustusque Regi esset thesaurus totus; ferebatur Rex a
M
denariorum pondus, quod fuerat tempore Regis Henrici, alleviari jussisse. on
eta
Note 247: (retour) Malmesb. Novel. lib. 1. pag. 185. rio
ru
An. 1141. in die Purificationis B. Mariæ Virg. Stephanus Rex in Re m.
x
obsidione Lincolniæ capitur 248, & Matildi Imperatrici cum urbe ob
Wintoniæ & corona regni Angliæ traditur. Suscepta igitur a plerisque sid
etu
homagia passim capit, Londinumque magno fastu ingrediens, r
Anglorum Domina salutatur. Assidet autem Westmonasterii, de arduis &
regni dispositura: Ubi supplex ejus obtestatur gratiam Anglorum ca
pit
Regina pro Domino & marito suo Stephano Rege, non captivo solum, ur.
sed compedibus (dictu lacrymabile) mancipato. Supplicem autem non
exaudit.
Note 248: (retour) Cont. Flor. in hoc anno. pag. 140.

Obtestantur una igitur Anglorum Proceres, ut acceptis, cum obsidibus M
ati
plurimis, castellis, prædiis, & divitiis suis, non regno eum, sed libertati sic lde
restitueret; ut vel Monachus fiat, vel in transmarinis peregre vivat. Sed nec eu
hos exaudit. m
di
mi
Obtestatur eam (qui contra fratrem suum Regem partes ejus foverat) tte
Wintoniensis Episcopus & Legatus, ut Comitatum qui fuerat Regis re
no
Stephani, adempto jam regno, filio ejusdem Eustachio largiretur. Nec hunc n
exaudit. vul
t.
Obtestantur eam demum cives Londonienses, qui benevole eam Int
exceperant, ut abrogatis patris sui Henrici Regis duris atque asperis erc
legibus, optimas illas Regis Edouardi Confessoris restitueret 249. Nec hos ess
or
exaudit. 250 es
pr
o
R.

Page 255

Note 249: (retour) Henri Ier n'avoit pas cessé, comme on le voit, de faire exécuter Ste
les Loix du Conquérant. ph
an
Note 250: (retour) Sous l'an 1141 on trouve dans les Actes de Rimer une Charte par o.
laquelle l'Impératrice Matilde, fille de Henri Ier, fait Milon de Glocestre Comte
d'Herefort: elle prouve, d'un côté, que les Loix féodales continuoient d'être suivies
sous le regne d'Etienne; & d'un autre côté, que les Comtés de ce temps-la étoient des
dignités glébées, & non pas de simples titres.

Consurgente igitur in eam civitate, fugam turpiter arripit, in prædam M
ati
derelicta supellectile. Paulo autem postea Robertus Comes Glocestriæ, lde
Imperatricis frater, & spes unica, sic jam versa belli alea, captus est, & sub s
æqua permutatione Rex & Comes liberantur. fu
git
Co
me
s
Præsente Rege post ejus liberationem, An. 1142. in media Co Gl
nci oc
quadragesima 251, Episcopus Wintoniensis, Romanus Legatus, l. est
Concilium Londini agit, præsentibus Rege & Episcopis. In quo Lo ri
nd æ
propterea quod nullus honor vel reverentia ferebatur Dei Ecclesiæ, . ca
vel ejus ordinatis, sed æque Clerici & Laici capiebantur, A. pit
ur.
redimebantur, & in vinculis detinebantur 252: Sancitum est ibi & 11
42.
generaliter constitutum, Rege consentiente,

Ne aliquis 253 qui Ecclesiam coemeteriumque violaverit, vel in Clericum aut
virum religiosum manus injecerit violentas, ab alio quam ipso Romano
Pontifice non absolveretur.

Sancitum est 254 etiam, ut aratra in campis, cum ipsis agricolis, talem pacem
habeant in agris, qualem haberent in coemeterio si extitissent.
Note 251: (retour) Mat. Par. ib. Hunting. lib. 8. an. Steph. 8. Hoved. an. 1143.

Note 252: (retour) Neubrig. lib. 1. cap. 10.

Note 253: (retour) Mat. Par. Neubrig.

Note 254: (retour) Mat. Par.

Excommunicaverunt autem omnes qui contra hoc decretum venirent, candelis
accensis: & sic milvorum rapacitas aliquantulum conquievit. Verba Parisii.

Page 256

Refert autem Gervasius Dorobernensis, hoc Concilium edicto regio
convocatum; ipsumque Regem in eodem Proceres & Laicos interpellasse, ut ei
militantes foeminea se eximerent dominatione: Episcopos vero &
Ecclesiasticos suppetias ferrent suis opibus. Quo impetrato, Regem vicissim
concessisse.

Ut qui in Clericum manus injiceret violentas, aut ex quacunque causa sine
licentia Episcopi comprehenderet, excommunicaretur, nec nisi a Romano
Pontifice absolvendus foret.

Tempore quippe civilis belli, Clericos tanquam Laicos trucidabant; captivosque
pretio exponebant redimendos.

Captivo jam Rege, Synodus Wintoniæ in gratiam Imperatricis celebratur, Sy
no
Anno Dom. 1142. Feria secunda post Octavas Paschæ, Synodus Theobaldi d.
Archiepiscopi Cantuariæ, & omnium Episcoporum Angliæ, multorumque Wi
Abbatum; præsidente in eadem Wintoniensi Episcopo Legato Romano, nt
on
ingenti apparatu exorditur. .
Re
Legatus die prima Episcopos sevocat in arcanum consilium, mox Abbates, ge
ca
dein Archidiaconos: & quæ modo clanculum acta sunt, postridie palam sic pti
enuntiat. vo
exi
ste
Regnum Angliæ, cum Ducatu Normanniæ, ad Matildem Imperatricem nte
jure, hæreditate, decreto & concessione patris sui Henrici I. voto & .
sacramento omnium utriusque ditionis Procerum attinere. Nectante ea
moras in Normannia, dum paci patriæ necessario consulendum fuit, Stephanum
in Regem suscipi; cultum vero pacis, Ecclesiæ, & bonarum legum stipulantem.
Eum omnia protinus violasse, nec admonitum a Concilio nupero resipiscere.
Juste igitur a Deo vocari ad poenas, hostibusque dari ludibrio & captivo.
Regnum jam esse sine Rege: Ad jus Cleri potissimum spectare Principem
eligere, simulque ordinare: Convenisse ipsos heri super hoc; invocataque, ut par
est, Divinitate, filiam dicti Regis incomparabilis Henrici I. in Angliæ (inquit)
Normanniæque dominam eligimus, & ei fidem & manutenementum
promittimus.

Sententia sine contradictione acclamatur. Feria vero 4. accersiti ut Le
gat
assensum præbeant, procuratores veniunt Communitatis Londoniensis: At us
hi de liberando Rege agunt; hoc (inquiunt) Cives, hoc Barones adjuncti dis
sol

Page 257

civibus obtestantur. Porrigitur in eundem tenorem libellus supplex a vit
Co
Regina missus. At Legatus comiter præteriens desiderata, feria 5. multis nci
prius excommunicatis qui regiarum erant partium, Concilium solvit. liu
m.
Sub his temporibus, dum in contraria rapiuntur partium studia, his Di
sc
Stephano Regi, illis Imperatrici adhærentibus; neuter Principum aut or
imperiose agere, aut quod ad justitiam pertinet, exercere valuit. Uterque di
autem blandiri suis, & ne deficerent, omni mulcere artificio cogebantur. æ
in
Evenit interea, prout scriptum est in sacra pagina: In diebus illis non erat An
Rex in Israel, sed unusquisque quod sibi certum videbatur faciebat. Silent gli
Leges, & jus sceleri datum est. Digladiantur inter se Proceres, & a
su
Provincialium motus inde effervescunt. Castella quippe (inquit b
Neubrigensis) per singulas provincias studio partium surrexerant, erantque M
ati
in Anglia quodam modo tot Reges, vel potius tyranni, quot Domini lde
castellorum, habentes singuli percussuram proprii numismatis, & .
potestatem subditis, regio more, dicendi juris 255. Plura hujusmodi.
Note 255: (retour) On voit ici un tableau de ce qui dut se passer à la fin de la
seconde Race en France; les Seigneurs, ne reconnoissant plus de Souverain,
s'emparent du droit de rendre la Justice à leurs vassaux; & le Clergé introduit dans
les affaires civiles la procédure établie par le droit civil & canonique.

Anno 1149. Henricus 256 filius Gaufridi Comitis Andegaviæ & Matildis He
nri
Imperatricis, Angliæ & Normanniæ hæredis, Dux Normanniæ factus est, cu
Ducatum ei cedente patre suo; quo & anno proximo moriente, Comes s
fili
itemque Andegaviæ salutatur. Nec multo post (An scil. 1151.) Alianorem us
hæredem Pictaviæ (habito inter eam & Regem Franciæ, consanguinitatis M
causa, divortio) sibi accepit conjugem, & accrevit sic ei titulus Dux ati
ldi
Normanniæ, & Comes Andegaviæ & Pictaviæ. s
fit
Note 256: (retour) Mat. Par. in ann. 1149, 1150, 1151. Du
x
He
Eodem anno 1149. Henricus 257 Dux Normanniæ potentissimum inde nr.
No
rm
exercitum in Angliam traducit, gestisque plurimis felicissime, fecit Du an
monetam novam, quam vocabant Ducis; & non tantum ipse, sed x .
No
omnes potentes, tam Episcopi, tam Comites, quam Barones, suam rm
faciebant monetam: sed ex quo Dux ille venit, plurimorum monetam an
cassavit. .
An
gli
Note 257: (retour) Hoved. ib. pag. 490.
am

Page 258

Anno 1150. Comites & Barones fecerunt lingantiam & fidelitatem inv
adi
Eustachio filio Regis Stephani 258. t.

Note 258: (retour) Mat. Par. ib.

Concilium generale Londini.

Anno 16. (Regis, id est, Domini nostri 1151.) Theobaldus Cantuariæ
Archiepiscopus & Apostolicæ Sedis Legatus, Concilium generale apud
Londoniam in media quadragesima, ubi Rex Stephanus & filius suus
Eustachius, & Angliæ Proceres interfuerunt, totumque illud Concilium novis
appellationibus infrendunt. In Anglia namque appellationes in usu non erant,
donec eas Henricus Wintoniensis (Episcopus) dum Legatus esset, malo suo
crudeliter intrusit. In eodem namque Concilio, ad Romani Pontificis audientiam
ter appellatus. Hæc Huntingtonius illius sæculi Author.

Hic me monet locus ut de Jure Civili & Canonico quæ sub Stephano Rege
Angliam dicuntur ingressa, quidpiam referamus. Videntur quippe cum
appellationibus huc transmigrasse, quarum prima quod sciam mentio in
Concilio Wintoniensi Ann. 1139 259.
Note 259: (retour) Vide Not. ad Fortes. pag. 43, 44, 45.

Re
Anno 17 regni sui, (id est Domini nostri 1151) Stephanus 260 convocatis x
Episcopis, filium suum Eustachium in Regem voluit coronari. Theobaldus Eu
autem Archiepiscopus Cantuar. cæterique Episcopi, Papæ literis ad sta
chi
Theobaldum datis prohibiti (quod Stephanus contra jusjurandum solium u
invaserat) recusarunt. Excandescentes igitur Rex & filius, concludi jubent m
Episcopos in domo quadam donec peragerent postulata. Sed cum nec hoc fili
u
modo ad votum traherentur quamvis de capitibus suis dubitantes; solutis m
ipsis possessiones suas Rex ad fiscum rapit; & resipiscens brevi restituit co
eas. ro
na
ri
Note 260: (retour) Hunting. lib. 8. pag. 395.
vul
t.
Sequenti autem anno dum Eustiachius prædatum iret S. Edmundi Eu
sta
Monasterium, die 10 Augusti morte subita (insanus ut quidam aiunt) chi
præreptus est. Cumque nulla jam superesset Stephano proles us
successura mascula, de pace inter Principes felicius tractatum est, su
bit
prout sequitur. o

Page 259

Capitula pacis inter Stephanum Regem Anglorum & Henricum Ducem mo
rit
Normanniæ Wallingfordiæ pacta. ur.

Anno Domini 1153. Justitia de Coelo prospiciente 261 & diligentia Theobaldi
Cantuariensis Archiepiscopi, & Episcoporum regni intercedente, Rex Anglorum
Stephanus, & Dux Normannorum Henricus, apud Wallingford 262 in talem
Concordiam convenerunt.
Note 261: (retour) Mat. Par. ib. pag. 82.

Note 262: (retour) Al. Winton.

Rex Stephanus omni hærede viduatus 263 præter solummodo Ducem Henricum,
recognovit in Conventu Episcoporum, & aliorum regni optimatum, quod jus
hæreditanum Dux Henricus in regnum Angliæ habebat.
Note 263: (retour) Neubr. lib. 1. c. 30.

Et Dux benigne concessit, ut Rex Stephanus tota vita sua, si vellet, regnum
pacifice possideret.

Ita tamen confirmata est Pax quod ipse Rex & Episcopi tunc præsentes, cum
cæteris Optimatibus regni, jurarent, quod Dux post mortem Regis, si illum
superviveret, regnum sine contradictione aliqua obtineret 264.
Note 264: (retour) Hic Mat. Par. ad Prophetiam Merlini excurrit.

In Rege quoque Ducem, & in Duce omnes venerabuntur Regem.

Regalia passim a Proceribus usurpata, Rex in sua recipiet.

Possessiones quæ ab invasoribus direptæ erant, ad legitimos possessores,
quorum fuerant Regis Henrici tempore, revertentur.

Castella adulterina quæ tempore Regis a quocunque constructa sunt diruentur:
Horum numerus (ut refert Parisius) ad undecies cen. & quindecim excrevit.

Rex Colonos prædiis assignabit; ædificia combusta renovabit; replebit pascua
armentis; decorabit ovibus Montana.

Page 260

Clericus debitam tranquillitatem se habere gaudebit, exactionibus indebitis non
gravabitur.

Vice-comites in locis ponentur consuetis, & neminem ex odio persequentur;
non gratificabuntur amicis; non indulgentiis crimina sublevabunt: Suum cuique
ex integro reservabunt. Metu poenarum afficient nocentes; fures & prædones
terrebuntur in furca & sententia capitali.

Milites (juxta Isaiam) gladios convertent in vomeres, & lanceas in ligones; a
castris ad aratra; a tentoriis ad Ergasteria redibunt; clientes ab excubiis fatigati,
265 in communi lætitia respirabunt.

Note 265: (retour) On rétablit le droit féodal, mais on en réprime les abus.

Relevabitur rusticitas otio innocens & quieta.

Negotiatores Commercium ditabit celerius.

Et publica Moneta una & eadem erit in regno ex argento percussa.

Jurantur hæc utrinque & quievit bellum quod septemdecim annis jam sævierat.

Adoptavit etiam Ducem 266 Stephanus tam in filium quam in successorem
regni; constituitque eum Justitiarium Angliæ sub ipso, omniaque regni negotia
per eum terminabantur, &c.
Note 266: (retour) Hoved. an. 1153.

Brevi postea proficiscentibus Rege & Duce comiter Londinum Rex sub Ste
ph
natali festivitate chartam edit alias exhibentem conventiones, prout an
sequitur. Adde hic chartam Stephani Regis de hac Concordia e MS. Cod. us
de LL. Sax. Regum in Latina lingua; quodam W. Fleetwood fol. penult. ali
as
quæ etiam hic habetur in paginis sequentibus. Co
nv
Concilium Westmonasterii in quo Stufæ (quas vulgo the Stew-Houses Co ent
nci io
vocant) confirmantur, Anno 1161. vel 1162. l. ne
We s
In hoc Concilio (quod Stowus 267 Parlamentum nuncupat) ordinatum st fac
m' it.
est (inquit) a Communibus, & confirmatum a Rege & Baronibus ut de
diversæ consuetudines in dominio Episcopi Wintoniensis ad Stufas in St

Page 261

ripa Thamesis juxta Southwark spectantes, exinde ut prius ab antiquo ufi
s.
custodirentur. Capitula aliquot earum in hunc modum ponit.
Note 267: (retour) Survey London. pag. 407.

Ut Custos Stufæ, aut uxor ejus foeminam aliquam innubam ad placitum ire &
redire libere quandocunque voluerit, non impediat.

Ut Custos Stufæ nullam mulierem ad mensam suscipiat, sed ubi ipsa voluerit,
victum habeat.

Ut pro camera mulieris ultra quatuordecim denarios pro septimana non accipiat.

Ut ostium non apertum custodiat in diebus festivalibus.

Ut nullam mulierem innubam in diebus festivalibus habeat in domo:
Ballivusque curet ut arceantur omnes illæ tunc e dominio.

Ut nulla mulier innuba, quæ peccato suo renunciare voluerit, impediatur.

Ut nulla mulier religiosa, aut viri alicujus uxor, a custode Stufæ recipiatur.

Ut nulla mulier innuba pecuniam a viro aliquo accipiat ad concumbendum cum
eo nisi noctem totam usque ad auroram cum eodem concubuerit 268.
Note 268: (retour) On ne sera point étonné qu'une pareille Coutume eut lieu dans la
Seigneurie d'un Evêque, quand on sçaura qu'au quinzieme siecle l'Archevêque de
Rouen percevoit encore à Dieppe un droit sur les femmes publiques. Chart. de
l'Archevêché de Rouen, fº. 46.

Ut ad Stufam aliquam nemo attrahatur aut alliciatur.

Ut Constabularii Balivus & Officiarii alii domini Manerii, septimanatim
scrutentur singulas Stufas.

Ut custos Stufæ nullam custodiat mulierem quæ nefandum habet incendii
morbum; nec panem vendat nec cervisiam, carnem, pisces, ligna, carbones, aut
aliqua alia victualia.

Hæc ille capitula quae Henrici II. ævo ita prorsus edita non existimo.
Hujusmodi enim constabulariorum (qualium hic memorat) officium non tunc in

Page 262

usu, nec tanti elocatas censeo nobiliores cameras. Antiqua tamen sunt &
antique aucta aliis constitutionibus, quæ in singulari veteri MS. penes me
visuntur.

Charta Regis Stephani de quibusdam pacis conventionibus inter ipsum &
Henricum Ducem Normanniæ. An. Dn. 1153. Reg. 18 269.
Note 269: (retour) Rub. lib. Scac. fº. 104 prima.

Stephanus Rex Angliæ Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, Comitibus, Justic.
Vicecom. Baron. & omnibus fidelibus suis Angliæ salutem.

Sciatis quod Ego Rex Angliæ Stephanus Henricum Ducem Normanniæ post me
successorem Angliæ regni & hæredem meum jure hæreditario constitui, & ei &
hæredibus suis regnum Angliæ donavi & confirmavi.

Dux vero propter hunc honorem, & donationem & confirmationem sibi a me
factam, homagium mihi & sacramenti securitatem fecit, scil. quod fidelis mihi
erit, & vitam & honorem meum pro posse suo custodiet per conventiones inter
nos prolocutas quæ in hac charta continentur. Ego etiam eandem securitatem
Duci sacramento feci, quod vitam & honorem ejus pro posse meo custodiam, &
sicut filium meum & hæredem in omnibus in quibus potero manutenebo &
custodiam contra omnes quos potero. Willielmus autem filius meus ligium
homagium & securitatem Duci Norm. fecit & Dux concessit ei ad tenendum de
se omnes tenuras quas ego tenui antequam regnum adeptus essem, sive in
Anglia, sive in Normannia, sive in aliis locis; & quicquid cum filia de Warenn'
accepit, sive in Anglia, sive in Normannia, & ad illos honores pertinet, & de
omnibus terris & villis & burgis & redditibus quos Dux in dominico suo nunc
habet & nominatim de illis quæ pertinent ad honorem Com. de Warenn.
Willelmum filium meum & homines illius qui de honore illo sunt plenarie
saisieti & nominatim de Castello de Bolencumber & Mortui maris: Ita scil.
quod Regnum de Warenn. castra de Bolencumber & Mortui maris custodiet si
voluerit, & dabit inde Duci obsides. Si vero noluerit alii de ligeis hominibus
Com. de Warenn. quos Dux voluerit similiter per salvos obsides & salvam
custodiam. Alia vero Castra quæ pertinent ad Comitatum de Warenn.
Moretoniæ Dux ei reddet ad voluntatem meam cum poterit per salvam
custodiam & per salvos obsides: Ita quod omnes obsides reddantur filio meo
quieti quando Dux habebit Regnum Angliæ.

Page 263

Incrementum etiam quod ego filio meo Willelmo dedi, ipse Dux ei concessit,
scil. castrum de Norwic. cum septingentis libratis terræ; ita quod redditus de
Norwico infra illas septingentas libratas computentur, & totum Comitatum de
Norwic. propter illas quæ pertinent ad Ecclesias & Episcopos & Abbates &
Comites, & propter tertium denarium nominatim unde Hugo Bigotus Comes
est: Salva & reservata in omnibus regali justitia.

Item ad roborandam gratiam meam & dilectionem dedit ei Dux & concessit
quicquid Richardus de Aquila habebat de honore de Peneneselli & præter hæc
castrum & villam Peneneselli & servitium Faramosi propter villam & castrum
Dover, & quod ad Honorem Dovere pertinet Ecclesiam de Feveresham cum
pertinentiis Dux confirmavit & alia Ecclesiis aliis a me data vel reddita consilio
sanctæ Ecclesiæ amodo confirmabit.

Comites & Barones Ducis qui nunquam homines mei fuerunt pro honore quem
Domino suo feci, homagium & Sacramentum mihi fecerunt, salvis
conventionibus inter me & Ducem factis. Cæteri vero qui antea mihi homagium
fecerant, fidelitatem mihi fecerunt sicut Domino.

Et si Dux a præmissis recederet, Comites & Barones mei ligium homagium
Duci fecerunt, salva mea fidelitate quamdiu vixero & regnum tenuero simili
Lege, quod si a præmissis recederem omnino a servitio meo cessarent quousque
errata corrigerent.

Cives etiam civitatum & homines castrorum quæ in dominico meo habeo, ex
præcepto homagium & securitatem Duci fecerunt, salva fidelitate mea quamdiu
vixero & regnum tenuero.

Illi autem qui castrum de Wallingeford custodiunt, homagium mihi fecerunt &
dederunt mihi obsides de fidelitate servanda.

Ego vero de castris & immunitionibus meis talem securitatem Duci de consilio
sanctæ Ecclesiæ feci, ne Dux me decedente per hoc dampnum &
impedimentum regni incurrat.

Et jam turris London & mota de Windesor consilio sanctæ Ecclesiæ Ricardo de
Lucieo ad custodiendum tradita sunt. Ricardus autem de Lucy juravit & in
manum Archiepiscopi & custodiam filium suum obsidem dedit quod post
meum Decessum prædicta castra Duci reddat.

Page 264

Similiter consilio sanctæ Ecclesiæ Rogerus de Busseio motam de Oxenford &
Jordanus de Busseio firmitatem Lincolniæ custodient & ligei homines Duci
sunt, & juraverunt & inde obsides dederunt in manum Archiepiscopi; quod si
ego decederem Duci munitiones sine impedimento redderent.

Episcopus Winton. in manum Archiepiscopi Cantuar. coram ipsis affidavit quod
si ego decederem, castrum Winton. & munitiones Hamtoniæ, Duci redderet.

Quod si aliquis eorum (cui) custodia munitionum commissa fuerit moreretur,
aut a Custodia sibi deputata recederet, consilio sanctæ Ecclesiæ alius custos sibi
statueretur postquam ille recederet. Si vero aliquis de hiis qui eas munitiones
custodiunt contumax vel rebellis fuerit de castris, scil. quæ ad coronam
pertinent: communi consilio Ego & Dux nos inde continebimus donec ad
voluntatem utriusque cogatur satisfacere.

Archiepiscopi & Episcopi de regno Angliæ & Abbates ex præcepto meo
fidelitatem Sacramento Duci fecerunt. Illi quoque qui in regno Angliæ deinceps
fient Episcopi vel Abbates idem facient.

Archiepiscopi & Episcopi ab utraque parte in manum ceperunt, quod si quis
nostrum a prædictis conventionibus recederet; tam diu eum Ecclesiastica
justitia cohærebit, quousque errata corrigat, & ad prædictam pactionem
pactione redeat.

Mater etiam Ducis & uxor & fratres ipsius Ducis, & omnes quos applicare
poterit, hæc assecurabunt.

In negotiis autem regni consilio Ducis operabor. Ego autem in toto regno
Angliæ tam in parte Ducis quam in mea, regalem justitiam exercebo. Testibus
hiis Theobalao Cantuar. Archiepiscopo, Henrico Winton, Roberto Exon.
Roberto Bathon. Jocelino Sare. Roberto Lincoln. Flavio Cicestrens. Willelmo
Norwic. Richardo London. Nigello Heliensi, Gilberto Hereford. Walt.
Cestrensi, Walt. Roffensi, Galfrido de S. Assaf. Episcopis: Roberto Priore de
Beremundeseie, Otone milite templi, Willelmo Comite Cicestrensi, Roberto
Com. Legecester, Willelmo Com. Gloucestr. Regium Com. Cornwall,
Baldwino Com. Devon, Rogero Com. Hereford, Patricio Com. Sare, Willelmo
de Albeni, Alberico Comite, Rogero Comite de Clara, Richardo Comite de
Pembroc, Richardo de Lucy, Willelmo Martel, Richardo de Humez, Reginaldo

Page 265

de Warenn. Mansero Biset, Johanne de Norwic, Richardo de Canvilla, Henr.
apud Westm. Anno ab incarnatione Domini nostri Ihesu Christi. Mº. Cº. liiiº.

Sequitur longa Conventio 270 facta & scripta apud Dover 14. Cal. Apr. inter
Hen. Regem Ang. & Henricum fil. & Hæredem suum & Theodoricum Comitem
Flandriæ & Comitem Philippum filium & hæredem suum, de auxiliis, &c.
Note 270: (retour) Rub. Lib. fol. 164. b.

Charta recognitionis servitiorum Comites Flandriæ & Castellani facere debent
Henrico Regi Angl.

Charta Conventionis & finis quem Willielmus Rex Scotorum fecit cum
Domino suo Hen. Rege Angl. fil. Matild. Imperat. & de homagio suo facto de
ter. Scotiæ, & super multis aliis.

Conventus Magnatum Oxonii, An. 1154. Reg. 19.

Ad Octavas sequentis Epiphaniæ 271, Oxonium conciliantur Magnates Angliæ:
jussuque Regis hominium Duci & fidelitatem faciunt; salvis Regi dum viveret
fide & honore debitis.
Note 271: (retour) Hunting. pag. 348.

Nec interea longa mora, cum Dunstapulam iterum convocantur. Queritur illic
Dux castella aliquot, cæteris licet dirutis, Rege concedente vel connivente,
prætermissa esse contra pactionem; sed remedium non adeptus ægre tulit.
Postea tamen Rex Stephanus obsedit multa & prostravit, novissimeque omnium
sub æstate castellum de Drake juxta Eboracum.

Concilium Londini.
Ve
Reversus inde circa 272 festum B. Archangeli Michaelis, cum Episcopis & ne
Nobilibus Angliæ Concilium Londonii celebravit, tum pro regni negotiis, n.
tum etiam pro negotio vacantis Ecclesiæ Eboracensis, cui hic pe
rit.
Archiepiscopus Rogerius datur 273, qui non multo post a Monachis suis
injecto sacro calici veneno, dum reliquias ebibit, extinctus est.
Note 272: (retour) Neubr. lib. 32.

Note 273: (retour) Hov. ib. pag. 490.

Page 266

Rex Cantuariam hinc profectus moritur 25. Octobris, An. 1154. regni sui 19.

Charta Regis Ricardi 274, per quam adquietavit Regi Scotiæ homagium suum &
castra expressa contra priores Conventiones.
Note 274: (retour) Rub. Lib. fol. 166.

Stephanus Rex II. Leges Civiles & Canonicas Angliam docet, edicto
prohibetque ne ab aliquo retinerentur. Frater Roger Bacon. & Jo. de Salisbury,
qui vixerunt sub H. 2. Vid. fusius in Not. ad Fortesc. p. 43, 44, 45.

HENRICUS. II.

Anno Domini 1154.

Henricus filius Matildis Imperatricis, Dux Normanniæ & Aquitaniæ, He
nri
Comes Andegaviæ, Pictaviæ, &c. regnum iniit 25. die Octob. An. 1154. & cu
coronatus fuit Westmonasterii die Dominica 17. Decemb. sequenti. s
II.
re
Regnum Angliæ celebre fecit 275, adjectis Scotia, Hibernia, insulis Dit
io gn
Orcadum, Britannia Armoricana, Pictavia, Aquitania, & aliis in nis u
Francia territoriis. eju m
s ini
li it.
Note 275: (retour) Stow.
mi
tes
Pr
Inter coronationis solennia 276, professionem de servanda ofe
.
Ecclesiæ Dei libertate (necnon de aliis procul dubio, quæ ab ssi
ineunte Principe jurari solent) scripto conceptam, super altari, ut o
eju
sanctius se astringeret, Deo obtulit. s
in
Note 276: (retour) Epist. Tho. Becket. Archiep. ad ipsum Regem. Hov. pag. co
497. ro
na
Videtur scriptum illud fuisse Chartam Libertatum Angliæ, qua tio
ne.
omnia ab Henrico I. avo suo concessa, ipse redintegrata,

Page 267

concedit & confirmat.

Charta Libertatum Angliæ Regis Henrici II.

Henricus Dei gratia, Rex Angliæ, Dux Normanniæ & Aquitaniæ, Comes
Andegaviæ, Baronibus & fidelibus suis, Francis & Anglicis, salutem.

Sciatis, me ad honorem Dei & sanctæ Ecclesiæ, & pro communi Co
nc
emendatione totius regni mei, concessisse & reddidisse, & præsenti Charta edi
mea confirmasse, Deo & sanctæ Ecclesiæ, & omnibus Comitibus & t
Baronibus, & omnibus hominibus meis, omnes consuetudines, quas Rex om
ne
Henricus avus meus eis dedit & concessit. Similiter etiam omnes malas s
consuetudines, quas ipse delevit & remisit, ego remitto & deleri concedo, co
pro me & hæredibus meis. ns
uet
ud
Quare volo & firmiter præcipio, quod sancta Ecclesia & omnes Comites & ine
Barones, & omnes mei homines, omnes illas consuetudines, & donationes, s
qu
& libertates, & liberas consuetudines, habeant & teneant libere & quiete, as
bene & in pace & integre, de me & hæredibus meis, sibi & hæredibus suis, He
adeo libere & quiete & plenarie, in omnibus, sicut Rex Henricus avus nri
cu
meus eis dedit & concessit, & Charta sua confirmavit. T. Richardo de s I.
Luci. co
nc
ess
Charta Libertatum ejusdem Regis Londoniensibus concessarum. it.

Henricus, Dei gratia, &c. Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, M
ala
Baronibus, Justitiis, Vicecomitibus, Ministris, & omnibus fidelibus suis, s
Francis & Anglis, salutem. del
et.
Sciatis, me confirmasse civibus meis London. quod nullus eorum placitet
Pr
extra muros civitatis London. de ullo placito præter placita de tenuris æc
exterioribus, exceptis meis Monetariis & Ministris meis. ipi
t
ut
Concessi etiam eis quietantiam murdri infra Urbem & Portsocna: & quod Ec
nullus faciet bellum: & quod de placitis ad coronam se possunt cle
disrationare secundum antiquam consuetudinem civitatis: & quod infra sia
&
muros nemo capiat hospitium per vim, vel per liberationem Mareschalli. om
ne
Hoc etiam eis concessi, quod omnes cives Londoniarum sint quieti de s
ho
thelono & lestagio per totam Angliam, & per portum maris: & quod nullus

Page 268

de materia pecuniæ judicetur, nisi secundum legem civitatis, quam mi
ne
habuerunt tempore Henrici avi mei: & quod in civitate in nullo placito sit s
Miskenninga: & quod Hustingus semel tantum in hebdomada teneatur: & sui
quod terras suas, & tenuras, & vadimonia, & debita omnia juste habeant, ,
ea
quicunque eis debeat, & de terris suis & tenuris, quæ infra urbem sunt, s
rectum eis teneatur secundum legem civitatis, & de omnibus debitis suis ten
quæ accommodata fuerint apud London. & de vadimoniis ibidem factis, ea
nt
placita apud London. teneantur. Et si quis in tota Anglia theloneum vel qu
consuetudinem ab London. ceperit, postquam ipse a recto defecerit, iet
e.
Vicecomes London. namium inde apud London. capiat.

Concedo etiam eis, quod habeant fugationes suas, ubicunque eas habuerunt
tempore Regis Henrici, avi mei.

Insuper etiam ad emendationem civitatis eis concessi, quod sint quieti de Brud
toll, & de Childwyte, & de Yaresgive, & de Scotale; ita quod Vicecomes meus
London. vel aliquis alius Ballivus Scotale non faciat.

Has prædictas consuetudines eis concedo, & omnes alias libertates quas
habuerunt tempore Henrici Regis, avi mei.

Quare volo & firmiter præcipio, quod ipsi & hæredes eorum hæc prædicta
omnia hæreditarie habeant & teneant de me & hæredibus meis. Hiis testibus,
Archiepiscopo Cantuariæ, Episcopo London.
Ali
Anno 1155. Rex sub Natali Domini 277, consultis Baronibus, edicto cavit, eni
quod Guilielmus de Ypres, cæterique omnes Flandrenses, & alienigenæ, ge
qui tempore belli huc confluxerant, constituto eis fatali die, ab Anglia na
s
discederent. ex
pel
Note 277: (retour) Neubr. lib. 2. cap. 1. Mat. Par. Rob. de Monte, &c. lit.

Urbes, castella, villas, prædia, cæteraque omnia ad sacrum patrimonium, Ali
en
id est, coronam pertinentia, quæ a Stephano Rege alienata erant, revocat & ata
resumit. pe
r
Ste
Comites a Rege Stephano creatos 278 sine comitatibus, quos authores illius ph
seculi Imaginarios & Pseudocomites vocant, deponit; prædiaque eis a an
Stephano collata, ad dignitatum suarum supportationem, fisco refert. u
m
Re

Page 269

Note 278: (retour) Rob. de Monte. Mat. Par. ge
m
Castella adulterina & illegitima 279, quæ tempore Regis Stephani Ca res
u
str
constructa erant, & ab eodem juxta decretum Wallingfordiæ non eversa, ami
tandem demoliri fecit; sed aliquibus in regni beneficium reservatis. t.
ille
git
Note 279: (retour) Rob. de Monte. an. 1156. Neubr. Hoved. an. 1156. Mat. Par. Ps
im
eu
a
do
dir
Guilielmum Peverell castelli Nottingham & maximarum possessionum uit -
280
Baronem exhæredavit , causa veneficii Comiti Cestriæ atque aliis .Co
mi
propinati. tes
de
Tria castella Henrici Wintoniensis Episcopi 281 po
, quod sine licentia sua mare
nit
transiit; ad terram complanavit. .

Per idem tempus Rex Henricus 282 solennes nuncios Romam mittens, Papam
Adrianum Anglum rogat, ut sibi liceat Hiberniam insulam subjugare, & ad
fidem Christi revocare; cui Papa hoc concessit Privilegium.
Note 280: (retour) Rob. de Monte. Mat. Par. Mat. West.

Note 281: (retour) Mat. Par.

Note 282: (retour) Mat. Par. Mat. West.

Bulla Adriani Papæ III. qua Hibernia Insula Henrico II. Regi Angliæ
conceditur 283.
Note 283: (retour) Mat. Par. pag. 91.

Adrianus Episcopus, servus servorum Dei, charissimo in Christo filio illustri
Anglorum Regi, salutem & Apostolicam benedictionem.

Laudabiliter & satis fructuose de glorioso nomine tuo propagando in terris, &
æternæ foelicitatis præmio accumulando in coelis, tua Magnificentia cogitat;
dum ad dilatandos Ecclesiæ terminos, & ad declarandum indoctis & rudibus
populis Christianæ fidei veritatem, & vitiorum plantaria de agro Dominico
extirpanda, sicut Catholicus Princeps intendis, & ad id convenientius
exequendum, consilium Sedis Apostolicæ exigis & favorem. In quo facto
quanto altiori consilio & majori discretione procedis, tanto in eo feliciorem
progressum, te, parante Domino, confidimus habiturum.

Page 270

Significasti siquidem nobis (fili in Christo charissime) te Hiberniæ insulam, ad
subdendum populum legibus Christianis, & vitiorum inde plantaria extirpanda
velle intrare, & de singulis domibus annuam unius denarii B. Petro velle
solvere pensionem; ita & jura Ecclesiarum illius terræ illibata & integra
conservare.

Nos autem pium & laudabile desiderium tuum favore congruo prosequentes, &
petitioni tuæ benignum impendentes assensum, gratum & acceptum habemus,
ut pro dilatandis Ecclesiæ terminis, vitiorum restringendo discursu, pro
corrigendis moribus & virtutibus inserendis, pro Christianæ religionis
augmento, insulam illam ingrediaris, & quæ ad honorem Dei & illius terræ
salutem spectaverint, exequaris: & illius terræ populus te recipiat, & sicut
Dominum veneretur, jure Ecclesiarum illibato & integro permanente, & salva
B. Petro de singulis domibus annua unius denarii pensione.

Sane omnes insulas, quibus Sol justitiæ Christus illuxit, & quæ documenta fidei
Christianæ susceperunt, ad jus sancti Petri & sacrosanctæ Romanæ Ecclesiæ
(quod tua etiam nobilitas recognoscit) non est dubium pertinere. Si ergo quod
animo concepisti effectu duxeris prosequente complendum, stude gentem illam
bonis moribus informare, & agas tam per te quam per illos, quos ad hoc, fide,
verbo, & vita idoneos esse perspexeris, ut decoretur ibi Ecclesia, plantetur &
crescat fidei, Christianæ religio, & quæ ad honorem Dei & salutem pertinent
animarum, taliter ordinentur: ut & a Deo sempiternæ, mercedis cumulum
consequi merearis, & in terris gloriosum nomen valeas in seculis obtinere.

An. 1156. Concilium habetur Wallingfordiæ, in quo, die Dominica post Co
nci
octavas Paschæ, vi. 4. Idus April. Magnates regni fidelitatem jurant, l.
primitus Regi, deinceps filio suo Guilielmo primogenito, ipsoque W
discedente Henrico fratri suo, nondum 6. hebdomadarum infantulo. all
in
gf.
No
Novam facit monetam 284, quæ (abdicata jam Procerum illa) sola va
recepta erat, & accepta in regno. mo
net
a.
Stabilita in regno pace 285, publicæ disciplinæ in primis habuit Le
ge
sollicitudinem. Leges Henrici Regis avi sui, quæ sub Stephano s
passæ sunt deliquium, excitat denuo præcipitque per totum He
n.
regnum inviolabiliter observari; Judices renovans & Ministros. I.
ex
Note 284: (retour) Hoved.

Page 271

Note 285: (retour) Neubrig. lib. 2. c. 1. Hoved. cit
at.
Co
Ad festum S. Michaelis Archang. Concilium Wintoniam vocat 286, in quo nci
agitur de Hibernia conquirenda, eandemque dando fratri Regis Guilielmo. l.
Sed quia matri ejus Imperatrici non placuit, intermissa est ad tempus Wi
nt
expeditio. on
.
Note 286: (retour) Rob. de Monte.

Eripit Malcolmo, Regi Scotorum 287, civitatem Carliol. quam Stephanus Re
su
anno regni sui primo Regi Scotorum Davidi dederat; novum Castrum mi
super Tinam, Castrum Banburgi, & totum Comitatum Laudonensem t
Ca
adjacentem; omnia nempe quibus Matildis Imperatrix ob auxilium contra rli
Stephanum, Davidem etiam donaverat. Ne tamen ingratus omnino ol.
videretur, concessit ei Comitatum Huntingtoniæ, quam Henrico patri suo, civ
ita
Davidis filio, Stephanus prius largitus erat. te
m.
Note 287: (retour) Matt. Par. Mat. West. Neubrig. lib. 2. cap. 4.

Re
Resumpsit, etiam 288 a Guilielmo, Notho Regis Stephani, Comite su
Moretonii & Warennæ, castrum Pennenesel, castrum & civitatem mi
Norwicum, membra coronæ Angliæ, omnesque munitiones in Anglia & t
Pe
Normannia, quas ex dono Regis Stephani possidebat. Libentius tamen ut nn
hæc redderet, dedit ei quicquid pater ejus Rex Stephanus habuit, die, qua en
Rex Henricus mortuus fuit & vivus. ese
l
&
Note 288: (retour) Mat. Par. Mat. West. N. Trivet.
No
rw
Eo tempore Hugo Bigod castella sua Regi resignavit; quod & multi alii qui ic.
a corona aliquid adepti erant alias facere sunt coacti. civ
ita
te
Eodem anno Malcolmus Rex Scottorum 289 venit ad Regem apud Cestre, m.
& homo suus devenit, eo modo quo avus suus fuerat homo veteris Regis
Henrici, salvis omnibus dignitatibus suis. Hoved.

Ad expeditionem contra Wallos 290 duo quique milites per totam Angliam
inveniunt tertium.

Cum vero inter loca aspera & nemorosa 291, pars istius exercitus anterior ab
insidiatoribus profligata esset, recurrens in sequentem, Regem clamitat occisum

Page 272

esse. Quo audito, fugientibus cæteris, fugit una Henricus Essexiensis jure
hæreditario Regis signifer; abjectoque vexillo regio, occurrentibus pariter
Regem extinctum prædicat. Rex autem salvus fuit: At super hoc, Henricus a
Roberto Montefort de proditione appellatur, & judicio Regis ad duellum
cogitur, in quo a Roberto victus est. Rex tamen vitæ ejus pepercit, & detonsum
trusit in monasterium Radingæ; sed amplissimum ejus patrimonium fisco
attraxit.
Note 289: (retour) Hoved. ann. 1157.

Note 290: (retour) Mat. Par.

Note 291: (retour) Neubr. lib. 2. cap. 5. Hollingsh.

Re
Rex Lincolniæ, juxta priscum morem 292, die Dominico natalis iterum x
coronatus est Lincolniæ 293, non intra moenia propter vetustam ite
superstitionem, quam contempsit Stephanus; at in Wikeforde juxta, post ru
m
divinorum celebrationem, coronam super altare posuit, nec hanc postea co
unquam induit; ut habet Parisius. Cessasse hinc videtur prisca illa fastus ro
regii ceremonia. Hovedenus autem ait: tertio se & Alienoram conjugem na
tus
suam in Paschali solennitate sequenti Wircestriæ fecisse coronari; est
oblatisque jam coronis suis ad altare, vovisse Deo nunquam postea se Li
coronandos. nc
ol
ni
Note 292: (retour) Neubr. lib. 2. cap. 9. æ.
Note 293: (retour) Mat. Par. ait Wigorniæ.

A. D. 1158. Nova moneta fuit in Anglia fabricata (inquit Parisius;) at forte No
va
eadem est de qua Hovedenus supra in An. 1156. mo
net
A. D. 1159. Rex sub Scutagii nomine ab Anglis dicitur 294 hoc anno Sc
ut
a.
percepisse 12400 lib. argenti; ingentem etiam vim pecuniæ ex aliis agi
suis ditionibus, ad Tholosanum Comitatum qui de jure hæreditario u
uxoris suæ fuit, comparandum. Hoc igitur illud esse censeo, quod a m.
quibusdam appellatur Scutagium Tholosanum, licet mihi non videtur fuisse
Scutagium, sed Tallagii genus aliquod a subditis concessum. Scutagium enim
non præcedit bellum, at finitum sequitur de absentibus colligendum: nec ad
comparandum novas ditiones, sed ad pristinas retinendum; & hoc infra fines
regni, non extra. Quod igitur de Scutagio Normannico, Aquitanico &
hujusmodi perhibetur, intelligendum censeo non in Anglia levatum, sed in

Page 273

Normannia & Aquitania: vel si in Anglia, de his tantum qui terras eidem
obnoxias, sive in Normannia & Aquitania, sive in ipsa Anglia (nam in
donatione sic conveniretur) tenuere.
Note 294: (retour) Gervasius, Stow.

A. D. 1160. 4. Novembr. Nonis Burgi celebratum est matrimonium inter
Henricum filium Regis Angliæ septennem, & Margaretam filiam Regis
Franciæ triennem, Legati Romani authoritate; sed eisdem paulo antea
desponsatis.

A. D. 1162. Reg. 8. In schismate de Papatu, Rex Angliæ (ut etiam Franciæ)
Alexandrum recipit pro catholico 295.
Note 295: (retour) Hoved.

Hæretici quidam, in synodo Oxoniensi dampnati 296, cauterio fronte inuruntur,
flagellantur, ejiciuntur: omnibus prohibitis aut hospitium aut alimonium eis
præbere.
Note 296: (retour) Mat. Par. in hoc ann. pag. 36.

Concilium Clarendoniæ, in quo pars consuetudinum regni (quas avitas
vocabant) sunt recognitæ 297.
Note 297: (retour) Neubr. lib. 2. c. 13.

A. D. 1164. in præsentia Regis Henrici apud Clarendoniam, 8. Cal. Febr.
præsidente Joh. de Oxonia, de mandato ipsius Regis, præsentibus etiam
Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, Prioribus, Comitibus, Baronibus &
Proceribus regni; facta est recognitio, sive recordatio cujusdam partis
consuetudinum & libertatum antecessorum suorum, Regis viz. Henrici avi sui,
& aliorum, quæ observari debebant in regno, & ab omnibus teneri, propter
dissensiones & discordias sæpe emergentes inter Clerum & Justitiarios dom.
Regis & Magnatum regni. Harum vero consuetudinum recognitarum quæedam
pars in 16. capitulis subsequentibus continetur.

1. De advocatione & præsentatione Ecclesiarum, si controversia emerserit inter
Laicos, vel inter Laicos & Clericos, vel inter Clericos in curia Dom. Regis
terminetur.

Page 274

2. Ecclesiæ de feudo Dom. Regis non possunt in perpetuum dari, absque
concessione ipsius.

3. Cleri accusati de quacunque re, summoniti a judiciario Regis, veniant in
curiam ipsius responsuri ibidem de hoc, unde videbitur curiæ Regis, quod ibi sit
respondendum; ita quod Regis Justiciarius mittet in curiam sanctæ Ecclesiæ, ad
videndum quo modo res ibi tractabitur. Et si Clerus convictus vel confessus
fuerit, non debet eum de cætero Ecclesia tueri.

4. Archiepiscopis, Episcopis & Personis regni, non licet exire regnum Ne
mo
absque licentia Dom. Regis: & si exierint, si Regi placuerit, securum eum re
facient, quod nec in eundo, nec in redeundo, nec in moram faciendo, gn
perquirent malum sive damnum Domino Regi vel regno. o
ex
eat
5. Excommunicati non debent dare vadium ad remanentiam, nec præstare sin
juramentum; sed tantum vadium & plegium standi judicio Ecclesiæ, ubi e
lic
absolvuntur. ent
ia.
6. Laici non debent accusari, nisi per certos & legitimos accusatores &
testes in præsentia Episcopi, ita quod Archidiaconus non perdat jus suum, nec
quicquam quod inde habere debeat. Et si tales fuerint qui culpantur, quod non
velit vel non audeat aliquis accusare, eos Vicecomes requisitus ab Episcopo,
faciat jurare duodecim legales de vicineto sive de villa, coram Episcopo, quod
veritatem secundum conscientiam suam manifestabunt.

7. Nullus qui de Rege tenet in capite, nec aliquis Dominicorum Ministrorum
ejus, excommunicetur, nec alicujus eorum terræ sub interdicto ponantur, nisi
prius Dom. Rex, si in regno fuerit, conveniatur, vel Justitiarius ejus, si fuerit
extra regimen, ut rectum de eo faciat; & ita, ut quod pertinebat ad Regis
curiam, ibi terminetur, & de eo quod spectat ad curiam Ecclesiasticam, ad
eandem mittatur, ut ibidem terminetur.

8. De appellationibus si emerserint, ab Archidiacono debebit procedi ad
Episcopum, ab Episcopo ad Archiepiscopum; & si Archiepiscopus defuerit in
justitia exhibenda, ad Dominum Regem perveniendum est postremo, ut
præcepto ipsius in curia Archiepiscopi controversia terminetur: ita quod non
debeat ultra procedi absque assensu Dom. Regis.

Page 275

9. Si calumnia emerserit inter Clericum & Laicum, vel e converso, de ullo
tenemento quod Clericus velit ad eleemosynam trahere, vel Laicus ad laicum
feudum; per recognitionem duodecim legalium hominum, juxta capitalis
Justitiarii Regis considerationem terminabitur, utrum tenementum sit pertinens
ad eleemosynam, sive ad laicum feudum coram Justitiario Regis. Et si
recognitum fuerit ad eleemosynam pertinere, placitum erit in curia
Ecclesiastica: Si vero ad laicum feudum, nisi ambo tenementum de Episcopo
eodem vel Barone, advocaverint de feudo illo eundem Episcopum vel
Baronem, erit placitum in curia ipsius, ita quod propter factam recognitionem
saisinam non amittat, qui prius fuerit saisitus de Civitate, vel Castello, vel
Burgo, vel Dominico Manerio Regis.

10. Si ab Archidiacono vel Episcopo super aliquo delicto citatus fuerit, unde
debeat eis respondere, & ad citationes eorum noluerit satisfacere, bene licet eis
sub interdicto ponere eum, sed non licet excommunicare, priusquam capitalis
Minister Regis villæ illius conveniatur, ut justitiet eum ad satisfactionem
venire. Et si minister Regis inde defecerit, erit in misericordia Regis, & exinde
poterit Episcop. ips. accusatum Ecclesiastica justitia coercere.

11. Archiepiscopi, Episcopi, & universæ personæ regni, qui de rege tenent in
capite, habeant possessiones suas de Rege sicut Baroniam, & inde respondeant
Justitiariis & Ministris Regis, & sequantur & faciant omnes consuetudines
regias, & sicut cæteri Barones debent interesse judiciis curiæ Regis, cum
Baronibus quousque perveniatur ad diminutionem membrorum, vel ad mortem.

12. Cum vacaverit Archiepiscopatus, vel Episcopatus, vel Abbatia, vel Prioratus
in dominio Regis, esse debet in manu ipsius, & inde percipiet omnes reditus &
exitus sicut dominicos reditus suos. Et cum ventum fuerit ad consulendum
Ecclesiam, debet Dominus Rex mandare potiores personas Ecclesiæ, & in
capella ipsius Regis debet fieri electio, assensu ipsius Regis, & consilio
personarum regni quas ad hæc faciendum advocaverit, & ibidem faciet electus
homagium & fidelitatem Regi, sicut ligio Domino suo, de vita sua & de
membris, & de honore terreno, salvo ordine suo, priusquam consecretur.

13. Si quisquam de Proceribus regni disfortiaverit Archiepiscopo, vel Episcopo,
vel Archidiacono, de se suisve justitiam exhibere, Dominus Rex debet eos
justitiare. Et si forte aliquis disfortiet Domino Regi rectitudinem suam,
Archiepiscopi, Episcopi & Archidiaconi debent eum justitiare, ut Regi
satisfaciat.

Page 276

14. Catalla eorum, qui sunt in forisfacto Regis, non detineat Ecclesia, vel
coemeterium, contra Justiciarios Regis, quia ipsius Regis sunt, sive in Ecclesiis
sive extra fuerint inventa.

15. Placita de debitis, quæ fide interposita debentur, vel absque interpositione
fidei, sint in justitia Regis.

16. Filii rusticorum non debent ordinari absque assensu Domini, de cujus terra
nati dignoscuntur 298.
Note 298: (retour) On voit toujours les Coutumes féodales subsister.

Hanc recognitionem sive recordationem de consuetudinibus & libertatibus
(iniquis, inquit Parisius, & dignitatibus Deo detestabilibus) Archiepiscopi,
Episcopi, Abbates, Priores, Clerus, cum Comitibus, & Baronibus, & Proceribus
cunctis, juraverunt, & firmiter in verbo veritatis promiserunt, viva voce
tenendas & observandas Domino Regi, & hæredibus suis, bona fide, & absque
malo ingenio, in perpetuum. Sed resiluit statim Thomas Archiepiscopus
Cantuariæ, gravem sibi imponens poenitentiam, & nisi a Papa (quod factum
est) non remittendam. Vide ibid. Epist. Papæ.

Decrevit etiam Rex, Ut Clericos, quos in publico flagitio Episcopi Cl
eri
invenirent obnoxios, præsente Regis Justitiario, exauctorarent, & post co
curiæ Regis traderent puniendos. Archiepiscopus in contrarium sentiebat, s
ut quos exauctorarent Episcopi, a manu laicali postmodum non punirentur, cri
mi
quia bis in idipsum punire viderentur. no
sos
Huic controversiæ occasionem præstitit Philippus de Broc, Ca de
su gr
Canonicus Bedefordensis; qui tractus in causam propter homicidium, s ad
in Regis Justitiarium verbum protulit contumeliosum: quod cum Ph an
negare coram Archiepiscopo non posset, Præbendæ suæ beneficio il. do
de s
mulctatus est, & per biennium a regno pullus 299. Br an
oc. te
Note 299: (retour) Constitutiones Clarendoniæ in Com. Wilt. extant in Concil. pu
impres. sed omissis quæ Papa non approbavit Camd. pag. 250. Vid. Binium, tom. 3. nit
par. 2. pag. 1342. ubi Alexand. III. singulos hujus Concilii Canones synodica .
damnavit authoritate. Vide Concilium Northamptioniæ Pambrittanicum, an. 1176.
ubi a Legato Papæ, Hugone de Petra Leonis, denuo confirmantur. Justiciariique
jurati ad earundem observantiam.

Page 277

Aliud Exemplar ejusdem Concilii e Libro de Vita & Passione S. Thomæ Ali
ud
Cantuariensis (Quadrilogus nuncupato) Parisiis impresso, An. 1495. Ex
desumptum. em
pla
r
Rescriptum illarum consuetudinum quas avitas vocant, quoniam quando & Co
coram quibus facta est recognitio regalium consuetudinum 300. nci
lii
Note 300: (retour) Quadrilog. lib. 5. in exordio. Cl
ar
en
Anno ab incarnatione Domini millesimo centesimo sexagesimo quarto, do
Papatus Alexandri anno quarto, illustrissimi Regis Anglorum Henrici n.
secundi anno decimo. In præsentia ejusdem Regis facta recordatio & recognitio
cujusdam partis consuetudinum & libertatum, & dignitatum antecessorum
suorum videlicet Regis Henrici avi sui, & aliorum quæ observari & teneri
debent in regno. Et propter dissensiones & discordias quæ emerserant inter
Clerum & justitias Domini Regis, & Barones regni de consuetudinibus &
dignitatibus. Facta est ista recognitio coram Archiepiscopis & Episcopis, &
Clero & Comitibus & Baronibus & Proceribus regni. Et easdem consuetudines
recognitas per Archiepiscopos & Episcopos, & per Barones, & per Nobiliores
& Antiquiores regni, Thomas Cantuariensis Archiepiscopus, & Rogerus
Eboracen. Archiepiscopus, & Gilbertus Londoniensis Episcop. & Henricus
Wintoniensis Episcopus, Nigellus Eliensis Episcopus, & Willelmus
Norwicensis Episcopus, & Robertus Lincolniensis Episcopus, & Hilarius
Cicestrensis Episcopus, Jocelinus Saresberiensis, & Richardus Cestrensis
Episcopus, & Bartholomæus Oxoniensis Episcopus, & Robertus Herefordensis
Episcopus, & David Menevensis Episcopus, & Rogerus Wirgorniensis electus
concesserunt, & in verbo veritatis viva voce firmiter promiserunt tenendas &
observandas Domino Regi & Hæredibus suis, bona fide & absque malo
ingenio; præsentibus istis: Roberto Comite Rochestriæ, Reginaldo Comite
Cornubiæ, Conano Comite Britanniæ, Johanne Comite de Haugo, Rogerio
Comite de Clare, Comite Gauffrido de Mandeville, Hugone Comite Cestriæ,
Willermo Comite de Arundell, Comite Patricio, Willermo Comite de Ferrariis,
Richardo de Luci, Reginald de sancto Walerico, Rogerio Bigot, Reginaldo de
Warenner, Richerio de Aquila, Willermo de Bransa, Richardo de Canivilla,
Nigello de Monbray, Simone de Bello Campo, Humphrido de Boun, Matheo de
Herefordia, Waltero de Meduana, Maneter de Biseht Dapifero, Willermo
Maleth, Willermo de Curti, Roberto de Dunestavilla, Jocelino de Baillolio,
Willermo Lanualis, Willermo de Laisneto, Gauffrido de Veu, Willermo de
Hastinga, Hugone de Moravilla, Alano de Neuvil, Simone filio Petri, Willermo

Page 278

Mallevit Camerario, Johanne Malevit, Johanne Marescallo, Petro de Mara, &
multis aliis Proceribus & Nobilibus regni tam Clericis quam Laicis.
Consuetudinum vero & dignitatum regni recognitarum, cujus quædam pars
præsenti Scripto continetur, cujus partis capitula hæc sunt.

Capitulum primum.

De advocatione & præsentatione Ecclesiarum si controversia emerserit inter
Laicos, vel inter Laicos & Clericos, vel inter Clericos in Curia Domini Regis
tractetur & terminetur.

Cap. 2. Ecclesiæ de feudo Regis non possint in perpetuum dari absque assensu
& concessione ipsius.

Cap. 3. Clerici citati & accusati de quacunque re sive moniti a justitia Regis
veniant in Curiam ipsius, responsuri ibidem, de hoc unde videbitur Curiæ quid
ibi sit respondendum, & in Curia Ecclesiastica unde videbitur quid sit ibi
respondendum. Ita quod justitia Regis mittet in Curiam sanctæ Ecclesiæ, ad
videndum qua ratione res ibi tractabitur. Et si Clericus convictus vel confusus
fuerit non debet eum de cætero Ecclesia tueri.

Cap. 4. Archiepiscopis Episcopis, personis regni non licet exire de regno
absque licentia Regis, & si exierint, si Domino Regi placuerit, assecurabunt
quod nec in eundo nec in moram faciendo nec in redeundo perquirent malum
vel damnum Regi vel regno.

Cap. 5. Excommunicati non debent dare vadium ad remanens nec præstare
juramentum, sed tantum vadium & plegium standi judicio Ecclesiæ ut
absolvantur.

Cap. 6. Clerici non debent accusari nisi per certos & legales accusatores &
testes in præsentia Episcopi, ita quod Archidiaconus non perdat jus suum; nec
quicquam quod inde habere debeat. Et si tales fuerint qui culpantur, quos nec
velit, nec audeat aliquis eos accusare: Vicecomes requisitus ab Episcopo faciet
jurare duodecim legales homines de vicineto seu de villa coram Episcopo quod
inde veritatem secundum conscientiam suam manifestabunt.

Cap. 7. Nullus qui de Rege teneat in capite, nec aliquis Dominicorum
Ministrorum ejus excommunicetur; nec terræ alicujus illorum sub interdicto
ponantur, nisi prius Dominus Rex si in terra fuerit conveniatur, vel justitia ejus

Page 279

si extra regnum fuerit ut rectum est de ipso faciat, & ita id quod pertinebat ad
Curiam regiam ibidem terminetur, & de eo quod spectabit ad Ecclesiam ad
eandem mittatur ut ibidem tractetur.

Cap. 8. De appellationibus si emerserint ab Archidiacono debent procedere ad
Episcopum, ab Episcopo ad Archiepiscopum, & si Archiepiscopus defuerit in
justitia exhibenda, ad Dominum Regem est perveniendum postremo, ut
præcepto ipsius in Curia Archiepiscopi controversia terminetur ita quod non
debet ulterius procedere absque assensu Regis.

Cap. 9. Si calumnia emerserit inter Laicum & Clericum vel inter Clericum &
Laicum de ullo tenemento quod Clericus ad Eleemosynam velit attrahere,
Laicus vero ad Laicum feudum, recognitione duodecim hominum legalium per
capitalis Regis justitiæ considerationem terminabitur, utrum tenementum sit
pertinens ad Eleemosynam sive ad Laicum feudum coram ipsa justitia Regis. Et
si recognitum fuerit ad Eleemosynam pertinere placitum erit in Curia
Ecclesiastica. Si vero ad Laicum feudum (nisi ambo de eodem Episcopo vel
Barone advocaverint) erit placitum in Curia Regis; sed si uterque advocaverit
de feudo illo ante eundem Episcopum vel Baronem, erit placitum in Curia
ipsius ita quod propter factam recognitionem saisinam non amittat qui prius
saisitus fuerat.

Cap. 10. Qui de Civitate, Castello, vel burgo, vel dominico manerio Regis
fuerit, si ab Archidiacono vel Episcopo de aliquo delicto citatus fuerit unde
debeat iis respondere, & ad citationem eorum noluit satisfacere, bene licet eum
sub interdicto ponere. Sed non debet excommunicari priusquam capitalis
minister villæ illius conveniatur, ut justificet eum ad satisfactionem venire. Et si
minister Regis inde defecerit, ipse erit in misericordia Regis, & exinde poterit
Episcopus ipsum accusatum justitia Ecclesiastica coercere.

Cap. 11. Archiepiscopi & personæ universæ regni qui de Rege tenent in capite
habent possessiones suas de Rege sicut Baroniam, & inde respondent justitiis &
ministris Regis, & sequentur & facient omnes rectitudines, & consuetudines
regias, & sicut Ba Barones cæteri debent judiciis Curiæ Regis cum Baronibus
interesse usque dum perveniatur in judicio ad diminutionem membrorum vel
mortem.

Cap. 12. Cum vacaverit Archiepiscopatus vel Abbatia vel Prioratus de dominio
Regis debet esse in manu ejus, & inde percipiat omnes reditus & exitus sicut

Page 280

dominicos, & cum venerit ad consulendam Ecclesiam debet Dominus Rex
mandare potiores personas Ecclesiæ & in capella ejus debet fieri electio
assensu Regis & consilio personarum regni, quas ad hoc faciendum vocaverit.
Et ibidem faciet electus homagium & fidelitatem Regi sicut ligio Domino suo
de vita sua, de membris & honore terreno, salvo ordine suo priusquam sit
consecratus.

Cap. 13. Si quisquam de Proceribus Archiepiscopis vel Episcopis, vel
Archidiaconis, de se vel suis justitiam exhibere renuerit Rex debet justificare.
Et si forte aliquis deforciaret Regi rectitudinem suam Archiepiscopi &
Archidiaconi debent eum justificare ut Regi satisfaciat.

Cap. 14. Catalla eorum qui sunt in forisfacto Regis non detineat Ecclesia vel
coemeterium contra justitiam Regis sive in Ecclesiis, sive extra fuerint inventa.

Cap. 15. Placita de debitis quæ fide interposita debentur, vel absque
interpositione fidei sint in justitia Regis.

Cap. 16. Filii rusticorum non debent ordinari absque assensu Domini de cujus
terra nati sunt sive esse dignoscuntur.

Concilium apud Clarendoniam 8 Cal. Februar. A. D. 1164. id est, 11. Co
nci
Henr. II. præsidente Johanne de Oxonia de mandato ipsius Regis l.
præsidentibus etiam ipsis Archiepiscopis, viz. Thoma Cant. & Rogero Cl
ar
Eboracens. Episcopis Abbatibus Prioribus Comitibus Baronibus, &c. 301 en
d.
Note 301: (retour) V. Capitt. Mat. Par. pag. 96, & Nic. Trivet. & Ger. Dor. 11
64.
In hoc Concilio discisæ sunt plurimæ radices Ecclesiasticæ potestatis, ex
quo diu cum nutasset ipsa arbor, tandem corruit. Sexdecim Capitulis.

Hunc Johannem de Oxonia excommunicavit postea Thomas Archiepiscopus
Cant. (vulgo Becket) ut patet in Epistola ipsius ad suffraganeos suos apud
Hoved. pa. 99.

Novarum rerum & gravissimarum perturbationum tempestas in Ecclesiam
Archipræsulemque ejus jam irruit, quam profusius & lugubriter canunt istius
sæculi authores, sed expressius habeas ex Epistolis ipsorum agentium &
patientium. Quæ cum plurimæ & ab Hovedeno magna ex partæ concinnatæ;
sine obsecro ut te illi relegam, ne ab instituto nostro plus satis abripiar.

Page 281

Concilium Northamptoniæ 302.
Note 302: (retour) Mat. Par. ib. Hoved in an. 1165.

Anno 1164. 3 Id. Octobr. Concilium habetur Northamptoniæ, ubi Thomas
Archiepiscopus Cantuariæ de plurimis postulatur. Inter alia Regi versus eum
conquestus est Joh. Marescallus Regis, quod Archiepiscopus manerium
quoddam ei deforciabat, quod jure hæreditario idem Johannes de
Archiepiscopo teneret. Et cum super hoc querelam suam in Curia Archiepiscopi
exhibuisset, multasque moras & vexationes passus, justitiam non est assecutus;
sed Curiam Archiepiscopi secundum consuetudinem regni Sacramento suo
falsificaverat.

Respondet Archiepiscopus, nulla justitia defuit Johanni in Curia mea 303; sed
ipse (nescio cujus Consilio an proprio voluntatis motu) attulit in Curia mea
quendam Toper. & juravit super illum, quod ipse pro defectu justitiæ, a Curia
mea recessit: Et videbatur Justitiariis Curiæ meæ, quod ipse injuriam mihi fecit,
quia sic a Curia mea recessit: Cum statutum sit in regno Angliæ: Quod qui
Curiam alterius falsificare voluerit, oportet eum jurare super sacrosancta
Evangelia.
Note 303: (retour) Hoved. ib.

Exigente 304 super hoc, judicium Rege, Barones Curiæ Regis judicaverunt eum
esse in misericordia Regis: & quamvis Archiepiscopus niteretur judicium illud
falsificare; tamen prece & Consilio Baronum posuit se in misericordia Regis de
500 libr. & invenit inde fidejussores.
Note 304: (retour) Hoved. ib. Mat. Par. an. 1164.

Deinceps Archiepiscopus ad rationem villicationis suæ, multifariam in regno
gestæ priusquam consecratus esset, revocatur: Ab eoque sub hoc nomine
deposcuntur 30,000 Marcæ, ultra 500 alias quas Rex se mutuo, ille dono
concessisse affirmabat. His accumulantur multa gravia: Et licet omnibus satis
candide se respondisse arbitratus est Archiepiscopus, Magnatum tamen
sententiæ malefidus, Romam provocat.

Nuntios igitur Rex ad Papam Alexandrum mittit, duos postulans huc Legatos
destinari (vel ut refert Hovedenus Eboracensem Archiepiscopum hac donari
potestate) qui in omnibus inter ipsum & Thomam Cantuariensem, remota

Page 282

appellatione, definirent. Veritus autem Papa Legatorum indolem, neutrum
annuit: Concessit autem 305; ut Rex ipse legatus esset totius Angliæ; ita tamen
quod ipse nullum gravamen facere posset Cantuariensi Archiepiscopo.
Note 305: (retour) Hoved. pag. 493.

Rex gravissime his accensus, singulis Angliæ Vicecomitibus ita præcipit.

Aliud istarum Constitutionum Exemplar e Libro sumptum de vita & passione S.
Thomæ Cantuariensis Archiepiscopi, Parisiis impresso. A. D. 1495. &
Quadrilogus nuncupato.

Hæ sunt Constitutiones 306 quas constituit Rex Henricus in Normannia; & Co
nst
mandavit justitiis suis Richardo de Luci & duobus Archidiaconis S. & R. itu
& omnibus Principibus & populis Angliæ jurandas, & servandas: Latores tio
ne
earum fuerunt Guimerus Presbyter & Galterus de Grinesby. s
R.
Note 306: (retour) Vit. & Pas. S. Thom. Cant. lib. 5. cap. 2. He
nr.
Si quis inventus fuerit ferens literas Domini Papæ, vel aliquod mandatum II.
Archiepiscopi Cantuariensis continens interdictum Christianitatis in Angliam,
capiatur, & de eo sine delatione justitia fiat sicut de traditore Regis & Regni.

Cap. 2. Præterea nullus Clericus vel Monachus, vel conversus, vel alicujus
conversionis permittatur transfretare vel redire in Angliam nisi de transitu suo
habeat literas justitiæ, & de reditu suo literas Domini Regis. Si quis aliter
inventus fuerit agens, capiatur & incarceretur.

3. Ne aliquis appellet ad Papam vel ad Archiepiscopum.

4. Ne aliquod placitum teneatur de mandatis Papæ vel Archiepiscopi, vel
aliquod mandatum eorum in Anglia ab ullo homine, recipiatur. Si quis inventus
fuerit aliter agens capiatur & incarceretur.

5. Generaliter quoque interdictum est, quod nullus ferat aliquod mandatum
Clerici vel Laici Domino Papæ vel Archiepiscopo. Si talis inventus fuerit,
capiatur & incarceretur.

6. Si Episcopi, vel Clerici, vel Abbates, vel Laici sententiam interdicti tenere
noluerint, sine delatione de terra ejiciantur & tota eorum cognatio; ita quod de

Page 283

Catallis suis nil secum ferant.

7. Ut Catalla omnium Papæ vel Archiepiscopo faventium, & omnes
Possessiones eorum & omnium eis pertinentium cujuscunque gradus, vel sexus,
vel conditionis, capiantur & dominica manu Domini Regis confiscentur.

8. Ut omnes Clerici qui redditus habent in Anglia sint summoniti per omnes
Comitatus ut intra tres menses veniant in Angliam ad redditus suos, sicut
diligunt redditus suos: Et si non venerint ad terminum statutum: Redditus in
manu Regis capiantur.

9. Ut Denarii beati Petri non reddantur amplius Apostolico, sed diligenter
serventur in Thesauro Regis, expendanturque ad ejus præceptum.

10. Londoniensis & Norwicensis Episcopi sint in misericordia Regis; &
summoneantur per Vice-comites & Bedellos ut sint coram Justitiariis Regis ad
rectum faciendum Regi & justitiis ejus de eo quod contra Statuta de Clarendon
interdixerunt ex mandato Papæ terram Comitis Hugonis, &
excommunicationem quam Dominus Papa in ipsum fecerat per suas Parochias
divulgaverint sine licentia Justitiariorum Regis.

Epistola R. Henrici II. Capiendos appellantes Romam.

A. D. 1164. Henricus Dei gratia Rex, &c. Vicecomiti N. Salutem. Præcipio tibi
quod si aliquis Clericus vel Laicus in Balliva tua Romanam Curiam
appellaverit, eum capias & firmiter teneas, donec voluntatem meam præcipiam.

Et omnes reditus Clericorum Archiepiscopi, & possessiones saisias in manum
meam, & omnium Clericorum qui cum Archiepiscopo sunt.

Patres, fratres, & sorores, nepotes & neptes pones per salvos plegios & Et
Co
catalla eorum donec voluntatem meam inde præcipiam, & hoc breve gn
tecum afferas cum summonitus fueris. ato
s
eju
Gileberto quoque Londoniensi Episcopo scripsit in hæc verba. s
cu
Nosti quam male Thomas Cantuariensis Archiepiscopus operatus est m
adversum me & regnum meum, & quam male recesserit; & ideo mando Ca
tal
tibi quod Clerici sui, qui detraxerunt honori meo & regni, qui circa ipsum lis
fuerunt post fugam suam, non percipiant aliquid de reditibus suis, quos sui

Page 284

habuerunt in Episcopatu tuo, nisi per me, nec habeant aliquid Auxilium vel s.
Consilium a te. Ne
Cl
Item Justitiariis suis sub hac forma. eri
ci
Ta ad
Si quis inventus fuerit ferens literas Domini Papæ vel mandatum, aut hæ
bel
Thomæ Archiepiscopi, continens interdictum Christianitatis in lar re
Anglia, capiatur & retineatur, donec inde voluntatem meam ios nte
ca s
præcipiam. Ar
pie
nd chi
Item nullus Clericus, Monachus, Canonicus, vel Conversus, vel Ec os. epi
cle sc
alicujus Religionis, transfretare permittatur nisi habeat literas de sia op
reditu suo, Justitiarii, vel nostras. Et si quis aliter inventus fuerit, sti o
capiatur & retineatur. ci re
no dit
n ib
Nullus appellet ad Papam vel ad Archiepiscopum; neque aliquod tra us
placitum ex eorum mandato teneatur; neque aliquod mandatum ns ga
ea ud
eorum in Anglia recipiatur: Et si quis tenuerit vel receperit, vel nt ea
tractaverit, capiatur & retineatur. ma nt.
re.
Int
Si Episcopi, Abbates, Clerici, vel Laici sententiam interdicti 307 tenuerint, er
sine dilatione e terra ejiciantur, & tota eorum cognatio, ita quod nihil de dic
Catallis suis secum ferant, sed Catalla eorum & possessiones in manu tu
m
nostra saisiantur. ten
ent
Note 307: (retour) Ita legitur in MS. nullo alio vocabulo adjuncto, corrupte vero ut es
supra videri potest; ad quem locum referri debet. eji
cie
Omnes Clerici qui reditus habent in Anglia, sint summoniti per omnes nd
os,
Comitatus, ut infra tres menses præcise ad reditus suos, sicut diligunt eos cu
& amant, in Angliam redeant. Et si terminum præfixum non venerint, m
reditus eorum in manu nostra saisiantur. co
gn
ati
Episcopi Londoniensis & Norwicensis summoneantur, quod sint coram on
Justitiariis nostris ad rectum faciendum, quod contra statuta regni, e.
interdixerunt terram Hugonis Comitis, & in ipsum sententiam anathematis
intulerunt.

Denarii B. Petri colligantur & serventur quousque inde Dominus Rex
voluntatem suam præceperit.

Page 285

Ecclesiam præterea Cantuariensem, & omnia bona Archiepiscopi, Rex &
suorum confiscari præcepit.

Et (quod in nullius historiæ legitur serie, inquit Parisius) totam ejus
cognationem exilio ascriptam addixit, sine delectu conditionis, sexus, aut
ætatis.

Et (cum Ecclesia Catholica oret pro hæreticis, schismaticis, & perfidis Judæis,
prohibitum est a Rege) ne quis Archiepiscopum orationum suffragiis adjuvaret.

Rex 12 Episcopos, Comites & Magnates ad Papam mittit qui Senensem XI
I
civitatem venientes, ei omnia versus Thomam Archiepiscopum exponunt; M
petentesque aut remedium exibendum aut 2 Legatos mittendos in Angliam ag
na
ad cognoscendam controversiam, in neutro exauditi redeunt 308. tes
ad
Note 308: (retour) Hoved. an. 1165. pag. 496. Pa
pa
Quarto die sequenti venit illuc Thomas Cantuariensis Archiepiscopus Pa m
pa mi
& ad pedes Dom. Papæ prostratus, obtulit ei Chirographum da ssi
supradictum, in quo Leges Angliæ, quas Rex avitas vocabat, erant m no
na
scriptæ 309. Quas cum Dominus Papa coram omnibus Cardinalibus, t
n
ex
& Clero, & populo multo lectas audiret, damnavit illas in perpetuum sta au
& anathematizavit omnes, qui eas tenerent vel aliquo modo foverent. tut di
a un
Concedit etiam ut Thomas omnes adversarios excommunicet, excepto Cl tur
Rege. ar .
en
Note 309: (retour) Hoved. ib. do
ni
æ
Edictum Regis contra Alexandrum Papam & Thomam Archiep. &
an
Si quis inventus fuerit 310 ferens literas vel mandatum Domini Papæ, at
he
vel Cantuariensis Archiepiscopi, continens interdictum Christianitatis ma
in Anglia, capiatur, & de eo sicut de Regis traditore & regni, sine tiz
dilatione justitia fiat. at
ob
ser
Note 310: (retour) Hoved. ib. va
nte
Item nullus Clericus, vel Monachus, vel Conversus alicujus s.
Religionis, permittatur transfretare vel redire in Angliam; nisi de transfretatione

Page 286

habeat literas justitiarum, & de reditu, literas Regis. Et si aliquis aliter inventus
fuerit, capiatur & retineatur.

Item interdictum est ne aliquis ferat mandatum aliquod Dom. Papæ, vel
Cantuariensis. Et si quis talis inventus fuerit capiatur & retineatur.

Item generaliter interdictum est ne aliquis appellet ad Dominum Papam vel ad
Cantuariensem Archiepiscopum, neque de cætero aliquod eorum mandatum in
Anglia recipiatur; neque aliquod placitum ex mandato eorum teneatur, & si quis
contra hoc interdictum aliquid fecerit, capiatur & retineatur.

Item si Episcopi, vel Presbyteri, vel Abbates, sive Monachi vel Clerici vel Laici
sententiam interdicti tenuerint; sine dilatione de terra ejiciantur, & tota eorum
cognatio; ita quod nihil de Catallis suis secum deferant; & Catalla &
Possessiones eorum capiantur in manu Regis.

Item omnes Clerici qui habent reditus in Anglia, sint summoniti per omnes
Comitatus, quod sint infra tres menses post summonitionem in Anglia ad
redditus suos sicut diligunt habere ipsos redditus, & redire in Angliam. Et si
non venerint ad terminum prædictum, Catalla, & possessiones eorum capiantur
in manu Regis.

Item Londoniensis & Norwicensis Episcopi summoneantur, ut sint coram
Justitiariis Regis, ad rectum faciendum, quod contra statuta regni interdixerunt
terram Comitis Hugonis, & in ipsum sententiam tulerunt.

Item denarii S. Petri colligantur & custodiantur.

Archiepiscop.
Anno 1166 311, in die Dominica Ascensionis (Rege in Normannia damnat
existente) Thomas Archiepiscopus pulpitum ascendens Niceliaci, Clarendon &
excommunicat
prædictas regni consuetudines, quas avitas vocant, damnat & observantes.
cassas pronunciat; excommunicans accensis candelis earundem
observatores, exactores, consiliatores, adjutores & defensores. Absolvit qui
jurabant
Scribit etiam Episcopis Cantuariensis provinciæ, acta referens & obedientiam
confirmans; ipsosque absolvit a professione (hoc est, a eis.
sacramento) quam fecerant de consuetudinibus istis observandis,
Authores
quas in epistola recitat 312, & excommunicatorum plurium earum qui.
nomina, & inter alia Richardi Luci & Jocelini Bailol, quos ait

Page 287

illarum consuetudinum authores fuisse & fabricatores. Proceres
autem 313 absentes & non vocati nec convecti, ut dicebant, missis
ad Archiepiscopum legatis appellaverunt, & Ecclesiam
intraverunt.

Note 311: (retour) Mat. Par. ib. Hoved.

Note 312: (retour) Epist. Hoved. pag. 498 & 515.

Note 313: (retour) Mat. Par.

Page 288

Re
Rex 314 vicissim expulit ab Anglia, & ab omnibus terris suæ dominationis, x
omnes homines & foeminas, quoscunque invenire potuit, de cognatione B. co
Thomæ Cantuariensis: pueros etiam in cunis vagientes, & adhuc ad ubera gn
ato
matrum pendentes, misit in exilium, ut visis illis, augmentaretur dolor s
Archiepiscopi. Th
om
Note 314: (retour) Hoved. an. 1166. pag. 500. æ
eji
cit.
Hoc anno 315 ad subventionem terræ, de unaquaque carucata terræ Hi
da
totius Angliæ quatuor denarii concessi sunt & collecti. gi
u
Note 315: (retour) Mat. Par. m.

Hoc anno obiit Matildis Imperatrix, mater Hen. II. & sepulta est Rothomagi.
Pa
An. 1169 316 Alexander Papa ad petitionem Regis Legatos in Galliam pa
mittit, qui de prædictis cognoscerent controversiis, & excommunicatos Le
absolverent, pacemque constituerent: sed hæc parum promoventes gat
os
recesserunt. in
Ga
Note 316: (retour) Mat. Par. pag. 106. Hoved. pag. 516. lli
am
Rex post Pascham Londinum veniens, deposuit fere omnes Vice-comites mi
ttit
Angliæ, facta inquisitione per sacramentum hominum regni, de prisis 1. .
extortionibus eorum; adegitque omnes ad redemptiones.

Magnum Concilium Westmonast. 317
Note 317: (retour) Hoved. pag. 518.

In festo S. Barnabæ Apost. idem Rex (Henricus) magnum celebravit Co
ro
Concilium Londoniis, cum Principibus & Magnatibus terræ suæ, de na
coronatione Henrici filii sui, & Dominica sequenti, quæ evenit 17. Kal. t
Julii, Clero & populo consentientibus, fecit prædictum filium suum fili
u
coronari, &c. m
He
Anno eodem 318, in Idibus Julii, convocatis Westmonasterii Magnatibus, nri
cu
Rex Henricum filium suum primogenitum in Regem fecit coronari; qui ab m,
qu
i

Page 289

authoribus alias dicitur Rex Henricus III. alias Rex Henricus junior: sed in pat
ris
vita patris defunctus est. obi
t.
Note 318: (retour) Mar. Par. ib. pag. 117. Hoved. pag. 518.

Rex Scotor. &
In crastino coronationis illius 319, fecit Rex pater Willielmum Proceres regni
Regem Scottorum, & David fratrem suum, & Comites & novo Regi
hominium
Barones regni, devenire homines novi Regis, & jurare ei praæstant.
fidelitatem contra omnes homines, salva fidelitate sua.

Note 319: (retour) Hov. ib.

Ludovicus Rex Franciæ 320 exercitum cogit in Regem Angliæ, quod Lu
do
Margaretam filiam suam, uxorem Regis junioris, cum marito non fecit v.
coronari. Propere autem occurrens ei Rex pater, pacem fecit: pollicendo R.
Fr
quod in proximis filius iterum, & una uxor ejus, coronarentur: & factum an
est Wintoniæ 6. Cal. Septemb. An. Dom. 1172 321. ci
æ
Note 320: (retour) Hov. ibid. inv
adi
Note 321: (retour) Hov. an. 1172. pag. 529. t
An
gli
4. Idus Octob. cum Rex 322 & Magnates Franciæ a Papa impetrassent, Pa x am
ut, remota omni appellatione, Rex Angliæ anathemati subjiceretur, & res .
regnum ejus interdicto, in Ecclesia redderet Archiepiscopum; pax tit
eorundem mediatione post difficultates aliquot est composita, & ut a
Archiepiscopus ad sua omnia restitutus. Angliam igitur regreditur in
post sexenne fere exilium, & Calendis Decembris Sandwicum An
applicans, litteras quibus Papa Archiepiscopum Eboracensem, & gli a.
Episcopos aliquot Regi obsequentiores suspendebat, donec
Archiepiscopo satisfacerent, jam ad ipsos (celatos hactenus) propere mittit.
Intellecto hoc, excanduit supra modum Rex: & per nuntios Archiepiscopum
rogat ut suspensos absolvat; sed respondet ille, se non posse, quod majori
innodarentur authoritate. Prorupit ergo Rex in verba aspera & minantia, quæ
cum astantes excepissent, Willielmus de Traci, Reginaldus filius Ursi, Hugo de
Marvilla, & Richardus Brito, de Normannia advolantes Canterburiam.
Note 322: (retour) Mat. Par. ib. pag. 117.

Page 290

5. die Nativitatis Dominicæ preces agentem vespertinas crudelissime & Th
o.
plusquam barbare ante altare in Ecclesia mactaverunt Archiepiscopum, Ar
incipiente A. D. 1171. chi
ep.
R. tru
Quinta feria ante Pascham (qua Romanus Pontifex e solenni more cid
He
annuatim solet publice vel absolvere vel excommunicare) communi nr. etu
Cardinalium consilio jam decreverat, Regem Angliæ atque Angliam II. r.
ipsam sub interdicto ponere. Interea Romam veniunt (prioribus ex
co
inauditis) alii a Rege Legati, qui solennius ejus protestantes m
innocentiam, juramento pollicentur, Regem ipsius Papæ & m
Cardinalium judicio obtemperaturum. un
ica
tio
Missis igitur duobus a Papa Cardinalibus Rex occurrit in Pa ni
x vic
Normannia, & post longos tractatus in præsentia eorundem int in
Legatorum, juravit mortem Thomæ martyris gloriosi, nec er us.
voluntate sua nec conscientia perpetratam fuisse, nec ejus Re
ge
artificio perquisitam. Sed quoniam ex verbis, quæ succensus m
iracundia incaute protulerat, nequissimi clientes occasionem &
sumpserant Archiepiscopum perimendi; absolutionem supplex Pa
pa
petiit & impetravit. Promittens insuper ad mandatum m.
Legatorum:

Quod tantum daret de pecunia sua, unde 200 milites ad defensionem terræ
sanctæ possent sustentari per annum.

Quod permitteret deinceps appellationes libere fieri.

Quod consuetudines, quæ suis erant introductæ temporibus contra libertatem
Ecclesiæ, in irritum revocaret.

Quod possessiones Cantuariensis Ecclesiæ, quæ post recessum Archiepiscopi
ablatæ integre redderentur.

Quod Clericis & Laicis utriusque sexus, qui pro beato martyre de regno Ex
ul
exierant, cum pace sua recipere bona omnia, & libere redire licebit. an
tes
Hæc omnia promisit & juravit Rex Henricus pater, & Rex Henricus filius; rev
oc
sigilloque regio confirmata Romam mittuntur 323. an
di.

Page 291

Et graves nihilominus poenas (3. virgæ ictus a quovis Clerico accipiens) dedit
324.

Note 323: (retour) Char. absol.

Note 324: (retour) Vid. chartam absolutionis ejus. Hov. pag. 529. Mat. Par. pag. 127.
V. etiam homagium Regis Scotiæ & Baronum ejus de regno Scotiæ in. an. 1175. Hov.
pag. 545. Mat. Par. pag. 126. melius & v annos inter 1172 & 1176. apud Hov. &
Mat. Par. & in Chron. Hollinsh. ubi vide prædict. articul. pag. 83. b. multo fusius e
Gervas. Dorob.

De origine Assisarum & recognitionum per XII Juratores 325.
Note 325: (retour) Henri II n'institua point la Jurée; elle existoit sous le Conquérant:
mais il permit d'y avoir recours dans les causes où avant son regne on n'employoit
que le duel.

Assisas instituit Rex Henricus II. ad duelli asperitatem (quam triall by batttel
vocant) auferendam. Monstrant hoc sui ipsius Brevia apud Glanvillam 326,
quibus sic loquitur: Rex Vicecom. salutem. Prohibe N. ne teneat placitum in
curia sua, quod est inter M. & R. de una hida terræ, &c. nisi duellum inde
vadiatum fuerit, quia M. qui est Tenens, posuit se inde in Assisam meam, &
petit recognitionem fieri.
Note 326: (retour) Lib. 2. cap. 8 & 9.

Quod dicit, in Assisam meam, intelligendum est, in constitutionem meam: nam
quæ postea Statuta dicta sunt, sub hoc seculo Assisæ appellantur; ut hic infra
ipsius hujusce Regis, Assisæ de Clarendon, & Assisa de habendis armis. Hinc
& de legibus ab eodem editis Radulphus Niger: Singulis (inquit) annis novas
leges, quas Assisas vocant, edidit. De Assisarum autem (quibus duellum
tollitur) origine, sic Glanvilla 327: Est autem magna Assisa regale quoddam
beneficium clementia Principis de consilio Procerum populis indultum, quo
vitæ hominum, & status integritati tam salubriter consulitur, ut in jure quod
quis in libero solo tenemento possidet retinendo, duelli casum declinare possunt
homines ambiguum, &c.
Note 327: (retour) Lib. 2. cap. 7.

Istarum siquidem originem ab Henrico II emanasse clarius tibi elucebit, si
frequentissimas deprehenderis in regni ejus parte posteriori, inauditas vero sub
anteriori. Evincit primum author celebris Glanvilla, qui integris aliquot libellis

Page 292

sub eodem Rege Assisarum tradidit disciplinam. Posterum habes e privilegio
quodam Regis Johannis Beverlacensi Ecclesiæ (ut in charta Richardi II 328 per
Inspeximus extat) concesso, prout sequitur.
Note 328: (retour) Pat. 5. Ric. 2. par. 2. m. 12.

Poena in hac Assisa (id est, magna Assisa domini Regis) temere jurantium Po
en
ordinaria est, & ipsi regali institutioni eleganter inserta. Si enim ipsi a
juratores perjurasse in curia fuerint legitime convicti 329, vel in jure pe
rju
confessi; omnibus catallis & rebus mobilibus spoliabantur, Domino Regi ra
eisdem applicandis; de clementia autem Principis maxima, salvis eis nti
tenementis solis liberis. Præterea in carcerem detrudentur, & ibi per u
m
annum ad minus in prisona detinebantur: insuper de cætero legem terræ in
amittentes, perpetuam infamiæ notam inde merito incurrent. ma
gn
Note 329: (retour) Glan. lib. 2. cap. 19. a
As
sis
Dominus Ludovicus Duelli loco induxit Preuves per Tesmoings & a.
Charters. Choppin. pag. 577. 330
Note 330: (retour) Choppin dit ceci, L. 3: De domanio Franciæ, tit. 26, nº 18.

Spelman avoit fait sa Remarque pour établir, sans doute, que Saint Louis, dans ses
Etablissemens, n'avoit fait que suivre ce que Henri II, plus de cent ans auparavant,
avoit ordonné par toute l'Angleterre.

Rex omnibus ad quos, &c. salutem. Inspeximus cartam, quam Dominus Ch
art
Johannes, quondam Rex Angliæ proavus meus, fecit præfatæ Ecclesiæ a
Beverlac. & Simoni huic Præposito Beverlacen. ac Clericis Ecclesiæ Ec
ejusdem, in hæc verba: Johannes Dei gratia Rex Angl. Dominus Hibern. cl.
Be
Dux Aquit. Com. Andag. Archiepiscopis, Episcopis, &c. & omnibus ver
Ballivis & fidelibus suis, salutem. Sciatis, nos suscepisse in protectionem lac
& defensionem nostram Ecclesiam Beverlac. & Simonem Præpositum en
si
Beverlac. & omnes homines, res & possessiones, jura & libertates illius dat
Ecclesiæ & Præpositi & Clericorum, ad Ecclesiam illam pertinentes. a.
Præcipientes, quod non faciatis, vel ab aliquo fieri permittatis eis inde injuriam,
vexationem, aut gravamen, vel aliquid quod sit in dampnum vel dispendium,
juris vel libertatum præfatæ Ecclesiæ. Volumus enim & firmiter præcipimus,
quod Ecclesia Beverlac. & prædictus Simon Præpositus, & Successores sui,
habeant & teneant, toto tempore nostro & hæredum nostrorum, omnia jura,
libertates & dignitates, quæ prædicta Ecclesia Beverlac. & prædecessores

Page 293

prædicti Præpositi habuerunt & tenuerunt, vel tenere debuerunt, temporibus
antecessorum nostrorum. Volumus etiam quod libertates & dignitates datæ ab
antecessoribus nostris, & ab aliis, Deo & beato Johanni de Beverlaco, &
Præposito illius Ecclesiæ, in nullo depereant, vel minuantur vel lædantur, per
assisas, vel recognitiones, vel constitutiones postea factas. Sed si recognitiones
vel assisæ fieri debeant de tenemento aliquo, vel de re aliqua, quæ pertineat ad
præpositum Beverlac. & Præposituram, tam in dominicis quam feodis,
teneantur in curia Præpositi Beverlac. ubi placita inde fuerunt, & esse
consueverunt, tempore Regis H. patris nostri, vel tempore H. Regis avi patris
nostri, antequam recognitiones vel assisæ in regno nostro essent constitutæ. 331
Volumus etiam, &c. Testibus, &c. Datum per manum nostram apud Vernohun 8.
die Octob. anno regni nostri quarto.
Note 331: (retour) Ceci veut dire seulement que sous Henri 1er les grandes Assises
n'étoient pas instituées pour le Bref de Droit, & que les matieres de ce Bref se
discutoient, avant Henri II, par le duel: car j'ai prouvé plus haut qu'il existoit une
Jurée pour les autres Brefs au temps de la Conquête. Voyez Polid. Verg. L. 9, nº. 10,
pag. 152.

Concilium (seu colloquium uti alias dicebatur) magnum Londoniis Co
nci
habitum in festo S. Barnabæ (ut inquit Hovedenus) id est, 11 Junii, sed, ut l.
ait Mat. Paris. celebratum 18. die Julii, A. D. 1170. in quo Rex Henricus Lo
pater Henricum filium suum primogenitum consortem sibi regni facit nd
.
coronatque 332. de
He
Note 332: (retour) Hoved. in Hen. II. pag. 518. nr.
ju
ni
Deinde in festo S. Barnabæ Apostoli idem Rex (Henricus pater) magnum or
celebravit Concilium Londoniis, cum Principibus & Magnatibus terræ suæ e.
de coronatione Henrici filii sui, & Dominica sequenti, quæ evenit decimo
septimo Calendarum Julii, Clero & Populo consentientibus & assentientibus,
fecit ipse prædictum Henricum filium suum coronari, & in Regem consecrari
apud Westmonasterium a Rogero Archiepiscopo Eboracensi, ministrantibus ei
in illo officio Hugone Dunelmensi Episcopo, & Waltero Roffensi Episcopo,
Gilleberto Londinensi Episcopo, & Jocelino Salisbiriensi Episcopo: nulla
mentione facta de beato Thoma Cantuariensi Archiepiscopo, ad quem coronatio
illa & consecratio de jure Ecclesiæ suæ spectabat. Et in crastino coronationis
illius fecit Rex pater Willielmum Regem Scottorum, & David fratrem suum, &
Comites & Barones regni, devenire homines novi Regis, & jurare ei fidelitatem
contra omnes homines, salva fidelitate sua.

Page 294

Rex ægrotans dividit terras suas inter filios 333.
Note 333: (retour) Hoved. pag. 518.

Deinde a Colloquio illo (scil. Ludovici Regis) venit Rex (Henricus) pater in
Normanniam, & apud Moramgram incidit in gravem ægritudinem, & divisit
terras filiis suis in hunc modum.

Dedit itaque Richardo filio suo Ducatum Aquitaniæ, & omnes terras quas
accepit cum matre illius Alienor Regina.

Et Gaudefrido filio suo dedit Britanniam, cum Alais filia Conani, quas ad opus
illius acquisierat a Ludovico Rege Francorum.

Et Henrico Regi filio suo dedit Normanniam, & omnes terras quæ fuerunt
patris sui Gaufridi Comitis Andegavensis. Et fecit illos tres filios suos devenire
homines Ludovici Regis Franciæ.

Et Johanni filio suo, adhuc minimo, dedit Comitatum Moretanii. Deinde post
multum temporis de infirmitate convaluit 334.
Note 334: (retour) Adde hic Concilium Windesoriæ, in quo finis & concordia sit de
terris Hiberniæ, &c. Mat. Par. in an. 1175. pag. 126. Vide Hollins. Chron. Benedict.
Abb. MS. in an. 1175.

Prima institutio Justitiariorum itinerantium, & eorum itinerum, quæ circuitus
vocant.

Concilium Notinghamiæ.
Co
Anno gratiæ 1176. post Natale Domini, in festo 335 Conversionis S. Pauli, nci
venit Dominus Rex pater usque Notingham, & ibi celebravit magnum l.
concilium, de statutis regni sui: & coram Rege filio suo, & coram No
tin
Archiepiscopis, Episcopis, Comitibus, & Baronibus regni sui (& per gh
concilium militum & hominum suorum, inquit Benedict. Abbas) communi am
omnium concilio divisit regnum suum in sex partes, per quarum singulas de
sta
tres Justitiarios itinerantes constituit, quorum hæc sunt nomina. tut
is
Note 335: (retour) Hoved ib. Mat. Par. pag. 127. Benedic. Abb. in an. 1176. MS. re
gn
{ Norfolc. i.
{ Suffolc.

Page 295

{ Cantebrigesire.
{ Hugo de Cressi { Huntedunesire.
1. { Walterus fil. Roberti { Bedefordesire.
{ Robertus Mantel { Bukinhamsire.
{ Estsex.
{ Hertefordesire.

{ Lincolnesire.
{ Notingamsire.
{ Hugo de Gundevilla { Derebisire.
2. { Willielmus fil. Radulfi { Staffordesire.
{ Willielmus Basset { Warwickesire.
{ Norhantesire.
{ Leicestresire.

{ Kent.
{ Surrie.
{ Robertus fil. Bernardi { Suthantesire.
3. { Ricardus Giffard { Suthsexa.
{ Rogerus fil. Reinfrai { Berkesire.
{ Oxenefordsire.

{ Willielmus fil. Stephani { Herefordesire.
4. { Bertram de Verdun { Gloucestersire.
{ Turstan fil. Simonis { Wirecestersire.
{ Salopesire.

{ Wiltesire.
{ Radulphus fil. Stephani { Dorsete.
5. { Willielmus Ruffus { Somersete.
{ Gilebertus Pipard { Devonia.
{ Cornubia.

{ Everwikesire.
{ Richemundesire.
{ Robertus de Wals { Lancastre.
6. { Radulphus de Glaovil { Coplande.
{ Robertus Pikenot { Westmerlande.
{ Northumberlande.
{ Cumberlande.

Et postea fecit Dom. Rex 336 omnes prædictos Justitiarios jurare supra
sacrosancta Evangelia, quod ipsi bona fide, & sine malo ingenio, has
subscriptas Assisas custodirent, & inviolabiliter ab hominibus regni facerent
custodiri 337 .
Note 336: (retour) Hoved. pag. 548.

Page 296

Note 337: (retour) En France, sous les deux premieres Races, il y avoit eu des
Justiciers ambulans, Missi-Dominici. En Normandie un grand Senéchal ambulant
avoit été substitué à ces Justiciers. Voyez Anc. Cout. chap. 10. Les Justiciers dont il
est ici question ne furent donc pas établis en Angleterre par Henri II pour la premiere
fois, mais leur nombre fut seulement augmenté par ce Prince.

De hoc Concilio sic Benedict. Abbas 338: Circa festum S. Pauli venit Dominus
Rex usque ad Northampton, & magnum ibi celebravit Concilium de Statutis
regni sui coram Episcopis, Comitibus, & Baronibus terræ suæ, & per consilium
militum & hominum suorum.
Note 338: (retour) In vita Hen. II.

Assisæ Henrici Regis factæ apud Clarendon, & renovatæ apud Northamtune.

Si quis retatus fuerit coram Justitiis Domini Regis, de murdro, vel latrocinio,
vel roberia, vel receptatione hominum tale facientium, vel de falsoneria, vel
iniqua combustione, per sacramentum XII militum de hundredo; & si milites
non adfuerint, per sacramentum XII liberorum & legalium hominum, & per
sacramentum 4. hominum de unaquaque villa hundredi, eat ad judicium aquæ:
& si perierit, alterum pedem amitat. Et apud Northamtune additum est pro
rigore justitiæ, quod dextrum similiter pugnum cum pede amittat, & regnum
abjuret, & infra 40 dies a regno exulet.

2. Et si ad aquam mundus fuerit, inveniat plegios, & remaneat in regno, nisi
retatus fuerit de murdro, vel aliqua turpi felonia per commune comitatus, &
legalium militum patriæ: de quo, si prædicto modo retatus fuerit, quamvis ad
aquam mundus fuerit, nihilominus infra 40 dies a regno exeat, & catalla sua
secum asportet, salvo jure Dominorum suorum, & regnum abjuret in
misericordia Domini Regis.

3. Hæc autem Assisa attinebit, a tempore quo Assisa facta fuerit apud
Clendune, continue usque ad hoc tempus, & a modo quamdiu Domino Regi
placuerit, in murdro, & proditione, & iniqua combustione, & in omnibus
prædictis, nisi in minutis furtis & roberiis, quæ factæ fuerant temporæ guerræ;
sicut de equis, & bobus, & minoribus rebus.

4. Nulli liceat neque in burgo neque in villa hospitari aliquem extraneum ultra
unam noctem in domo sua, quem ad rectum habere noluerit, nisi hospitatus ille
essonium rationabile habuerit, quod hospes domus monstret vicinis suis, & cum
recesserit, coram vicinis recedat, & per diem.

Page 297

5. Si quis saisitus fuerit de murdro, vel de latrocinio, vel roberia, vel falsoneria,
& inde sit cognoscens, vel de aliqua alia felonia, quam fecerit, coram Præposito
hundredi vel burgi, vel coram legalibus hominibus, id postea coram Justiciis
negare non poterit.

6. Si qui obierit francus Tenens, hæredes ipsius maneant in tali saisina, qualem
pater suus habuit die qua fuit vivus & mortuus, de feodo suo, & catalla sua
habeant, unde faciant & divisum, & Dominum suum postea requirant, & ei
faciant de relevio, & aliis quæ eis facere debent de feodo suo.

7. Et si hæres fuerit infra ætatem, Dominus feodi accipiat homagium suum, &
habeat in custodia illum quamdiu debuerit: alii Domini, si plures fuerint,
homagium ejus recipiant, & ipse faciat eis quod facere debuerit.

8. Et uxor defuncti habeat dotem suam, & partem de catallis ejus, quæ eam
contingit.

Et si Dominus feodi negat 339 hæredibus defuncti saisinam ejusdem feodi quam
exigunt, Justitiarii Domini Regis faciant inde fieri recognitionem per XII
legales homines, qualem saisinam defunctus inde habuit, die qua fuit vivus &
mortuus: & sicut recognitum fuerit, ita hæredibus ejus restituant. Et si quis
contra hoc fecerit, & inde attaintus fuerit, remaneat in misericordia Regis.
Note 339: (retour) Les Coutumes féodales avoient prévalu; il n'étoit plus question
des Loix d'Edouard. Le Traité de Glanville, écrit par l'ordre de Henri II, en fournit
une preuve sans replique.

10. Justitiæ Domini Regis faciant fieri recognitionem, de dissaisinis factis super
Assisam, a tempore quo Dominus Rex venit in Angliam proxime post pacem
factam inter ipsum & Regem filium suum.

11. Justitiæ capiant fidelitates Domini Regis infra clausum Pascha, & ad
ultimum infra clausum Pentecostæ, ab omnibus, viz. Comitibus, Baronibus,
Militibus, & libere tenentibus, & etiam rusticis, qui in regno manere voluerint:
& qui facere noluerit fidelitatem, tanquam inimicus Domini Regis capiatur.

12. Habent etiam justitiæ præcipere, quod omnes illi qui nondum fecerunt
homagium & ligiantiam Domino Regi, quod ad terminum quem eis
nominabunt, veniant & faciant Regi homagium & ligiantiam, sicut ligio
Domino.

Page 298

13. Justitiæ faciant omnes justitias & rectitudines spectantes ad Dominum
Regem & ad coronam suam, per breve Domini Regis, vel illorum qui loco ejus
erunt, de feodo dimidii militis & infra; nisi tam grandis sit querela, quod non
possit deduci sine Domino Rege, vel talis quam justitiæ ei reponent pro
dubitatione sua, vel ad illos qui in loco ejus erunt. Intendant tamen pro posse
suo ad commodum Dom. Regis faciendum.

14. Faciant etiam assisam de latronibus iniquis, & malefactoribus terræ, quæ
assisa est per Consilium Regis, filii sui & hominum suorum per quos ituri sunt
comitatus.

15. Item justitiæ provideant quod Castella diruta prorsus diruantur, & diruenda
bene prosternantur. Et nisi hoc fecerint Dominus Rex judicium Curiæ suæ de
eis habere voluerit sicut de contemptoribus præcepti sui.

16. Justitiæ inquirant de excactis, de Ecclesiis, de terris, de foeminis, quæ sunt
de donatione Domini Regis.

17. Ballivi Domini Regis respondeant ad scaccarium, tam de assiso reditu,
quam de omnibus perquisitionibus suis quas faciunt in ballivis suis; exceptis
illis quæ pertinent ad Vicecomitatum.

18. Justitiæ inquirant de Custodiis Castellorum, & qui, & quantum, & ubi eas
debeant, & postea mandent Dom. Regi.

19. Latro ex quo capitur Vicecomiti tradatur ad custodiendum: Et si Vicecomes
absens fuerit, ducatur ad proximum Castellanum, & ipsum illum custodiat
donec illiberet Vicecomiti.

20. Justitiæ faciant quærere per consuetudinem terræ, illos qui a regno
recesserunt, & nisi redire voluerint infra terminum nominatum, & stare ad
rectum in Curia Domini Regis, postea uthlagentur; & nomina uthlagatorum
afferantur ad Pascha, & ad festum S. Michaelis, ad scaccarium, & exinde
mittantur Domino Regi 340.

Hoc etiam Anno 341 Angliam venit Legatus Romanus Hugo Petro-Leonis Le
gat
alias Hugerum Cardinal. S. Angeli, qui & interfuisse dicitur Concilio us
Northamptoniæ. Synodum autem celebravit 342 suffragantibus Episcopis, Ro
ma
Angliæ & Scotiæ; concessitque in eadem, & dedit Domino Regi licentiam nu

Page 299

implacitandi Clericos regni sui, de forestis suis, & de captione venationis, s
H
coram Laicis suis Justitiariis, prout ab ipso Rege constitutum fuit 343. ug
o
Note 340: (retour) Adde hic quæ sequuntur apud Hoved. de homagio R. Scotiæ. pag. Pe
550 & V. Matth. Par. & Chron. tro
-
Note 341: (retour) Mat. Par. pag. 127. Le
on
Note 342: (retour) Hollins. is.
A.
Note 343: (retour) Hoved. pag. 547. D.
11
Rex vicissim concessit ei quatuor hæc capitula in regno Angliæ 76.
observanda 344 . Cl
eri
Note 344: (retour) Mat. Par. pag. 127. ci
im
Primo, quod de cætero Clericus non trahatur ante Judicem sæcularem pla
cit
personaliter, pro aliquo crimine vel transgressione, nisi pro foresta, & an
Laico feodo, unde Regi, vel alii Domino sæculari, Laicum debetur tur
servitium. de
for
est
Secundo ut Archiepiscopatus, Episcopatus vel Abbatiæ, non teneantur in is.
manu Regis, ultra annum nisi pro causa evidente, vel necessitate urgente.

Tertio concessit, ut interfectores Clericorum convicti vel confessi, coram
Justitiario regni, præsente Episcopo puniantur.

Quarto quod Clerici Duellum facere non cogantur.
Su
Rex Henricus 345 filius Pictaviæ existens, cepit Adam de Chirchdune, ppl
Vicecancellarium suum, Clericum videlicet Gaufridi Præpositi Beverlaci, ici
Cancellarii Regis filii, & fecit eum fustibus cædi, imponens illi, quod ille u
m
secreta sua detexerat Regi patri suo; & flagellatum duci fecit nudum per det
Plateas Civitatis Pictavis fusticando, & sub voce præconia clamando. Sic eg
debet dehonestari, qui secreta Domini sui detegit. ent
is
sec
Note 345: (retour) Hoved. pag. 551.
ret
a
Do
mi
ni
sui
.

Page 300

.

Rex filiam Regi
In Concilio Londoniis 346 Rex Henricus Pater consilio Siciliæ in uxorem
universorum Episcoporum, Comitum & Baronum regni, dat.
concessit Regi Siciliæ filiam suam, Johannam in uxorem.
Vide Chartam dotis ejus apud Hoved. p. 551.

Note 346: (retour) Hoved. ib.

An. 1177. 347 Viviano Cardinale, Legato Pontificis Romani, Angliam Re
x
veniente, Rex misit ad eum Ric. Wintoniensem, & Gaufridum Eliensem Vi
Episcopos ut interrogarent eum, cujus authoritate ausus erat intrare via
nu
regnum suum sine ipsius licentia. Quibus plurimum territus Cardinalis; de m
satisfactione juravit Regi; quod ipse nihil ageret in legatione sua, contra Ca
voluntatem ipsius. rdi
na
le
Habito Oxonii Concilio Henricus Rex dedit Johanni filio suo Hiberniam m
348. ter
ref
aci
Note 347: (retour) Hoved. ib. pag. 553.
t.
Note 348: (retour) Polyd. 236. Hoved. ib. Hollins. infra.

Ludovicus 349 Rex Franciæ Henricus Rex Angliæ 7 Cal. Octob. pactum ineunt
de suscipiendo Crucem, & Hierosolymas proficiscendo 350.
Note 349: (retour) Mat. Par.

Note 350: (retour) Pacti Chartam exibet. Mat. Par. p. 128.

Anno Gratiæ 1177. Regis Henrici 23. Rex Angliæ Pater celebrato Concilio Ro
be
generali apud Northamtun. 351 Post festum S. Hilarii reddidit Roberto rto
Comiti Leicestriæ omnes terras suas citra mare & ultra sicut eas habuerat Co
mi
15 Diebus ante guerram, exceptis Castellis de Muntford & de Pasci: ti
Similiter Hugoni Comiti Cestriæ, &c. Le
ice
Note 351: (retour) Hoved. ib. pag. 560. str
iæ
ter
Eodem Anno 352 Rex Concilium generale Londini celebrat in causa litis ræ
inter Alfonsum Regem Castellæ, & Sanctium Regem Navarræ, judicio re
dd
ejus & Baronum suorum ab utroque Rege compromissæ. un
t

Page 301

Note 352: (retour) Hoved. ib. pag. 561. tur
.
Fr
Tempore dicti Concilii 353, noctu interfectus est Londini, frater Comitis de ate
Ferrariis & in plateas clam projectus. Postulantur cædis multi cives; inter r
hos nobilis & dives senex quidam Johannes. Qui cum judicio aquæ (id est, Co
mi
Ordalio) deprehensus sit culpabilis; suspendio traditur, licet Regi 500 lib. tis
in redemptionem vitæ, obtulisset. Intelligendum autem est, examen hoc de
factum fuisse aqua calida, non frigida, quod Johannes nobilis esset; nam Fe
rra
aqua frigida rustici solummodo examinabantur 354. rii
s
Note 353: (retour) Hoved. pag. 566. int
erf
Note 354: (retour) On avoit conservé cette mauvaise Coutume; parce qu'elle ne icit
préjudicioit point les Loix féodales, & qu'elle plaisoit plus au Clergé que le duel. ur.
Voici ce que dit Wilkins, dans son Glossaire, des Ordales, Ordalium, &c.

Johannes Rex
Eodem anno 355 celebratum est generale Consilium Oxonii; Hiberniæ
in quo Rex constituit Johannem filium suum Regem in constituitur.
Hibernia, Concessione & Confirmatione Alexandri summi Hibernia
Pontificis: Divisitque munificentius terram Hiberniæ inter Proceribus regni
Proceres suos multifariam, his Castella, urbes, dominia; illis divisa.
provincias & regna integra, indictis servitiis & juratis
ligantiis & fidelitatibus utrique Regi possidendum.

Note 355: (retour) Hoved. pag. 566 & 567. V. Conc. Oxo.

Hugoni de Lasci Midiam totam pro servitio 100 Militum.

Roberto fil. Stephani, & Miloni de Cogham Regnum de Corc (excepta Civitate
& Cantredo) pro servitio--60 Militum.

Hereberto fil. Hereberti & Guilielmo fratri Comitis Cornubiæ, & Jollano de la
Primerai nepoti eorum, totum regnum de Limeric pro servitio--60 Militum &
cæt. 356

In hoc etiam Concilio 357 supplices veniunt Reguli & Nobiles plerique Walliæ.
Regique Patri homagium & fidelitatem facientes, pacem ei & regno suo
conservandum juravere.

Page 302

Note 356: (retour) Hoved. pag. 566.

Note 357: (retour) Hoved. pag. 566.

R. Henr. & Ludov.
XI. Cal. Octobr. 358 Rex Angliæ (in Normanniam R. Fr. de itinere
transvectus) colloquium tueri iniit cum Ludovico Rege Hierosol. agunt.
Franciæ: Pactumque inter eos est & juratum, quod militaturi
pro terra sancta, Crucem susciperent, & una Hierosolymas
proficiscerentur. Pacti Chartam breviter exhibet Mat.
Parisius p. 128. integre, Rogerus Hoveden. p. 570.

Note 358: (retour) Hoved. Mat. Par.

Henricus autem Rex Vernolium inde veniens; coram Episcopis, Comitibus, St
at
& Baronibus multis regni Angliæ, in beneficium militantium pro terra ut
sancta statuit. u
m
de
Ne quis pro debito Domini res hominis capere præsumat, nisi homo mi
ejusdem debiti debitor, aut plegius extiterit: Sed redditus quos homines liti
reddere debent Dominis suis, reddantur Creditori Dominorum suorum, & a
pr
non Dominis. o
ter
Cæteræ vero res hominum propriæ sint in pace, neque eas pro A: ra
C' sa
Dominorum debitis liceat cuique naintire.[A] est nct
na a.
Hoc statutum sigillo suo roboratum, Rex præcepit per omnes ditiones nti
re,
suas transmarinas custodiri. Quære, an per cismarinas. na
nti
Concilium generale Lateranense 359. r.

Note 359: (retour) Hoved. pag. 582.

Anno 1179. secunda feria secundæ Septimanæ quadragesimæ quæ 3. Nonas
Martii evenit, coepit XI Generale Concilium in Lateranensi Ecclesia Romæ
celebrari, Præsidente Alexandro Papa 3. & suffragantibus 280. vel 300.
Episcopis 360 præter cæteram Cleri multitudinem. Exierant quippe præcedenti
361 anno per orbem Christianum Romæ subditum Legati Pontificis ad hoc

indicendum. Quo dum undique conflueretur, Archiepiscopi & Episcopi tam

Page 303

Scotiæ quam Hiberniæ 362: per Angliam transeuntes, pro licentia transeundi
juraverunt:
Note 360: (retour) Guiliel. Tyrius lib. 21. c. 26.

Note 361: (retour) Hoved. an. 1178. pag. 580.

Note 362: (retour) Hoved. an. 1179. pag. 582.

Quod neque Regi, neque regno ejus damnum quærerent.

Cum autem hi multi erant, ex Anglia 4. tantum Episcopi profecti sunt Romam,
viz. Hugo Dunelmensis, Johan. Norwicens. Rob. Herefordensis, & Reginaldus
Bathoniensis: Abbates autem plurimi. Sed Episcopi Angliæ constanter
asseruerunt:

Quod ad generale Concilium Domini Papæ quatuor Episcopi de Anglia tantum
Romam mittendi sunt 363.
Note 363: (retour) Adde Canones de præsentando infra 6 menses. Hov. pag. 588. &
de torneamentis prohibendis apud Hov. pag. 584 & 588. & V. Concilia.

Post Pascha Richardus de Luci Justitiarius Angliæ, relicta Justitiaria potestate
factus est Canonicus regularis in Abbatia sua de Lewes, quam ipse in fundo suo
fecerat, & bonis multis ditaverat, & paulo post ibidem obiit.

Quo defuncto Dominus Pater magno celebrato Concilio apud Windeshores An
gli
communi Consilio Archiepiscoporum, Episcoporum, Comitum & a
Baronum, coram Rege filio suo divisit Angliam in 4 partes; & unicuique div
partium præfecit viros sapientes ad faciendam justitiam in terra, in hunc isa
.
modum.
{ Suthantesire.
{ Wiltesire.
{ Rich. Episcop. Wint. { Gloucestresire.
{ Rich. Thesaur. Reg. { Dorsete.
1. { Nicholaus fil. Toroldi. { Somersete.
{ Thomas Basset. { Devonia.
{ Robert. de Witefeld. { Cornubia.
{ Berkesire.
{ Oxenefordsire.

{ Cantebrigesire.
{ Huntedunesire.

Page 304

{ Gaufrid. Elien. Episc. { Northamtesire.
{ Nichol. Capel. Regis. { Leicestresire.
2. { Gilebertus Pipardus. { Warewichsire.
{ Reginald. de Wisebec. { Wirecestresire.
Cler. Reg. { Herefordsire in
{ Gaufridus Hosee. Wallia.
{ Staffordesire.
{ Salopesire.

{ Norfolchiæ.
{ Suthfolchiæ.
{ Johan. Epis. Norwic. { Essex.
{ Hugo Murdac. Cler. { Hertefordsire.
Regis. { Midlesex.
3. { Michal Belet. { Kent.
{ Richardus del Pei. { Surreia.
{ Johannes Brito. { Sudsexe.
{ Bukinghamsire.
{ Bedefordsire.

{ Notinghamsire.
{ Derebisire.
{ Godefridus de Luci. { Euerwicsire.
{ Johannes Cumin. { Northumberland.
{ Hugo de Caerst. { Westmerland.
4. { Ranulf de Glanvilla. { Cumberland inter
{ Williel. de Bendings. Rible &
{ Alanus de Furnellis. Mecese.
{ Lancastre.

Isti sex (inquit Hovedenus) sunt justitiæ in Curia Regis constituti, ad
audiendum clamores populi, & eis assignatæ erant subscriptæ Provinciæ.
M
Ad festum S. Martini 364 (qui erat An. 27. Regis Henrici II.) forma on
monetæ publicæ, a falsariis corruptæ, mutata est; bono reipub. pauperum et
vero & Colonorum damno. Monetarios Rex coegit ad se redimendos. æ
for
Note 364: (retour) Neubrig. lib. 3. c. 5. Hoved. an. 1180. pag. 197. Mat. Par. 1181. ma
co
rr
Eodem Anno 1180. 365 Henricus Rex Angliæ Pater, constituit Ra
n.
up
Ranulfum de Glanvilla summum justitiarium totius Angliæ; cujus ta
de est
sapientia conditæ sunt Leges subscriptæ (inquit Hovedenus) quas Gl .
an
Anglicanas vocamus. Recitat vero ipsas illis quas Guilielmus I. Anno vill
4. regni sui concinnari fecerat ut ibidem supra memoravimus 366. a
fit
Note 365: (retour) Hoved. pag. 600. Ju

Page 305

Note 366: (retour) Dans la Notice du Livre de Glanville j'ai fait voir que cet Auteur stit
n'avoit recueilli que les Actes nécessaires pour la suite des Procès. C'est Littleton qui iar
a rassemblé les Loix du Conquérant sur les Fiefs. ius
.
Le
Rex Cenomannæ existens 367 Legem tulit de armis exhibendis, per omnes x
terras suas transmarinas observandam; quam cum Philippus Rex Franciæ de
& Philippus Comes Flandriæ audivissent, præceperunt ut sui homines ar
mi
simili modo armarentur: Modum breviter memorat Hovedenus pa. 611. s
Sed Rex cum Rege Scotiæ Portesmutham applicans 7. Cal. Augusti; hanc ex
postea assisam de armis statuit. hi
be
nd
Note 367: (retour) Hoved. ib. pag. 611.
is.

Assisa Regis Henrici II. de habendis 368 armis in Anglia.
Note 368: (retour) Hoved. ib. pag. 614.

Quicunque habet feodum unius militis habeat loricam, & cassidem, & clypeum,
& lanceam; & omnis miles habeat tot loricas, & cassides & clypeos, & lanceas,
quot habuerit feoda militaria in dominio suo.

Quicunque liber laicus habuerit in Catallo vel in redditu ad valentiam 16
marcarum habeat loricam, & cassidem, & clypeum, & lanceam: Quicunque
liber laicus habuerit in Catallo ad valentiam 10 marcarum habeat
hambergellum, & capelet ferri, & lanceam; & omnes Burgenses & tota
communia liberorum hominum habeant Wambais & capelet ferri & lanceam; &
unusquisque juret quod infra festum S. Hilarii hæc arma habebit, & Domino
Regi, sc. Henrico filio Matildis Imperatricis fidem portabit, & hæc arma in suo
servitio tenebit secundum præceptum suum, & ad fidem Domini Regis & regni
sui.

Et nullus ex quo hæc arma habuerit, ea vendat, nec invadiet nec præstet, nec
aliquo alio modo ea a se alienet, nec Dominus ea aliquo modo ab homine suo
aliquo modo alienet, nec per forisfactum, nec per donum, nec per vadium, nec
aliquo alio modo.

Et si quis hæc habens arma obierit, arma sua remaneant hæredi suo; & si hæres
de tali ætate non sit, quod armis uti possit, si quis fuerit, ille eum qui habebit in
custodia, habeat similiter custodiam armorum, & inveniet hominem qui armis
uti possit in servitio Domini Regis, si opus fuerit donec hæres de tali ætate sit,
quod arma portare possit, & tunc ea habeat.

Page 306

Quicunque vero Burgensis plura arma habuerit, quam eum habere oportuerit
secundum hanc assisam, ea vendat, vel det, vel sic a se alienet alicui homini,
qui ea in servitio Domini Regis in Anglia retineat. Et nullus eorum plura arma
retineat, quam eum secundum hanc assisam habere oportuerit.

Item, nullus Judæus loricam vel habergellum penes se retineat, sed ea vendat,
vel det, vel alio modo a se removeat; ita quod remaneant in servitio Domini
Regis Angliæ.

Item, nullus portet arma extra Angliam, nisi per præceptum Domini Regis: nec
aliquis vendat arma alicui, qui ea portet ab Anglia, nec mercator nec alius ea ab
Anglia portet.

Item, Justitiæ facient jurare per legales milites, vel per alios liberos & legales
homines de hundredis & visnetis, & de burgis, quod viderint expedire: quod qui
habeant ad valentiam catalli, secundum quod eum habere oportuerit, loricam, &
galeam, & lanceam, & clypeum, secundum quod dictum est; sc. quod separatim
nominabunt eos omnes de hundredis suis, & visnetis, & burgis, qui habuerint
16 marcatas vel in catallo vel in redditu: Et Justitiæ postea omnes illos, sc.
Juratores & alios, faciant imbreviari, qui quantum catalli vel redditus habuerint,
& qui secundum valentiam catalli vel redditus quæ arma habere debuerint, &
postea coram eis in communi audientia illorum faciant legere hanc assisam de
armis habendis, & eos jurare, quod ea arma habebunt secundum valentiam
prædictam catallorum, vel reddituum, & ea tenebunt in servitio Domini Regis
secundum hanc prædictam assisam, in præcepto & fide Dom. Regis Henrici
filii Matildis Imperatricis, & regni sui.

Et si contigerit, quod aliquis illorum, qui habere debuerint hæc arma, non sint
in Comitatu ad terminum, quando Justitiæ in Comitatu illo erunt; Justitiæ
ponant ei terminum in alio Comitatu coram eis.

Et si in nullo Comitatu per quos ituræ sint, ad eas venerint, & non fuerint in
terra ista, ponant ei terminum apud Westminster ad Octavas S. Michaelis, quod
tunc sit ibi, ad faciendum sacramentum suum, sicut se & omnia sua diligit; & ei
præcipiatur, quod infra prædictum festum S. Hilarii habeat arma secundum
quod ad eum pertinet habendum.

Item Justitiæ præcipiant per omnes Comitatus per quos ituræ sunt, quod qui
hæc arma non habuerint, secundum quod prædictum est; Dominus Rex capiet

Page 307

se ad eorum membra, & nullo modo capiet ab eis terram & catalla.

Item nullus juret super legales & liberos homines, qui non habeat sexdecim
marcatas, vel 10 marcatas in catallo.

Item Justitiæ præcipiant per omnes Comitatus, per quos ituræ sunt, quod nullus,
sicut seipsum & omnia sua diligit, emat vel vendat aliquam navem, ad
ducendum ab Anglia: nec aliquis deferat, vel deferri faciat, mairemam extra
Angliam.

Et præcepit Rex, quod nullus reciperetur ad sacramentum armorum, nisi liber
homo.

Rogerus Archiepiscopus Eboracensis hoc in valetudine sua judicium tulerat 369.
Note 369: (retour) Hoved. ib. pag. 615.

Quod de jure non liceret alicui viro Ecclesiastico divisam (i. testamentum)
facere, nisi priusquam ægrotare inciperet.

Cum ipse igitur suprema laborans infirmitate sua jam disposuisset; Rex hæc
quæ poterat omnia, missis per Archiepiscopatum ministris, ad fiscum redigit:
Legem quam dixerat Archiepiscopus præ se ferens. Mandat insuper Justitiariis
suis, quod diligentem inquisitionem facerent de pecuniis Archiepiscopi,
inventam sibi etiam conscriberent. Poscunt hoc nomine ab Hugone Dunelmensi
Episcopo, 300 marcas argenti, quas in eleemosynas erogandas ipse receperat.
Respondit se a vivente Archiepiscopo totidem recepisse, & leprosis, cæcis,
claudis, mutis, pauperibus, operibusque charitatis distribuisse: & qui eas habere
voluerit, colligat (inquit) per me nunquam colligentur. Responsione Rex
accensus, saisiari jubet castellum ejus Dunelmense, affligique ipsum modis
omnibus.

Neubrigensis 370 ait, eum non pauca millia marcarum argenti in thesauris
habuisse: Regem vero, per officiales suos, inventa omnia diripuisse, non
inventa ab eis quibus data erant, extorsisse: dicentem, thesauros a quocunque
usque ad mortem repositos, solius Principis in bonis esse.
Note 370: (retour) Neub. lib. 3. c. 5.

Page 308

Pari modo egit etiam Rex cum Johanne Archidiacono ejusdem Archiepiscopi,
viro pecunioso 371.
Note 371: (retour) Neub. ibid.

Henricus Rex filius in festo S. Barnabæ Torroinnæ obiit in Castello Martel, A.
1183.

Anno 1184 372. Gilbertus de Plumtun, Miles nobilis, coram Rege & Ranulfo de
Glanvilla Justitiario Angliæ, convictus est de raptu, & suspendio judicatus.
Dum autem Wigorniæ duceretur ad patibulum, clamante populo eum justum
esse & innocentem; accurrit, in articulo suspensionis, Episcopus civitatis,
ministrisque & carnifici prohibet sub anathemate, ne die illa (erat quippe
Dominica, & festum S. Mariæ Magdalenæ) eum morti traderent. Reducto igitur
in diem crastinam, Rex interea vitam cedit, non ignarus a Glanvilla prosecutum
ex invidia, ut suspensi uxorem, filiam Rogeri Galewast, cum hæreditate ejus,
Reinero Vicecomiti suo Eboracensi in conjugem daret. A morte tamen
liberatum in carcere detinuit Justitiarius usque ad Regis obitum.
Note 372: (retour) Hoved. ib. pag. 622.

Th
Eodem anno 373 obiit Thomas filius Bernardi, qui, post decessum Alani de om
Neovilla, constitutus erat summus Justitiarius omnium forestarum Angliæ as
a Domino Rege. Quo defuncto, divisit Dominus Rex forestas suas Angliæ fili
us
in diversas partes, & unicuique partium præfecit 4 Justitiarios, viz. 2 Be
Clericos, & 2 Milites; & 2 servientes de domo & familia ipsius, custodes rn
venationis & viridis super omnes alios forestarios, tam Regis quam ar
di,
Militum & Baronum: Et misit eos placitare placita forestæ, secundum Ju
suprascriptam Assisam forestæ. Hæc Hovedenus; sed Assisa de qua stit
iar
loquitur in libro edito non habetur 374. ius
su
Note 373: (retour) Hoved. ib. pag. 624. m
m
Note 374: (retour) At Clarkenwell, an. 1184. H. 23. touching the King's going to us
Jerusalem War. pag. 108. col. 2. At Cattington, an. 1185. Regis 34. Hollings. pag. obi
111. t.

Ad primam Dominicam Quadragesimæ Rex magnum Concilium Londini Co
nci
tenuit 375: Cui aderant ipse Rex & Patriarcha Hierosolymorum; Episcopi, l.
Abbates, Comites, & Barones regni Angliæ, & Guilielmus Rex Scotiæ, & Lo
nd
David frater ejus, cum Comitibus & Baronibus terræ suæ. Consulitur de

Page 309

subsidio ferendo Terræ Sanctæ, quod dictus Patriarcha, & per Epistolam .
de
ipse Lucius Papa, votum Regis memorans & inculcans, vehementer su
flagitant. Universis autem post deliberationem placuit, quod Dominus Rex bsi
consuleret inde Dominum suum Philippum Regem Franciæ: & sic soluto dio
Te
Concilio, Dominus Rex dedit universis hominibus suis, tam Clericis quam rr
Laicis, licentiam capiendi crucem. æ
Sa
Note 375: (retour) Hoved. pag. 629. Mat. Par. pag. 137. nct
æ.

Unde factum est 376 quod Baldewinus Cantuariensis Archiepiscopus, &
Ranulfus Glanvilla Justitiarius Angliæ, & Walterus Rothomagensis
Archiepiscopus, Hugo Dunelmensis Episcop. & alii quamplures Episcopi
transmarini & cismarini, & fere omnes Comites & Barones & Milites Angliæ,
Normanniæ, Aquitaniæ, &c. crucem ceperunt.
Note 376: (retour) Hoved. ib. pag. 629.

Rex recusat coronam Jerus. Mat. Par.

Johannes
Deinde Rex 377 in die Dominica quæ vocatur Lætare Jerusalem, filius Henr.
quæ illo anno pridie Cal. Aprilis evenit, Windesoriæ fecit Rex
Johannem filium suum, Militem, & statim misit eum in Hiberniam, Hiberniæ
constituitur.
& inde eum Regem constituit.

Note 377: (retour) Hoved. ib.

Urbanus
Misit etiam hoc anno 378 Rex nuntios suos ad Urbanum Papam, & Papa Joh.
ab eodem impetravit, ut quem vellet e filiis suis in Regem coronaret coronandi
potestatem
Hiberniæ: quod Papa & bulla sua confirmavit, & coronam misit de concedit.
penna pavonis auro contextam.

Note 378: (retour) Hoved. ib. pag. 631.

A. D. 1186 379. Matildis Imperatrix moritur.
Note 379: (retour) Mat. Par.

Page 310

Cum vero res delata esset, idem Papa post Natale Domini, an. 1187.
Octavianum Cardinalem & Hugonem de Nunant ad Regem misit 380,
commisitque eis Legatiam in Hiberniam, ad coronandum ibi Johannem filium
Regis: sed Rex adhuc coronationem distulit.
Note 380: (retour) Hoved. ib. pag. 634.

12. Cal. Febr. die S. Agnetis 381, Reges Franciæ & Angliæ ex pacto Co
nv
conveniunt inter Gisortium & Trie, cum Archiepiscopis, Episcopis, ent
Comitibus & Baronibus regnorum suorum. Conventui aderat Guilielmus io
int
Archiepiscopus Tyri, qui insigni sua prædicatione, hostiles Regum animos er
commulsit invicem, eoque perduxit, ut amici facti, in illa die, de manu sua R.
crucem receperint. Ut autem ipsi gentes suæ seorsum cognoscerentur, Rex An
gli
Franciæ & gens sua susceperunt cruces rubeas; Rex Angliæ, cum gente æ
sua, cruces albas; & Philippus Comes Flandriæ, cum gente sua, suscepit &
cruces virides. Sic unusquisque ad providendum sibi & itineri suo Fr
an
necessaria, reversus est in regionem suam. ci
æ
Note 381: (retour) Hoved. ib. pag. 641. de
cr
Statutum Regis Henrici II. de itinere Terræ Sanctæ primo conditum in uc
e
Cenomannia, & sancitum denuo hic in Anglia 382. Hi
er
Note 382: (retour) Hoved. ut supra. os.
su
sci
Henricus Rex Angliæ post susceptionem crucis, (ut prædicitur) pie
Cenomannum venit, suorumque hic consilio ordinavit, prout sequitur. nd
.
Quod unusquisque decimam reddituum & mobilium suorum in eleemosynam
dabit, in subventionem terræ Jerosolymitanæ hoc anno, exceptis armis, & equis,
& vestibus militum, & exceptis equis, & libris, & vestibus, & vestimentis, &
omnimoda capella Clericorum, & lapidibus pretiosis tam Clericorum quam
Laicorum: facta prius excommunicatione ab Archiepiscopis, Episcopis,
Archipresbyteris singulis in singulis Parochiis, super unumquemque qui
decimam prætaxatam legitime non dederit, sub præsentia & conscientia illorum
qui debent interesse.

Colligatur autem pecunia ista in singulis parochiis, præsente Presbytero
parochiæ, & Archipresbytero, & uno Templario, & uno Hospitalario, &
serviente Domini Regis, & Clerico Regis, & serviente Baronis, & Clerico ejus,

Page 311

& Clerico Episcopi: Et si aliquis juxta conscientiam illorum minus dederit
quam debuerit, eligentur de Parochia 4 vel 6 viri legitimi, qui jurati dicant
quantitatem illam, quam ille debuisset dixisse, & tum oportebit illum
superaddere quod minus dedit.

Clerici autem & Milites, qui crucem acceperint, nihil de decima illa dabunt, sed
de proprio suo dominico, quicquid homines eorum debuerint ad opus illorum,
colligetur per supradictos, & eis totum reddetur.

Episcopi autem per literas suas in singulis Parochiis Episcopatuum suorum,
facient nunciari in die Natalis, & S. Stephani, & S. Johannis, ut unusquisque
decimam prætaxatam, infra purificationem B. Virginis Mariæ, penes se colligat,
& sequenti die deinceps, illis Præsentibus qui dicti sunt, ad locum quo vocatus
fuerit, unusquisque legitime persolvat.

Præterea statutum est a Domino Papa, quod quicunque Clericus vel Laicus
crucem susceperit, ab omnibus peccatis de quibus poenituerit, & confessus
fuerit, authoritate Dei & beatorum Apostolorum Petri & Pauli, liberatus est, &
absolutus.

Depositum autem est a Regibus & Archiepiscopis, & aliis principibus terræ,
quod omnes illi tam Clerici quam Laici, qui hoc iter non accipient, decimas
reddituum & mobilium suorum hujus anni, & omnium catallorum suorum, tam
in auro quam in argento, & omnibus aliis, dabunt: Exceptis vestibus, & libris,
& vestimentis Clericorum, Capellanorum, & lapidibus pretiosis tam Clericorum
quam Laicorum; & exceptis equis & armis, & vestibus militum, ad usum
proprii corporis pertinentibus.

Depositum est etiam, quod omnes Clerici, Milites, & servientes, qui hoc iter
accipient, decimas terrarum suarum & hominum suorum habebunt, & nihil pro
se dabunt.

Burgenses vero & rustici, qui sine licentia Dominorum suorum crucem
acceperint, nihilominus decimas dabunt.

Dispositum est etiam, quod nullus enormiter juret, & quod nullus ludat ad aleas
vel ad decios; & quod nullus post proximum Pascha utatur vario, vel crisio, vel
sabellina, vel escarleta: & quod omnes contenti sint duobus ferculis. Et quod
nullus aliquam mulierem secum ducat in peregrinatione, nisi forte aliquam

Page 312

lotricem peditem, de qua nulla habeatur suspicio: & quod nullus habeat pannos
decisos, vel laceratos.

Dispositum est etiam, quod quicunque Clericus vel Laicus redditus suos ante
susceptionem crucis invadiaverit, exitus hujus anni integre habeat; & transito
anno creditor redditus rehabeat, ita quod fructus quos inde receperit, in
solutione debiti computentur; & debitum post susceptionem crucis quamdiu
debitor erit in peregrinatione non usuret.

Statutum est, quod omnes Clerici & Laici, qui in hac peregrinatione
proficiscentur, possunt licite invadiare redditus suos, sive Ecclesiasticos sive
Laicos, sive alios, a Pascha cum iter arripuerint, usque ad tres annos; ita quod
creditores, quicquid de creditoribus contingat, fructus omnium reddituum quos
in vadio habebunt, a prædicto Pascha, usque ad tres annos integre percipiant.

Dispositum, est etiam, quod quicunque in peregrinatione decesserit, pecuniam
suam, quam secum in peregrinatione attulerit ad sustentationem servientium
suorum, & ad auxilium Jerosolymitanæ, & ad sustentationem pauperum
dividet, juxta consilium discretorum virorum, qui ad hoc constituentur.

Hæc omnia supradicta statuta sunt & disposita ab Henrico Rege Angliæ, in
præsentia:

Rich. fil. Regis Com. Pictaviæ.
Wil. Turon. Archiep.
Baldewini Cant. Archiep.
Walteri Rothomag. Archiep.
Johannis Ebroicens. Episc.
M. Namnetens. Episc.
Hugonis de Nunant. Cestrensis Electi.
Lisardi Sagiensis Electi.
Radulfi Andegavens. Epis.
R. Cenomanensis Episc.

Et in præsentia Baronum Andegaviæ, Cenomanniæ & Turonorum apud
Cenomannum.

Vide hæc non tam integre apud Neubrig. lib. 3. cap. 22. p. 289.

Page 313

Concilium Gaintingtoniæ de cruce suscipienda, A. D. 1188 383.
Note 383: (retour) Hoved. pag. 642. Gervas. Par. Hollinsh.

Tertia Cal. Februarii Rex in Angliam revertitur; & statim postea magnum
celebravit Concilium Episcoporum, Abbatum, Comitum & Baronum, &
aliorum multorum tam Clericorum quam Laicorum, apud Gaintington 384. Ubi
in publica audientia recitari fecit omnia supradicta capitula quæ constituerat (in
Cenomannia) de cruce capienda. Quibus recitatis, Baldewinus Cantuariensis
Archiepiscopus, & Gilbertus Roffensis Episcopus, ejus Vicarius, mirifice
prædicaverunt illo die, coram Rege & Principibus suis verbum Domini, &
salutiferæ crucis mysterium; ad quorum prædicationem multi tam Clerici quam
Laici crucem receperunt.
Note 384: (retour) Al. Gaintington 8 vel 9 milliaria a Nortampt.

Et tunc Dominus Rex misit servientes suos Clericos & Laicos per singulos De
ci
Comitatus Angliæ ad decimas colligendas secundum prædictam m
præordinationem in terris suis transmarinis constitutam. Sed de singulis æ
urbibus totius Angliæ fecit eligi omnes ditiores, viz. de Londonia 200, & col
lig
de Eboraco 100, & de aliis urbibus secundum quantitatem earum, & fecit ent
omnes sibi præsentari diebus & locis statutis, de quibus cepit decimam ur
mobilium suorum, secundum æstimationem virorum fidelium, qui pr
o
noverant redditus & mobilia eorum. Si quos autem invenisset rebelles, iti
statim fecit eos incarcerari, & in vinculis teneri, donec ultimum ne
re
quadrantem persolverent. Hi
er
Similiter fecit de Judæis terræ suæ, unde inæstimabilem sibi acquisivit os
pecuniam. ol.

Deinde misit Hugonem Dunelmensem Episcopum, & alios Clericos & Laicos
ad Willielmum Regem Scottorum pro decimis colligendis 385 in terra sua: quo
audito, Rex Scotiæ occurrit eis inter Wrec & Brigeham in Loenas, & non
permittens eos terram suam pro decimis colligendis intrare, obtulit se daturum
Domino suo Regi Angliæ quinque millia marcarum argenti, pro supradictis
decimis, & pro castellis suis rehabendis, sed Rex Angliæ facere noluit.
Note 385: (retour) Hoved. pag. 642.

Page 314

Gil
Eodem anno 386 Gilbertus de Ogerstan frater Templi, a Domino Rege be
Angliæ electus & constitutus cum aliis tam Clericis quam Laicis ad rtu
decimas colligendas, deprehensus est in latrocinio, quem cum Dominus s
de
Rex ratione judicii damnare posset: tamen tradidit eum Magistro Templi Og
Londoniarum, ut secundum ordinis sui statum tractaretur; quem Magister ers
Templi suscipiens, vinculis mancipavit, & diversis poenis afflixit. ta
n
in
Note 386: (retour) Hoved. pag. 649.
lat
ro
Curia de Suffliete dicit & parata est probare, quod tempore Domini Va cin
rio
Gi. Episcopi 387 venit quidam homo Parmentarius nomine, & furatus ru
io
de
est bladum nocte de granario Monachorum in Suffliete, cum quo m pr
fur
blado captus est & in eadem curia incarceratus, & habuit judicium tor
eh
en
suum in eadem curia de Suffliete, scil. quod ivit ad aquam apud u su
Suttune, & fuit mundus. Et tunc fuit Coronarius Domini Regis m s
po
Osbernus Monachus, qui præsens fuit ad illud judicium faciendum. en
pu
nit
a ur.
Note 387: (retour) Gilbertus Glanvil. consecratus est Episcopus Roffensis 29. in
Septemb. 1185. id est. 31 Hen. II. & decessit 24. Junii 1214. id est, 16. R. Su
Johannis Concionatus est crucem apud Gaintington paulo post 3. Cal. Feb. an. ffli
1188. 34. Hen. II. ete
.
Item contigit in eadem villa, quod quidam faber, Jordanus nomine,
furatus est pannos Walderi fabri, cum quibus pannis captus est & ligatus in
curia de Suffliete, sed quia negavit contra omnes, recessit quietus per judicium
curiæ, & abjuravit patriam: Et ibi fuit idem Osbernus Coronarius Domini
Regis.

Item duæ mulieres venerunt in villam de Suffliete, quæ furatæ fuerant multos
pannos in villa de Croindone, & secuti sunt eas homines ejusdem villæ de
Croindone, quorum pannos furtive apportaverant usque in villam de Suffliete,
& ibi captæ fuerant & incarceratæ, & habuerunt judicium suum in curia de
Suffliete, ad portandum calidum ferrum, quarum una fuit salva & altera
damnata, unde submersa fuit in Bikepole. Et hoc totum contigit tempore
Gilberti Domini Episcopi. Et in quolibet judicio fuerunt Coronarii Domini
Regis. Et Paulus de Stanes fuit tunc Cacherellus de hundredo de Acstane. Et
per totum illud tempus Robertus de Hecham Monachus fuit Custos de Manerio
de Suffliete, & ad mulieres judicandas fuit Dominus Henricus de Cobeham, &
alii plures homines discreti de patria. Ex vet. MS. seu Rentale Roff. Ecclesiæ.

Page 315

Cum prædones Danorum Frekeham & Iselham, quod Rex Alvredus dedit,
spoliando vendidissent, S. Dunstanus illud eripuit, & Ecclesiæ Roffensi
restituit. Idem Sanctus Ethelredum Regem, fratrem Sancti Edwardi Martyris, a
vastatione Ecclesiæ Roffensis (nescio qua causa furibundus Rex quam
conceperat) C. lib. prohibuit 388.
Note 388: (retour) Ita MS. Spelmanni, sententia non completa.

Sub hac tempestate edita videtur lex quædam ad Normannorum Le
x
cohibendam insolentiam. Sic enim liber Prioratus S. Petri de Dunstaple co
389
. Henricus Rex II. dedit Hugoni de Curnay manerium de Houcton cum ntr
a
omnibus pertinentiis, tenendum in forma qua ipse illud tenuit & habebat. or
Mox autem post hæc Hugo de Curnay, per legem contra Normannos in ma
Anglia editam, ab Anglia exulabat: & Dominus Rex omnes terras ejus pro nn
os
beneplacito suo dedit, &c. Sententiam legis non reperio: terras autem lat
Hugonis de Cornaco proditoris, Rex Johannes dedit Johanni Marescallo a.
390.

Note 389: (retour) Lib. Dunstap. tit. Houston, cap. 1.

Note 390: (retour) A Britanno, pag. 347.

Piissimus Rex Angliæ Stephanus obiit 9. Cal. Novemb. &c. infra. Obiit Vit
a
Anastasius Papa, successit Adrianus Anglicus. Nactus Angliæ regnum He
Henricus, servos, spurios, caligarios, cubiculi, mensæ, regno præfecit; & nri
ex eis Quæstores, Prætores, Proconsules, Tribunos, Municipes, ci
a
Forestarios, super provincias constituit. Illustres ignominiis oneratos, sed Ra
cæteris rebus vacuos, patrimoniis omnino privavit, vel subdole portionibus du
detractis decrustando sensim adnichilavit. Ex cubiculariis & aulæ lp ho
nugatoribus Episcopos, Abbates, factos authoritate propria, ad officium Ni
apparitorum revocavit: & quem præsulem crearat ex præside, in gr
præsidatum recreavit ex præsule. Monasteriis vacantibus sollicite ode
disposuit, non qualiter beatus Gregorius subarando, sed quomodo Vectius scr
qui monumentum patris exarando coluit. Abbates ypodromos & canum ipt
custodes fecit. Possessiones Ecclesiarum confiscavit, & quas ipse Deo a.
imprudenter obtulit, impudens revocavit. Episcopis testamentum facere
permisit, sed relicta Ecclesiæ callide subtraxit, relicta privatis violentius eripuit.

Nulli intra metas forestæ habitanti in locis propriis aut virgas colligendi, aut
sylvestria & invia in agriculturam agendi, potestatem concessit sine forestariis.

Page 316

Legem quoque de forestis inauditam dedit, qua delicti alieni immunes perpetuo
mulctabuntur, cum decessores nulla linea sanguinis contigerit. Illustribus
uxores ducere, filias nuptui dare præter Regis conscientiam inhibuit, &
transgressores tanquam reos læsæ majestatis punivit. Hæredes omnium quos
avus suus extulerat, & qui ei in subigenda Anglia constanter assistebant,
cognatos quoque suos, tanquam aspides exosos habuit. Corruptor pudicitiæ, &
avum sequens in flagitiis, primo in sponsas, post in filias Procerum illecebras
exercens, consortia hominum declinans, sub tectis & scopulis inviis se sæpe
deperdidit, filios ad idem invitans. Reginam, ut liberius stupris vacaret, per
quam crebro satyrion accepit, in domo carceris inclusit.

Nulli fidem servans fratres misere vitam finire coegit, immemor Sacramenti
præstiti præsente patris corpore.

Nullo quæstu satiatus abolitis antiquis legibus singulis annis novas leges quas
assisa vocant edidit 391. Danegeldum avitum innovavit. Judæorum Legem
Christianismo præposuit, & eis succedens usuras capiendo judaizabat.
Note 391: (retour) Il faut toujours se défier des portraits que les anciens Historiens
Anglois ont fait des Princes qui ont succédé au Conquérant, & qui ont maintenu en
Angleterre les Coutumes Normandes. Il n'est pas concevable comment une Nation
éclairée qui suit ces Coutumes, préfère encore actuellement d'en rechercher
l'interprétation dans les Loix antérieures à la Conquête qui n'y ont nul rapport, à
l'avantage qu'il y auroit à consulter pour l'intelligence de ces Coutumes les Loix
Françoises, d'où ces Coutumes sont dérivées. Si les Anglois n'aiment point à se
rappeller l'époque où ils ont été soumis à un Duc de Normandie, qu'ils ne laissent
donc plus subsister parmi eux aucune trace des Loix dont il leur a fait subir le joug.
Voyez ce qu'a pensé Rapin de Thoiras de Henri II, Hist. d'Anglet. 2e vol.

Episcopos contra fidem orthodoxam jurare compellens: Clericos ad sanguinis
judicium & duplicem contritionem attrahere. Expulso beato Thoma
consanguineos ejus & Commessarios proscripsit, ipso in Ecclesia interfecto,
persecutoribus ejus patrocinium præstitit. Laicos apostatare compulit. Juratus se
tria Monasteria constructurum duos ordines transvertit, personas de loco ad
locum transferens: Meretrices alias aliis Cenomanicas Anglis substituens.
Aurum & argentum sub voti prætextu in truncos convertit de XX solidis duos
denarios extorquens, & in hoc facinus Regem Francorum induxit; sicut &
cunctis Principibus Christianum nomen profitentibus auctor mali & exemplar
inauditi fuit flagitii. Consanguineos in tertio gradu connubere mos illi
celeberrimus. Corruptus a Ricardo Archiepiscopo monetam corrumpi permisit,
corruptores tandem suspendio decedere compellens, avibus coeli, piscibus

Page 317

fluminum, bestiis terræ carnem eorum dedit, & sata pauperum, loca pascuæ
fecit. Causam fidei læsæ & advocationis Ecclesiarum in Curia decidi constituit.
Electionis jus ita declinavit, quod toto regni sui spatio nec unus ex millibus
canonice sit promotus. Vulgus inauditum manibus & pedibus truncavit.
Comites & Episcopos in servitutem fossandi; & cæterorum operum servilium
coegit. Tributarius exteris, in domesticos prædo, Scutagiis, recognitionibus, &
variis angarium alluvionibus, fere omnes depressit. Omne jus populi vitæ fori
denunciavit. Scripta authentica omnium enervavit, libertatibus omnium
insidians quasi e specula.

Solotenus egit innoxiorum municipia, filias miseræ conditionis corruptas, &
oppressas copulans clarissimis. Hæredes omnes mechanicos creavit. Servis
generosas copulans, pedaneæ conditionis fecit universos. Hæreditates retinuit
aut vendidit. Fortunam semper in exitu præter duos annos vitæ ultimos blandam
expertus.

Ex inaucta ei insolentia nihil intemeratum reliquit, nihil intactum præteriit & in
auro aurum esuriebat, sitiebat, anhelabat, & crescentem auri cumulum vincebat
avaritia. Oratorium ingressus picturæ aut susurrio vacabat, horas regulares
quasi aconitum fugiebat. Presbyteros noxios compeditos habuit in vinculis,
nullam distinctionem habens Clerici aut rustici, Abbatis vel cerdonis, Monachi
vel pedanæ, in causis differendis cavillacissimus, ut sæpe jus venderet.
Episcopatus vacantes electione suspendit; ut eis diutius abuteretur, & cum prius
debeant Clerici & Monachi in Episcopos & Abbates canonice eligi, quam
consecrari vel benedici; hodie prius in Anglia consecrantur & benedicuntur,
nunquam enim eliguntur: Sed a Laicis intruduntur inter eligentes serens
discordias, quod ei etiam inter filios consuetissimum, ut factionem propriam
aliena malignitate obnubilaret & hæc ei causa excidii præcipua.

Hucusque protaxit hanc Chronicam Magister Radulfus Niger, qui accusatus
apud prædictum Principem, & in exilium pulsus; ob expulsionis injuriam
atrociora quam decuit de tanto & tam serenissimo Rege mordaci stylo
conscripsit, magnificos ejus actus quibus insignis ubique habebatur reticendo,
atque prava ejus opera absque alicujus excusationis palliatione replicando cum
pleraque de his quæ commemoravit in pluribus articulis aliquantulam
admittant excusationem; si gestorum ejus intentio justo libramine ponderetur;
si regiæ potestatis lubrica libertas pensetur, quæ cunctis potentibus dat licere
quodlibet, quorum vitiis facile favent inferiores, prompti ad adulandum, cum &
impunitas præstet audaciam, divitiæ vero acuant & accendant culpam.

Page 318

Hoc auctarium adjecit Radulfus Coggeshalus Abbas Cisterciensium qui ad
Radulphi Nigri Chronicon ad A. D. 1113. porrectum 116. annorum appendices
fecit. V. Baleus.

RICHARDUS. I.

Episcopi & Clerus reliquus Regem solenni processione a thalamo ducunt in
Ecclesiam ad altare; positisque illic sacrosanctis Evangeliis cum plurimorum
sanctorum reliquiis: Rex coram Clero & populo juravit. Re
x
jur
Quod pacem, honorem, & reverentiam, omnibus diebus vitæ suæ portabit at.
Deo & sanctæ Ecclesiæ & ejus ordinatis. Juravit etiam; quod populo sibi
commisso rectam justitiam exercebit, & quod malas Leges & iniquas
consuetudines, si aliquæ fuerint in regno suo, delebit, et bonas observabit.

Præstito hoc sacramento inungitur, regalibusque deinceps indutus vestimentis
ab Archiepiscopo coronam accepturus, conjuratus est ex parte Dei, &
prohibitus.

Ne hunc honorem accipere præsumat, nisi mente habeat sacramenta Co
ro
tenere, quæ fecit: Respondens vero se per auxilium Dei, bona fide na
observaturum omnia supradicta; coronatus est. tur
.
Concilium apud Pipewel, An. Dn. 1189. Reg. 1. 392
Note 392: (retour) Hoved. pag. 658.

Post coronationem suam (viz. in Crastino exaltationis S. Crucis) venit Rex ad
Abbatiam de Pipewel, & congregatis ibi Baldwino Cant. Archiep. & Waltero
Rothomagensi Archiepiscopo; & Johanne Dublinensi Archiepiscopo, &
Formale Trevirensi Archiepiscopo--cæterisque Angliæ Episcopis, & Albino
Fernensi Episcopo, & Concerde Hegibonensi Episcopo, & Abbatibus &
Prioribus fere totius Angliæ; plurimas contulit Episcopales & Ecclesiasticas
dignitates.

Page 319

Ra
Deposuit 393 a Ballivis (id est officiis) suis, Ranulphum de Glanvilla n.
Justitiarium Angliæ, & omnes fere Vice-comites Angliæ, & ministros de
eorum, gravesque eis redemptiones imposuit. Exposuit autem omnia Gl
an
venditioni (ut Hierosolymitano se itineri affluentius expediret) Comitatus, vill
Vicecomitatus, Castella, Villas, prædia, immunitates privilegia; a
perceptisque ab Hugone Dunelmensi Episcopo 1000 Marcis argenti 394, de
po
eum & Guilielmum Comitem Albemarliæ constituit summos Angliæ nit
Justitiarios, & associavit eis in regimine regni, Willielmum Marescallum, ur.
& Gaufridum filium Petri, & Willielmum Bruera & Robertum de
O
Wihtefeld, & Rogerum filium Remfredi. m
ni
a
Generale Concilium Londoniis 395 sub Novembri in auxilium Terræ ve
sanctæ. An. Dom. 1189. nd
it.
Note 393: (retour) Mat. Par. pag. 148.

Note 394: (retour) Hoved. pag 658.

Note 395: (retour) Al. Westm.

Re
Mense Octobris 396 Rothrodus Comes de Pertico & alii Nuntii Philippi x
Regis Franciæ, venerunt in Angliam ad Richardum Regem Angliæ &
dicentes, quod Rex Franciæ in generali Concilio Parisiis juraverat, tactis Pr
oc
sacrosanctis Evangeliis, & omnes Principes regni sui qui Crucem Domini ere
susceperant, quod Deo volente immutabiliter erunt apud Vizeliacum 397 ad s
Clausum Paschæ; inde Jerosolymam ituri; & in testimonium illius nu
nci
sacramenti Rex Franciæ misit Regi Angliæ chartam suam petens ab eo ut an
ipse & Comites, & Barones sui facerent illi simili modo securum, quod ad t
se
eundem terminum essent apud Vizeliacum 398. die
m
Note 396: (retour) Hoved. ib. pag. 660. Mat. Par. pag. 149. &
loc
Note 397: (retour) Al. Nize. u
m
Note 398: (retour) Al. Nize. co
nv
Hinc factum est quod Richardus Rex Angliæ, & Comites, & Barones Re eni
x tus
sui qui crucem susceperant in generali Concilio constituti apud & jur
Londonias 399 juraverunt, tactis sacrosanctis Evangeliis, quod per Pr ass
oc e.
auxilium Dei immutabiliter venirent Vizeliacum in Clausum Paschæ, ere
parati inde iter Jerosolymitanum arripere; & prædictus Comes de s

Page 320

Pertico & cæteri Nuncii Regis Franciæ hoc idem juraverunt in animam An
gli
Regis Franciæ coram Rege Angliæ in Concilio illo, & Willielmus æ
Marescallus, & quidam alii hoc idem juraverunt in animam Regis Angliæ, ob
coram Nunciis Regis Franciæ in eodem Concilio, & misit inde Chartam vio
s
suam Regi Franciæ. se
dat
Note 399: (retour) Al. Westm. ur
os
Le jur
Hoc Anno mense Nov. 400 Johannes Anagninus Cardinalis Legatus a gat an
latere Clementis Papæ III. ad litem componendam inter Baldewinum us t.
Cantuar. Archiepisc. & Monachos S. Trinitatis Cantuariæ: Doveriam sis
cit
applicans, a Rege prohibetur injussus progredi. Rex interea ur
Cantuariam proficiscitur, & re composita, accersitus illuc Cardinalem &
fastu regio excepit. Sed illusum atque ægre hæc ferentem relegavit. ill
us
us
Note 400: (retour) Hoved. pag. 661.
re
mi
Ligantia pro regno Scotiæ relaxatur. An. Dom. 1189. ttit
ur.
Eodem anno Mense Novemb. 401 Gaufridus Eboracensis electus una cum Re
x
Baronibus Eboracensis Scyræ, & Vicecomite Eboraci, per mandatum Sc
Domini Regis perrexit usque ad aquam de Twede, & ibi recepit oti
æ
Willielmum Regem Scottorum, & exhibuit ei honorem debitum, & ex
securum conductum usque ad Regem Angliæ. Venit igitur Cantuariam Rex cip
Scottorum, Mense Decembris ad Regem Angliæ, & fecit ei Homagium pro itu
r.
dignitatibus suis habendis ia Anglia, sicut Malcolmus frater suus habuit. Et
Richardus Rex 402 Angliæ reddidit ei Castellum de Rokesburgh & Ho
Castellum de Berwic libera, & quieta; & eum, & omnes hæredes suos, ma
gi
clamavit liberos, & quietos ab ipso, & Regibus Angliæ in perpetuum, de u
omni ligantia, & subjectione de regno Scotiæ; & pro hac redditione m
fac
Castellorum suorum, & pro quieta clamantia fidelitatis, & ligantia de it
regno Scotiæ, & pro Charta Richardi Regis Angliæ inde habenda, pr
Willielmus Rex Scottorum dedit Richardo Regi Angliæ decem millia o
dig
marcarum Esterlingorum. Unde Richardus Rex Angliæ fecit Chartam nit
suam hac forma. ati
bu
Note 401: (retour) Hoved. pag. 662. s
in
Note 402: (retour) Mat. Par. pag. 149. An
gli
a.

Page 321

Charta Richardi Regis Angliæ de libertatibus Willielmo Scottorum Regi
concessis.

Richardus Dei gratia Rex Angliæ, Dux Normanniæ & Aquitaniæ Comes Ca
ste
Andegaviæ Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, Comitibus, & lla
Baronibus; Justitiariis, & Vicecomitibus, & omnibus ministris suis totius ei
Angliæ; ballivis & fidelibus suis salutem. Sciatis Nos charissimo re
dd
consanguineo nostro Willielmo, eadem gratia Regi Scottorum reddidisse un
Castella sua Rokesburk & Berwic tanquam ejus propria, jure hæreditario tur
ab eo & hæredibus suis in perpetuum possidenda. .

Præterea quietavimus ei omnes Conventiones & pactiones quas bonæ Pa
cta
memoriæ bonus pater noster Henricus Rex Angliæ per novas Chartas, & fra
per captionem suam extorsit; ita videlicet ut nobis faciet integre & plenarie tri
quicquid Rex Scottorum Malcolmus frater ejus antecessoribus nostris de s
rel
jure fecit, & de jure facere debuit. ax
an
Et nos ei faciamus quicquid antecessores nostri, prædicto Malcolmo Ju tur
s .
de jure fecerunt, & de jure facere debuerunt; scilicet in conductu & ho
de veniendo in Curiam, & in morando in Curia, & redeundo a Curia, spi
& in procurationibus & in omnibus libertatibus & in dignitatibus & tal
ita
honoribus eidem jure debitis, secundum quod recognoscetur a tis
quatuor Proceribus nostris ab ipso Willielmo Rege electis; & a co
quatuor proceribus aliis a nobis electis. nfi
rm
at
Si autem fines sive Marcias regni Scotiæ aliquis nostrorum M ur.
ar
hominum postquam prædictus Rex Willielmus a patre nostro ci
captus fuerit, usurpaverat injuste; volumus ut integre æ
restituantur, & ad eum statum reducantur quo erant ante ejus us
ur
captionem. pat
æ
Præterea de terris suis quas haberet in Anglia, seu Su res
a tit
Dominicis, seu feodis, scil. in Comitatu Huntondoniæ, & in om uu
omnibus aliis in ea libertate & plenitudine possideat, & ni nt
hæredes ejus in perpetuum, qua præfatus Rex Malcolmus ai ur.
n
possedit, vel possidere debuit, nisi jam prædictus Rex An
Malcolmus, vel hæredes sui aliquid postea infeodaverint: gli
Ita tamen quod si aliqua postea infeodata sunt, ipsorum a
ex
infeodorum servitia, ad eum vel ejus hæredes pertineant. co

Page 322

Et si quid pater noster prædicto Willielmo Regi Scottorum donaverit, nc
ed
ratum, & firmum habere volumus. un
tur
Et terram quam Pater noster præscripto Regi Willielmo donavit in eadem .
libertate qua ipsam ei dedit, ipsum & hæredes suos perpetuo jure possidere
volumus.

Reddidimus etiam ei ligantias hominum suorum quas Pater noster receperat &
omnes Chartas quas Pater noster de illo habuit per captionem suam.

Cum ligantiis
Reddidimus etiam ei ligantias hominum suorum, & omnes hominum suorum
Chartas quas Dom. Pater noster de eo habuit per captionem & Chartis.
suam. Et si aliquæ aliæ forte per oblivionem retentæ, aut
inventæ fuerint, eas penitus carere viribus præcipimus.

Ipse autem ligius homo noster devenit de omnibus terris, de quibus, Ho
ma
antecessores sui antecessorum nostrorum ligii homines fuerunt, & nobis & gi
hæredibus nostris fidelitatem juravit, testibus his Baldewino Cantuar. u
Archiepiscopo, & Waltero Rothomagensi T. Dublin. Archiepisc. Hugone m
fec
Dunelmensi, & Johanne Northwicensi, & Henrico Saresbiriensi, & it
Hugone Lincolniensi, & Godefrido Wintoniensi, & Gileberto Roffensi, & &
Reginaldo Bathoniensi, & Hugone Coventrensi, & Willielmo Wigorniensi fid
elit
Episcopis; & Alienor. matre Regis, & Johanne Comite Moretonis fratre ate
Regis & multis aliis. m.

Ut autem ratum & firmum sit istud & perpetuum præsenti Charta & sigillo
nostro id roboravimus: Testibus B. Cantuar. W. Rothomag. T. Dublin.
Archiepis. H. Dunelm. H. Linc. C. Winton. H. Sar. Reg. Bathon. Episc. Domino
J. fratre nostro. R. Com. Leicestr. H. Com. Warenn. H. Bard. Steph. de longo
campo dapifero nostro & aliis multis v. die Decembris. Datum per manum
Willelmi Eliensis Clerici Cancellarii nostri apud Cantuar. regni nostri anno
primo.

Rex 403 plurimos Comitatus, terras, libertates, & privilegia concedit, magnam
inde cogens vim pecuniae; tradiditque Willielmo Eliensi Episcopo Cancellario
suo & uni Justitiariorum Angliæ, unum de sigillis suis per quod fieri præcepit
mandata sua in regno.

Page 323

Note 403: (retour) Hoved. pag. 663.

Compositis domi negotiis XI die Decemb. feria secunda, transfretavit a
Dorobernia usque ad Caleis in Flandria, Hierosolymam profecturus; magnum
suum sigillum, quod Malo Catulo Vicecancellario suo credidit secum deferens.

Forma Pacis inter Reges Franciæ & Angliæ Hierosolymas profecturos. An.
Dom. 1190. Reg. 1.
Re
Philippus 404 Rex Franciæ & Richardus Angliæ Hierosolymas una ge
profecturi, Die S. Hilarii ad vadum S. Remigii colloquium ineuntes, s
pacem inter se & regna sua, scriptis, sigillis, & sacramentis suis pa
cis
confirmant; jurant pariter regni utriusque Proceres; sed Archiepiscopi, & cu
Episcopi in verbo solummodo veritatis, ejusdem pollicentur nt
observationem. ur.

Note 404: (retour) Hoved. pag. 664.

Quod uterque illorum (Regum) honorem alterius servabit, & fidem ei Fi
de
portabit de vita, & membris & terreno honore suo, & quod neuter eorum m
alteri deficiet in negotiis suis; sed Rex Franciæ juvabit Regem Angliæ, ad jur
terram suam defendendam, ac si ipse vellet civitatem suam Parisiis an
t
defendere, & si esset obsessa; & Richardus Rex Angliæ juvabit Regem &
Franciæ ad terram suam defendendam, ac si ipse vellet Civitatem suam m
Rothomagi defendere, si obsessa esset. ut
uu
m
Comites autem & Barones utriusque regni juraverunt: au
xil
Pr iu
Quod a fidelitate Regum non discedent, nec guerram movebunt ullam m.
oc
in terris illorum, quamdiu ipsi fuerint in peregrinatione sua. ere
s
Et Archiepiscopi, & Episcopi firmiter promiserunt in verbo veritatis; fid
em
juraverunt, inquit Parisius. &
pa
Quod in transgressores hujus Pacis & Conventionis, sententiam Ep ce
isc m.
anathematis dabunt. opi
ex
Præterea prædicti Reges statuerunt: co
m
m
un

Page 324

Quod si alter illorum decessisset in peregrinatione Jerosolymitana, Re ica
ge bu
alter qui vixerit, pecunias defuncti, & gentes habebit, ad servitium s nt
Dei faciendum. inv tra
ice ns
Ali m gr
Mat. Paris Regum sacramenta separatim sic refert. su ess
a
for cc or
Ego Philippus Rex Francorum, Richardo Regi Anglorum bonam ma ed es.
fidem servabo, ut fideli meo & amico, de vita, & membris, & sa ent
cr .
honore terreno 405. am
ent
Note 405: (retour) Mat. Par. pag. 150. i
eo
Ut ego Rex Anglorum Richardus, idipsum Regi Francorum ru
m.
facere promitto de vita & membris, ut Domino meo & amico.

Willielmus 406 Episcopus Eliensis Justitiarius Angliæ, & Cancellarius Eq
ui
cepit ad opus Dom. Regis de unaquaque Civitate Angliæ, duos Palefridos, ca
& duos summarios (i. equos clitellarios) de auxilio; & de unaquaque pti
ad
Abbatia Angliæ, unum palefridum & unum summarium; & de unoquoque au
manerio Regis, unum Palefridum, & unum summarium. xil
iu
Note 406: (retour) Hoved. pag. 665. Mat. Par. pag. 151. m
Re
Ju gis
Post Purificationem 407 accersitis plurimis Episcopis & Johanne stit .
Comite Moretonii fratre suo de Anglia in Normanniam, Rex consilio iar
eorum divisit Justitiariam Angliæ in duo Officia. Constituit nempe ia
An
Will. Episcopum Eliensem Cancellarium suum summum Justitiarium gli
Angliæ; & concessit Hugoni Dunelmensi Episcopo Justitiariam a æ
fluvio Humbri usque ad terram Regis Scotiæ. div
idi
tur
Note 407: (retour) Hoved. pag. 664.
in
2.
Et fecit Gaufridum Eboracensem electum & Johannem Comitem Fr
atr
Moretonii fratres suos, jurare quod Angliam non intrarent infra es
tres annos proximo sequentes, nisi per licentiam illius. Sed Re
relaxavit Johanni hoc sacramentum, novo præstito: Quod gis
abj
fideliter ei serviret. ur
an
Breve Regis de obediendo Guilielmo Episcopo Eliensi t
An
Justitiario, Cancellario, &c. gli

Page 325

Richardus Dei gratia, &c. Omnibus fidelibus suis per Angliam constitutis am
.
salutem 408.
Note 408: (retour) Mat. Par. pag. 152.

Mandamus vobis & præcipimus quod sicut Nos & regnum nostrum diligitis, &
vos ipsos, & omnia quæ possidetis, sitis omnino intendentes dilecto & fideli
Cancellario nostro Eliensi Episcopo, super omnibus quæ ad nos spectant, & pro
ipso faciatis, sicut pro nobis faceretis, si essemus in regno, de omnibus quæ
vobis ex parte nostra direxerit. Teste meipso apud Baionam.

Adjungam si placeat Bullam Clementis Papæ, qua Legationis donatus est
Potestate 409.
Note 409: (retour) Mat. Par. pag. 151.

Clemens Episcopus servus servorum Dei, salutem & Apostolicam
Benedictionem. Juxta commendabile desiderium charissimi in Domino filii
nostri Richardi illustris Anglorum Regis fraternitati tuæ legationis officium in
tota Anglia & Wallia tam per Cantuariensem quam per Eboracensem
Archiepiscopatum, & in illis Hiberniæ partibus in quibus nobilis Vir Johannes
Comes Moretonii, frater ipsius Regis potestatem habet & dominium authoritate
Apostolica duximus comittendum. Datum Nonis Julii, Pontificatus nostri anno
tertio.

Vide formam aliam apud Mat. Par. Anno 1195. pag. 172. ubi Hubertus Cantuar.
Archiepiscopus Legatus constituitur.
410Rex Ju
ad Chinonem in Andegavia constituit Girardum Anxienensem stit
Episcopum, & Bernardum Episcopum Baioniæ 411, & Robertum de Sabul iar
412 ii
& Richardum de Canvil, & Will. de Forz. 413 de Ulerum, ductores & &
constabularios (Justitiarios inquit Parisius) totius navigii sui, quod in du
terram navigii Suliæ iturus erat; & tradidit eis Chartam suam in hac forma. cto
res
Note 410: (retour) Hoved. pag. 666. na
vig
Note 411: (retour) Al. de. Baruia. ii
Re
Note 412: (retour) Al. Sabulis. gis
.
Note 413: (retour) Al. Foret.

Page 326

Charta Richardi Regis Angliæ de statutis illorum, qui per mare itinerant 414.
Note 414: (retour) Hoved. pag. 666, Mat. Par. pag. 151.

Richardus Dei gratia Rex Angliæ & Dux Normanniæ & Aquitaniæ & Comes
Andegaviæ, omnibus hominibus suis Jerosolymam per mare ituris, salutem.
Sciatis nos, de communi proborum virorum consilio, fecisse has justitias
subscriptas.

Qui hominem in navi interfecerit, cum mortuo ligatus projiciatur in mare.

Si autem eum ad terram interfecerit, cum mortuo ligatus in terra infodiatur.

Ferrum stringens
Si quis autem per legitimos testes convictus fuerit, quod vel sanguinem.
cultellum ad alium percutiendum extraxerit; aut quod alium
ad sanguinem percusserit, pugnum perdat.

Si autem de palma percusserit, sine effusione sanguinis; tribus vicibus Pa
lm
mergatur in mari. a
fer
Si quis autem socio opprobrium, aut convitia, aut odium Dei Co ien
nvi s.
injecerit; quot vicibus convitiatus fuerit, tot uncias argenti ei det. tia
tor
Latro autem de furto convictus, tondeatur ad modum campionis, La .
tro
& pix bulliens super caput ejus effundatur, & pluma pulvinaris .
super caput ejus excutiatur ad cognoscendum eum, & in prima
terra qua naves applicuerint, projiciatur. Teste me ipso apud Chinonem.

Præterea idem Rex præcepit in alio brevi suo; ut omnes homines sui, qui Ob
edi
per mare essent ituri, obedirent dictis & præceptis prædictorum ent
Justitiariorum navigii sui. ia.

Et refert Parisius ipsum fecisse constitutiones istas sacramento confirmari. Sa
cr
am
Concordia & Statuta Philippi Franciæ, & Richardi Angliæ Regum apud ent
Messinam in Sicilia facta 415 . u
m.
Note 415: (retour) Hoved. pag. 675.

Page 327

Octava die Octobris Rex Franciæ & Rex Angliæ, coram Comitibus & Re
ge
Baronibus suis & Clero, & populo juraverunt super reliquias Sanctorum. s
jur
Quod alter alterum & exercitum ejus in peregrinatione illa, in eundo, & an
t
redeundo, bona fide custodiret. m
ut
Et Comites & Barones hoc idem juraverunt se firmiter & inconcusse Id ua
em m
servaturos. Pr tut
oc ela
Deinde prædicti Reges per voluntatem & consilium totius exercitus ere m.
s.
peregrinorum statuerunt:

Quod omnes peregrini, qui in via hujus peregrinationis moterentur; de omnibus
armaturis & equitaturis suis, & de vestibus quibus usuri erant, pro voluntate sua
disponant, & de medietate possessionum suarum, quas secum habent in via,
similiter pro arbitrio suo faciant, dummodo nihil in patriam suam remittant.

Relaxatio Wrecci Maris 416.
Note 416: (retour) Hoved. pag. 678.

Richardus Rex jam expertus calamitates naufragorum; pro amore Dei, & salute
animæ suæ & parentum suorum, quietum clamavit in perpetuum Wrec per
totam terram suam citra mare & ultra, statuens:

Quod omnis naufragus qui ad terram vivus pervenerit, omnes res suas liberas &
quietas habeat.

Si autem in navi mortuus fuerit, filii vel filiæ, fratres vel sorores ejus habeant
res suas, secundum quod ostendere poterunt se esse propinquiores illius
hæredes.

Hanc autem quietam clamantiam de Wrec fecit Richardus Rex Angliæ; &
Charta sua confirmavit anno 2. regni sui, mense Octobris, apud Messinam,
coram Waltero Rothomagensi, & Gerardo Anxiensi Archiepiscopis, & Johanne
Ebroicense, & Bernardo Baoniensi Episcopis, & multis aliis tam Clericis quam
Laicis de familia Regis Angliæ; & Charta illa tradita fuit per manum Rogeri
Mali Catuli Vicecancellarii Regis.

Page 328

Will. Eliensis Episcopus Apostolicæ sedis Legatus, Dom. Regis Gr
av
Cancellarius, & totius Angliæ Justitiarius; plebem Angliæ sibi es
commissam, gravibus exactionibus premebat 417. ex
act
Note 417: (retour) Hoved. pag. 680. io
ne
s.
Concilium habitum Londoniis contra Eliensem Episcopum Cancellarium
& Justitiarium Angliæ. An. Dn. 1191.

Tertia die 418 proxime post Octavas S. Michaelis, Johannes Comes Co
nv
Moretonii frater Regis, & Walterus Archiepiscopus Rothomagensis, & ent
omnes Episcopi, & Comites & Barones, & Cives Londonienses cum illis, us
Pr
convenerunt in atrio Ecclesiæ S. Pauli. oc
er
Note 418: (retour) Hoved. ib. pag. 701. V. Epist. Hug. Coventrens. Episc. pag. 703. u
m.
Gravissime hic queritur de Guilielmo Eliensi Episcopo, Justitiario Qu
ere
Angliæ, Cancellario Regis, & Legato Romano. Inter alia, la
de
De injuriis quibus affecisset Gaufridum Archiepiscopum inj
uri
Eboracensem fratrem Regis, & Hugonem Episcopum Dunelmensem. is.

De administrando
Et quod spretis consiliis illorum quos Rex ei associaverat in regno sine aliorum
regimine regni, omnia regni negotia cum impetu & voluntaria consilio.
dispositione solus fecisset.

Literæ Regis de
Proferuntur jam primum ab Archiepiscopo Rothomagensi & cura regni.
Guilielmo Marescallo Comite Strogoil, literæ Regis 419
Eliens. Episc. ab
Messinæ datæ, quibus præcepit, ut iidem Archiepiscopus & administr. regni
Marescallus in regimine regni Cancellario associarentur, & deponitur.
quod Cancellarius sine illorum consilio, & aliorum pariter
assignatorum, nihil de negotio Regis vel regni tractaret:
Aliter si in detrimentum regni quicquam faceret, deponeretur,
& loco ejus Rothomagensis Archiepiscopus institueretur.
Totius igitur Concilii judicio Cancellarius deponitur, &
Rothomagensis instituitur.

Page 329

Note 419: (retour) Vid. literas Regis in Mat. Par. pag. 359 & seq.

Communa
Eodem die Comes Moretonii & Archiepiscopus Londonarium
Rothomagensis, & alii Regis Justitiarii, concesserunt civibus concessa. Et
juramento firmata.
Londoniarum habere communam suam 420 . Et eodem anno
Comes Moretonii & Archiepiscopus Rothomagensis, & fere
omnes Episcopi & Comites, & Barones regni juraverunt
communam illam firmiter, & inconcusse se servaturos,
quamdiu Dom. Regi placuerit.

Note 420: (retour) Hoved pag. 702.

Et Cives Londoniæ juraverunt fidele servitium Dom. Regi Richardo, & Ci
ves
hæredi suo; & si ipse sine prole decessisset, reciperent Comitem fid
Johannem, fratrem Richardi Regis, in Regem & Dominum. Et juraverunt elit
ei fidelitatem contra omnes homines, salva fidelitate Regis Richardi fratris ate
m
sui. Cancellarius depositus juravit reddere Castella Angliæ. Re
gi
Vide Epistolam Hugonis Coventrensis Episcopi, de dejectione Willielmi jur
an
Eliensis Episcopi Regis Cancellarii. Hoved. p. 702. ubi causæ aliquot t,
magis specialiter referuntur. &
Jo
h.
Et vide ibidem Epistolam Petri Blesensis pro Willielmo, & Epistolam rec
Celestini Papæ, istius Concilii principes excommunicat. p. 706. & vide ept
nomina eorum in Epistola ipsius Willielmi ad Lincolniens. Episcop. p. ur
os
707. su
cc
In tempore Quadragesimæ Regina Alienora, mater Regis, & omnes Fi ess
del or
Magnates Angliæ in unum convenientes, juraverunt fidelitatem & ita em
fidele servitium Richardo Regi Angliæ, & hæredi suo, contra omnes s .
jur
homines 421. at
ur.
Note 421: (retour) Hoved. pag. 718.

In mense Novemb. Reg. an. 4. vel circa eum, Rex Richardus clam per Re
x
Austriam rediens ab Hierosolymis, juxta Viennam perfide captus est a pe
Leopoldo Duce, & Imperatori postea venundatus 422. rfi
de
Note 422: (retour) Hoved. pag. 717 & 720. ca
pit

Page 330

pit
Legati Pontificis Romani, ad componendas lites inter Cancellarium Le
ur.
gat
ejectum de Justitiaria potestate, & Rothomagensem Archiepiscopum ejus us
obeuntem munus, in Normannia progredi inhibentur 423. pr
oh
Note 423: (retour) Hoved. pag. 720. ibe
tur
in
Richardus Rex Angliæ, A. D. 1192. in captione Henrici Romanorum Re gr
x
Imperatoris detentus, ut captionem illam evaderet, consilio Alienoræ An
edi
.
matris suæ, deposuit se de regno Angliæ, & tradidit illud Imperatori, gli
sicut universorum Domino; & investivit eum inde per pileum suum am
424 su
. Sed Imperator, sicut prolocutum fuit, statim reddidit ei in bj
conspectu Magnatum Alemanniæ & Angliæ, regnum Angliæ, ug
at
prædictum, tenendum de ipso pro quinque millibus librarum Im
Sterlingorum, singulis annis de tributo solvendis; & investivit eum pe
inde Imperator per duplicem crucem de auro. Sed idem Imperator in rat
ori
morte sua de omnibus his, & aliis conventionibus, quietum clamavit ,
ipsum Richardum Regem Angliæ & hæredes suos. rec
ipi
Note 424: (retour) Hoved. ib. pag. 724. tq
ue
;
Modus conciliandi pecuniam ad redemptionem Regis. A. D. 1193. ten
Reg. 4. & 5. en
d.
Lit su
Rex per literas ad Justitiarios & fideles suos totius Angliæ, datas b
er
apud Hagenou in Germania 3. Cal. Maii 425, petit colligi in æ tri
redemptionis suæ solutionem 70,000 marcas argenti, Re bu
gis to
transmittique ad eum omni expeditione. A Justitiariis petit ut pr 50
honorifice & magnifice ei subveniant, cum de proprio, tum ex o 00
lib
mutuo alacre aliis exemplum præbentes. Universum autem col
r.
lig
(inquit) aurum & argentum Ecclesiarum diligenti observatione en
& scripti testimonio, ab ipsarum Ecclesiarum Prælatis accipiatis: da Re
pe x
eisque per sacramentum vestrum, & aliorum Baronum rel
cu
nostrorum, quos volueritis, affirmetis, quod eis plenarie ni ax
restituetur. a at
re ur.
Note 425: (retour) Hoved. pag. 726. de
mp
tio
Mandat item, ut singulorum Magnatum nomina, & subventiones nis
quæ fiunt per sigillum matris suæ, ei significentur. Extant literæ .
integræ in Hovedeno, cum bulla aurea Imperatoris, &c.

Page 331

Authoritate igitur literarum istarum, Mater Regis, & Justitiarii Angliæ
statuerunt:

4 Pars reddituum.
Quod universi, tam Clerici quam Laici, quartam partem Pars mobilium.
redditus sui de hoc anno darent ad redemptionem Dom.
Regis: & tantum superadderent de mobilibus suis, unde Rex 20. s. de Feod. M.
l.
deberet eis gratias scire. Et de unoquoque Feodo Militis 20 s.
Et de Abbatiis ordinis Cistrensis, & de domibus ordinis de Tota lana
Semplingham, totam lanam suam de hoc anno. Et universum Cistrensium, &c.
aurum & argentum Ecclesiarum, sicut Rex mandato suo Totus thesaurus
præceperat. Ecclesiarum.

Sed adegit Imperator Regem ad solutionem 10,000
Marcarum argenti ad pondus Coloniæ: & ad 50,000
Marcarum præterea, inter Imperatorem & Ducem Austriæ
dividendas, viz. 30,000 Imperatori, & 20,000 Duci Austriæ,
&c. Vide formam Conventionis in Hovedeno, p. 728.

Colligitur taxatio,
Subventio prædicta ipso hoc anno exhibetur: sed Episcopi sed non ubique;
quidam ceperunt a Clericis suis quartam partem reddituum integre.
suorum, quidam vero nisi decimam. In omnibus terris Regis
transmarinis similis est nummorum coacervatio 426.

Note 426: (retour) Hoved. pag. 732.

A. D. 1194. Regis 5. Pridie Nonas Februarii, feria sexta, die Ægyptiaca, Re
x
Rex e captione sua Moguntii liberatur 427. lib
er
Note 427: (retour) Hoved. pag. 734. at
ur.
Eodem die Rex summonuit per literas suas Hugonem Coventrensem Su
m
Episcopum, quod ipse veniret in Curia sua, & staret judicio Episcoporum, mo
in eo quod ipse Episcopum erat: & judicio Laicorum, in eo quod ipse de net
Co
eo tenuerat laicalem ballivam super his, quæ adversus eum loqueretur 428. ve
ntr
Note 428: (retour) Ibid. en
se

Page 332

m
Co
Deinde Rex 429 concessit quibusdam Archiepiscopis, Episcopis, Ducibus, Ep
nc
Comitibus, & Baronibus multis de Imperio, redditus annuos pro homagiis isc
edi
op
& fidelitatibus, & auxiliis eorum contra Regem Franciæ. Recepit itaque t
u
re
homagium de Archiepiscopis Moguntino & Coloniensi, Episcopo Legis, m.
ddi
multisque Ducibus & Magnatibus, salva fide Imperatoris. Vide aliquot tus
eorum nomina apud Hoveden. Ibid. pr
o
ho
Note 429: (retour) Ibid.
ma
gii
Concilium Regni adversus Comitem Johannem Fratrem Regis 430. s.

Note 430: (retour) Hoved. pag. 735.

Paulo ante adventum Regis, Adam de S. Edmundo Clericus, a Johanne Nu
nti
Comite Moretonii fratre Regis in Angliam mittitur cum literis ad castella us
ipsius Johannis contra Regem munienda. Jactans autem Johannis Domini eju
sui potentiam, & familiaritatem cum Rege Franciæ inimico Regis Angliæ; s
ca
a Majori Londoniensi captus est cum omnibus Brevibus in quibus pit
mandata. Comitis continebantur, & Archiepiscopo Cantuariæ una cum ur.
eisdem traditus.

Archiepiscopus, convocatis in crastino Episcopis, Comitibus & Baronibus Pr
oc
regni, ostendit literas Comitis Johannis, intellectoque earundem tenore, per ere
commune Consilium regni definitum est 431: s
co
Note 431: (retour) Hoved. ibid. nv
oc
an
Quod Comes Johannes dissaisiretur de omnibus tenementis suis in Te tur
rr
Anglia; & ut castella sua obsiderentur: & factum est ita. æ
.
eju
Nota hic qui dicuntur Commune Consilium Regni, & quam subito s
sai
olim summonerentur. sa
nt
Item Archiepiscopus & Episcopi excommunicaverunt Comitem Ex ur.
co
Johannem & omnes fautores ejus & consiliarios, qui pacem & m
regnum Regis Angliæ turbaverunt vel turbarent. m
un
ica
tur
,&
fa
ut

Page 333

Rex die Dominico, tertio Idus Martii, e captione, apud Sandwicum Re or
x es
applicuit 432. re eju
dit s.
Note 432: (retour) Hoved. ibid. i.

Concilium apud Nottingham, post Regis e captione reditum A. D. 1194. Reg. 5.

Tricesima die mensis Martii, feria 4. Richardus Rex Angliæ celebravit primum
Concilii sui diem apud Nottingham 433, cui interfuerunt Alienora Regina, mater
ejus, & Hubertus Cantuariensis Archiepiscopus, qui in dextris Regis sedebat in
Concilio illo: & Gaufridus Eboracensis Archiepiscopus, qui a sinistris ejus
sedebat: & Hugo Dunelmensis, & Hugo Lincolniensis, & Willielmus Eliensis
Regis Cancellarius, & Willielmus Herefordensis, & Henricus Wigorniensis, &
Henricus Exoniensis, & Johannes Candidæ Casæ, Episcopi: & Comes David
frater Regis Scotiæ, & Hamelinus Comes de Warenna, & Ranulphus Comes
Cestriæ, & Willielmus Comes de Ferreres, & Willielmus Comes de Salisberia,
& Rogerus Bigot.
Note 433: (retour) Hoved. pag. 736.

1. Eodem die Rex dissaisivit Gyrardum de Canvilla de Castelo & Fa
ut
Vicecomitatu Lincolniensi, & Hugonem Bardolf de Vicecomitatu or
Eboracensis sciræ, & de Castello Eboraci, & de Scardeburc, & de es
custodia de Westmerland, quod ipsi Comiti Johanni adhæserant contra Co
mi
Regem; & omnia supradicta exposuit venditioni, &c. tis
Jo
2. Tricesima prima die mensis Martii, sc. pridie Calendarum Aprilis, Ac h.
cu dis
Rex Angliæ celebravit secundum diem Concilii sui; in quo ipse petit sat sai
sibi fieri judicium de Comite Johanne fratre suo, qui contra io sa
fidelitatem quam ei juraverat, castella sua occupaverat, & terras suas ne nt
s ur.
transmarinas & cismarinas destruxerat, & foedus cum inimico suo in
Rege Franciæ contra eum inierat. Similiter de Hugone Nunant, eu
Coventrensi Episcopo, sibi fieri judicium postulavit, qui secreti sui m
&
consilium eum reliquerat, & Regi Franciæ & Comiti Johanni inimicis Ep
suis adhæserat, omne malum in perniciem regni sui machinans. Et isc
op
judicatum est, quod Comes Johannes, & Episcopus Coventrensis u
peremptorie citarentur; & si infra 40 dies non venerint, nec juri m
steterint, judicaverunt Comitem Johannem demeruisse regnum, & Co
v.
Episcopum Coventrensem subjacere judicio Episcoporum in eo quod

Page 334

ipse Episcopus erat; & judicio Laicorum in eo quod ipse Vicecomes Regis Ju
dic
extiterit. iu
m.
3. Calendis Aprilis prima die ejusdem mensis, prædictus Rex Angliæ Ta
lla
celebravit tertium colloquium suum, in quo constituit sibi dari de gi
unaquaque carucata terræ totius Angliæ duos solidos, quod ab u
antiquis nominatur, Te Mantale. m
2.
sol
Deinde præcepit, quod unusquisque faceret sibi tertiam partem ido
servitii militaris, sicut singulus feodus apportat, ad transfretandum ru
m.
cum illo in Normanniam.

Deinde exigebat a Monachis Ordinis Cistrensis totam lanam suam de hoc anno:
sed quia hoc facere erat eis grave & importabile, fecerunt cum eo finem
pecuniarum.

4. Secunda die mensis Aprilis Sabbato, celebravit diem quartum & Qu
eri
ultimum Concilii sui 434, in quo omnes tam Clerici quam Laici, qui tur
volebant sibi conqueri de Archiepiscopo Eboracensi, fecerunt querimonias de
Ar
multas de rapinis & injustis exactionibus: sed Archiepiscopus Eboracensis chi
nullum dedit eis responsum. ep.
Eb
Note 434: (retour) Hoved. pag. 737. or.
qu
i
no
n
res
po
nd
et.

Ger. de Canvilla
Deinde per consilium & machinationem Cancellarii (ut accusatur de
dicitur) Gerardus de Canvilla fuit retatus de receptione receptione
prædonum, qui rapuerunt bona mercatorum euntium ad prædonum.
nundinas de Stanford; & ab eo recesserunt ad rapinam illam
faciendam.

Page 335

De læsa majestate,
Præterea appellaverunt eum de læsione Regiæ Majestatis, in in non stando juri
eo quod ipse ad vocationem Justitiarum Regis venire noluit, Regis.
nec juri stare de prædicta receptatione raptorum, neque eos
ad justitiam Regis producere, sed respondit se esse Hominem
Comitis Johannis, & velle in curia sua juri stare.

De adjuvando
Præterea appellaverunt eum, quod ipse fuit in vi & adjutorio inimicum Regis.
cum Comite Johanne, & aliis inimicis Regis, ad castella
Regis de Nottingham & de Tikehil capienda. Gerardus vero Negat omnia, &
duellum vadiat.
de Canvilla negavit omnia quæ objiciebantur ab illis, & illi
dederunt vadium de prosequendo, & Gerardus dedit vadium
de defendendo se per unum de liberis hominibus suis.

Co
Rex Angliæ 435, in præsentia Alienoræ matris suæ, & Huberti nc
Cantuariensis Archiepiscopi, & Hugonis Dunelmensis Episcopi, & ess
Gocelini Glascovensis Episcopi, & aliorum multorum tam Clericorum io
ne
quam Laicorum utriusque regni: s
Wi
Note 435: (retour) Hoved. pag. 737 & 738. llel
.
Concessit & charta sua confirmavit Willielmo Regi Scottorum & Re
gi
hæredibus suis in perpetuum; quod quandocunque ipsi per Sc
summonitionem Regis Angliæ ad curiam suam venient, Episcopus oti
Dunelmensis & Vicecomes Northumbriæ recipient eum ad aquam de æ.
Twede, & in salvo conductu ducent eos usque ad aquam de Taise, & ibi
recipient eos Archiepiscopus Eboracensis & Vicecomes Eboraci, & in salvo
conductu ducent eos usque ad fines Comitatus Eboracensis, & sic per Episcop.
& Vice-comites ducentur de comitatu ad comitatum, donec perveniant ad
curiam Regis Angliæ: Et ex quo Rex Scottorum intraverit terram Regis Angliæ,
habebit quotidie de bursa Regis Angliæ 100 solidos de liberatione.

Cum autem Rex Scotiæ ad curiam Regis Angliæ venerit, quamdiu ipse in curia
Regis Angliæ moram fecerit, habebit quotidie de liberatione triginta solidos &
duodecim Wastellos Dominicos, & duodecim Simenellos Dominicos, &
quatuor sextertia de Dominico vino Regis, & octo sextertia de vino expensabili,
& 2 libras de pipere, & 4 libras de cymino, & 2 petras de cera, vel 4 cereos, &

Page 336

40 grossos longos colpones de Dominica candela Regis, & 24 colpones de alia
candela expensabili: Et cum ipse in patriam suam redire voluerit, conducetur
per Episcopos & Vice-comites de comitatu in comitatum, donec pervenerit ad
aquam de Twede: & habebit similiter quotidie 100 solidos de bursa Regis
Angliæ in liberationem.

Charta autem hujus Concessionis & Confirmationis Regis Angliæ tradita fuit
Willielmo Regi Scotiæ in villa de Northamptun, feria secunda in hebdomada
Paschæ, per manum Willielmi Eliensis Episcopi, Regis Cancellarii, Anno ab
Incarnatione Domini nostri Jhesu Christi 1194. anno etiam regni Regis Richardi
V. 12. die mensis Aprilis, feria tertia in hebdomada Paschæ.

Winton. Episc. de
15. die mensis Aprilis venit Rex Angliæ ad Wintoniam 436, & Castell. & Comit.
eodem die dissaisivit Godefridum Wintoniensem Episcopum Winton.
dissaisatur.
de Castello & Comitatu Wintoniæ, & de illis duobus Maneriis
quæ Episcopus Wintoniensis ab illo emerat ante iter suum
Jerosolymitanum, & de magna parte patrimonii sui.

Note 436: (retour) Hoved. pag. 738.

24. die mensis Aprilis 437 Dominus Rex fecit pacem & finalem concordiam
inter Gaufridum Eboracens. Archiepiscopum & Willielmum Eliensem
Episcopum, quod prædictus Eliensis Episcopus ad summonitionem Eboracensis
Archiepiscopi jurabit cum centesima manu Sacerdotum, quod ipse nec
præcepit, nec voluit, ut idem Eboracensis Archiepiscopus caperetur.
Note 437: (retour) Hoved. pag. 739.

Charta Regis Richardi primi de Libertatibus London. A. D. 1194. Reg. 5.

Richardus Dei gratia Rex Angliæ, Dux Normanniæ, Aquitaniæ, & Comes
Andegaviæ, Archiepiscopis, Episcopis Abbatibus, Comitibus, Justic.
Vicecomitibus, Ministris, & omnibus fidelibus Francis & Angl. totius Angliæ,
salutem.

Sciatis, nos concessisse civibus nostris London, quod nullus eorum placitetur
extra muros civitatis, &c. Ut in charta quam Henricus Rex Pater ejus fecit
eisdem civibus 438. T. Huberto Cantuariæ Archiepiscopo, Richardo London,

Page 337

Hugone de Dunelmo, Gilberto Roffen, Hugone Lincolniensi, Episcopis;
Radulpho Comite Cestriæ, Richardo Comite de Clare, Willielmo Marescallo,
Rogero Bigot, Galfrido filio Petri, Hugone Bardolfe, Willielmo Brewere,
Willielmo de Warenne. Dat. per manum Willielmi Eliensis Episcopi, Cancellarii
nostri apud Winton. 23. die Aprilis, anno regni nostri quinto 439.
Note 438: (retour) In alio MS. &c. sicut in charta quam Henricus Rex II. & pater
ipsius eisdem civibus fecit, continetur.

Note 439: (retour) In alio MS. hic sequitur. Concessit & confirmavit Chartam
Civitatis London, vid. de Middlesex de Ridellis amovendis per Thamisiam &
Medeweyam. Notandum etiam est, quod in eodem hoc MS. codice, qui ante 300
annos exactas videtur, nulla fit mentio alicujus chartæ libertatum Communitati
Angliæ per hunc Regem factæ: sed post fusiorem personæ & virtutum ejus
descriptionem immediate transit ad Chartam hanc de libertatibus London. Deinde
vero ad Assisas, ut vocat; hoc est, Constitutiones quasuam regnum integrum
tangentes. Vid. Hoved. 678, 152.

In mense Septembris missi sunt 440 ex parte Regis per singulos comitatus
Angliæ Justitiarii errantes, & secundum subscriptorum formam capitulorum
processerunt in justitiis exequendis.
Note 440: (retour) Hoved. pag. 743.

Forma procedendi in Placitis Coronæ Regis 441.
Note 441: (retour) Hoved. pag. 744..

In primis eligendi sunt 4 Milites de toto comitatu, qui per sacramentum suum
eligant duos legales Milites de quolibet hundredo & wapentaccio, 442 & illi duo
eligant super sacramentum suum 10 Milites de singulis Hundredis vel
wapentaccis, vel, si Milites defuerint, legales & liberos homines: ita quod illi
duodecim in singulis respondeant de omnibus capitulis de toto hundredo &
wapentaccio.
Note 442: (retour) C'est un canton composé d'un certain nombre de villages.

Capitula Placitorum Coronæ Regis.

De Placitis Coronæ novis & veteribus, & omnibus quæ nondum sunt finita
coram Justitiariis Dom. Regis.

Page 338

Item de omnibus Recognitionibus, & omnibus placitis quæ summonita sunt
coram Justitiariis per Breve Regis, vel capitalis Justitiæ, vel a capitali curia
Regis coram eis missa.

Item de Eschaetis quæ sunt & quæ fuerunt postquam Rex arripuit iter versus
terram Jerusalem, & quæ fuerunt tunc in manu Regis, & iterum sunt modo in
manu ejus vel non, & de omnibus Eschaetis Domini Regis; si a manu sua sunt
remotæ, quomodo, & per quem, & in cujus manus devenerunt, & qualiter, &
quis exitus inde habuerit, & quos, & quid valuerint, & quid modo valeant: & si
aliqua Eschaeta sit, quæ ad Dominum Regem pertineat, quæ in manu ejus non
sit.

Item de Ecclesiis quæ sunt de donatione Domini Regis.

Item de Custodiis puerorum, quæ ad Dominum Regem pertinent.

Item de Maritagiis puellarum vel viduarum, quæ ad Dominum Regem
pertinent.

Item de Malefactoribus & eorum receptoribus, & eis consentientibus.

Item de Falsonariis.

Item de Interfectoribus Judæorum, qui sunt: & de vadiis Judæorum
interfectorum, & catallis, & terris, & debitis, & chartis, & quis ea habuerit, &
quis quantum eis debuerit, & quæ vadia habuerint, & quis ea teneat, & quantum
valeant, & quis exitus inde habuerit, & quos, & omnia vadia, & debita
Judæorum interfectorum, capiantur in manu Regis, & qui ad occisionem
Judæorum fuerunt, & non fecerunt finem cum Domino Rege, vel Justitiariis
suis, capiantur, & non deliberentur, nisi per Dom. Regem vel Justitiarios suos.

Item de omnibus auxiliis datis ad redemptionem Domini Regis, quis quantum
promiserit, & quantum reddiderit, & quantum a retro sit 443.
Note 443: (retour) Hoved. pag. 744.

Item de Fautoribus Comitis Johannis, qui finem cum Dom. Rege fecerunt, &
qui non.

Page 339

Item de Catallis Comitis Johannis vel fautorum ejus, quæ ad usum Domini
Regis non sunt conversa, & quantum Vice-comites receperunt, & Ballivi sui, &
quis aliquid contra antiquas consuetudines regni dederit.

Item de omnibus terris Comitis Johannis, de Dominicis, & Wardis, & Eschaetis,
& de donis suis, & qua de causa data sunt ei illa dona, & omnia dona Comitis
Johannis capiantur in manu Dom. Regis, præterquam illa quæ per Regem
confirmata sunt.

Item de debitis & finibus quæ debentur Comiti Johanni, & qua de causa; &
omnia exigantur ad opus Dom. Regis.

Item de foeneratoribus, & eorum Catallis, qui mortui sunt.

Item de vinis venditis contra Assisam, & de falsis mensuris tam vini quam
aliarum rerum.

Item de cruciatis mortuis ante iter suum arreptum versus Jerusalem, & quis
eorum catalla habuerit, & quæ, & quanta.

Item de magnis Assisis, quæ sunt de centum solidatis terræ, & infra.

Præterea in quolibet Comitatu eligantur tres Milites & unus Clericus, custodes
Placitorum coronæ. Et nullus Vicecomes sit Justitiarius in Vicecomitatu suo,
nec in Comitatu quem tenuerit post primam coronationem Dom. Regis.

Præterea tailleantur omnes Civitates & Burgi, & dominica Dom. Regis.

Justitiarii vero nominati una cum Baillivis Willielmi de S. Mariæ Ecclesia, &
Gaufridi filii Petri, & Willielmi de Chimelli, & Willielmi Bruere, & Hugonis
Bardulfi & Vicecomitis locorum, summoniri faciant milites in Comitatu in
rotulo nominatos; & ad diem & locum quem eis scire facient, veniant, & coram
eis jurare faciant illos, quod legale posse suum ponent ad Wardas, & Eschaetas
Dom. Regis instaurandas, & ad appretiandas ad commodum Dom. Regis, nec
alicujus odio, favore vel gratia illud omittent; & quod prædicti milites nominati
super sacramentum suum eligent 12 legales milites, vel liberos, & legales
homines, si milites ad hoc inventi non fuerint, per diversas partes singulorum
Comitatuum in itinere prædictorum Justitiariorum, sicut expedire viderint; qui
similiter jurent, quod ad Wardas & Eschaetas de partibus illis instaurandas, &
appretiandas, & affirmandas, suum legale posse & consilium & auxilium

Page 340

apponent ad commodum Regis ut prædictum est; & prædicti jurati super
sacramentum suum eligent de liberioribus hominibus Eschaetarum &
Wardarum, quot & quales noverint esse sibi necessarios, ad prædicta Dom.
Regis negotia, sicut melius fieri potest, ad commodum Domini Regis
exequenda.

Et secundum est quod prædictæ Wardæ & Eschaetæ instaurabantur de exitibus
ex eis provenientibus usque ad festum Michaelis. Item de exitibus ejusdem
termini, & si non sufficiunt, supplebitur deficiens de Telonio Dom. Regis ita
quod illi qui tenebunt Wardas, & Eschaetas illas ad firmam respondebunt inde
a festo S. Michaelis & deinceps tanquam de stauratis.

Dominus autem Rex illis qui Wardas illas & Eschaetas ad firmam tenebunt, eas
usque ad terminum suum de anno in annum warrantizabit; ita quod licet
Dominus Rex aliquam illarum alicui dedisset, firmarius firmam suam tenebit,
usque ad finem anni, per firmam ei reddendam, cui Rex eam dederit, quam
Dominus Rex inde perceperit.

Justitia vero Eschaetæ, quam dederit, remaneat Dom. Regi, nisi Dominus Rex
illud nominatim dederit.

Firmarius vero cum firmam suam dimiserit, instauramentum suum, & omnia
sua quæ in firmis posuerit ultra instauramentum Regis, libere & sine
diminutione habebit, & inde habebunt literas Dom. Archiepiscopi patentes,
continentes tenorem Chartæ Dom. Regis super hoc factæ.

Inquiratur item diligentissime quantus sit assisii redditus per singula manerii in
demenio, & quantum valeant omnia alia in prædictis maneriis assisa; & quot
sunt carucæ, & quantum singulæ valeant, non æstimantes eas ad pretium XX
solidorum tantum; sed secundum quod terra fuerit vel bona vel mala, crescat
vel decrescat pretium.

Illi vero qui firmas suscipient, firmas suas instaurabunt ut prædictum est,
secundum pretium supradictum, de exitibus Eschaetarum & Wardarum.

Inquiratur item de quot bobus, & averiis singulæ carucæ valeant instaurari; &
quot & quantum instauramentum singula maneria possint sustinere, & tunc
aperte & distincte in scriptum redigantur.

Page 341

Erit autem pretium bovis IV solidi, & vaccæ similiter, & averi similiter; & Pr
eti
ovis crispæ X denarii & ovis lanæ grossioris VI denarii, & suis XII u
denarii, & verris XII denarii. Et cum firmarii firmas suas dimiserint, de m
prædicto pretio respondebunt, vel de animalibus pacabilibus in optione an
im
firmariorum; & cum omnia prædicta instaurata fuerint, & appretiata, ali
omnia imbrevientur aperte & distincte & deferantur ad Scaccarium. u
Excipiuntur autem de hac assisa Episcopatus & Abbatiæ, & terræ m.
Baronum qui proximi sunt ætati.

Inquiratur etiam per sacramentum prædictorum de omnibus Wardis &
Eschaetis, quæ non sunt in manu Domini Regis; & capiantur in manu Dom.
Regis, & de illis fiat sicut de aliis Eschaetis & Wardis.

Capitula de Judæis 444.
Note 444: (retour) Hoved. pag. 745.

Omnia debita & vadia Judæorum imbrevientur, terræ, domus, redditus, &
possessiones.

Judæus vero qui aliquid horum celaverit, sit in forisfactura Domini Regis de
corpore suo, & de concelamento, & de omnibus possessionibus suis, &
omnibus Catallis suis; nec unquam concelamentum Judæo recuperare licebit.

Item provideantur 6 vel 7 loca, in quibus facient præstita sua; & provideantur 2
legales Christiani, & 2 legales Judæi, & 2 legales scriptores; & coram illis &
Clericis Willielmi de S. Mariæ Ecclesia, & Willielmi de Chimilli fiant præstita,
& Chartæ præstitorum fiant in modum Chirographi, & altera pars remaneat
Judæo, sigillato sigillo illius cui pecunia traditur; & altera pars remaneat in arca
communi, in qua sunt 3 ferruræ; unde duo Christiani habeant unam clavem, &
2 Judæi unam, & Clerici Willielmi de S. Mariæ Ecclesia, & magistri Willielmi
de Chimilli habeant tertiam; & præterea tria sigilla, & qui claves habuerint
sigilla apponent.

Clericus autem prædictorum Willielmi & Willielmi habeant rotulum de
transcriptis omnium chartarum, & sicut chartæ mutabuntur, mutetur & rotulus.

De singulis Chartis dentur 3 denarii, medietas a Judæo, & medietas ab eo cui
pecunia creditur; unde 2 scriptores habeant 2 denarios, & custos rotuli tertiam;
& de cætero nullum fiet præstitum, nulla Judæis fiet solutio, nulla fiet

Page 342

chartarum mutatio, nisi coram predictis vel majori parte, si omnes interesse
nequiverint.

Et praedicti duo Christiani habeant unum rotulum de recepta Judæorum
solutionis eis de cætero faciendæ; & 2 Judæi unum, & Custos rotuli unum.

Item quilibet Judæus jurabit super rotulum suum quod omnia debita sua, &
vadia & redditus, & omnes res, & possessiones suas imbreviari faciet, & quod
nihil celabit ut prædictum est; & si scire poterit quod aliquis aliquid celaverit,
istud justitiis ad eos missis secreto revelabit; & quod falsarios Chartarum, &
retonsores denariorum, ubi eos scient, detegent, & monstrabunt, & de falsis
Chartis similiter.

Præterea Inquisitio quæ quærenda erat de prisis & censeriis omnium
Baillivorum Domini Regis, tam Justitiarum quam Vicecomitum &
Constabulariorum, & Forestariorum & eorum servientium, post coronationem
Domini Regis Richardi primum, & quare prisæ illæ captæ fuerunt, & per quem,
& de omnibus Catallis, donis & promissis factis occasione saisinæ factæ de
terris Comitis Johannis, & fautorum suorum; & quis ea receperit, & quæ, &
quantam dilationem ceperit per mandatum Huberti Cantuariensis Archiepiscopi
tunc temporis Capitalis Justitiarii Regis.
Re
Sub hoc tempore 445 Rex ex Andegavia & Cenomannia veniens in x
Normanniam, moleste tulit quicquid factum fuerit de treugis factis inter ali
ipsum & Regem Franciæ; & imputans Cancellario suo hoc per eum fuisse ud
sig
factum, abstulit ab eo sigillum suum, & fecit sibi novum sigillum fieri; & ill
mandavit per singulas terras suas, quod nihil ratum foret quod fuerat per u
vetus sigillum suum; tum quia Cancellarius ille operatus fuerat inde minus m
re
discrete, quam esset necesse; tum quia sigillum illud perditum erat quando gn
Rogerus Malus-Catulus Vicecancellarius suus submersus erat in mari ante i
insulam de Cypro. fie
ri
ju
Note 445: (retour) Hoved. pag. 746.
bet
.
Et præcepit Rex quod omnes qui Chartas habebant, venirent ad novum
sigillum suum, ad Chartas suas renovandas.

Praeterea statuit Rex 446 Torniamenta[A] fieri in Anglia, & Charta sua A:
To
confirmavit, ita quod quicunque torniare vellet, daret ei pecuniam ur

Page 343

secundum formam subscriptam. no
is.
Note 446: (retour) Hoved. pag. 746.

Videlicet, Comes daret pro licentia torniandi XX marcas argenti; & Barones X
marcas argenti; & miles terram habens, IV marcas argenti; & miles non habens
terram, II marcas argenti. Et præcepit Rex ne aliquis accederet ad loca
torniamentorum, nisi prius tradidisset ei memoratam pecuniam. Chartam autem
hujus Concessionis, tradidit Rex Willielmo Comiti Salesburiensi custodiendam.
Vide Mat. Par. pag. 170. V. Hoved. pag. 755. lin. 11.

Eodem anno 1195. Hubertus Cantuar. Archiepiscopus Apostolicæ Sedis
Legatus, & totius Angliæ Justitiarius, misit per totam Angliam hujusmodi
formam Juramenti, viz 447.
Note 447: (retour) Hoved. pag. 757.

Quod omnes homines regni Angliæ, pacem Dom. Regis pro posse suo
servabunt.

Et quod nec latrones nec robatores, nec eorum receptatores erunt, nec in aliquo
eis consentient. Et quod cum hujusmodi malefactores scirent, illos pro toto
posse suo capient & Vicecomitibus liberabunt, qui nullo modo deliberentur nisi
per Dom. Regem, vel capitalem justitiam suam: Et si illos capere non poterunt,
eos Baillivis Domini Regis cuicunque fuerint, scire facient.

Levato autem clamore insequendi Utlagatos, Robatores, Latrones, aut eorum
Receptatores, omnes sectam illam plene facient pro toto posse suo; & si quem
viderint, vel manifestum fuerit, sectam illam non fecisse, vel sine licentia se ab
ea retraxisse, eos tanquam malefactores ipsos capient, & Vicecomiti liberabunt,
non liberandos nisi per Regem, aut ejus capitalem justitiam.

Milites 448 vero ad hoc assignati faciet venire omnes de balliva sua coram se a
quindecim annis, & ultra; & jurare facient quod pacem Domini Regis, ut
supradictum est, servabunt; & quod nec utlagati, nec robatores, nec latrones,
nec eorum receptatores erunt, nec in aliquo eis consentient, & quod sectam, ut
prædictum est, plenam facient; & quod si cum malefactione aliquem ceperint,
militibus in balliva super se positis, & ad hoc assignatis, eum liberabunt, qui
eum liberabunt Vicecomiti custodiendum, ut ipsum malefactorem, nec
liberandum nisi per præceptum Dom. Regis, vel ejus capitalis justitiæ.

Page 344

Note 448: (retour) V. Bract. Lib. 3. Tract. 2. cap. 1. num. 1.

Ad hæc igitur exequenda missi sunt per singulos Comitatus Angliæ, viri electi
& fideles, qui per sacramentum fidelium hominum de visnetis, multos ceperunt,
& carceribus Regis incluserunt. At multi inde præmuniti, & sibi male conscii
fugerunt, relictis domibus & possessionibus suis 449.
Note 449: (retour) W. cum Barba Leges peritas suspensas & tractas ad caudam equi.
Hoved. pag. 765. Mat. Par. 186.

Assisa de mensuris facta per Richardum Regem Angliæ ad Instantiam Huberti
Cant. Archiep. Angliæ Justitiarii in die S. Edmundi Regis & Martyris apud
Westm. A. D. 1197. Reg. 8.

Hæc est Assisa 450 facta per Regem Richardum per petitionem Consilii
Episcoporum & cæterorum Baronum suorum de mensuris per totum regnum
Angliæ in festo S. Edmundi apud Westm. Anno regni sui 8.
Note 450: (retour) E vet. MS.

Constitutum est quod omnes Mensuræ totius Angliæ tam in bladis quam in
leguminibus, & de rebus consimilibus, sint ejusdem quantitatis, sc. una bona
summa, &c.

Assisa de mensuris facta per Richardum Regem Angliæ, ad Instantiam Huberti
Cantuariensis Archiepiscopi & Angliæ Justitiarii in die S. Edmundi Regis &
Martyris apud Westm. 451.
Note 451: (retour) Hoved. pag. 774. Mat. Par. an 1197. pag. 184.

Constitutum est quod omnes mensuræ totius Angliæ tam de bladis, quam de
leguminibus, & de rebus consimilibus, sint ejusdem quantitatis, scilicet una
bona summa æqui, & hæc mensura sit rasa tam in Civitatibus & Burgis quam
extra.

Mensura etiam vini & Cervisiæ, & cæterorum liquorum sit ejusdem quantitatis
secundum diversitates liquorum.

Pondera etiam libræ, & cæteræ peisæ sint ejusdem quantitatis in toto regno
secundum diversitates mercaturarum.

Page 345

Mensuræ etiam bladorum & liquorum vini & cervisiæ, inclaventur ferreis
clavis, ne per dolum possint falsari.

Constitutum est ut lanei panni ubicunque fuerint in regno, fiant de eadem
latitudine, sc. de duabus ulnis inter listas; & ejusdem bonitatis in medio & in
lateribus. Eademque sit mensura de ulnis in toto regno, & ulna sit ferrea.

Prohibitum est mercatoribus omnibus per totum regnum, ne quis prætendat
seldæ suæ rubros pannos, vel nigros, vel scuta, vel aliqua alia per quæ visus
emptorum sæpe decipiuntur ad bonum pannum eligendum.

Prohibitum est etiam quod nulla tinctura vendenda, nisi solummodo nigra fiat
alicubi in regno, nisi in Civitatibus aut capitalibus Burgis.

Constitutum est etiam ut in singulis Civitatibus aut Burgis, 4 & 6 legales
homines de eadem villa, secundum quantitatem villæ, simul cum Vicecomite
vel cum Præposito Civitatis aut Burgi, si in manu Vicecomitis non fuerint,
assignentur ad hanc assisam custodiendam sub hac forma; ut ipsi videant &
certi sint quod omnia vendantur & emantur per eandem mensuram, & omnes
mensuræ sint ejusdem quantitatis secundum diversitatem mercium. Et si
aliquem invenerint qui confessus vel convictus fuerit, quod per aliam quam per
statutam vendiderit mensuram, corpus ipsius capiatur, & in prisona teneatur, &
omnia Catalla sua in manu Domini Regis saisiantur, nec deliberentur nisi per
Regem aut capitales ejus justitias.

De ipsis custodibus statutum est, quod si ipsi hanc custodiam ita negligenter
fecerint, quod per alios quam per eos Custodes coram justitiis Domini Regis,
aliquem assisam præscriptam transiisse, vel de mensuris victualium, vel
aliarum mercium, vel latitudine pannorum, ipsi Custodes de Catallis suis in
misericordia Dom. Regis remaneant.

Præceptum est etiam ut post festum Purificationis beatæ Mariæ, nullus in
aliquo Comitatu vendat aliquid nisi per præscriptam mensuram, quæ ejusdem
sit quantitatis, nec post feriam mediæ quadragesimæ, quæ erit apud Stanford,
vendat aliquem pannum minoris latitudinis quam duarum ulnarum inter listas.

Tallagium 5 solidorum de singulis carucatis, & modusimponendi & colligendi
ejusdem. An. Dom. 1198 452.
Note 452: (retour) Hoved. pag. 778. Mat. Par. pag. 188.

Page 346

Eodem anno Richardus Rex Angliæ accepit de unaquaque carucata terræ, sive
hyda totius Angliæ quinque solidos de auxilio: Ad quos colligendos misit Co
m
idem Rex per singulos Comitatus Angliæ unum Clericum & etiam mi
militem; qui cum Vicecomite Comitatus ad quem mittebantur, & legalibus ssi
militibus ad hoc electis, præstito juramento quod fideliter exequerentur on
ari
negotium Regis, fecerunt venire coram se, Senescallos Baronum In i
qu
illius Comitatus, & de qualibet villa Dominum, vel Baillivum villæ & isit jur
Præpositum, cum 4 legalibus hominibus villæ, sive liberis, sive or ati
es. .
rusticis; & 2 milites legaliores de Hundredo qui juraverunt.

Quod fideliter & sine fraude dicerent, quot carucarum Wannagia fuerint in In
qu
singulis villis; quot scilicet in dominico, quot in vilenagia, quot in isit
eleemosynis viris religiosis collatis; quas ipsi donatores, vel eorum or
hæredes tenentur warrantizare, vel adquietare, vel unde viri religiosi u
m
debent servitium facere. Sa
cr
Et super singula carucarum Wannagia ponebant ex præcepto Regis Ta am
xat ent
primo II solidos, postea III solidos, & hæc omnia in scriptum io. u
redigebantur, & habebat inde Clericus rotulum unum, & miles m.
rotulum alterum, Vicecomes rotulum tertium; Senescallus Baronum Co
lle
rotulum quartum de terra Domini sui. Hæc pecunia recipiebatur per manus cto
duorum legalium militum de singulis Hundredis, & per manum Ballivi de res
Hundredo; & ipsi inde respondebant Vicecomiti, & per prædictos rotulos .
respondebat Vicecomes inde ad scaccarium coram Episcopis, Abbatibus &
Baronibus ad hoc assignatis.

Ad poenam vero juratorum, qui aliquid contra juramentum suum Po
en
celaverint in hoc negotio, statutum erat. a
cel
Quod quicunque rusticus convictus fuisset de perjurio, daret Domino an
tiu
meliorem bovem de Caruca sua, & insuper responderet de pretio ad opus m.
Dom. Regis, tantum pecuniæ quantum fuisset declaratum per suum
perjurium fuisse celatum: Si vero liber homo convictus fuisset, esset in
misericordia Regis, & insuper refunderet de proprio ad opus Domini Regis,
quantum fuerit per eum celatum, sicut & rusticus.

Gravis distringendi
Statutum etiam fuit; quod quilibet Baro cum Vicecomite, modus.
faceret districtiones super homines suos, & si per defectum

Page 347

Baronum districtiones factæ non fuissent, caperetur de Excipiuntur feoda
Eccles. Eschaetæ.
dominico Baronum, quod super homines suos restaret
reddendum, & ipsi Barones ad homines suos inde caperent;
& libera feoda Ecclesiarum parochialium de hoc tallagio
excipiebantur, & omnes Eschaetæ Baronum quæ fuerunt in
manu Dom. Regis, communicaverunt.

Serganteriæ vero Dom. Regis, quæ non erant de feodis militum, Se
rg
excipiebantur; sed tamen imbreviebantur, & numerus carucatarum terræ, an
& valentiæ terrarum, & nomina servientium; & servientes illi ter
summonebantur esse apud Londonias in Octavis clausi Pentecostes, iæ.
audituri & facturi præceptum Dom. Regis.

Ipsi vero qui electi fuerant, & constituti ad hoc negotium Regis faciendum,
statuerunt per æstimationem legalium hominum, ad uniuscujusque carucæ
Wannagium centum acras terræ.

Extensio terræ Richardi I. Regis Angliæ secus mare, ex Hovedeno in Ric. I. p.
672. ubi agit de divisione Regnorum secus mare.

Sciendum est quod tota terra, quæ est ab Anglia usque in Hispaniam secus
mare, videlicet Normannia, Britannia, Pictavia, est Domini Regis Angliæ; &
protenditur usque ad portum qui dicitur Huarz 453, qui dividit terram Comitis de
Baonia a terra Regis Navarræ. Et terra Regis Navarræ incipit a portu de
Huviarz, & protenditur usque ad aquam quæ dicitur Castre, &c.
Note 453: (retour) Al. Huviarz.

Eodem Anno (viz. 1198. Reg. 9. & 10.) Hugo Bardulfi, & magister Rogerus
Arundel & Gaufridus Hachet, quibus commissæ fuerant Lincolnsire,
Notinghamsire, Derebisire, Euerwicsire, Northumberland, Westmerland,
Cumberland, Lancaster, itinerantes placitaverunt placita coronæ Regis 454.
Note 454: (retour) Hoved. ib. pag. 783.

Capitula Placitorum Coronæ Regis.

De Placitis Coronæ novis & veteribus quæ non sunt finita coram justitiis
Domini Regis. De morte antecessorum. De nova dissaisiva. De magnis Assisis

Page 348

usque ad 10 libratas terræ, & infra. Et de advocationibus Ecclesiarum. Et
capientur coram eis electiones magnæ Assisæ per mandatum Domini Regis, vel
ejus capitalis justitiæ.

De Ecclesiis vacantibus vel non vacantibus quæ fuerunt de donatione Domini
Regis; quis eas donavit, vel quis eas habeat & per quem, & quantum valent.

De Eschaetis Domini Regis & eorum valentiis, & quis eas habeat, & per quem.

De Dominabus & de valectis, & puellis quæ sunt vel esse debent in donatione
Domini Regis, & de valentiis terrarum suarum & si quis eorum vel earum sit
maritatus, & inquiratur cui, per quem, & a quo tempore.

Inquirendum est etiam quæ viduæ non finierunt pro se maritandis, & finis
capiatur ad opus Dom. Regis.

De sergentariis Domini Regis, quis eas habet, & per quem, & quantum valent,
& qui finem non fecerunt ad auxilium Domini Regis, & qui fecerunt, & finis
capiatur.

De usuris Christianorum, & eorum Catallis qui sunt mortui.

De illis qui sunt in misericordia Regis & non amerciati.

De præpresturis Domini Regis.

De viis Dom. Regis Estreciatis.

De Thesauris inventis.

De malefactoribus & eorum receptoribus.

De fugitivis retatis reversis post ultimam Assisam.

Page 349

De omnibus ponderibus & mensuris, & ulnis renovatis; & si 4 homines qui sunt
attornati ad hæc custodienda, in unaquaque villa fecerint quod inde statutum
est; & si attachiaverunt transgressores illius Assisæ, & si non attachiaverunt
prout debent, puniantur sicut ipsi transgressores.

Totum vinum illius qui vendidit contra Assisam, capietur ad opus Domini
Regis, & præterea Dominus vini & venditores sint in misericordia Regis.

Inquirendum est per omnes Comitatus de hidis & carucatis; & si Justitiarii qui
ad hæc attornati fuerunt se bene habuerint; & si de omnibus receperunt; & si
aliqua concelaverunt.

De custodiis Portuum maris; si quid receperunt quod non reddiderunt; & si
mercedem aliquam pro jure Regis retinendo; & si quis aliquid ceperit qui non
fuit ad hoc attornatus.

Inquirendum est si omnes venerint & quis ille fuerit & qualiter nominatus
fuerit.

His igitur & aliis vexationibus, sive juste sive injuste tota Anglia a mari usque
ad mare redacta est ad inopiam. Sed nondum finitis supervenit aliud genus
tormenti ad confusionem hominum regni per Justitiarios forestarum, viz. per
Hugonem de Nevilla summum Justitiarium omnium forestarum Regis in
Anglia, qui cognominatus est Enuellu; & per Hugonem War, & per Ernistum de
Neville.

Prædictis igitur Justitiariis forestarum itinerantibus, præceptum est ex parte
Regis, ut per singulos comitatus, per quos ipsi ituri essent, convenirent coram
iis ad placita forestæ, Archiepisc. Episc. Comites & Barones, & omnes libere
tenentes, & de unaquaque villa Præpositus, & 4 homines ad audienda præcepta
Regis.

Assisa Regis Rich.
Hæc est Assisa Dom. Regis, & hæc sunt præcepta de Forestis I. de Forestis.
suis in Anglia, facta per assensum & consilium Archiepisc. &
Episc. Abbatum, Comitum, & Baronum & Militum totius
regni sui 455.

Page 350

Note 455: (retour) Hoved. pag. 784.

Dominus Rex primum defendit, quod si aliquis ei forisfaciat de venatione sua,
vel de Forestis suis, in aliqua re, non vult quod confidant in hoc, quod habuit
misericordiam de illis per eorum catalla hucusque qui ei forisfecerint de
venatione sua, & de Forestis suis. Nam si qui amodo ei forisfecerint inde, &
inde convicti fuerint, plenariam vult de illis Justitiam fieri, qualis facta fuit
tempore Henrici avi patris Domini Regis, viz. ut amittant oculos & testiculos.

Item, Dominus Rex defendit, quod nullus habeat arcus vel sagittas, neque
canes, neque leporarios in Forestis suis, nisi habeat ipsum Regem ad warrantum
suum, vel aliquem alium qui eum possit inde warantizare.

Item Rex defendit, quod nullus donet vel vendat aliquid ad destructionem bosci
sui, vel wastam, quæ sit infra Forestam Regis; sed concedit bene quod capiant
de boscis suis, quod necesse iis fuerit sine wasta, & hoc per visum Forestarii
sui, & Viridariorum suorum.

Item præcipit, quod omnes illi qui habent boscos infra metas Forestæ Domini
Regis, quod ponant idoneos Forestarios in boscis suis: de quibus Forestariis ipsi
quorum bosci fuerint sint plegii: vel tales inveniant plegios idoneos, qui possunt
emendare, si Forestarii in aliquo forisfecerint quod Dom. Regi pertineat.

Item præcipit, quod sui Forestarii curam super Forestarios Militum & aliorum
qui boscos habent infra metas Forestæ Domini Regis, quod bosci non
destruantur. Nam si super hoc bosci eorum destructi fuerint, sciant bene illi
quorum bosci fuerint, quod de ipsismet vel eorum terris capietur emendatio, &
non de alio.

Item præcipit Rex, quod sui Forestarii jurent, quod secundum omne posse suum
tenebunt ejus Assisam, qualem eam fecit de Forestis suis, & quod non vexabunt
milites neque probos homines de hoc, quod Dominus Rex iis concessit de
boscis eorum.

Item præcipit, quod in quolibet Comitatu in quo venationem habet, ponantur 12
Milites ad custodiendum venationem suam, & viride in Forestis suis, & quod 4
Milites ponantur ad adgistandos boscos suos, & ad recipiendum panagium
suum, & custodiendum & defendendum.

Page 351

Item præcipit, quod nullus adgistet boscos suos infra metas Forestæ suæ,
antequam bosci eorum adgistentur: & est sciendum quod incipit adgistamentum
Dom. Regis 15 die ante festum S. Michaelis, & durat 15 diebus post festum S.
Michaelis.

Item præcipit Rex, quod si Forestarius ejus habet in custodia sua Dominicos
boscos Regis, & bosci illi destructi fuerint, & non possit, nec sciat justam
causam monstrare quare bosci destruantur, nihil aliud capiatur de Forestario
illo, nisi proprium corpus suum.

Item præcipit, quod nullus Clericus ei forisfaciat de venatione sua, neque de
Forestis suis: & præcipit bene Forestariis suis, quod si invenerint eos
forisfacientes, non dubitent in eos manus imponere, ad eos resistendos &
capiendos: ipse enim eos inde warantizabit.

Item Rex præcipit, quod omnia essarta videantur in quolibet tertio anno, tam
nova quam vetera, intra regardum, & omnes perpræsturæ similiter, & omnia
wasta boscorum, & quod quodlibet illorum per se imbrevietur.

Item Rex præcipit, quod Archiepisc. Episcop. Comites, Barones, & Milites, &
libere tenentes, & omnes homines de terra sua, veniant ad summonitionem
Magistri Forestarii sui, & ad placitanda placita de Forestis suis.

Prohibendum est etiam ad Placita Forestæ, ne aliqua caretta exeat Chiminum in
Foresta Regis, neque porci sint in Foresta Regis tempore de Foinesun, sc. 15
diebus ante nativitatem S. Johannis Baptistæ, & 15 diebus post idem festum.

Est autem sciendum, quod qui forisfecerit in Foresta Regis de venatione sua, &
inde attaintus fuerit, erit in misericordia Regis ad oculos & testiculos
perdendos.

Qui autem forisfecerit in Foresta Regis de viridi, sive per culpaturam, sive per
esbrancaturam, sive per foditionem turvarum, sive per escoriationem moræ,
sive per culpationem de subnemore, sive per essartum, sive per novam
prepræsturam, per sepem vel fossatum, vel per remotionem molendini, vel
cursus aquæ, vel beccariæ, vel aliarum domorum, vel per foenum & falcandum
extra sepes, vel extra fossata, erit in misericordia Regis de pecunia sua, nisi
habet Viridarios vel Forestarios Regis ad warrantum.

Page 352

Similiter qui arcus vel sagittas portaverit, vel canes duxerit sine copula per
Forestam Regis, & inde attaintus fuerit, erit in misericordia Regis.

Statutum etiam est, quod semper in tertio anno fiat visus Forestæ; in reguardo
autem Forestæ hæc supradicta videnda sunt. Et videnda sunt in reguardo nova
essarta & vetera imbladata post ultimum reguardum, & quo blado vel legumine
imbladata sint. Nova autem sarta erunt in manu Regis: si vetera sarta imbladata
sunt de frumento, vel siligine, unaquæque acra dabit Regi 13 denarios de illa
vestitura: & si imbladata fuerint de avena, vel hordeo, vel fabis, vel pisis, vel
alio legumine, unaquæque acra dabit Regi 6 denarios de illa vestitura.

Et sciendum est, quod tempore Henrici Regis filii Matildis Imperatricis,
permissum erat intra metas Forestæ fossata fieri loco sepium. Et idem Rex
Henricus statuit apud Woodstock, quod quicunque forisfecerit ei de Foresta sua
semel de venatione sua, de se ipso salvi plegii capiantur; & si iterum
forisfecerit, similiter capiantur de ipso salvi plegii; si autem tertio idem
forisfecerit, pro tertio forisfacto nulli plegii capiantur, sed proprium corpus
forisfactoris.

Eodem anno viri religiosi voluerunt dare Regis 5 solidos de wannagio carucæ,
sicut cæteri homines regni faciebant.

Exiit edictum à Rege, ut quicunque in regno suo forisfecisset Clerico, aut alii
viro religioso, non cogeretur satisfacere illi: sed si Clericus aut alius vir
religiosus forisfecisset alicui Laico, statim compelleretur ad satisfaciendum illi:
unde factum est, quod viri religiosi ad redemptionem coacti sunt.

Præterea præcipit idem Rex, ut omnes, tam Clerici quam Laici, qui chartas sive
confirmationes habebant de sigillo suo veteri, deferrent eas ad sigillum suum
novum renovandas: & nisi fecerint, nihil quod actum fuit per sigillum suum
vetus, ratum haberetur. Hov. p. 785 456.
Note 456: (retour) Casus Rob. de Turnham Hov. pag. 786.

Legem furtivæ venationis, qua delinquentibus eruebantur oculi, Tr
un
abscindebantur virilia, manus vel pedes truncabantur, pius Rex & cat
miscericors sustulit 457 Richardus I inhumanum ducens, ut homines ad io
me
imaginem Dei creati, pro feris, quæ juxta legem naturalem generaliter mb
omnibus sunt concessæ, de vita vel membris periclitarentur, & id faciendo ror
u

Page 353

feris & bestiis deterior videretur. Hoc enim solummodo sufficiebat ei, ut m
pr
quilibet in tali culpa deprehensi, vel Angliam abjurarent, vel poenam ov
carceralem subirent, vel poena punirentur pecuniali, salvis omnibus vita & en
membris. Hæc Parisius, qui casum refert nova hac lege judicatum. ati
on
e
Note 457: (retour) Mat. Par. in an. 1232. pag. 360. adi
mi
Cum ad mandatum Dom. Papæ omnes Prælati totius regni coram Vi tur
ces .
Rege congregati fuissent 458, ut partem vicesimam mobilium suorum im
ad subventionem Terræ Sanctæ concederent, & seorsum sederent æ
ad
super præfato negotio colloquentes; Rex ait Galfrido fil. Petri, & ter
Willielmo Priwerre, qui apud pedes ejus sedebant, voce demissa, ræ
Videtis Prælatos illos qui ibi sedent. Videmus, Domine (inquiunt.) Et sa
nct
Rex ad eos, Si scirent quomodo eos ob reverentiam Dei timeo, & æ
quam invite offenderem illos, ipsi me conculcarent, quemadmodum su
conculcatur calceamentum vetus. bv
ent
io
Note 458: (retour) Mat. Par. in an. 1232. pag. 361.
ne
m
A. D. 1199. Reg. 11. Cum de vita desperaret Rex Richardus 459, M
ori
dat
ur.
divisit Johanni fratri suo regnum Angliæ, & omnes alias terras bu
suas, & fecit fieri prædicto Johanni fidelitates ab illis qui nd
us
aderant, & præcepit, ut traderentur ei castella sua, & tres partes Jo
thesauri sui: & omnia baubella sua divisit Othoni nepoti suo h.
Regi Alemannorum, & quartam partem thesauri sui præcepit rat
ri
servientibus suis & pauperibus distribui. re
gn
Note 459: (retour) Hoved. pag. 791. u
m
Decessit 8. Idus Aprilis feria 3. ante Dominicam Palmarum, M div
ori idi
12. 460 die postquam percussus fuerat. tur t.
.
Note 460: (retour) Al. 9.

JOHANNES.

Page 354

Anno Domini 1199.

Recte quæritur quonam titulo Johannes cum tertius esset filius Henrici II Qu
o
solium Regni sit ingressus, cum Arthurus Dux Britanniæ filius esset jur
legitimus atque hæres Gaufridi Plantagenest, secundi filii ejusdem Henrici e
patris, sc. Richardi Regis jam defuncti, dictorumque Gaufridi & Johannis. Re
gn
Declaraverat etiam Richardus Rex cum Messinæ esset Arthurum sibi u
successurum, ut Parisius refert. Sed id inprimis intelligendum est, nec m
Legibus coerceri æstus majestatis, nec authoribus qui partium studio sæpe obt
in
ducuntur, semper adhibenda fides. Res pro more illius seculi est uit
perpendenda qui alias hæredem suscepit in successionem quamvis Jo
ha
impuberem, alias impubere prætermisso, seniorem familiæ, velut magis nn
strenuum ad gubernandum (quod Hibernici Tanistriam vocant) cooptavit. es.

Londonienses profecto Regi Richardo Hierosolymis juramento se Ar
th
obstringunt Johannem suscepturos in Regem si Richardus sine prole ur
decederet, & hoc ipso nomine fidelitatem ei jam tum jurabant. o
Re
x
Mortuo Richardo 461, ejus servi, milites & stipendiarii Johannem pr
suscipiunt dona promittentem. Is in transmarinis agens Hubertum om
isit
Cantuariensem Archiepiscopum & Guilielmum Marescallum in Angliam Re
protinus direxit, qui cum Gaufrido filio Petri Justitiario Regni Magnates gn
Northamptoniæ convocatos ad fidelitatem Johanni jurandum prout u
m.
plebeios antea perducunt.
Note 461: (retour) Mat. Par. pag. 188. l. 50.

Arthuro adhaerent Principes Andegaviæ, Cenomanniæ, & Turoniæ Pri
nci
dicentes judicium esse & consuetudinem illarum regionum, ut Arthurus pe
filius fratris senioris in patrimonio sibi debito & hæreditate, avunculo s
succedat, quem viz. Gaufridus Pater ejusdem Arthuri esset habiturus si cæ
ter
Regi Richardo defuncto supervixisset. Sed Johannes in octavis Paschæ ab i
Archiepiscopo Rothomagi accinctus est gladio ducatus Normanniæ 462. ad
he
Note 462: (retour) Mat. Par. pag. 189. l. 25. re
nt
Ar
Hubertus Archiepiscopus Cantuariæ vir eximiæ prudentiæ, & inter M th
od
columnas regni eminentissima, tertia via ingreditur veniente scil. in us
ur
o.
Angliam Johanne Duce jam Normanniæ & convocatis Londoniis eli
magnatibus regni in vigilia Ascensionis ad Coronationem ejus; idem ge

Page 355

Archiepiscopus sic effatur. Nullum prævia ratione in Regnum nd
i
successurum nisi ab universitate Regni unanimiter invocata Spiritus gratia R.
electum & secundum morum suorum eminentiam præelectum, ad Jo
exemplum Sauli primi Regis inuncti quem proposuit Dominus populo suo, ha
nn
non filium Regis nec de regali stirpe procreatum; similiter Davidem Semei em
filium, hunc quia strenuum & aptum dignitati regiæ, illum quia sanctum & .
humilem, ut sic qui in regno supereminet strenuitate, omnibus possit &
potestate & regimine. Verum si quis ex stirpe regia aliis præpolleret, pronius &
promptius ad electionem ejus est consentiendum. Et cum Ducem Johannem
istiusmodi esse perhibuisset eum ratione tam meritorum quam regii sanguinis,
unanimiter (inquit) eligimus universi.

Vides quibus se implicant ambagibus qui recto deviant a tramite; nec inter
omnes quisquam illius meminit quod Johanni maxime interfuit, & perspicuis
verbis recordatus est Rogerus Hoveden 463. Richardum scil. de vita
desperantem, Johanni fratri suo divisisse regnum Angliæ omnes alias terras
suas, fecisseque fieri ei fidelitatem ab illis qui aderant, & præcepisse ei tradi
Castella sua & tres partes thesauri sui.
Note 463: (retour) Hov. pag. 791.

Accedit aliud adminiculum, quod sub illo seculo multorum tuebatur opinione,
præferendum esse in successione fratrem defuncti juniorem potius quam
nepotem ejus e seniori jam antea defuncto, ut inferius videris in argumentatione
Romæ habita inter Innocentium Papam III. & Legatos Ludovici Franci.

Johannes coronatus est Westmonasterii ab Archiep. Cantuar. die dominicæ R.
Jo
Ascensionis 6 Cal. Junii triplicis involutus sacramento sponsionis 464. h.
co
Note 464: (retour) Mat. Par. pag. 190. ro
na
Sa tur
Quod sanctam Ecclesiam & ejus ordinatos diligeret, & eam ab .
cr
incursione malignantium indemnem conservaret. am An
ent .
Quod perversis Legibus destructis, bonas substitueret. u 11
m 99.
eju
Quod rectam justitiam in regno Angliæ exerceret. s.

Deinde adjuratus est ab eodem Archiepiscopo ex parte Dei & districte
prohibitus.

Page 356

Ne honorem hunc accipere præsumeret; nisi in mente habeat, opere, quod
juraverat, adimplere. Ad hoc ille respondens, promisit; se per auxilium Dei
bona fide ea quæ juraverat servaturum. Die crastino Homagia & fidelitates
accepit.

Carucagium
Sub hoc tempore generaliter concedebatur Regi per Angliam conceditur.
Carucagium (i. e. tallagium de qualibet carucata terræ) quod
cum Gaufridus Archiepiscopus Eboracensis non permitteret Archiep. Ebor. id
prohibens
Vicecomitem in sua Diocesi colligere, sed & ipsum spoliatur.
excommunicasset, & totam Eboracensem Provinciam
interdicto Ecclesiastico supposuisset; mandato regio spoliatus
est bonis omnibus sui Archiepiscopatus.

Die Ascensionis dominicæ, Rex apud Theokesberi generale proposuit A.
D.
Edictum. Anno Domini 1201. 12
01.
Ut Comites & Barones & omnes qui militare servitium ei debebant parati Ed
ict
essent ad Portesmuthe cum equis & armis ad transfretandum cum eo ad u
partes transmarinas in die Pentecostes jam instante 465. m
ad
Note 465: (retour) Mat. Par. pag. 198. ser
viti
u
Veniente autem die statuto, multi impetrata licentia remanserunt, Sc
m
ut
dantes Regi de quolibet scuto duas marcas argenti. agi
mi
lit
u
ar
Constitutio Regis Johannis de feodis magni Sigilli. A. D. 1199. Reg. 1 m
e.
466 2
. ma
rc
Note 466: (retour) Lib. Archiepiscopi Cant. MS. fol. 8. Chart. Reg. Joh. 1. ar
u
Johannes Dei gratia Rex Angliæ, Dominus Hiberniæ, Dux m.
Normanniæ, Aquitaniæ, & Comes Andegaviæ, Archiepiscopis, Episcopis,
Abbatibus, Comitibus, Baronibus, Justitiariis, Vicecomitibus, Præpositis &
omnibus Ballivis & fidelibus suis salutem.

2. Cum ad regimen regni Angliæ quod nobis jure competit hæreditario divina
misericordia vocaverit, & mediante tam Cleri quam Populi unanimi consensu &
favore satis misericorditer nos in Regem sublimaverit; summo desideramus

Page 357

desiderio, sicut & debemus, libertati & indempnitati tam Cleri quam Populi
propensius provideri, & pravas & iniquas consuetudines, quæ vel ex causa
cupiditatis, vel minus sano consilio, vel alio motu mentis illicito pullularunt, ad
honorem Dei, & sacrosanctæ Ecclesiæ & pacem & tranquillitatem Cleri &
Populi penitus extirpare.

3. Et cum sigillum bonæ memoriæ Richardi fratris nostri illustris quondam
Regis Angliæ, diebus suis in eum pervenerat statum ut de quibusdam negotiis
ad sigillum pertinentibus, quædam præter cursum solitum ab antiquis
temporibus statuta, potius voluntate quam ratione mediante in præjudicium
regiæ dignitatis & libertatis Regni recipiebantur, viz.

4. De literis protectionis patentibus pro quibus dabantur decem & octo solidi &
quatuor denarii pro quibus non debebantur dari nisi duo solidi.

5. Et de simplicibus confirmationibus in quibus nihil novi est insertum, pro
quibus dabantur duodecim marcæ & quinque solidi, pro quibus non debebantur
dari nisi decem & octo solidi & quatuor denarii.

6. Nos pro salutæ animæ nostræ & felicis memoriæ Henrici quondam Regis
Angliæ, Patris nostri, & memorati Regis Richardi fratris nostri, & omnium
antecessorum & successorum nostrorum, volumus, concedimus, & ad
instantiam venerabilis Patris nostri Huberti Cant. Archiepiscopi Cancellarii
nostri.

7. Statuimus ne ullis aliquando temporibus a nostro vel alicujus successorum
nostrorum sigillo quicquam ultra id quod ab antiquis temporibus de Sigillo
Regum Angliæ statutum est, recipiendum; & quod de Sigillo bonæ memoriæ
Henrici Patris nostri quondam Regis Angliæ recipiebatur, pro quibuscunque
negotiis recipiatur, scil.

8. De charta novi feofamenti terrarum vel quorumlibet tenementorum, vel
libertatum, capiatur una marca auri, vel decem marcæ argenti, ad opus
Cancellarii, & una marca argenti ad opus Vicecancellarii, & una marca argenti,
ad opus Prothonotarii; quinque solidi pro cera.

9. De simplici confirmatione in qua nihil novi est adjectum, detur una marca
argenti ad opus Cancellarii, unus bisancius ad opus Vicecancellarii, & unus
bisancius ad opus Prothonotarii, & duodecim denarii pro cera.

Page 358

10. De simplici protectione dentur duo solidi.

11. Si quis autem contra hanc constitutionem nostram venire præsumpserit,
indignationem Domini omnipotentis, & nostram omnemque qua quisquam in
Regem unctus & consecratus maledicere potest, maledictionem incurrat.

12. Prædictus autem Archiepiscopus Cantuariensis & Cancellarius noster, una
cum Episcopis omnibus qui nobis in consecratione nostra manus imposuerunt,
in omnes qui contra hanc constitutionem venire præsumpserint, sententiam
excommunicationis generaliter de assensu nostro promulgavit.

13. Huic autem nostræ constitutioni quam de Sigillo nostro fecimus ipsum
Sigillum primo post Coronationem nostram apposuimus, in testimonium &
perpetuam firmitatem.

14. T. J. Dublinens. Archiep. W. London. Rofen. C. Winton. H. Lincol. E.
Eliens. H. Sarum. S. Bathon. C. Coventer. H. Landaven. R. Bangor. Phil.
Dunelm. S. Meden. Episcopis. Willelmo Com. de Arundell. Hamelino Com. de
Waren. R. Com. de Clare. W. Marescallo Com. de Penbroc. C. fil. Petri Com.
Essex. Rog. le Bigot Com. Nortfolchiæ. W. Com. Sarum. R. Com. Cestr. Walter.
Com. Warwic. W. Com. de Ferrariis, Will. de Brahos, Rob. fil. Walteri, Walt.
de Lasc. W. de Waren. Rob. fil Rogeri, Will. Briwer, Hug. Bardolf.

15. Dat. per manum H. Cant. Archiepisc. Canc. nostri apud Northampton,
septimo die Junii, anno regni nostri primo.

(Numeros & Sectiones nos exhibuimus.)

Quod testamentum Huberti Archiep. Cant. ratum fit.

Johannes Dei gratia Rex Angl. Dux Hiberniæ, Dux Normanniæ, Aquit. &
Comes Andeg. Justic. & omnibus Ballivis suis Angliæ, salutem 467.
Note 467: (retour) Lib. MS. Cant. Arch. fol. 9. b. n. 6.

Sciatis, quod volumus & firmiter præcipimus, quod Testamentum quod
venerabilis pater noster in Christo H. Cantuar. Archiepiscopus secundum Deum
condidit, firmum sit & stabile, & quod firmiter & inviolabiliter teneatur &
observetur. Et ideo vobis mandamus & firmiter prohibemus, ne aliquis vestrum
aliquo modo contra testamentum suum veniat, vel illud aliquo modo impediat

Page 359

vel infringat, vel ab aliquo impediri vel infringi sustineat. T. Com. Will.
Marescallo, Will. de Breos, apud Rothom. XXX. die Augusti.

Quod Archiepiscopi Cant. habeant tres Monetarios cum tribus cuneis in
Civitate Cantuaria 468.
Note 468: (retour) Ibidem, n. 7.

Johannes Dei gratia Rex Angliæ Dominus Hiberniæ, Dux Normanniæ,
Aquitaniæ, Comes Andegaviæ, Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus,
Comitibus, Baronibus, Justiciariis, Vicecomitibus, & omnibus Ministris &
fidelibus suis, Francis & Anglis, salutem.

Sciatis nos concessisse & præsenti Carta nostra confirmasse Deo & Ecclesiæ
Christi Cant. & venerabili patri nostro Huberto Cant. Archiepiscopo, &
omnibus successoribus suis sibi canonice substituend. tres Monetarios cum
tribus cuneis, ad monetam fabricandam in civitate Cantuariæ perpetuo
habendos, quos Dominus Rex Ric. frater noster reddidit bonæ memoriæ
Baldwino Cant. Archiepiscopo, & successoribus suis, & Carta sua confirmavit.

Quare volumus & firmiter præcipimus, quod prædictus Archiepiscopus H. &
successores sui, habeant prædictos Monetarios cum prædictis cuneis, ita libere,
honorifice & quiete, sicut aliquis prædecessorum suorum liberius & quietius
Monetarios suos cum cuneis suis habuit.

Hiis testibus: Roffensi Episc. S. Andr. Com. David, Will. Com. de Arundel Will.
de Humet Const. Norm. Hug. de Gernaco, Will. de Rupibus. Datum per manus
Simonis Archid. Wellen. & Johannis de Gray. apud Cenom. xxix. die Septemb.
anno primo regni nostri.

Consuetudines Scaccarii super debitis Dom. Regis inquirendis. Hoved. p. 815.

Quod Archiepiscopus Cant. convertat terras tentas de Ecclesia sua in Gavel-
kind ad feoda militaria.

Johannes Dei gratia Rex Angl. Dominus Hiberniæ, Dux Normanniæ,
Aquitaniæ, & Comes Andegaviæ, Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus,
Comitibus, Baronibus, Justiciariis, Vicecomitibus, Præpositis, Ministris, &
omnibus Ballivis & fidelibus suis, salutem 469.

Page 360

Note 469: (retour) Lib. MS. Cant. Arch. fol. 11. n. 14.

Sciatis nos concessisse & præsenti Carta nostra confirmasse venerabili patri
nostro in Christo Huberto Cant. Archiepiscopo, & successoribus suis, in
perpetuum, quod liceat eis terras, quas homines de feodo Ecclesiæ Cant. tenent
in Gavelkende, convertere in feoda militaria; & quod idem Archiepiscopus &
successores sui eandem in omnibus potestatem & libertatem habeant in
perpetuum, in homines illos qui terras easdem ita in feoda militum conversas
tenebunt, & in hæredes eorum, quam ipse Archiepiscopus habet, & successores
sui post eum habebunt, in alios milites de feodo Ecclesiæ Cant. & in hæredes
eorum. Et homines illi, & hæredes eorum, eandem per omnia libertatem
habeant in perpetuum, quam alii milites de feodo Ecclesiæ Cantuar. & hæredes
eorum habent. Ita tamen quod nihilominus consuetus redditus denariorum
reddatur integre de terris suis, sicut prius; & xenia, andragia, & alia opera, quæ
fiebant de terris eisdem, convertatur in redditum denariorum æquivalentem, &
redditus ille reddatur, sicut alius redditus denariorum.

Quare volumus & firmiter præcipimus, quod quicquid prædictus
Archiepiscopus, & successores sui post eum, de terris illis, in feoda militum
secundum præscriptam formam convertendis, fecerint, ratum in perpetuum &
stabile permaneat. Et prohibemus, ne quis contra factum ipsius Archiepiscopi,
vel Successorum suorum, in hac parte venire præsumat.

T. E. Eliens. & S. Bathon. Episcopis, C. fil. Petri Com. Essex. Will Marescallo
Com. de Penbroc. Rob. de Harecourt, Garmo fil. Geraldi, Petro de Stolx, Ric.
de Riveriis, Roberto de Tateshall. Datum per manum Simonis Archidiaconi
Wellen. apud Rupem Aurivall. iv. die Maii, anno regni nostri tertio. Hæc est
duplicata.

Quod idem Archiepiscopus habeat magnas Assisas de terris prædictis, A. Ar
ch.
D. 1201. Reg. 3. Ca
nt.
Johannes Dei gratia Rex Angl. Dominus Hiberniæ, Dux Norm. Aquit. As
sis
Com. Andeg. Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, Comitibus, Baronibus, æ.
Justiciariis, Vicecomitibus, Præpositis, & omnibus Ballivis & fidelibus
suis, salutem 470.
Note 470: (retour) Lib. MS. Cant. Arch. fol. 11. b. n. 15.

Page 361

Sciatis nos concessisse, & præsenti Carta confirmasse venerabili patri nostro,
Huberto Cantuar. Archiepiscopo, & successoribus suis in perpetuum, quod
habeat in Curia sua magnas Assisas de terris, quæ tenentur in Gavelkend, de
feodo Ecclesiæ Cant. in Canc. Ita scilicet, quod idem Archiepiscopus rogabit
nos, vel Capitalem Justiciar. nostrum, & nos vel ille mittemus aliquem de
Justiciar. nostris in Curiam ipsius Archiepiscopi, in cujus visu & præsentia
Assisæ illæ teneantur. Et quicunque de hominibus de feodo Ecclesiæ Cantuar.
inciderint in misericordiam per Assisas illas, illorum misericordiæ erunt
Archiepiscopi Cant. aliorum hominum vero misericordiæ, qui per Assisas illas
in misericordiam inciderint in Curia Archiepiscopi, nostræ erunt.

Quare volumus & firmiter præcipimus, quod prædictus Archiepiscopus, &
successores sui, habeant & teneant Assisas illas in Curia sua, libere & quiete, &
sine omni impedimento & contradictione, sicut prædictum est, cum
misericordiis hominum de feodo Ecclesiæ Cant. in perpetuum, tempore nostro,
& tempore hæredum nostrorum. Et prohibemus districtius, ne quis contra hanc
concessionem nostram in aliquo venire præsumat.

T. E. Elien. S. Bathon. Episcopis, C. fil. Petri Com. Essex Will. Marescallo
Com. de Penbroc. Rob. de Harecourt, Gar. fil. Geraldi, Petro de Stlox. Ric. de
Riveriis, Rob. de Tateshall. Datum per manum Simonis. Archid. Well. apud
Rupem Aurivall. iv die Maii, anno regni nostri tertio.

Capitula super quibus facta est Magna Charta Regis Johannis.

Ista sunt Capitula, quæ Barones petunt, & Dominus Rex concedit, signata
sigillo Johannis Regis 471.
Note 471: (retour) Lib. MS. vet. Arch. Cant. fol. 14. b. n. 30.

Post decessum antecessorum hæredes plenæ ætatis habebunt hæreditatem suam
per antiquum relevium exprimendum in Charta.

Hæredes, qui infra ætatem sunt, & fuerint in custodia, cum ad ætatem
pervenerint, habebunt hæreditatem suam sine relevio & fine.

Custos terræ hæredis capiat rationabiles exitus & consuetudines & servitia sine
destructione & vasto hominum & terrarum suarum. Et si Custos terræ fecerit
destructionem & vastum, amittat custodiam. Et custos sustentabit domos,
parcos, vivaria, stagna, molendina, & cætera ad terram illam pertinentia, de

Page 362

exitibus terræ ejusdem. Et ut hæredes ita maritentur ne disparagentur, & per
consilium propinquorum de consanguinitate sua.

Ne vidua det aliquid pro dote sua, vel maritagio, post decessum mariti sui, sed
maneat in domo sua per XL dies post mortem ipsius, & infra terminum illum
assignetur ei dos, & maritagium statim habeat, & hæreditatem suam.

Rex vel Ballivus non saisiet terram aliquam pro debito, dum catalla debitoris
sufficiant, nec plegii debitoris distringantur, dum capitalis debitor sufficit ad
solutionem. Si vero capitalis debitor defecerit in solutione, si plegii voluerint,
habeant terras debitoris, donec debitum illud persolvatur plene, nisi capitalis
debitor monstrare poterit, se esse inde quietum erga plegios.

Rex non concedit alicui Baroni, quod capiat auxilium de liberis hominibus suis,
nisi ad corpus suum redimendum, & ad faciendum primogenitum filium suum
militem, & ad primogenitam filiam suam semel maritandam; & hoc faciet per
rationabile auxilium.

Ne aliquis majus servitium faciat de feodo militis, quam inde debetur.

Ut communia placita non sequantur curiam Domini Regis, sed assignentur in
aliquo certo loco, & tot recognitiones capiantur in eisdem comitatibus in hunc
modum: Ut Rex mittat duos Justic. per quatuor vices in anno, qui cum quatuor
militibus ejusdem Comitatus electis per Comitatum, capiant Assisas de nova
dissaisina, morte antecessoris, & ultima præsentatione, nec aliquis ob hoc sit
summonitus, nisi Juratores & duæ partes.

Ut liber homo amercietur pro parvo delicto secundum modum delicti, & pro
magno delicto secundum magnitudinem delicti; salvo contenemento suo.
Villanus etiam amercietur, salvo vainagio suo. Et Mercator eodem modo, salva
mercandisa per sacramentum proborum hominum de visneto.

Ut Clericus amercietur de laico feodo suo secundum modum aliorum
prædictorum, & non secundum beneficium Ecclesiasticum.

Ut mensura vini, bladi, & latitudines pannorum, & rerum aliarum, emendetur,
& ita de ponderibus.

Ne aliqua villa amercietur pro pontibus faciendis ad riparias, nisi ubi de jure
antiquitus esse solebat.

Page 363

Ut Assisæ de nova dissaisina & de morte antecessoris abbrevientur, & similiter
de aliis Assisis.

Ut nullus Vicecomes intromittat se de placitis ad Coronam pertinentibus, sine
Coronatoribus: & ut comitatus & hundreda sint ad antiquas firmas, absque ullo
incremento, exceptis dominicis maneriis Regis.

Si aliquis tenens de Rege moriatur, licebit Vicecomiti, vel alii Ballivo Regis,
saisire & imbreviare catallum ipsius per visum legalium hominum: Ita tamen
quod nihil inde amoveatur, donec plenius sciatur, si debet aliquod liquidum
debitum Domino Regi: & tunc debitum Domini Regis persolvatur; residuum
vero relinquetur executoribus, ad faciendum testamentum defuncti. Et si nihil
Regi debetur, omnia catalla cedent defuncto.

Si aliquis liber homo intestatus decesserit, bona sua per manum proximorum
parentum suorum & amicorum, & per visum Ecclesiæ, distribuantur.

Ne viduæ distringantur ad se maritandum, dum voluerint sine marito vivere: Ita
tamen quod securitatem facient, quod non maritabunt se sine assensu Regis, si
de Rege teneant, vel Dominorum suorum de quibus tenent.

Ne Constabularius vel alius Ballivus capiat blada, vel alia catalla, nisi statim
denarios inde reddat, nisi respectum habere possit de voluntate venditoris.

Ne Constabularius possit distringere aliquem militem ad dandum denarios pro
custodia castri, si voluerit facere custodiam illam in propria persona, vel per
alium probum hominem, si ipse eam facere non possit per rationabilem causam.
Et si Rex eum duxerit in exercitum, sit quietus de custodia secundum
quantitatem temporis.

Ne Vicecomes vel Ballivus Regis, vel aliquis alius, capiat equos vel carectas
alicujus liberi hominis pro cariagio faciendo, nisi ex voluntate ipsius.

Ne Rex vel Ballivus suus capiat alienum boscum ad castra vel ad alia agenda,
nisi per voluntatem ipsius cujus boscus ille fuerit.

Ne Rex teneat terram eorum, qui fuerint convicti de felonia, nisi per unum
annum & unum diem, sed tunc reddatur Domino feodi.

Page 364

Ut omnes Ridelli de cætero penitus deponantur de Tamisia & Medeweye, & per
totam Angliam.

Ne breve, quod vocatur Præcipe, de cætero fiat alicui de aliquo tenemento,
unde liber homo amittat curiam suam.

Si quis fuerit dissaisitus vel prolongatus per Regem sine judicio de terris,
libertatibus, & jure suo, statim ei restituatur. Et si contentio super hoc orta
fuerit, tunc inde disponatur per judicium XXV Baronum, & ut illi, qui fuerint
dissaisiti per patrem vel fratrem Regis, rectum habeant sine dilatione per
judicia parium suorum in curia Regis. Et si Rex debeat habere terminum
aliorum signatorum, tunc Archiepiscopus & Episcopi faciant inde judicium ad
certam diem, appellatione remota.

Ne aliquid detur pro brevi inquisitionis de vita vel membris, sed libere
concedatur sine pretio, & non negetur.

Si aliquis tenet de Rege per feodam firmam, per soccagium, vel burgagium, &
de alio per servitium militis, Dominus Rex non habebit custodiam militum de
feodo alterius, occasione burgagii vel soccagii; nec debet habere custodiam
burgagii, soccagii, vel feodæ firmæ: Et quod liber homo non amittat militiam
suam occasione parvarum sergantisarum, sicuti de illis qui tenent aliquod
tenementum, reddendo inde cultellos, vel sagittas, vel hujusmodi.

Ne aliquis Ballivus possit ponere aliquem ad legem simplici loquela sua, sine
testibus fidelibus.

Ne corpus liberi hominis capiatur, nec imprisonetur, nec dissaisietur, nec
utlagetur, nec exuletur, nec aliquo modo destruatur, nec Rex eat vel mittat super
eum vi, nisi per judicium parium suorum, vel per legem terræ.

Ne jus vendatur, vel differatur, vel vetitum sit.

Quod mercatores habeant salvum ire & venire ad emendum vel vendendum,
sine omnibus malis toltis, per antiquas & rectas consuetudines.

Ne scutagium vel auxilium ponatur in regno, nisi per commune consilium
regni, nisi ad corpus Regis redimendum, & primogenitum filium suum militem
faciendum, & filiam suam primogenitam semel maritandam, & ad hoc fiat
rationabile auxilium. Simili modo fiat de talagiis & auxiliis de civitate London,

Page 365

& de aliis civitatibus quæ inde habent libertates; & ut civitas London plene
habeat antiquas libertates, & liberas consuetudines suas, tam per aquas quam
per terras.

Ut liceat unicuique exire de regno & redire, salva fide Domini Regis, nisi
tempore werræ, per aliquod breve tempus, propter communem utilitatem regni.

Si quis mutuo aliquid acceperit a Judæis plus vel minus, & moriatur antequam
debitum illud solvatur, debitor non usurabit quamdiu hæres fuerit infra ætatem,
de quocunque teneat: Et si debitum illud inciderit in manum Regis, Rex non
capiet, nisi catallum quod continetur in charta.

Si quis moriatur, & debitum debeat Judæis, uxor ejus habeat dotem suam, & si
liberi remanserint, provideantur eis necessaria secundum tenementum, & de
residuo solvatur debitum, salvo servitio dominorum. Simili modo fiat de aliis
debitis, & ut custos terræ reddat hæredi, cum ad plenam ætatem pervenerit,
terram suam instauratam secundum quod rationabiliter poterit sustinere de
exitibus terræ ejusdem de carucis vel wainagiis.

Et si quis tenuerit de aliqua eschaeta, sicut de Honore Wallingford, Nottingham,
Banen 472 & Lancastr. & de aliis eschaetis, quæ sunt in manu Regis, & sunt
Baroniæ, & obierit, hæres ejus non dabit aliud relevium, vel faciet Regi aliud
servitium quam faceret Baroni, & ut Rex eodem modo eam teneat, quo Baro
eam tenuit.
Note 472: (retour) Al. Bononiæ.

Ut fines qui facti sunt pro dotibus, maritagiis, hæreditatibus, & amerciamentis,
injuste & contra legem terræ, omnino condonentur, vel fiat inde per judicium
XXV Baronum, vel per judicium majoris partis eorundem, una cum
Archiepiscopo, & aliis quos secum vocare voluerit; ita quod si aliquis vel aliqui
de XXV fuerint in simili querela, amoveantur, & alii loco illorum per residuos
de XXV substituantur.

Quod obsides & chartæ reddantur, quæ liberatæ fuerunt Regi in securitatem.

Ut illi qui fuerint extra forestam non veniant coram Justiciar. de foresta per
communes summonitiones, nisi sint in placito, vel plegii fuerint, & ut pravæ
consuetudines de forestis, & de forestariis, & warennis, & vic. & rivariis,

Page 366

emendentur per XV 473 Milites de quolibet Comitatu, qui debent eligi per
probos homines ejusdem Comitatus.
Note 473: (retour) Al. xii.

Ut Rex amoveat penitus de Wallia parentes & totam sequelam Gerardi de Atyes,
quod de cætero balliam non habeant, scil. Engelardum Andr. Petrum & Cyonem
de Cancell. Cyonem de Cygon; Matheum de Martino, & fratres ejus, & Galfrid
nepotem ejus, & Philippum de Marbo.

Et ut Rex amoveat alienigenas milites, stipendiarios, balistarios, & ruttarios, &
servientes, qui venerunt cum equis & armis ad nocumentum regni.

Ut Rex faciat Justic. Constabular. Vic. & Ballivos de talibus qui sciant legem
terræ, & eam bene velint observare.

Ut Barones, qui fundaverunt Abbatias, unde habeant chartas Regum, vel
antiquam tenuram, habeant custodiam earum, cum vacaverint.

Si Rex Wallenses dissaisierit vel elongaverit de terris vel libertatibus, vel de
rebus aliis in Anglia vel in Wallia, eis statim sine placito reddantur. Et si fuerint
dissaisiti vel elongati de tenementis suis Angliæ per patrem vel fratrem Regis
sine judicio parium suorum, Rex eis sine dilatione justitiam exhibebit eo modo,
quo exhibet Anglicis justitiam de tenementis suis Angl. secundum legem Angl.
& de tenementis Wall. secundum legem Wall. & de tenementis Marchiæ
secundum legem Marchiæ. Idem facient Wallenses Regi & suis.

Ut Rex reddat filium Lewelini, & præterea omnes obsides de Wallia, & chartas
quæ ei liberatæ fuerunt in securitatem pacis.

Ut Rex faciat Regi Scotiæ de obsidibus reddend. & de libertatibus suis, & jure
suo, secundum formam quam facit Baronibus Angl. nisi aliter esse debeat per
chartas quas Rex habet, per judicium Archiepiscopi & aliorum quos secum
vocare voluerit.

Et omnes forestæ, quæ sunt afforestatæ per Regem tempore suo,
desafforestentur, & ita fiat de ripariis quæ per ipsum Regem sunt in defenso.

Omnes autem istas consuetudines & libertates, quas Rex concessit regno
tenendas, quantum ad se pertinet, erga suos omnes de regno, tam Clerici quam

Page 367

Laici observabunt, quantum ad se pertinent, erga suos.

Hæc est forma securitatis ad observand. pacem & libertates inter Regem &
regnum. Barones eligentur, XXV Barones de regno quos voluerint, qui debent
pro totis viribus suis observare, tenere, & facere observari pacem & libertates,
quas Dominus Rex eis concessit, & charta sua confirmavit. Ita videlicet quod si
Rex, vel Justic. vel Ballivi Regis, vel aliquis de ministris suis in aliquo erga
aliquem deliquerit, vel aliquem articulorum pacis aut securitatis transgressus
fuerit, & delictum ostensum fuerit IV Baronibus de prædictis XXV Baronibus,
illi quatuor Barones accedent ad Dominum Regem, & ad Justic. suum, si Rex
fuerit extra regnum, proponentes ei excessum, & petentes ut excessum illum
sine dilatione faciat emendari. Et si Rex vel Justic. ejus illud non emendaverit,
si Rex fuerit extra regnum, infra rationabile tempus determinandum in charta
prædicta, IV referent causam illam ad residuos de illis XXV Baronibus; & illi
XXV, cum communa totius terræ, distringent & gravabunt Regem modis
omnibus quibus poterint, donec fuerit emendatum secundum arbitrium eorum;
salva persona Domini Regis & Reginæ & liberorum suorum. Et cum fuerit
emendatum, intendant Dom. Regi sicut prius. Et quicunque voluerit de terra,
jurabit ad prædicta exequenda, pariturum mandatis prædictorum XXV
Baronum, & gravaturum Regem pro posse suo cum ipsis. Et Rex publice &
libere dabit licentiam jurandi cuilibet qui jurare voluerit, & nulli unquam jurare
prohibebit. Omnes autem illos de terra, qui sponte sua & per se jurare noluerint
XXV Baronibus de distringendo & gravando Regem cunctis, Rex faciet jurare
474 ejusdem de mandata suo, sicut prædictum est.

Note 474: (retour) Pat. 3. Joh. m. 7. n. 29.

Item si aliquis de prædictis XXV Baronibus decesserit vel a terra recesserit, vel
aliquo modo alio impeditus fuerit, quo minus ista prædicta possit exequi: qui
residui fuerint de XXV eligent alium loco ipsius pro arbitrio sui, qui simili
modo erit juratus quo & cæteri. In omnibus autem quæ istis XXV Baronibus
committuntur exequenda, si forte ipsi XXV præsentes fuerint & inter se super
re aliqua discordaverint, vel aliqui ex eis vocati nolint vel nequeant interesse,
ratum habebitur & firmum quod major pars ex eis provideat vel præceperit, ac
si omnes XXV in hoc concessissent, & prædicti XXV jurabunt quod omnia
antedicta fideliter observabunt, & pro toto posse suo facient observari. Præterea
Rex faciet eos securos per Chartas Archiepiscopi & Episcoporum & magistri
Pandulfi, quod nihil impetrabit a Dom. Papa, per -----File: 365.png--- P. 361

Page 368

quod aliqua istarum conventionum revocetur, vel minuatur. Et si aliquid tale
impetraverit, reputetur irritum & inane, & nunquam eo utatur. Sine dato.

Leges Forestæ observandæ Chartis Regis non obstantibus. A. D. 1201 Reg. 3.

Rex Hugoni de Neville Sal. 475 Mandamus vobis quod non omittatis propter
aliquam Chartam quam alicui fecerimus quin Forestas nostras Angliæ
custodiatis per easdem Leges quæ fuerint in Forestis nostris tempore Henrici
Regis Patris nostri, exceptis terris quas disaforestaverimus, & illis quibus per
Chartas nostras parcos concessimus.
Note 475: (retour) Pat. 3. Joh. 7. m. 7. n. 29.

Assisa panis secundum diversum pretium frumenti 476.
Note 476: (retour) Mat. Par. pag. 200.

Eodem anno Rex fecit generaliter acclamari, ut assisa panis inviolabiliter sub
poena Collistrigiali observaretur. Quæ probata fuit per pistorem Gaufridi fil.
Petri Justitiarii Angliæ, & pistorem R. de Turnam; ita quod pistores poterint sic
vendere, & in quolibet quarterio lucrarentur 3 denarios exceptis.

Brennio & 2 panibus ad Furnarium.
Et 4 servientibus--4 obolos.
Duobus Garcionibus--1 quadrant.
Et in sale----obol.
Et in gesta----obol.
Et in candela----quadrant.
Et in busca----3 denar.
Et in buletello----obol.

Quando frumentum (intellige quarterium) venditur pro 6 solidis, tunc
ponderabit panis de quadrante, albus & bene coctus, 16 solidos de viginti lova;
& panis de toto blado, debet esse bonus & bene coctus, ita quod nihil
subtrahatur, & ponderabit--24 solid.

Quando frumentum venditur pro 5 solid. & 6 den. albus panis ponderabit 20
solid. & de toto blado--28 solid.

Page 369

Quando frumentum venditur pro 5 sol. albus panis ponderabit 24 sol. & panis
de toto blado--32 solid.

Quando frumentum venditur pro 4 sol. & 6 den. albus panis ponderabit 32.
solid. de toto blado--42 solid.

Quando frumentum venditur pro 4 sol. albus panis ponderabit 36 solid. de toto
blado--46 solid.

Quando frumentum venditur pro 3 sol. & 6 den. albus panis ponderabit 42 sol.
de toto blado--54 sol.

Quando frumentum venditur pro 3 sol. albus panis ponderabit 48 sol. de toto
blado--64 sol.

Quando frumentum venditur pro 2 sol. & 6 den. albus panis ponderabit 54 sol.
de toto blado--72 sol.

Quando frumentum venditur pro 2 sol. albus panis ponderabit 60 sol. de toto
blado--4 libr.

Quando frumentum venditur pro 18. den. albus panis ponderabit 77 sol. de toto
blado 4 libr. & 8 solid.

Et hoc per totum Regnum est proclamatum.

Rex in Comites & Barones occasiones prætendens quod ipsum inter hostes
reliquerant in partibus transmarinis, (sc. Normannia) unde Castella & terras
suas pro eorum defectu amiserat; cepit ab eis septimam partem omnium
mobilium suorum 477; nec ab Ecclesiis conventualibus, nec parochialibus
manus coercuit: Siquidem placiti sui inter Ecclesiasticos habuit executorem
Hubertum Cantuariensem Archiepiscopum; inter Laicos, Gaufridum filium
Petri Angliæ Justitiarium, nemini parcentes.
Note 477: (retour) Mat. Par. pag. 201.

In Crastino Circumcisionis convenerunt ad colloquium apud Oxoniam Rex &
magnates Angliæ; ubi concessa sunt Regi auxilia militaria, de quolibet scuto,
scil. duæ marcæ & dimidia. Nec etiam Episcopi & Abbates sive Ecclesiasticæ
personæ, sine promissione recesserunt 478.

Page 370

Note 478: (retour) Mat. Par. pag. 201.

Proclamatio fiat 479 quod nemo ferat vel habeat denarium retonsum omnibus
Vicecomitibus directa. Et si denarius retonsus inveniatur post diem prædictam
in manu Burgensis, denarium illud capiatur & perforetur, & quodam forulo
ponatur, & ad opus Regis salvo custodiatur. Et qui illud habeat ponatur per
salvos plegios, & omnia ejus Catalla attachientur.
Note 479: (retour) Patentes an. 6. Joh. m. 6. n. 16.

Et si inveniatur in manu Judæi vel Judææ capiatur ut supra & corpus & omnia
catalla ejusdem Judæi capiantur, &c.

Et si inveniatur in manu armigeri vel rustici, vel paisanti, capiatur & reddatur ei
a quo captus fuit.

Patentes Anno 6. R Joh. inter 29. Oct. 29. & 2. Nov. 17. de moneta.

Rex Willelmo de Wrotham, &c. & Reginaldo de Cornhill, &c. Sciatis quod per
commune consilium regni nostri fecimus hanc Assisam subscriptam de moneta
custodiend. & retonsoribus & falsonariis monetæ nostræ destruendis. Et ad
prædictam Assisam & ad articulos prædictæ Assisæ custodiend. vos superiores
custodes loco nostro constituimus vobis præcipientes quod eam juste & rigide
per totam Angliam custodiatis & custodiri faciatis nemini aliquid injustum
inferentes vel de jure nostro deferentes. Et prædictam Assisam in his nostris
patentibus vobis mittimus in Warant.

Assisum est de moneta quod vetus moneta currat unde quælibet libra sit Pe
nn
lacta 2 solid 6 den. ad plus; & illa libra quæ plus lactavit & denarii qui y
plus lactaverint perforentur & reddantur sicut alias provisum fuit. Judæi pei
vero Aurifabri, & mercatores forinseci emant moneta ista victum & ce.
vestitum suum tantum sed non debent præstitum vel merchandisas facere nisi
de grossa & forti moneta quæ sit de lege & pondere denarii Sterlingæ. Et ad
cognoscendum denarium de prædicto lacco exeat a monetaria nostra unum
penipeis & liberetur cui illud voluerit habere, habendum usque ad Pentecostem
anno Regni nostri septimo de lacco octavæ partis denarii. Item denarios qui de
cætero fiet scilicet post natale anno Regni nostri sexto inventa rentoss. in
alicujus manu perforetur & ille cujus manu captus fuerit capiatur ut latro. Vide
reliqua in MS.

Page 371

Rex, &c. W. de Wrotham, &c. & Reginald de Cornhill, &c. 480 Sciatis quod per
commune consilium Regni nostri fecimus hanc Assisam subscriptam de moneta
custodienda & retonsoribus & falsonariis monetæ nostræ destruendis & ad
prædictam Assisam & ad articulos prædictæ Assisæ custodiendos, vos
superiores custodes loco nostro constituimus, vobis præcipientes quod eam
juste & rigide per totam Angliam custodiatis & custodiri faciatis, nemini aliquid
injustum inferentes vel de jure nostro deferentes & prædictam Assisam in hiis
literis nostris patentibus vobis mittimus in Warant. &c.
Note 480: (retour) Pat. 6. Reg. Joh. nu. 3. in Dorso.

Item si quis cambiaverit denarium vel argentum alii quam ad Cambium
nostrum salvo Cambio Domini Cant. apud Cant. tam cambiens quam recipiens
cum eo, quod cambiaverit, capiantur; & assisum est quod nullus capiat ad
Cambium pro libra de fine & puro argento plus vel minus quam sex denarios de
Lege, & quod nullus denarius exeat de Cambio nostro vel Domini Cant. nisi sit
legalis de Vintenlor.

Item inquiratur per liberos & legales homines in Civitatibus Burgis & Villis qui
Christianus vel Judæus denarium retondit & qui inventus fuerit retonsor
Christianus vel Judæus, capiantur omnia catalla sua & corpus suum mittatur in
prisonam nostram, & sit in voluntate nostra de justitia facienda.

Item si denarii qui non sint rationabiles de lege & pondere inventi fuerint in
manu Judæi Aurifabri vel Mercatoris forinseci vel servientium eorum pro
merchandisa vel præstito faciendo assisum est quod illi in quorum manu fuerint
inventi, nisi tamen ad victum & vestitum suum emendum, ut prædictum est,
capiatur. Teste meipso apud Winton. vicesimo sexto die Januar.
Exam. per me Geo. Robson
24 die Dec. 1619.

In Rotulo memorandorum de anno nono Reg. H. fil. Reg. J. in ultimo rotulo in
Dorso 481.
Note 481: (retour) Rub. Lib. scacc. fol. 149. b.

Consideratum est per Justic. quod precium osturci fori sit XX s. precium
Osturci mutati sit XL. s. Et si Austarcus fori non reddatur primo anno, in anno
sequenti dicatur & reddatur mutatus.

Page 372

A. D. 1204. Reg. 6. Sciatis 482 quod pro amore Dei & salute animæ matris
nostræ quæ mortua est, liberasse nos prisones incarceratos pro quacunque causa
detenti fuerint; sive pro murdro, sive pro felonia, sive latrocinio.
Note 482: (retour) Dors. Pat. an. 6. Joh. m. 1.

Exceptis prisonibus captis de Werra nostra, & Judæis prisonibus. Ita quod
inveniant plegios de se bene gerendo vel de Regno adjurando.

Assisa de moneta & retonsoribus & falsionariis monetæ nostræ destruendis 483.
Note 483: (retour) Dors. ibid. in 3.

As
Rex Vicecomiti Roteland salutem 484. Sciatis quod provisum est communi sis
assensu Archiepiscoporum................... quod novem milites per totam a
Angliam invenient decimum militem bene paratum equis & armis ad de
mo
defensionem Regni nostri, & 2 solidos per diem ad liberationem suam. net
Ideo tibi præcipimus sicut teipsum & omnia tua diligis, quod 10 milites de a
Balliva tua sint apud London ad Pascha bene parati equis & armis cum co
ntr
liberationibus suis, sicut prædictum est, parati ire in servitium quo a
præceperimus pro defensione Regni nostri. Provisum quod si alienigenæ ret
in terram nostram venerint, omnes unanimiter eis occurrant cum forcia & on
sor
armis sine dilatione auditis rumoribus de eorum adventu. es
eju
Note 484: (retour) In Dorso Pat. an. 6. Joh. m. 5. n. s.

Et si quis se ipsum retraxerit modo non gravatus infirmitate, ipse & hæredes sui
in perpetuum exhæredentur, & feodum suum remanebit Domino fundi ad
faciendum inde voluntatem suam: Et qui non habent terras, servi fient in
perpetuum, reddendo annuatim 4 denar.

Eodem modo omnibus Vicecomitibus per Angliam scribitur. A. D. 1205. Reg.
7.

Cum Rex (posthabito multorum consilio) classem copiosam apud M
ulc
Portesmuthe conscripserat; parvo tamen comitatu Idibus Julii naves ta
ascendit velut trajecturus, sed mutato consilio, tertia die Juxta Warrham nt
ur
applicuit. Reversus autem cepit de Comitibus, Baronibus, & militibus 485, qu
& viris religiosis, pecuniam infinitam; occasiones prætendens quod i
Re

Page 373

noluerunt ipsum sequi ad partes transmarinas, ut hæreditatem amissam g.
no
recuperaret. n
sec
Note 485: (retour) Mat. Par. pag. 204. uti
su
Rex Justic. &c. Prohibemus districte ne quis appellatus de morte hominis nt
ad
replegietur vel in Custodia trahatur, vel escagietur, nisi per speciale bel
præceptum nostrum, sed in gaola firmiter teneatur, donec coram Justitiariis lu
m
judicium suum habuerit T. Dom. Joh. Norwic. &c 486. tra
ns
Note 486: (retour) Pat. an. 8. Joh. m. 4. n. 27. ma
rin
Rex in Purificatione B. Mariæ 487 cepit per totam Angliam tertiam 13
Pa
u
m.
decimam partem ex omnibus mobilibus & aliis rebus tam de Laicis rs
quam de viris Ecclesiasticis & Prælatis cunctis murmurantibus, sed mo
bil
contradicere non audentibus. Solus Gaufridus Archiep. Ebor. iu
contradicens, clanculo recessit ab Anglia, sed rerum Ecclesiasticarum m
in suo Archiepiscopatu invasores, anathematis sententia innodavit. exi
git
Note 487: (retour) Mat. Par. pag. 212. ur.

Ar
Anno Domini 1209. Rex Anglorum Johannes ad natale Domini Ca chi
pt
fuit apud Bristollum, & ibi capturam avium per totam Angliam ur
ep.
Eb
interdixit 488. a or.
avi co
Note 488: (retour) Mat. Par. ibid. pag. 218. u ntr
m adi
pr cit.
Cum Stephanum Langtonum Cardinalem S. Chrysogoni In oh
no
quem Innocentius Papa in Archiepiscopatum ce ibi
ta.
Cantuariensem obtruserat, nec blanditiis suscipere nti
duceretur Rex Johannes, nec comminationibus, Papa ad us
Pa
gravissima confugiens Ecclesiæ tela sub generali interdicto p.
totam Angliam inclusit, quod a Londoniensi, Eliensi, & An
Wigornensi Episcopis, ad hoc a Papa injunctis, die Lunæ in gli
am
Passione Domini (quæ tunc contigit decimo Cal. Aprilis) int
denuntiatum est. Cessaverunt itaque in Anglia omnia er
Ecclesiastica sacramenta, præter Confessionem & Viaticum dic it.
in ultima necessitate, & baptisma parvulorum. Corpora
defunctorum de civitatibus & villis efferebantur, & more canum in biviis &
fossatis sine orationibus & sacerdotum ministerio sepeliebantur.

Page 374

Rex in furorem adactus Ecclesiam involat, Vicecomitibus ubique præcipit Re
x
ut Prælatos jubeant regno excedere. Episcopatus, Abbatias, Prioratus, fre
Laicorum deputat custodiis. Bona & redditus Ecclesiasticorum fisco rapit, nd
parce eis victum ministrans & vestitum. Presbyterorum & Clericorum en
s
focariæ (sic uxores vocant) passim captæ, ad gravem compelluntur inv
redemptionem; affectusque injuriis Clerus, nusquam reperit sublevamen. adi
Consanguinei insuper Archiepiscopi & Episcoporum qui Angliam t
Ec
interdixere, ipsis elapsis, capiuntur, spoliantur, & in carcerem detruduntur. cle
sia
Inter hæc veretur sibi Rex Ecclesiastici fulminis plagam novissimam m.
excommunicationem subditosque a fidelitate sua absolvendos. Magnates igitur
ad nova cogit ligantiæ sacramenta, nec in hoc securus, obsides etiam
exhibendum. Judæos vero ad gravissimas redemptiones.

Regem sævientem concionando ciet & tuetur Theologus quidam Pa
pa
Alexander Cementarius: Sed brevi hoc contrito, Papa non solum Regem Re
excommunicat, sed ex consilio Cardinalium sententialiter pronuntiat ge
deponendum. Regnum Angliæ Philippo Regi Francorum largitur, qui m
ex
devoratum longa spe capescere, nervis omnibus jam aggreditur, militiam co
omnibus indicit sub Culvertagii stigmate. Pecuniam, arma, naves, obsonia, m
& quæ ad ingens adeo molimen expetuntur, undequaque comparat, coepti m
un
diem statuens in Octavis Paschæ. ica
t.
Johannes contra summam rerum jam in alea positam videns; nihil quod ad Re
gn
defensionem pertinet non exequitur. Primo naves in universis portubus u
lustrari facit, numeratasque codicillis conscribi juxta Brevis formulam m
quod subsequitur singulorum portuum Ballivis directi. An
gli
æ
Forma Brevis regii singulis Vicecom. & Portuum Baillivis directi. A. D. Ph
1213. Reg. 15. il.
Re
gi
Johannes Rex Angliæ, &c. 489 Præcipimus tibi quatenus statim visis literis Fr.
istis, eas in propria persona una cum Baillivis portuum ad singulos portus dat
.
de Bailliva tua, & facias diligenter imbreviare omnes naves ibi inventas, Ph
quæ possunt ferre sex equos vel plures: Et præcipias ex parte nostra il.
magistris omnium navium illarum, & illis quorum naves sunt; quod sicut Re
x
se & naves suas, & omnia sua diligunt, habeant illas ad Portesmuthe in Fr.
media quadragesimæ bene adornatis bonis & probis Marinellis, & bene An

Page 375

armatis qui ituri sunt in servitium nostrum ad liberationes nostras: Et tunc gli
am
habeas ibi memoriter & distincte imbreviatum quot naves in singulis inv
portubus inveneris, & quorum ipsæ sunt, & quot equos quælibet ferre adi
possit. Et tunc facias nobis scire, quot & quæ naves in portubus suis die t.
dominica proxime post Cineres, sicut præceperamus, & habeas ibi hoc Breve.
Teste me ipso apud Nov. Templum 3 die Martis.
Note 489: (retour) Mat. Par. pag. 224.

Misit Rex alias literas ad omnes Vice-comites Regni sui sub hac forma.

Johannes Rex Angliæ, &c. 490 Summone per bonos summonitores, Comites,
Barones, milites, & omnes liberos homines & servientes, vel quicunque sint, &
de quocunque teneant, qui arma habere debent, vel habere possint, & qui
homagium nobis vel ligantiam fecerunt; quod sicut nos & seipsos & omnia sua
diligunt, sint apud Doveram ad instans clausum Pascha, bene parati cum equis
& armis, & cum toto posse suo, ad defendendum caput nostrum & capita sua,
& terram Angliæ. Et quod nullus remaneat qui arma portare possit, sub nomine
Culvertagii & perpetuæ servitutis. Et unusquisque sequatur Dominum suum. Et
qui terram non habent, & arma habere possint, illuc veniant ad capiendum
solidatas nostras. Et tu omnem attractum victualium & omnia mercata
Baillivarum tuarum venire facias, ut sequantur exercitum nostrum; ita quod
nullum mercatum de Baillivis tuis alibi teneatur: Et tu ipse sis ibi cum prædictis
summonitionibus. Et scias quod scire volumus quomodo venerint de Baillivis
tuis, & qui venerint, & qui non: Et videas quod tu ita effortiate venias cum
equis & armis, & hæc ita exequaris, ne inde ad corpus tuum nos capere
debeamus. Et tu inde habeas rotulum tuum, ad nos certificandum qui
remanserint.
Note 490: (retour) Mat. Par. pag. 224.

Concurritur undique ad excipiendum hostem; sed interea Roma missus Le
gat
Pandulfus Subdiaconus 491 familiaris & Legatus Innocentii Papæ, de us
reconciliatione tractaturus: Regis in adverso littore, licentiam opperit Pa
pæ
ingrediendi. Hac concessa, Francorum veniens formidabilem nuntiat de
apparatum. Anglorum metuendam defectionem, periculum imminens esse, rec
certum, & inevitabile. Papam non confusioni Regis, sed conversioni on
cili
studere, resipiscentiæ, & saluti animæ. Rex qui jam quinquennem pene ati
sustinuerat excommunicationem; caute recognoscens omnia, & illud una on
e

Page 376

quod a Petro Heremita quodam vaticinatum esset, eum regno fore exutum tra
cta
ante festum instantis ascensionis; Legato acquievit, se & regnum suum in t.
Papæ deferens Patrocinium. Jurat insuper coram Legato, tactis sacris
Evangeliis, se judicio Ecclesiæ pariturum; jurantque 16 e potentioribus Re
x
Magnatibus, cum in animam Regis, tum ut resilientem pro posse suo ad Jo
satisfactionem compellerent. h.
co
Note 491: (retour) Mat. Par. nd
iti
on
Johannes Dei gratia Rex Angliæ, omnibus præsentes literas Re
es
x
inspecturis, salutem 492. Per has Patentes literas Sigillo nostro Jo
pa
cis
munitas, volumus esse notum, quod nobis præsentibus, hi quatuor h.
ac
Ar
Barones nostri, Willielmus sc. Comes Saresberiæ, frater noster, & tic
cip
Reginaldus Comes Bononiæ, Willielmus Comes Warennæ & it.
ul
Willielmus Comes de Ferrariis, juraverunt in animam nostram quod os
Pa
nos subscriptam pacis formam bona fide per omnia curabimus cis
observare. sti
pu
Note 492: (retour) Mat. Par. pag. 225. lat
ur.
Inprimis igitur solenniter absolute juravimus, stare mandatis Domini Papæ,
coram ejus Legato aut Nuncio, super omnibus pro quibus excommunicati
sumus ab ipso.

Et veram pacem & plenam securitatem præstabimus venerabilibus viris
Stephano Cantuariensi Archiepiscopo, Willielmo Londoniensi, Eliæ Eliensi, C.
Herefordensi, J. Batoniensi, & Huberto Lincolniensi Episcopis, Priori quoque
& Monachis Cantuariensibus, & Roberto filio Walteri, & Eustachio de Vesci,
nec non & cæteris Clericis & Laicis ad hoc negotium contingentibus;
præastando simul coram eodem Legato vel Delegato publice juramentum, quod
ipsos cum suis nec lædemus, nec lædi faciemus, nec permittemus in personis
vel rebus; illisque dimittemus omnem indignationem, & in gratiam nostram
eosdem recipiemus & tenebimus bona fide: Quodque præfatos Archiepiscopum
& Episcopos non impediemus, nec faciemus, nec permittemus aliquatenus
impediri, quominus ipsi libere suum exequantur officium, & plena
jurisdictionis suæ authoritate, prout debent, utantur.

Et super his tam Domino Papæ, quam ipsi Archiepiscopo, & singulis Episcopis
nostras patentes literas exibebimus, facientes ab Episcopis, & Comitibus, &
Baronibus nostris, quot & quæ præfati Archiepiscopus & Episcopi postulant

Page 377

juramenta & eorum patentes literas exhiberi, quod ipsi bona fide studebunt, ut
hæc pax & securitas firmiter observetur.

Et si forte, quod Deus avertat, per nos ipsos vel alios contra venerimus, ipsi pro
Ecclesia contra violatores securitatis & pacis, mandatis Apostolicis inhærebunt;
nosque perpetuo vacantium Ecclesiarum custodias amittamus.

Quod si forte nequiverimus ad hanc ultimam partem juramenti eos inducere,
viz. quod si per nosmetipsos vel per alios contra venerimus, ipsi pro Ecclesia
contra violatores pacis & securitatis, mandatis Apostolicis inhærebunt.

Nos propter hoc Domino Papæ & Ecclesiæ Romanæ per nostras patentes literas
obligavimus omne jus Patronatus quod habemus in Ecclesiis Anglicanis. Et sic
omnes literas quæ sunt pro securitate prædictorum sunt exhibendæ; præfatis
Archiepiscopo & Episcopis ante suum ingressum in Angliam transmittemus.

Si vero nobis placuerit, sæpe præfatus Archiepiscopus & Episcopi, salvo
honore Dei & Ecclesiæ, juratoriam cautionem & literatoriam quod ipsi nec per
se nec per alium contra personam nostram, vel Coronam nostram aliquid
attentabunt, nobis prædictam pacem & securitatem servantibus illibatam.

De ablatis autem plenam restitutionem, & de damnis recompensationem
sufficientem omnibus impendemus, tam Clericis quam Laicis ad hoc negotium
pertingentibus, non solum rerum sed omnium libertatum & restitutas
conservabimus libertates. Archiepiscopo quidem & Episcopo Lincolniensi a
tempore suæ consecrationis, aliis autem a tempore discordiæ inchoatæ. Nec
obstabit aliqua pactio, vel promissio, vel concessio, quominus & damna
recompensentur, & restituantur ablata tam vivorum, quam & defunctorum. Nec
aliquid retinebitur prætextu servitii quod nobis debuerat impendi, sed postea
nobis debita pro servitio recompensatio tribuetur.

Statimque omnes quos detinemus Clericos, faciemus absolutos dimitti, ac
restitui propriæ libertati, cum Laicis qui hujus occasione negotii detinentur.

In continenti quoque post adventum illius, qui nos debet absolvere, faciemus de
parte restitutionis ablatorum 8 millium librarum Legalium Esterlingorum pro
solvendis debitis, & faciendis expensis nunciis prædictorum Archiepiscopi &
Episcoporum, & Monachorum Cantuariensium assignari sine impedimento
quolibet per potestatem nostram ad eos libere deferendorum, ut expediti veniant

Page 378

in Angliam honorifice revocati: viz. Stephano Cantuariensi Archiepiscopo 2500
libras, Willielmo Londoniensi 750 libras: E. Eliensi 750 libras: J. Bathoniensi
750 libras: H. Lincolniensi 750 libras: Priori & Monachis Cantuariensibus 1000
libras.

Et protinus postquam pacem illam duxerimus acceptandam, assignari faciemus
absque mora Archiepiscopo & Episcopis, Clericis & Ecclesiis universis in
manibus nuntiorum & procuratorum ipsorum, mobilia omnia cum
administratione libera eorundem & in pace dimitti.

Interdictum vero Utlagatio vulgariter nuncupatum, quod proponi fecimus
contra Ecclesiasticas personas, publice revocabimus, protestando per nostras
patentes literas Archiepiscopo tribuendas, id ad nos nullatenus pertinere,
quodque istud de cætero contra Ecclesiasticas personas, nullatenus faciemus
proponi: Revocantes præterea utlagationem laicorum ad hoc negotium
pertinentium, & remittentes omnia quæ post interdictum recepimus ab
hominibus Ecclesiasticis, præter regni consuetudinem & Ecclesiæ libertatem.

Si vero super damnis vel ablatis aut eorum quantitate vel estimatione quæstio
fuerit de facto suborta, per Legatum vel Delegatum Domini Papæ, receptis
probationibus terminetur.

Et his omnibus rite peractis, relaxabitur sententia interdicti.

Super cæteris autem capitulis, si quæ fuerint dubitationes subortæ, de quibus
merito debeat dubitari, nisi per Legatum vel Delegatum Domini Papæ, de
partium fuerint voluntate sopitæ; ad ipsius referantur arbitrium, ut super quæ
ipse decreverit, observentur, Teste me ipso apud Doveram, 13 die Maii Anno
Regni nostri 14.

His expeditis convenerunt iterum Rex & Pandulphus & Magnates Angliæ Re
x
ad domum militum Templi juxta Doveram 15 die Maii in Vigilia Pa
Ascensionis; ubi Rex juxta id quod Romæ sententiatum est, resignavit pæ
coronam suam, cum Regnis Angliæ &c. Hiberniæ in manus Dom. Papæ, res
ig
cujus vices tunc gerebat Pandulphus memoratus, factaque resignatione na
eadem Papæ & successoribus suis per Chartam dedit & confirmavit. t
co
Ch ro
Johannes Dei gratia Rex Angliæ, &c. Omnibus Christi fidelibus hanc na
art
chartam inspecturis, salutem in Domino. a m
An

Page 379

Universitati vestræ per hanc chartam Sigillo nostro munitam, volumus gli Re
æ.
gis
esse notum, quod cum Deum & matrem nostram sanctam Ecclesiam Jo
offenderimus in multis, & proinde divina misericordia plurimum h.
indigeamus, nec quid digne offerre possimus pro satisfactione Deo & res
ig
Ecclesiæ debita facienda, nisi nosmetipsos humiliemus & regna nostra; na
volentes nos ipsos humiliare pro illo qui se pro nobis humiliavit usque ad tio
mortem, gratia Sancti Spiritus inspirante, non vi interdicti nec timore nis
Re
coacti, sed nostra bona spontaneaque voluntate, ac communi consilio gn
Baronum nostrorum conferimus & libere concedimus Deo, & sanctis i.
Apostolis ejus Petro & Paulo, & sanctæ Romanæ Ecclesiæ, matri nostræ, ac
Domino Papæ Innocentio, ejusque catholicis successoribus, totum regnum
Angliæ, & totum regnum Hiberniæ, cum omni jure & pertinentiis suis, pro
remissione omnium peccatorum nostrorum, & totius generis nostri, tam pro
vivis quam pro defunctis, & amodo illa ab eo & Ecclesia Romana, tanquam
secundarius recipientes & tenentes, in præsentia prudentis viri Domini Papæ
Subdiaconi & familiaris.

Exinde prædicto Domino Papæ Innocentio, ejusque catholicis successoribus, &
Ecclesiæ Romanæ secundum subscriptam formam fecimus & juravimus
homagium ligeum in præsentia Pandulphi: Si coram Domino Papa esse
poterimus, eidem faciemus; successores nostros & hæredes de uxore nostra in
perpetuum obligantes, ut simili modo summo Pontifici qui pro tempore fuerit,
& Ecclesiæ Romanæ sine contradictione, debeant fidelitatem præstare, &
homagium recognoscere.

Ad indicium autem hujus nostræ perpetuæ obligationis & concessionis volumus
& stabilimus, ut de propriis & specialibus redditibus nostris prædictorum
regnorum, pro omni servitio & consuetudine, quæ pro ipsis facere debemus,
salvis per omnia denariis beati Petri, Ecclesia Romana mille marcas
Esterlingorum percipiat annuatim, in festo sc. S. Michaelis 500 marcas, & in
Pascha 500; septingentis sc. pro regno Angliæ, & 300 pro regno Hiberniæ:
salvis nobis & hæredibus nostris, justitiis, libertatibus, & regalibus nostris.

Quæ omnia, sicut supra scripta sunt, rata esse volentes atque firma, obligamus
nos & successores nostros contra non venire: & si nos vel aliquis successorum
nostrorum contra hæc attentare præsumpserit, quicunque ille fuerit, nisi rite
commonitus resipuerit, cadat a jure regni: Et hæc charta obligationis &
concessionis nostræ semper firma permaneat.

Page 380

Teste meipso apud Domum Militum Templi juxta Doveram coram H.
Dublinensi Archiepiscopo, Joh. Norwicensi Episcopo, Galfrido fil. Petri, W.
Comite Saresberiæ, W. Comite Penbroc, R. Comite Bononiæ, W. Comite
Warennæ, S. Comite Winton, W. Comite Arundel, W. Comite de Ferrariis, W.
Briwere, Petro fil. Hereberti, Warino fil. Geraldi, 15 die Maii, anno regni nostri
14.

Chartam Rex Pandulpho tradidit Innocentio deferendam 493.
Note 493: (retour) Mat. Par. pag. 227.

Ego Johannes Dei gratia Rex Angliæ, & Dom. Hiberniæ, ab hac hora & in Re
gis
antea fidelis ero Deo & Beato Petro & Ecclesiæ Romanæ, & Domino meo Jo
Papæ Domino Innocentio ejusque successoribus catholice intrantibus. Non ha
ero in facto, in dicto, consensu vel consilio, ut vitam perdant vel membra, n.
Ch
vel mala captione capiantur. Eorum damnum si scivero, impediam, & art
remanere faciam, si potero: alioquin eis quam citius potero intimabo, vel a
tali personæ dicam, quam eis credam pro certo dicturam. Concilium quod ob
edi
mihi crediderint per se, vel per nuntios suos, seu literas suas, secretum ent
tenebo, & ad eorum damnum nulli pandam me sciente. Patrimonium beati ia
m
Petri, & specialiter regnum Angliæ, & regnum Hiberniæ, adjutor ero ad pr
tenendum & defendendum contra omnes homines, pro posse meo. Sic me om
adjuvet Deus, & hæc sancta Evangelia. Amen. itte
ns
Pa
Contulit Rex præterea quidpiam pecuniæ in arram subjectionis, quam pæ
Pandulphus, reclamante Archiepiscopo, sub pede suo conculcavit. .

His compositis, Pandulphus Galliam repetit, ut Philippum Regem ab Ph
il.
incoepto sisteret. Ille autem sex centena millia librarum se in apparatu Re
asserit expendisse; nec jam remorandus erat; nisi Comes Flandriæ, qui x
signa ejus secuturus erat, eum deseruisset. In Flandriam igitur furorem co
ntr
vertit: cui Johannes opem ferens, 300 Galliæ naves abduxit captas, & 100 a
vel eo amplius in sicco stantes flammis tradidit. Sed cum ulterius adversus Fl
Gallum exercitum promoveret in Pictaviam, ad amissa recuperanda; an
dri
Magnates Angliæ eum sequi renuerunt, nisi ab excommunicationis am
sententia prius solveretur. Archiepiscopum igitur & Episcopos exulantes mo
vet
omni festinatione accersit: & 24 Magnatum chartis securitatem tribuit ex
veniendi. Venientes obviam excipit Wintoniæ, provolutusque ad eorum erc
pedes veniam flagitat commissorum. Mirantur Regis humilitatem, & itu
m.

Page 381

utrinque fletur: sed erectum ad Ecclesiam ducunt, & absolvunt protinus. In
Re
absolutione autem jurat Rex ad sacra Evangelia: x
Jo
Quod sanctam Ecclesiam ejusque ordinatos diligeret, defenderet, & in h.
rev
manu teneret, contra omnes adversarios suos pro posse suo. oc
at
Quodque bonas leges antecessorum suorum & præcipue leges Edwardi ex
Regis, renovaret, & iniquas destrueret. ul
an
tes
Et omnes homines suos secundum justa curiæ suæ judicia judicaret: .
quodque singulis redderet jura sua.
Ju
rat
Quod omnibus ad Interdicti negotium pertinentibus, infra proximum .
Pascha plenariam restitutionem faceret ablatorum; sin autem, in pristinam
excommunicationis sententiam revocaretur.

Juravit præterea Innocentio Papæ, ejusque catholicis successoribus, fidelitatem
& obedientiam, prout superius continetur.

Concilium apud S. Albanum pridie Non. Augusti 494.
Note 494: (retour) Mat. Par. pag. 229.

In crastino S. Margaretæ misit Rex brevia ad omnes Vice-comites regni, In
qu
præcipiens ut de singulis dominicorum suorum villis, IV legales homines irit
cum Præposito, apud S. Albanum pridie nonas Augusti facerent convenire: ur
ut per illos & alios ministros suos de damnis singulorum Episcoporum, & de
da
ablatis, certitudinem inquireret, & quid singulis deberetur. m
nis
Conveniunt ad indictum diem & locum Gaufridus fil. Petri Qu Ep
i isc
Justitiarius Angliæ, & Episcopus Wintoniensis (quos paulo ante Rex ad op.
statuerat Custodes regni) Archiep. Cantuariæ, cæterique Episcopi & er
Magnates Angliæ. an
t
hu
Pax illic Regis denuntiatur omnibus, & ex parte ejus firmiter ic
præceptum est: Quatenus Leges Henrici I avi sui, ab omnibus in Co
nci
regno custodirentur, & omnes leges iniquæ penitus enervarentur. lio
.
Denunciatum est præterea Vicecomitibus, Forestariis, aliis Ex
tor
Ministris Regis, sicut vitam & membra sua diligunt, ne a sio

Page 382

quoquam aliquid violenter extorqueant, vel alicui injuriam irrogare ne
s
præsumant, aut scotalla alicubi in regno faciant, sicut facere consueverunt. pr
oh
ibe
nt
ur.
8. Calendas Septembris 495 convenerunt ad S. Paulum Londoniarum, Le ge
Stephanus Cantuariensis Archiepiscopus, & Episcopi, Abbates, s Et
Priores, Decani, & Barones regni: statutoque in re Ecclesiæ paxilli He Sc ota
quidpiam, Proceres aliquot (ut fama refert) seorsum evocat in n. I. lla
colloquium. Audistis (inquit) quomodo ipse apud Winton Regem co .
absolvi, & ipsum jurare compulerim, quod leges iniquas destrueret, & nfi
rm
leges bonas, viz. leges Regis Edwardi Confessoris renovaret, & in an
regno faceret observari. Inventa est quoque nunc charta quædam tur
Henrici I Regis Angliæ, per quam si volueritis, libertates diu amissas, .
poteritis ad statum pristinum revocare. Et proferens chartam, in medium recitari
fecit ad tenorem quem posuimus in anno 2. Henrici I.
Note 495: (retour) Ibid. pag. 230.

Perlecta charta, jurant Proceres decertaturos, se pro hisce libertatibus, si
necesse fuerit, usque ad mortem; auxiliumque pollicetur Archiepiscopus
fidelissimum 496.
Note 496: (retour) Ibid. pag. 231.

Di
Circa festum S. Michaelis 497 Angliam venit Nicolaus Tusculanensis sse
Episcopus & Sedis Apostolicæ Legatus, ut dissensiones inter regnum & nsi
sacerdotium authoritate Apostolica reformaret. Indicta die, Londini on
es
comparuit coram Rege & Legato Archiepiscopus Cantuar. cum Episcopis int
& Magnatibus regni. Tractatum est triduo, de damnis Episcoporum, de er
ablatis restituendis, de interdicti relaxatione. Rex in plenariam Re
gn
satisfactionem, ultra omne quod anterius persolutum esset, centum millia u
librarum argenti continuo numerandarum obtulit: & si post inquisitionem m
investigari possit, custodes Ecclesiarum aliosve suos ministros amplius &
Sa
abstulisse: illud totum, interposita tam fidejussoria quam juratoria cer
cautione, juxta arbitrium Episcoporum & Legati, ante Pascham sequentem dot
soluturum. Legato placuit, non Episcopis, qui inquisitionem prius expetunt iu
m
faciendam. ref
or
Note 497: (retour) Ibid. pag. 236. ma
t

Page 383

nt
In
Die crastina conveniunt omnes iterum in Ecclesia S. Pauli cathedrali: ubi ur.
de
post multa de interdicti relaxatione, ante majus altare, coram Clero & rdi
populo, exacta est a Rege & innovata famosa illa subjectio, qua diadema ctu
suum cum dominiis Angliæ & Hiberniæ Papæ subjugaverat. Subjectionis m
rel
etiam charta, quæ prius cera obsignata erat, & Pandulpho tradita, ut supra ax
constat, auro nunc bullata est, & Legato ad opus Papæ & Romanæ at
Ecclesiæ resignata. ur.

Damnorum & ablatorum decisio ex Episcoporum avaritia multas accepit
dilationes, cum ad tempora tum ad loca.

Die Apostolorum Petri & Pauli 498 Legatus in cathedrali Ecclesia solenniter
relaxavit interdicti sententiam, postquam duraverat annis 6, mensibus 3, &
diebus 14, ad irrestaurabile damnum Ecclesiæ.
Note 498: (retour) Ibid. 240.

Quod Archiepiscopus Cant. habeat Patronatum Episcopatus Roffens. 499 A. D.
1214. Reg. 16.
Note 499: (retour) Lib. MS. Cant. Archiep. fol. 14. n. 26.

Johannes Dei gratia Rex Angliæ, Dominus Hiberniæ, Dux Normanniæ,
Aquitaniæ, & Comes Andegaviæ, Priori & Monachis Roffens. & Militibus ac
libere tenentibus de Episcopatu Roffens. salutem.

Sciatis, quod reddidimus venerabili Patri Domino Stephano, Cant.
Archiepiscopo, patronatum Episcopatus Roffens. cum omnibus pertinentiis
suis, tanquam jus suum. Et ideo vobis mandamus, quod ei tanquam Domino &
Patrono ejusdem Episcopatus sitis intendentes in omnibus. In hujus autem rei
testimonium has literas nostras patentes vobis mittimus. Teste meipso apud
Novum Templum London. XXII. die Novembr. anno regni nostri XVI.

Item de eodem infra (Chartas) Joh. (numero) 34. post tertium folium, &c. in
schedula, viz. 500.
Note 500: (retour) Ibid. post tertium folium.

Johannes Dei gratia Rex Angl. &c. Archiepiscopis, &c. Sciatis nos pro salute
animæ nostræ & antecessorum & successorum nostrorum Regum Angl. &

Page 384

communi consilio Episcoporum, Comitum, Baronum & aliorum fidelium
nostrorum reddidisse & concessisse Deo & Ecclesiæ Christi Cant. & venerabili
patri nostro S. Cant. Archiepiscopo, totius Angliæ Primati, & sanctæ Romanæ
Ecclesiæ Cardinali, Patronatum Ecclesiæ Episcopal. Roffens. cum omnibus
pertinentiis, dignitatibus, libertatibus, & liberis consuetudinibus suis. Ita quod,
vacante illa sede Episcopali, custodiam & ordinationem illius Ecclesiæ idem
Archiepiscopus & successores sui habebunt, libere & pacifice, in perpetuum, ut
patroni. Ita quod in ordinatione ipsius Ecclesiæ de Episcopo & Episcopi
electione, nec ante, nec post electionem Episcopi, Regis inquiretur assensus;
sed totum ad Archiepiscopum, quicunque fuerit, pertinebit. Episcopus autem,
vel Electus, loci illius, temporalia, quæ prius vocabantur Regalia, de manu
prædicti Archiepiscopi & successorum suorum plenarie recipiet, & fidelitatem
ei faciet de feod. pertinent. ad Ecclesiam illam Episcopalem, tanquam patrono
ejusdem Episcopatus. Servitia autem, quæ nobis inde & hæredibus nostris
debentur, Episcopus qui pro tempore ibi fuerit, faciet prædicto Archiepiscopo &
successoribus suis in perpetuum, tanquam dominis & patronis. Et ipse
Archiepiscopus & successores sui eadem servitia per manus suas nobis &
successoribus nostris faciet. Faciet quoque Episcopus Roffensis nobis &
hæredibus nostris fidelitatem tanquam Principi, sed non propter feodum.

Quare volumus & firmiter præcipimus, ut prædictus Archiepiscopus &
successores sui, prædictum Patronatum Episcopatus Roffens. cum custodia &
ordinatione ejusdem, cum vacaverit, habeant & teneant, libere, quiete, pacifice,
integre & plenarie, cum omnibus pertinentiis, dignitatibus, libertatibus, &
liberis consuetudinibus suis in perpetuum, sicut prædictum est. Prohibemus
autem ex parte Dei Patris omnipotentis, & beatæ Mariæ, & omnium sanctorum,
& nostra, ne quis contra hanc piam & liberalem redditionem & concessionem
nostram venire præsumat. Quod si quis fecerit, maledictionem Dei & beatæ
Mariæ & omnium sanctorum, ac nostram incurrat.

Testibus Dominis W. London. P. Winton. R. Elien. E. Hereforden. P. Bathon. &
Glaston. H. Linc. Episcopis R. Com. Cestr. W. Marescallo Com. Penbroc. W.
Com. Arundel. W. Com. Waren. W. Com. de Ferrar. S. Com. Winton. W.
Briwer. Rob. fil. Walteri, Galfrido de Mandevill, Ric. de Monfichet, Thoma de
Erdinten. Datum per manum Magistri Ric. de Marisco Cancellarii nostri, apud
Novum Templum London. XXII. die Novemb. anno regni nostri XVI. Hæc non
habetur sigillata, sed transcripta est de registro veteri inter Chartas Johannis
Regis. Istud originale remanet penes Episcopum Roffensem.

Page 385

Quod Clerici apud Laicos incarcerati tradantur Archiepiscopo Cant.

Johannes Dei gratia Rex Angliæ, Dominus Hiberniæ, Dux Normanniæ,
Aquitaniæ, Comes Andeg. Justiciariis, Vicecomitibus, Constabulariis, &
omnibus Ministris & Ballivis suis, salutem 501.
Note 501: (retour) Lib. MS. Cant. Arch. fol. 14. b. n. 29.

Sciatis nos concessisse venerabili Patri nostro H. Cantuariæ Archiepiscopo,
custodiam omnium Clericorum captivatorum, pro quocunque forisfacto fuerint
capti vel detenti. Unde vobis firmiter præcipimus, quod eidem Archiepiscopo
reddatis omnes Clericos, quos in custodia vestra habetis, si quos in custodia
habetis, vel quos vos pro aliquo forisfacto, quodcunque sit, contigerit habere. Et
prohibemus, ne quis aliquem Clericum pro quocunque forisfacto detinere
præsumat, postquam præfatus Archiepiscopus ipsum requisivit.

Teste Will. Marescallo Com. de Penbroc. apud Argenton. VII. die Junii.

Charta Regis Johannis Clero Angliæ, de liberis Electionibus faciendis 502.
Note 502: (retour) Mat. Par. pag. 253. Continuat. pag. 892.

Johannes Dei gratia Rex Angliæ, Dom. Hiberniæ, Dux Normanniæ &
Aquitaniæ, Comes Andegavensis, Archiepiscopis, Episcopis, Comitibus,
Baronibus, Militibus, Ballivis, & omnibus has litteras visuris, salutem.

Quoniam inter nos & venerabiles patres nostros, Stephanum Cantuariensem
(Archiep.) totius Angliæ Primatem, & sanctæ Ecclesiæ Romanæ Cardinalem,
Willielmum Londoniensem, E. Eliensem, E. Herefordensem, Johannem
Bathoniensem & Glastonensem, & Hubertum Lincolniensem, Episcopos, super
damnis & ablatis eorum tempore interdicti, per Dei gratiam, de mera & libera
voluntate utriusque partis plene convenit: volumus non solum eis quantum
secundum Deum possumus satisfacere, verum etiam toti Ecclesiæ Anglicanæ
salubriter & utiliter in perpetuum providere.

Inde est, quod qualiscunque consuetudo temporibus nostris & prædecessorum
nostrorum hactenus in Ecclesia Anglicana fuerit observata, & quicquid juris
nobis hactenus vendicaverimus: de cætero in universis & singulis Ecclesiis, &
Monasteriis cathedralibus & conventualibus totius regni Angliæ, liberæ sint in
perpetuum electiones quorumcunque Prælatorum, majorum & minorum: salva

Page 386

nobis & hæredibus nostris custodia Ecclesiarum & Monasteriorum vacantium,
quæ ad nos pertinent.

Promittimus etiam, quod nec impediemus, nec impediri permittemus per
nostros, nec procurabimus quin in universis & singulis Monasteriis & Ecclesiis,
postquam vacaverint Prælaturæ, quemcunque voluerint, libere sibi præficient
electores Pastorem, petita tamen a nobis & hæredibus nostris licentia eligendi,
quam non denegabimus nec differemus. Et si forte accidat, quod denegaremus,
vel differremus, nihilominus procedant electores ad electionem canonicam
faciendam.

Et similiter post celebratam electionem noster requiratur assensus, quem non
denegabimus, nisi adversus eandem rationale proposuerimus, & legitime
probaverimus, propter quod non debemus consentire.

Quare volumus & firmiter jubemus, ne quis vacantibus Ecclesiis vel
Monasteriis, contra hanc nostram concessionem, aut constitutionem, in aliquo
veniat aut venire præsumat. Si quis vero contra hoc aliquo tempore veniat,
maledictionem Dei omnipotentis & nostram incurrat. His testibus, P.
Wintoniensi Episcopo, W. Mareschallo Comite Penbrock, Willielmo Comite
Warenniæ, R. Comite Cestriæ, S. Comite Wintoniensi, G. de Mandevilla
Comite Glouverniæ & Essexiæ, W. Comite de Ferrariis, G. Briewere, W. fil.
Geraldi, W. de Cantelupo, G. de Novilla, Rob. de Ver. W. de Guntingefeld.
Datum per manum magistri Roberti de Marisco Cancellarii nostri XV. die
Januarii apud Novum Templum Londini, anno regni nostri XVI.

Hanc concessionem (Charta integra in Bulla sua recitata) confirmavit
Innocentius Papa verbis plurimis Laterani datis III. Calend. Aprilis,
Pontificatus sui XVIII. Vide Bullam apud Mat. Par. in A. D. 1215. p. 253.

Quomodo Rex Johannes adducitur ad concedendum Chartam Libertatum
Angliæ, quam Magnam Chartam vocamus.

Circa 14. Cal. Novembris, A. D. 1213. 503 Comites & Barones Angliæ apud S.
Eadmundum velut orationis causa convenientes, de restaurandis tractant
libertatibus, quæ in Charta Regis Henrici I. ab Archiepiscopo (ut prædiximus)
prolata, continebantur. Continebat autem Charta (inquit Parisius) quasdam
libertates & leges Regis Edwardi sancti, Ecclesiæ Anglicanæ pariter &
Magnatibus regni concessas, exceptis quibusdam libertatibus, quas idem Rex

Page 387

de suo adjecit. Juraverunt igitur, a majoribus incipientes, super majus altare
illius Ecclesiæ, quod si Rex has eis confirmare detrectaret, se ab illius fidelitate
subtracturos, bellumque illaturos donec faceret.
Note 503: (retour) Mat. Par. pag. 243.

Comparatis interea quæ ad arma spectant, Regem sub diebus Natalitiis
sequentibus in Novo Templo adeunt, Chartæ & Legum petunt confirmationem,
asseruntque eum juramento has spospondisse, cum Wintoniæ absolutus esset.
Rex eorum metuens potentiam, rem causatur arduam esse & difficilem, utque
igitur pro sua & Coronæ dignitate responderet, inducias postulat in clausum
Paschæ: sed invitus interim fide jussores præstat, juste omnia peracturum.

Suæ autem salutis providus, omnes per Angliam vocat ad fidelitatem iterandam
& homagia; majorisque causa securitatis, non devotionis, in festo Purificationis,
crucem Domini in se suscepit.

Pascha veniente, Proceres insigni stipati exercitu, responsum Regis Oxonii
petunt; ille tenorem Chartæ atque Legum: Lectis, prorupit in furorem, juratque
nunquam se has concessurum. Magnates protinus Robertum filium Walteri,
principem statuunt militiæ suæ, appellantes eum Mareschallum exercitus Dei &
Ecclesiæ sanctæ; convolantesque una ad arma omnes, castella Regis impetunt,
& Londinum ipsam ultro sese offerentem, sine vi, sine strepitu ingrediuntur.
Barones qui Regi hactenus adhærebant denuo exigunt, ut ad ipsos venientes,
pro regni libertate & avitis starent legibus, suorum omnium minantur alias
direptionem.

Destitutus Rex, vix septem equites in sua numerat clientela: resipiscens igitur
gratanter concessurum leges nunciat, conventusque diem pangit atque locum.
Convenitur inter Stanes & Windleshores, prato appellato Runingemad;
deletisque utrinque arbitris, Rex pro eorum sententia has concessit libertates.

Magna Charta Regis Johannis de Libertatibus Angliæ. A. D. 1215. Reg. 17.

Johannes Dei gratia Rex Angliæ, &c. 504 Sciatis nos intuitu Dei, & pro salute
animæ nostræ & omnium antecessorum & hæredum meorum, & ad honorem
Dei, & exaltationem S. Ecclesiæ, & emendationem regni nostri, per consilium
venerabilium patrum nostrorum, Stephani Cantuariensis Archiepiscopi, totius
Angliæ Primatis, & S. Romanæ Ecclesiæ Cardinalis, Henrici Dubliniensis
Archiepiscopi, Willielmi Londinensis Episcopi, Petri Wintoniensis, Jocelini

Page 388

Bathoniensis & Glaston. Hugonis Lincolnens. Walteri Wigornens. Willielmi
Coventrens. Benedicti Roffens. Episcoporum; & Magistri Pandulphi Domini
Papæ Subdiaconi, & familiaris fratris Emerin. Magistri Militiæ Templi in
Anglia, & nobilium virorum Willielmi Marescalli Comitis Penbroc, Willielmi
Comitis Sarisberien. Willielmi Comitis Warrenniæ, Willielmi Comitis Arundel,
Alani de Leveia 505 Constabular. Scotiæ, Warini filii Garaldi, Petri filii
Hereberti de Burgo, Senescalli Pictaviæ, Hugo de Nevilla, Math. fil. Hereberti,
Thomæ Basset, Alani Basset, Philippi de Albaniace, Roberti de Roppeleia,
Johannis Marescalli, & Johannis filii Hugonis, & aliorum fidelium nostrorum.
Note 504: (retour) Rub. lib. Scaccarii, fol. 234. Mat. Par. pag. 246.

Note 505: (retour) Al. Calweia.

In primis concessisse Deo, & hac præsenti Charta nostra confirmasse, pro nobis
& hæredibus nostris in perpetuum; quod Anglicana Ecclesia libera sit, & habeat
jura sua integra, & libertates suas illæsas, & ita volumus observari: quod
apparet ex eo, quod libertatem Electionum, quæ maxima & magis necessaria
reputatur Ecclesiæ Anglicanæ, mera & spontanea voluntate, ante discordiam
inter nos & Barones nostros manifeste motam, concessimus, & charta nostra
confirmavimus, & eam obtinuimus a Domino Papa Innocentio III. confirmari,
quam & nos observabimus, & ab hæredibus nostris in perpetuum bona fide
volumus observari.

Concessimus etiam & omnibus liberis hominibus regni Angliæ, pro nobis &
hæredibus nostris in perpetuum, omnes libertates -----File: 387.png--- P. 383
subscriptas, habendas & tenendas eis & hæredibus suis, de nobis & hæredibus
nostris.

Si quis Comitum vel Baronum nostrorum sive aliorum tenentium de nobis in
capite per servitium militare, mortuus fuerit: & cum decesserit, hæres suus
plenæ ætatis fuerit, & relevium debeat, habeat hæreditatem suam per antiquum
relevium, sc. hæres vel hæredes Comitis de Baronia Comitis integra, centum
marcas: hæres vel hæredes Militis de feodo Militis integro, per centum solidos
ad plus; & qui minus debuerit minus det, secundum antiquam consuetudinem
feudorum.

Si autem hæres alicujus talium fuerit infra ætatem, & fuerit in custodia, &
Dominus ejus non habeat custodiam ejus nec terræ suæ antequam homagium
ejus ceperit: & postquam talis hæres fuerit in custodia, & cum ad ætatem

Page 389

pervenerit, sc. viginti & unius anni, habeat hæreditatem suam sine relevio, &
sine fine: ita tamen quod si ipse, dum infra ætatem fuerit, fiat Miles,
nihilominus terra remaneat in custodia Dominorurn suorum usque ad
terminum prædictum.

Custos terræ hujusmodi hæredis, qui infra ætatem fuerit, non capiat de terra
hæredis, nisi rationabiles exitus, & rationabiles consuetudines, & rationabilia
servitia, & hæc sine destructione & vasto, hominum vel rerum. Et si nos
commiserimus custodiam alicui talis terræ, Vicecomiti vel alicui alii, qui de
exitibus terræ illius nobis respondere debent, & ille destructionem de custodia
fecerit, vel vastum, nos ab illo capiemus emendam, vel terra committatur
duobus legalibus & discretis hominibus de feudo illo, qui de exitibus similiter
nobis respondeant, sicut prædictum est.

Custos autem, quamdiu custodiam terræ habuerit, sustentet domos, parcos,
vivaria, stagna, molendina, & cætera de illa terra pertinentia, de exitibus terræ
ejusdem. Et reddat hæredi, cum ad plenam ætatem pervenerit, terram suam
totam instauratam de carucis, & omnibus aliis rebus, ad minus secundum quod
illa recepit. Hæc omnia observentur de custodiis Archiepiscopatuum,
Abbatiarum, Prioratuum, Ecclesiarum, & Dignitatum vacantium, quæ ad nos
pertinent, excepto quod custodiæ hujusmodi vendi non debent.

Hæredes maritentur absque disparagatione: ita tamen quod antequam
contrahatur matrimonium, ostendatur propinquis de consanguinitate ipsius
hæredis.

Vidua, post mortem mariti sui, statim & sine difficultate aliqua habeat
maritagium suum & hæreditatem suam; nec aliquid det pro dote sua, vel pro
maritagio suo, vel hæreditate sua, quam hæreditatem maritus suus & ipsa
tenuerunt, die obitus ipsius mariti: & maneat in capitali messuagio mariti sui
per 40 dies post mortem ipsius mariti, infra quos assignetur ei dos sua, nisi
prius fuerit assignata, vel nisi domus illa fuerit castrum: & si de castro
recesserit, statim provideatur ei domus competens in qua possit honeste morari,
quousque ei dos sua assignetur secundum quod prædictum est, & habeat
rationabile estoverium interim de communi. Assignetur autem ei pro dote sua,
tertia pars totius terræ mariti sui, quæ sua fuit in vita, nisi de minori dotata fuit
ad ostium Ecclesiæ. Nulla vidua distringatur ad se maritandum, dum voluerit
vivere sine marito; ita tamen quod securitatem faciet, quod se non maritabit

Page 390

sine assensu nostro, si de nobis tenuerit, vel sine assensu Domini sui de quo
tenuerit, si de alio tenuerit.

Nos vero & Ballivi nostri non seisiemus terram aliquam nec redditum pro
debito aliquo, quamdiu catalla debitoris præsentia sufficiunt ad debitum
reddendum, & ipse debitor paratus sit inde satisfacere. Nec plegii ipsius
debitoris distringantur, quamdiu ipse capitalis debitor sufficiat ad solutionem
debiti. Et si capitalis debitor defecerit in solutione debiti, non habens unde
reddat, aut reddere nolit cum possit, plegii respondeant debito; & si voluerint,
habeant terras & redditus debitoris, quousque sit eis satisfactum de debito, quod
ante pro eo solvitur, nisi capitalis debitor monstraverit se esse quietum inde
versus eosdem plegios.

Si quis mutuo acceperit aliquid a Judæis, plus vel minus, & moriatur antequam
debitum illud persolverit, debitum illud non usuret quamdiu hæres fuerit infra
ætatem, de quocunque tenet: & si debitum illud inciderit in manus nostras, nos
non capiemus nisi catallum contentum in Charta. Et si quis moriatur, &
debitum debet Judæis, uxor ejus habeat dotem suam & nil reddat de debito illo.
Et si liberi ipsius defuncti, qui fuerunt infra ætatem, remanserint, provideantur
eis necessaria secundum tenementum quod fuerit defuncti; & de residuo
solvatur debitum, salvo tamen servitio Dominorum. Simili modo fiat de debitis,
quæ debentur aliis quam Judæis.

Nullum scutagium vel auxilium ponatur in regno nostro, nisi per commune
consilium regni nostri, nisi ad corpus nostrum redimendum, & ad
primogenitum filium nostrum Militem faciendum, & ad filiam nostram
primogenitam semel maritandam; & ad hoc non fiet nisi rationabile auxilium.

Simili modo fiat de auxiliis de civitate Londonensi. Et civitas Londinensis
habeat omnes antiquas libertates, & liberas consuetudines suas, tam per terras
quam per aquas.

Præterea volumus & concedimus, quod omnes aliæ civitates, & burgi, & villæ,
& Barones de quinque portubus, & omnes portus habeant omnes libertates, &
omnes liberas consuetudines suas, & ad habendum commune consilium regni
de auxiliis assidendis (aliter quam in tribus casibus prædictis.) Et de scutagiis
assidendis summoneri facimus Archiepiscopos, Episcopos, Abbates, Comites,
& majores Barones regni sigillatim, per literas nostras. Et præterea faciemus
summoneri in generali, per Vice-comites & Ballivos nostros, omnes illos qui in

Page 391

capite de nobis tenent, ad certum diem, sc. ad terminum 40 dierum ad minus, &
ad certum locum & tempus, in omnibus literis illius summonitionis, causam
summonitionis illius exponemus: Et sic facta summonitione, negotium ad diem
assignatum procedat, secundum consilium eorum qui præsentes fuerint,
quamvis non omnes submoniti venerint.

Nos non concedimus de cætero alicui, quod capiat auxilium de liberis
hominibus suis, nisi ad corpus suum redimendum, & ad faciendum
primogenitum filium suum militem, & ad primogenitam filiam suam semel
maritandam; & hoc non fiat nisi rationabile auxilium.

Nullus distringatur ad faciendum majus servitium de feudo militis, nec de alio
libero tenemento quam quod inde debetur.

Communia placita non sequantur Curiam nostram, sed teneantur in aliquo loco
certo.

Præcognitiones de nova disseisina, & de morte antecessoris, & de ultima
præsentatione, non capiantur nisi in suis civitatibus, & hoc modo: Nos, vel (si
extra regnum fuerimus) Capitalis Justiciarius noster, mittet duos Justiciarios
nostros per unumquemque Comitatum semel in anno, qui cum militibus
Comitatuum capiant in Comitatibus assisas prædictas, & ea quæ in illo
adventu suo in Comitatibus per Justiciarios prædictos, ad prædictas assisas
capiendas missos, terminari non possunt, per eosdem terminentur alibi in
itinere suo. Et ea quæ per eosdem propter difficultatem articulorum aliquorum
terminari non possunt, referantur ad Justiciarios de Banco.

Assisæ de ultima præsentatione Ecclesiarum semper capiantur coram
Justiciariis de Banco, & ibi terminentur.

Liber homo non amercietur pro parvo delicto, nisi secundum modum ipsius
delicti: & pro magno delicto amercietur secundum magnitudinem delicti, salvo
contenemento suo: Et mercator eodem modo, salva merchandiza sua: Et
villanus alterius quam noster, eodem modo amercietur, salvo wannagio suo, si
inciderit in misericordiam nostram. Et nulla prædictarum misericordiarum
ponatur, nisi per sacramentum proborum & legalium hominum de vicineto
Comitatus.

Page 392

Comites & Barones non amercientur, nisi per pares suos, & non nisi secundum
modum delicti.

Nulla Ecclesiastica persona amercietur secundum quantitatem beneficii sui,
sed secundum Laicum tenementum suum, & secundum quantitatem delicti.

Nec villa nec homo distringatur facere pontes ad riparias, nisi qui ab A.
D.
antiquo & de jure facere debent. 12
15.
Nulla riparia de cætero defendetur, nisi illa quæ fuerat in defenso tempore
Henrici Regis avi nostri.

Nullus Vicecomes, Constabularius, Coronatores, vel alii Ballivi nostri, teneant
placita Coronæ nostræ.

Omnis Comitatus, & Hundredi, & Wapentaki, & Threthingi, sint ad antiquas
firmas absque ullo incremento, exceptis dominicis maneriis nostris.

Si aliquis tenens de nobis Laicum feodum moriatur; & Vicecomes vel Ballivus
noster ostendat literas nostras patentes de summonitione, nostro de debito, quod
defunctus nobis debuit: liceat Vicecomiti vel Ballivo nostro attachiare &
imbreviare catalla defuncti inventa in laico feodo, ad valentiam illius debiti, per
visum legalium hominum: ita tamen quod nihil inde amoveatur, donec
persolvatur nobis debitum, quod clarum fuerit, & residuum relinquatur
executoribus ad faciendum testamentum defuncti. Et si nihil nobis debeatur ab
ipso, omnia catalla redeant defuncto, salvis uxori ejus & pueris ipsius
rationabilibus partibus suis.

Si aliquis liber homo intestatus decesserit, catalla sua per manus propinquorum,
parentum & amicorum suorum, per visum Ecclesiæ distribuantur salvis
unicuique debitis quæ defunctus ei debebat.

Nullus Constabularius vel ballivus noster capiat blada vel alia catalla alicujus
qui non de villa ubi castrum situm sit, nisi statim inde reddat denarios, aut
respectum inde habeat de voluntate venditoris; Si autem de villa ipsa fuerit
infra 40 dies pretium reddat.

Nullus Constabularius distringat aliquem militem ad dandum denarios pro
custodia castri, si ipse eam facere voluerit, in propria persona sua, vel per alium
probum hominem, si ipse eam facere non possit propter rationabilem causam.

Page 393

Et si nos duxerimus eum vel miserimus in exercitum, erit quietus de custodia,
secundum quantitatem temporis, quo per nos fuerit in exercitu, de feudo pro
quo fecit servitium in exercitu.

Nullus Ballivus noster vel Vicecomes, vel aliquis alius capiat equos, vel caretas
alicujus liberi hominis pro cariagio faciendo, nisi de voluntate ipsius liberi
hominis reddat liberationem antiquitus statutam: Scilicet pro careta ad duos
equos 10 denarios per diem; & pro careta ad 3 equos, 14 denarios per diem.
Nulla Careta dominica alicujus Ecclesiasticæ personæ vel Militis, vel alicujus
Dominæ capiatur per Ballivos prædictos.

Nec nos, nec Ballivi nostri, nec alii capiemus alienum boscum ad castra vel alia
agenda nostra, nisi per voluntatem ipsius, cujus boscus ille fuerit.

Nos autem non tenebimus terras illorum qui convicti fuerint de felonia, nisi per
unum annum, & unum diem, & tunc reddantur terræ Dominis feodorum.

Omnes Kidelli de cætero deponantur penitus per Thamisiam, & per
Medewesiam, & per totam Angliam, nisi per costam maris.

Breve quod vocatur præcipe, de cætero non fiat alicui de aliquo tenemento,
unde liber homo perdat causam suam.

Una mensura vini & cervisiæ sit per totum regnum nostrum; & una mensura
bladi, sc. quarterium Londonense.

Et una latitudo pannorum tinctorum & russeccorum, & haubergetorum, sc. duæ
ulnæ infra listas.

De ponderibus vero sit ut de mensuris.

Nihil detur vel capiatur de cætero pro brevi inquisitionis, ab eo qui
inquisitionem petit, de vita vel de membris, sed gratis concedatur, & non
negetur.

Si aliquis teneat de nobis per feodi firmam, vel socagium, vel per burgaium; &
de alio terram teneat per servitium militare; nos non habebimus custodiam
hæredis, vel terræ suæ, quæ est de feodo alterius occasione illius feodi firmæ,
vel Socagii, vel Burgaii; nec habebimus custodiam illius feodi firmæ, vel
Socagii, vel Burgaii, nisi ipsa feodi firma debeat servitium militare.

Page 394

Nos non habebimus custodiam hæredis vel terræ alicujus quam tenet de alio per
servitium militare, occasione alicujus parvæ Serganteriæ, quam tenet de nobis
per servitium reddendi nobis cultellos, vel sagittas, vel hujusmodi.

Nullus Ballivus ponat de cætero ad aliquem Legem, nec ad juramentum
simplici loquela sua, sine testibus fidelibus ad hoc inductis.

Nullus liber homo capiatur vel imprisonetur, aut disseisietur, aut utlagetur, aut
exuletur, aut aliquo modo destruatur de aliquo libero tenemento suo, vel
libertatibus, vel liberis consuetudinibus suis, nec super eum ibimus, nec super
eum in carcerem mittemus, nisi per legale judicium parium suorum, vel per
Legem terræ. Nulli vendemus, nulli negabimus, aut differemus rectum aut
justitiam.

Omnes mercatores nisi publice prohibiti fuerint, habeant salvum & securum
exire de Anglia, & venire in Angliam, & morari, & ire per Angliam, tam per
terram, quam per aquam, ad emendum vel vendendum sine omnibus malis
toltis per antiquas & rectas consuetudines, præterquam in tempore guerræ, & si
sint de terra contra nos guerrina; & si tales inveniantur in terra nostra in
principio guerræ, attachientur sine damno temporum vel rerum, donec sciatur a
nobis, vel a Justitiario nostro capitali, quomodo mercatores terræ nostræ
tractentur qui tunc invenientur in terra contra nos guerrina; & si nostri salvi sint
ibi, alii salvi sint in terra nostra.

Liceat unicuique de cætero exire de regno nostro, & redire salvo & secure per
terram & per aquam, salva fide nostra, nisi tempore guerræ per aliquod breve
tempus propter communem utilitatem regni, exceptis imprisonatis & utlagatis,
secundum Legem regni, & gente contra nos guerrina, & mercatoribus, de
quibus fiat sicut supradictum est.

Si quis tenuerit de aliqua Eschaeta, sicut de honore Walingefordiæ, Nothinham
Boloniæ, Lancastriæ vel de aliis Eschaetis quæ sunt in manu nostra & sint
Baroniæ, & obierit; hæres ejus non det aliud relevium, nec faciat nobis aliud
servitium quam faceret Baroni, si Baronia illa esset in manu Baronis; & nos
eodem modo eam tenebimus, quo Baro eam tenuit; nec nos occasione talis
Baroniæ vel Eschaetæ habebimus aliquam Eschaetam vel custodiam aliquorum
hominum nostrorum, nisi alibi tenuerit de nobis in capite ille qui tenuit
Baroniam vel Eschaetam.

Page 395

Homines qui manent extra forestam non veniant de cætero coram Justitiariis
nostris de foresta per communes summonitiones, nisi sint in placito, vel plegii
alicujus vel aliquorum qui attachiati sunt propter forestam.

Omnes autem bosci qui fuerunt afforestati per Regem Richardum fratrem
nostrum statim deafforestentur, nisi fuerint dominici bosci nostri.

Nullus liber homo de cætero det amplius alicui, vel vendat de terra sua, quam ut
de residuo terræ suæ possit sufficienter fieri Dom. feudi servitium ei debitum,
quod pertinet ad feudum illud.

Omnes patroni Abbatiarum qui habent chartas Regum Angliæ de advocatione,
vel per aliquam antiquam tenuram vel possessionem, habeant earum custodiam
cum vacuerint, sicut habere debent, & sicut supra declaratum est.

Nullus capiatur vel imprisonetur propter appellationem foeminæ, de morte
alterius quam viri sui.

Nullus Comitatus teneatur de cætero, nisi de mense in mensem; & ubi major
terminus esse solebat, major sit. Nec Vicecomes aliquis, vel Ballivus suus faciat
terminum suum per Hundredum nisi bis in anno & non nisi in loco debito &
consueto, viz. semel post Pascha, & iterum post festum S. Michaelis. Et visus
similiter de Franco plegio, tunc fiat ad illum terminum S. Michaelis sine
occasione, ita sc. quod quilibet habeat suas libertates, quas habuit & habere
consuevit tempore Henrici Regis avi nostri, vel quas postea adquisivit. Fiat
autem visus de Franco plegio sic, ut pax nostra teneatur, & quod Tethinga
integra sit sicut esse consuevit, & quod Vicecomes non quærat occasiones, &
quod contentus sit de eo quod Vicecomes habere consuevit de visu suo faciendo
tempore Henrici Regis avi nostri.

Non liceat de cætero alicui dare terram suam domui Religionis, ita quod illam
resumat tenendam de eadem domo. Nec liceat alicui domui Religionis terram
sic accipere, quod tradat eam illi a quo illam recepit tenendam. Si quis autem de
cætero terram suam sic dederit domui religiosæ, & super hoc convincatur,
donum suum penitus cassetur, & terra illa Domino suo illius feudi incurratur.

Scutagium de cætero capiatur sicut capi tempore Regis Henrici avi nostri
consuevit; & quod Vicecomes non quærat occasiones, & quod contentus sit de
eo quod Vicecomes habere consuevit.

Page 396

Omnes autem consuetudines prædictas, & libertates quas concessimus in regno
nostro tenendas, quantum ad nos pertinet, erga omnes homines nostros de regno
nostro tam Clerici quam Laici nostri observent quantum ad se pertinet erga
homines suos; salvis Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, Prioribus,
Templariis, Hospitalariis, Comitibus, Baronibus, Militibus, & omnibus aliis tam
Ecclesiasticis personis quam secularibus, libertatibus & liberis consuetudinibus
quas prius habuerunt. His Testibus, &c.

Libertates vero de Foresta, & liberæ consuetudines, quæ cum libertatibus Le
ge
præscriptis in una schedula, pro sua angustia contineri nequiverant in hac s
alia charta subscripta complectebatur. Fo
res
tæ.
Johannes Dei gratia Rex Angliæ, &c. Sciatis quod intuitu Dei, & pro
salute animæ nostræ, & animarum antecessorum & successorum ad
exaltationem sanctæ Ecclesiæ, & emendationem regni nostri Angliæ in
perpetuum, spontanei & bona voluntate nostra dedimus, concessimus pro nobis
& hæredibus nostris has libertates subscriptas, habendas & tenendas in regno
nostro Angliæ in perpetuum.

Inprimis omnes Forestæ quas Rex Henricus avus noster afforestavit, videantur
per probos & legales homines, & si boscum aliquem alium quam suum
dominicum afforestaverit ad damnum illius cujus boscus fuerit, statim
deafforestetur. Et si boscum suum proprium afforestaverit, remaneat Foresta,
salva communia de herbagio, & rebus aliis in eadem Foresta, illis qui eam prius
habere consueverunt.

Homines qui manent extra Forestam non veniant de cætero coram Justitiariis
nostris de foresta per communes summonitiones, nisi sint in placito, vel plegii
alicujus, vel aliquorum qui attachiati sunt propter Forestam.

Omnes autem bosci qui fuerunt afforestati per Regem Richardum fratrem
nostrum, statim deafforestentur, nisi fuerint dominici bosci nostri.

Archiepiscopi, Episcopi, Abbates, Priores, Comites, Barones, Milites & libere
tenentes, qui boscos habent in Foresta, habeant boscos suos sicut eos habuerunt
tempore primæ Coronationis prædicti Regis Henrici avi nostri; ita quod quieti
sint in perpetuum de omnibus Purpresturis, vastis & assartis factis in illis boscis
post illud tempus usque ad Principium secundi anni Coronationis nostræ. Et qui

Page 397

de cætero vastum, purpresturam, vel assartum facient sine licentia nostra in illis
boscis de vastis, purpresturis & assartis respondeant.

Regardatores nostri eant per Forestas, ad faciendum Regardum, sicut fieri
consuevit tempore primæ Coronationis prædicti Regis Henrici avi nostri, & non
aliter.

Inquisitio vel visus de expeditatione canum existentium in Foresta, de cætero
fiat quando fieri debet regardum, sc. de tertio anno in tertium annum; & tunc
fiat per visum & testimonium legalium hominum, & non aliter. Et ille cujus
canis inventus fuerit tunc non expeditatus, pro misericordia det 3 solidos; & de
cætero nullus bos capiatur pro expeditatione.

Talis autem expeditatio sit per assisam communiter, quod tres ortelli
abscindantur de pede anteriori sine poleta. Non expedientur canes de cætero,
nisi in locis ubi expeditari solent tempore primæ Coronationis prædicti Henrici
Regis avi nostri.

Nullus Forestarius vel Budellus faciat de cætero scotallum, vel colligat garbas
vel avenam, vel bladum aliud, vel agnos, vel porcellos; nec aliquam collectam
faciat: Et per visum & sacramentum 12. Regardatorum quando faciunt
regardum, tot Forestarii ponantur ad Forestas custodiendas, quot ad illas
custodiendas rationabiliter viderint sufficere.

Nullum Suanimotum de cætero teneatur in regno nostro, nisi ter in anno viz. in
principio 15 dierum ante festum S. Michaelis, quando Agistatores veniunt ad
agistandum dominicos boscos; & circa festum S. Martini, quando Agistatores
nostri debent accipere panagium suum. Et ad ista duo Suanimota convenient
Forestarii, Viridarii, & Agistatores, & nullus alius per districtionem. Et tertium
Suanimotum teneatur initio 15 dierum ante festum S. Johannis Baptistæ, pro
venatione bestiarum nostrarum, & ad istum Suanimotum convenient Forestarii,
Viridarii, & non alii per districtionem. Et præterea singulis 40 diebus per totum
annum convenient Viridarii, & Forestarii ad videndum attachiamenta de
Foresta, tam de viridi quam de venatione, per præsentationem ipsorum
Forestariorum, & coram ipsis attachientur. Prædicta autem Suanimota non
teneantur, nisi in Comitatibus in quibus teneri consueverunt.

Unusquisque liber homo agistet boscum suum in foresta pro voluntate sua, &
habeat panagium suum. Concedimus etiam quod unusquisque liber homo possit

Page 398

ducere porcos suos per dominicum boscum nostrum, libere & sine
impedimento, & ad agistandum eos in boscis suiis propriis, vel alibi ubi
voluerit. Et si porci alicujus liberi hominis una nocte pernoctaverint in foresta
nostra, non inde occasionetur, ita quod aliquid de suo perdat.

Nullus de cætero amittat vitam vel membra pro venatione nostra; sed si aliquis
captus fuerit & convictus de captione venationis graviter redimatur, si habeat
unde redimi possit; & si non unde redimi possit, jaceat in prisona nostra per
annum unum, & unum diem; & si post annum unum & diem unum plegios
invenire possit, exeat e prisona; sin autem, abjuret regnum nostrum Angliæ.

Quicunque Archiepiscopus, Episcopus, Comes, vel Baro veniens ad nos per
mandatum nostrum, transierit per forestam nostram, licet illi capere unam vel
duas bestias per visum Forestarii si præsens fuerit: Sin autem, si facit coronari,
ne videatur hoc furtive facere. Item licet in redeundo idem eis facere sicut
prædictum est.

Unusquisque liber homo de cætero, sine occasione faciat in bosco suo, vel in
terra sua quam habet in foresta; molendinum, Vivarium, Stagnum, Marleram,
fossatum vel terram arabilem extra coopertum in terra arabili, ita quod non sit
ad nocumentum alicujus vicini.

Unusquisque liber homo habeat in boscis suis Ærias Accipitrum, Spervariorum,
falconum, aquilarum, & heironum; & habeat similiter mel quod inventum fuit
in boscis suis.

Nullus Forestarius de cætero, qui non sit Forestarius de feudo, reddens firmam
nobis pro balliva sua, capiat cheminagium, sc. pro careta per dimidium annum
2 denarios, & per alium dimidium annum duos denarios, & pro equo qui portat
summagium per dimidium annum unum obolum, & non nisi de illis qui extra
ballivam suam tanquam mercatores veniunt per licentiam suam in ballivam
suam, ad buscam Meirenium, corticem, vel carbonem emendum & alias
ducendum ad vendendum ubi voluerint. Et de nulla Careta alia, vel summagio,
aliquod cheminagium & capiatur. Non capiatur cheminagium nisi in locis illis
ubi antiquitus capi solebat & debuit. Illi autem qui portant super dorsum suum
buscam, corticem, vel carbonem ad vendendum, quamvis inde vivant, nullum
de cætero dent cheminagium. De boscis aliorum nullum detur cheminagium
Forestariis nostris, præterquam de dominicis boscis nostris.

Page 399

Omnes utlagati pro foresta a tempore Regis Henrici avi nostri, usque ad
primam Coronationem nostram, veniant ad pacem sine impedimento; & salvos
plegios inveniant, quod de cætero non forisfacient nobis de foresta nostra.

Nullus Castellanus vel alius teneat placitum de foresta, sive de viridi, sive de
venatione: Sed quilibet Forestarius de feudo attachiet placita de foresta, tam de
viridi, quam de venatione, & ea præsentet viridariis provinciarum; & cum
rotulata fuerint, & sub Sigillis viridariorum inclusa præesententur capitali
Forestario cum in partes illas venerit, ad terminandum placita forestæ, & coram
eo terminentur.

Omnes autem consuetudines prædictas, & libertates quas nos concessimus in
regno tenendas, quantum ad nos pertinet, erga nostros; omnes de regno nostro
tam Laici, quam Clerici observent, quantum ad se pertinent, erga suos.

Cum autem pro Deo & ad emendationem regni nostri, & ad melius sopiendam
discordiam inter nos & Barones nostros, hæc omnia concessimus, volentes ea
integra & firma stabilitate gaudere, facimus & concedimus eis securitatem
subscriptam, viz.

Quod Barones eligant XXV Barones de regno nostro quos voluerint, qui debent
pro totis viribus suis observare, tenere, & facere observari pacem & libertates
quas eis concessimus, & hac præsenti charta nostra confirmavimus, ita sc. quod
si per nos vel Justitiarium nostrum erga aliquem in aliquo deliquiverimus, vel
aliquem articulorum pacis vel securitatis transgressi, fuerimus, & delictum
ostensum fuerit IV Baronibus de XXV Baronibus, illi IV Barones accedent ad
nos & ad Justitiarium nostrum si fuerimus extra regnum, & proponentes nobis
excessum, petent ut sine dilatione faciamus emendari. Et si nos excessum non
emendaverimus (vel Justitiarius noster si fuerimus extra regnum) inter tempus
40 dierum, computando a tempore quo monstratum fuerit nobis: prædicti IV
Barones referent causam illam ad residuos de illis XXV Baronibus; & illi
Barones cum commune totius terræ, distringent & gravabunt in modis omnibus
quibus poterunt, sc. per captionem castrorum, terrarum, possessionum, & aliis
modis quibus potuerint, donec fuerit emendatum secundum arbitrium eorum:
Salva persona nostra, & reginæ nostræ, & liberorum nostrorum. Et cum fuerit
emendatum intendent nobis sicut prius fecerunt.

Et quicunque voluerit de terra, juret quod ad prædicta omnia exequenda parebit
mandatis prædictorum XXV Baronum, & quod gravabit nos pro posse cum

Page 400

ipsis. Et nos publice & libere damus licentiam jurandi cuilibet qui jurare
voluerit, & nulli unquam jurare prohibebimus.

Omnes autem illos de terra nostra qui per se & sponte sua voluerint jurare XXV
Baronibus de distringendo nos, & gravando nos cum eis, faciemus jurare
eosdem de mandato nostro, sicut prædictum est.

In omnibus autem istis quæ XXV Baronibus committuntur exequenda, si forte
in aliquo inter se discordaverint; vel aliqui ex eis submoniti, voluerint vel
nequiverint interresse, ratum habeatur & firmum quod major pars eorum
providerit vel præceperit, ac si omnes XXV in hoc concessissent.

Et XXV Barones jurent quod omnia antedicta fideliter observabunt, & pro toto
posse suo, facient observari.

Et nos nihil impetrabimus per nos, nec per alium, per quod aliquid istarum
concesssionum & libertatum revocetur aut minuatur. Et si aliquid tale fuerit
impetratum, irritum sit & inane, & nunquam eo utemur per nos vel per alium.

Et omnes malas voluntates, & indignationes, & rancores ortos inter nos &
homines nostros Clericos & Laicos a tempore discordiæ, plene omnibus
remisimus, & condonavimus.

Et ad melius distringendum nos IV Castellani de Northanton sc. de
Kenillewwiche, de Nothingham, & de Scardeburck, erunt jurati XXV
Baronibus, quod facient de castris prædictis quod ipsi præceperint, vel
mandaverint, vel major pars eorum. Et tales semper Castellani ponantur in illis
castris, qui fideles sint, & nolunt transgredi juramentum suum.

Et nos amovebimus omnes alienigenas a terra, Parentes omnes Girardi de
Athies, Engelardum scil. Andream, Petrum Gyonem de Chanceles, Gyonem de
Cigony, uxorem prædicti, Girardi cum omnibus liberis suis, Gaufridum de
Martenni, & fratres ejus, Philippum, Marc. & fratres ejus, & G. nepotem ejus,
Falconem, & Flandrenses omnes, & ruptarios, qui sunt ad nocumentum regni.

Præterea omnes transgressiones factas occasione hujus discordiæ, a Pascha
transacto qui fuit annus decimus sextus, usque ad hanc pacem reformatam;
plene remisimus omnibus Clericis & Laicis, & quantum ad nos pertinet, plene
condonavimus. Et insuper faciemus illis fieri literas testimoniales & patentes
Domini Stephani Cantuariensis Archiepiscopi, Domini Henrici Dublinensis

Page 401

Archiepiscopi, Domini Pandulphi Subdiaconi & Dom. Papæ familiaris, &
Episcoporum prædictorum super securitate ista, & concessionibus præfatis.

Quare volumus & firmiter præcipimus, quod Anglicana Eclesia libera sit, &
quod omnes homines de regno nostro habeant & teneant omnes libertates
præfatas, jura, & consuetudines bene & in pace, libere & quiete, plene &
integre, sibi & hæredibus suis, de nobis & hæredibus nostris in omnibus rebus
& locis in perpetuum ut prædictum est.

Rubeus Liber Scaccarii fol. 234. magna Charta Regis Johannis.

Omnibus Christi fidelibus ad quos præsens scriptum pervenerit Stephanus Ste
ph
Dei gratia Cantuariensis Archiepiscopus totius Angliæ primas & sanctæ .
Romanæ Ecclesiæ Cardinalis, Henricus eadem gratia. Dublinensis Ar
Archiepiscopus, Willielmus London. Petrus Winton. Joscelinus Bathon. & ch.
Ca
Glascon. Hugo Linc. Walterus Wigorn. Wilielmus Coventr. & Benedictus nt.
Roffen. divina miseratione Episcopi & Magister Pandulphus Dom. Papæ co
Subdiaconus & familiaris, salutem in Domino. nfi
rm
at
Sciatis nos inspexisse chartam quam Dominus noster Johannes illustris ma
Rex Angliæ fecit Comitibus, Baronibus & liberis hominibus suis Angliæ gn
am
de libertate sanctæ Ecclesiæ, & libertatibus & liberis consuetudinibus suis Ch
eisdem ab eo concessis sub hac forma. art
am
R.
Johannes Dei gratia Rex Angliæ, Dominus Hiberniæ, Dux Normanniæ & Jo
Aquitaniæ, Comes Andegaviæ, Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, h.
Comitibus, Baronibus, Justitiariis, Forestariis, Vicecomitibus, Præpositis,
Ministris, & omnibus Ballivis & fidelibus suis salutem. Sciatis vel ei vos
assignaverimus. Et si dederimus vel vendiderimus licui custodiam alicujus talis
terræ, & ille destructionem inde fecerit vel vastum, amittat ipsam custodiam, &
tradatur duobus legalibus & discretis hominibus de feodo illo qui similiter
nobis respondeant sicut prædictum est.

Custos autem quam carucis & wanagiis secundum quod tempus wanagii exigit,
& exitus terræ rationabiliter potuerunt sustinere qui cum quatuor militibus
cujuslibet Comitatus electis per Comitatum, capiant in Comitatu & in die &
loco Comitatus assisas prædictas; & si in die Comitatus Assisæ prædictæ capi
non possint, tot milites & libere tenentes remaneant de illis qui interfuerint

Page 402

Comitatui die illo per quos possint judicia sufficienter fieri secundum quod
negotium fuerit majus vel minus. Liber homo non amercietur.

Nullus Clericus amercietur de laico tenemento suo nisi secundum modum
aliorum prædictorum; non secundum quantitatem beneficii sui Ecclesiastici.
Nec villa nec----

Nos non faciemus Justitiarios Constabularios, Vice-comites vel Ballivos nisi de
talibus qui sciant Legem regni & eam bene velint observare.

Omnes Barones qui fundaverunt Abbatias unde habent chartas Regum Angliæ
vel antiquam tenuram, habeant earum custodiam cum vacaverint, sicut habere
debent.

Omnes forestæ quæ afforestatæ sunt tempore nostro, statim deafforestentur; &
ita fiat de ripariis quæ per nos tempore nostro positæ sunt in defenso.

Omnes malæ consuetudines de forestis & Warennis, & de Forestariis &
Warennariis Vicecomitibus & eorum Ministris, Ripariis & eorum Custodibus
statim inquirantur in quolibet Comitatu per XII Milites juratos de eodem
Comitatu qui debent eligi per probos homines ejusdem Comitatus, & infra 40
dies post inquisitionem factam penitus, ita quod nunquam revocentur, deleantur
per eosdem: Ita quod nos hoc sciamus prius vel Justitiarius noster si in Anglia
non fuerimus.

Omnes obsides & chartas statim reddemus quæ liberatae fuerunt nobis ab
Anglicis in securitatem pacis vel fidelis servitii.

Nos amovebimus penitus de Ballivis parentes Girardi de Atyes quod de cætero
nullam habeant ballivam in Angl. Engelardum de Cygony, Andream Petrum &
Gyonem de Cairtell, Gyonem de Cygony, Galfridum de Martenni & fratres
ejus, Philippum Martenni & fratres ejus & Galfridum nepotem ejus, & totam
sequelam eorundem; & statim post pacis reformationem amovebimus de regno
omnes alienigenas, Milites, Balistarios, servientes, stipendiarios qui venerint
cum equis & armis ad nocumentum regni.

Si quis fuerit dissaisitus vel elongatus per nos sine legali judicio parium suorum
de terris, Castellis, libertatibus vel jure suo, statim ei restituemus; & si
contentio super hoc orta fuerit, justitia inde fiat per judicium viginti quinque
Baronum de quibus fit mentio inferius in securitate pacis.

Page 403

De omnibus autem aliis de quibus aliquis dissaisitus fuerit vel elongatus sine
legali judicio parium suorum, per Henricum Regem patrem nostrum, vel per
Richardum Regem fratrem nostrum, quæ in manu nostra habemus, vel quæ alii
tenent quæ nos oporteat warantizare, respectum habebimus usque ad
communem terminum cruce signatorum, exceptis illis de quibus placitum
motum fuit, vel inquisitio facta per præceptum nostrum ante susceptionem
crucis nostræ: cum autem redierimus de peregrinatione nostra vel si forte
remanserimus, a peregrinatione nostra statim inde plenam justitiam
exhibebimus. Eundem autem respectum habebimus, & eodem modo de justitia
exhibenda, de forestis de afforestandis, vel remansuris forestis quas Henricus
pater noster vel Richardus frater noster afforestaverunt, & de custodiis terrarum
quæ sunt de alieno feodo, cujusmodi custodias hucusque habuimus occasione
feodi quod aliquis de nobis tenuerit per servitium militare, & de Abbatiis quæ
fundatæ fuerint in feodo alterius quam nostro in quibus Dominus feodi dixerit
se jus habere, & cum redierimus vel si remanserimus de peregrinatione nostra
super hiis conquirentibus, plenam justitiam statim exhibebimus.

Nullus capiatur vel imprisonetur propter appellam foeminæ de morte alterius
quam viri sui.

Omnes fines qui injuste & contra legem terræ facti sunt nobiscum, & omnia
amerciamenta facta injuste & contra legem terræ omnino condonentur, vel fiat
inde per judicium XXV Baronum, de quibus fit mentio inferius in securitate
pacis, vel per judicium majoris partis eorundem, una cum prædicto Stephano
Cantuar. Archiepiscopo, si interesse poterit, & aliis quos secum ad hoc vocare
voluerit, & si interesse non poterit, nihilominus procedat negotium sine eo. Ita
quod si aliquis vel aliqui de prædictis XXV Baronibus fuerint in simili querela,
amoveantur quantum ad hoc judicium & alii loco eorum per residuos de eisdem
XXV tantum ad hoc faciendum electi & jurati substituant.

Si nos dissaisivimus vel elongavimus Wallenses de terris, vel libertatibus, vel
rebus aliis, sine legali judicio parium suorum in Anglia vel in Wallia, eis statim
reddantur; & si contentio super hoc orta fuerit, tunc inde fiat in Marchia per
judicium parium suorum, de tenementis Angliæ secundum legem Angliæ, de
tenementis Walliæ secundum legem Walliæ, de tenementis marchiæ secundum
legem marchiæ. Idem faciant Wallenses nobis & nostris. De omnibus autem
illis de quibus aliquis Wallensium dissaisitus fuerit, vel elongatus, sine legali
judicio parium suorum, per Henricum Regem patrem nostrum, vel Richardum
Regem fratrem nostrum, quæ nos in manu nostra habemus, vel alii tenent, quæ

Page 404

nos oportet warantizare, respectum habebimus usque ad communem terminum
cruce signatorum, illis exceptis de quibus placitum motum fuerit, vel inquisitio
facta per præceptum nostrum ante susceptionem crucis nostræ. Cum autem
redierimus, vel si sorte remanserimus, a peregrinatione nostra statim eis inde
plenam justitiam exhibebimus secundum leges Wallensium & partes prædictas.

Nos reddemus filium Lewelim statim, & omnes obsides de Wall. & chartæ quæ
nobis liberatæ fuerunt in securitatem pacis.

Nos faciemus Alexandro Regi Scott. de sororibus suis & obsidibus reddend. &
libertatibus suis & jure suo, secundum formam in qua faciemus aliis Baronibus
nostris Angl. nisi aliter esse debeat per chartas quas habemus de Willielmo
patre ipsius, quondam Rege Scott. & hoc erit per judicium parium suorum in
Curia nostra

Omnes autem istas consuetudines prædictas & libertates, quas nos concessimus
in regno nostro tenendas, quantum ad nos pertinet erga nostros, omnes de regno
nostro tam Clerici quam Laici observent, quantum ad se pertinent erga suos.

Cum autem pro Deo, & ad emendationem regni nostri, ad melius sopiendum
discordiam inter nos & Barones nostros ortam, hæc omnia prædicta
concessimus, volentes ea integra & firma stabilitate in perpetuum gaudere;
facimus & concedimus eis securitatem subscriptam, viz. quod Barones eligant
viginti quinque Barones de regno, quos voluerint, qui debeant pro totis viribus
suis observare, tenere, & facere observari pacem & libertatem, quas eis
concessimus, & hac præsenti charta nostra confirmavimus: Ita scilicet, quod si
nos vel Justiciarius noster, vel Ballivi nostri, vel aliquis de Ministris nostris, in
aliquo erga aliquem deliquerimus, vel aliquem articulorum pacis aut securitatis
transgressi fuerimus, & delictum ostensum fuerit quatuor Baronibus de
prædictis XXV Baronibus, illi quatuor Barones accedant ad nos, vel ad
Justiciarium nostrum, si fuerimus extra regnum, proponentes nobis excessum,
petent ut excessum illum sine dilatione faciamus emendari: Et si excessum non
emendaverimus, vel, si fuerimus extra regnum, Justiciarius noster non
emendaverit infra tempus XL. dierum, computand. a tempore quo monstratum
fuerit nobis, vel Justiciario nostro, si extra regnum fuerimus; prædicti quatuor
Barones referant causam illam ad residuos de illis XXV Baronibus, & illi XXV
Barones, cum communia totius terræ, distringent & gravabunt nos modis
omnibus quibus poterint, scil. per captionem terrarum, possessionum, & aliis
modis quibus poterunt, donec fuerit emendatum secundum arbitrium eorum,

Page 405

salva persona nostra, & Reginæ nostræ, & liberorum nostrorum. Et cum fuerit
emendatum, intendent nobis sicut prius fecerunt, & quicunque voluerit de terra
juret, quod ad prædicta omnia exequenda parebit mandatis prædictorum XXV
Baronum, & quod gravabit nos pro posse suo cum ipsis: Et nos publice & libere
damus licentiam jurandi cuilibet qui jurare voluerit, & nulli nunquam jurare
prohibebimus. Omnes autem illos de terra, qui per se & sponte sua voluerint
jurare XXV Baronibus de distringendo & gravando nos cum eis, faciemus
jurare eosdem de mandato nostro, sicut prædictum est. Et si aliquis de prædictis
XXV Baronibus decesserit, vel a terra recesserit, vel aliquo alio modo
impeditus fuerit, quo minus ista prædicta possint exequi, qui residui fuerint de
illis XXV Baronibus, eligant alium loco ipsius pro arbitrio suo, qui simili modo
erit juratus quo & cæteri. In omnibus autem quæ ipsis XXV Baronibus
committuntur exequenda, si forte ipsi XXV præsentes fuerint, & inter se super
re aliqua discordaverint, vel aliqui ex eis summoniti nolint vel nequeant
interesse, ratum habeatur & firmum quod major pars eorum, qui præsentes
fuerint, providerit vel præceperit, ac si omnes XXV in hoc consensissent. Et
prædicti XXV jurent, quod omnia antedicta fideliter observabunt, & pro toto
posse suo facient observari; & nos nihil impetrabimus ab aliquo per nos, nec
per alium, per quod aliqua istarum concessionum vel libertatum revocetur vel
minuatur. Et si aliquid tale impetratum fuerit, irritum sit & inane, & nunquam
eo utemur per nos nec per alium. Et omnes malas voluntates, indignationes &
rancores ortos inter nos & homines nostros, Clericos & Laicos, a tempore
discordiæ, plene omnibus remisimus & condonavimus. Præterea omnes
transgressiones factas occasione hujus discordiæ, a Pascha anno regni nostri
sexto decimo usque ad pacem refirmatam, plene remisimus omnibus Clericis &
Laicis, & quantum ad nos pertinet plene condonavimus.

Et insuper fecimus eis fieri literas testimoniales patentes Domini Stephani
Cantuar. Archiepiscopi, Dom. Henrici Dublin. Archiepiscopi, & Episcopor.
prædict. & Magistri Pandulfi super securitate ista, & concessionibus præfatis.
Quare volumus & firmiter præcipimus, quod Anglicana Ecclesia libera sit, &
quod homines in regno nostro habeant & teneant omnes præfatas libertates,
jura, & concessiones, bene & in pace, libere & quiete, plene & integre, sibi &
hæredibus suis, de nobis & hæredibus nostris, in omnibus rebus & locis, in
perpetuum, sicut prædictum est.

Juratum est autem, tam ex parte nostra quam ex parte Baronum, quod hæc
omnia supradicta bona fide & sine malo ingenio observabuntur. Testibus
supradictis & multis aliis. Dat. per manum nostram in prato quod vocatur

Page 406

Runigmed inter Windleshores & Stanes, quinto decimo die Junii, anno regni
nostri septimo decimo. Et ne huic formæ prædictæ aliquid possit addi, vel ab
eadem aliquid possit subtrahi vel minui, huic scripto sigilla nostra apposuimus.

Charta Regis Henrici I quod cives London. non placitent extra muros civitatis,
fol. 131. b. Rubri (ut opinor) Libri Scaccar.

Fidelitas Archiepiscopi Rothomag. ibid.

Charta Regis Henrici I quod Barones & qui cum eis affident, ex mandato Regis
in scaccario habeant antiquas liberationes, &c. S. D. ibid. fol. 131. b.

Mag. Char. Hen. III fol. 138.

Charta W. Conq. de quibusdam statutis, fol. 161. b.

Charta de Monet. H. I. fol. 163. b. & seqq. alior. RR.

Summa XV. Assisæ per Angliam a Regis H. fil. R. Joh. 8. XX/IV. VI Mil.
DCCLVIII Mr. IId. fol. CIV/XX.

Summa XL anno Regis ejusdem 17. XXIV Mil. DCCXII Mr. VIIs. Vd. ib.

Summa Carucagii III Mil. Mr. ib.

Summa XXX Assisæ, an. Regis ejusdem 21. XX/IV Mil. DCCC-XX/IV XI Mr.
IIs. Id. ib.

A. D. 1259. 43º. Hen. fil. Regis Joh. convenientibus apud Westmonast. in
quindena S. Mich. ipso Dom. Rege & Magnatibus suis, de communi consilio &
assensu dictorum Reg. & Magnatum factæ sunt provisiones subscriptæ, & per
ipsos Reg. & Magnat. publicatæ in hunc modum. De sectis faciendis ad curias
magnatum & aliorum Dominorum, &c. fol. 181.

Charta Regis Henr. fil. Joh. pro die in anno bissext. computand. cum procederet
esse unum. Dat. 9. Maii, reg. 40. fol. 97. b.

Auxilium Baronum & Militum concess. Dom. Reg. H. fil. R. Joh. anno regni
sui 19. ad maritandam Isabellam sororem suam Frederico Romanorum
Imperatori, sc. de quolibet scuto 2 Marc. sicut continetur in longis rotulis.

Page 407

Item auxilium concess. ad primogenitam filiam ejusdem R. H. maritandam An.
R. ejusdem R. H. 29. viz. de quolibet scuto 20 s. sicut continetur in magnis
rotulis cujuslibet Comitatus Angl.

Item auxilium ad primogenitum filium ejusdem Regis Henr. Militem faciendum
concess. an. R. ejusdem R. H. 38. scuto assesso ad 40 s. sicut continetur in
magnis rotulis cujuslibet Comitatus Angl.

Item die Jovis, primo die Junii, anno Regis E. fil. R. H. 18. concess. fuit
auxilium ad primogenitam filiam ejusdem R. E. maritandam, viz. de quolibet
scuto 40 s. sicut continetur in Memor. Term. S. Trin. an. 18. fol. 217. b.

Juratum autem est tam ex parte nostra, quam ex parte Baronum, quod hæc
omnia supradicta bona fide & sine malo ingenio observabimus. Testibus
supradictis & multis aliis. Data per manum nostram in prato quod vocatur
Riningemade, inter Stanes & Windleshores, 15. die Junii, anno regni nostri 17.

Rex ad sua, suos, & seipsum reversus, acta altius recognoscit. Dignitatem Re
x
regiam non tam minui videt, quam conculcari, & ludibrio exponi. Pudet, Jo
poenitet, seditiosorumque instigatus suasionibus, pacta & jurata detestatur. h.
Castra præcipit munienda: Oratores ad vicinos mittit Principes: Queritur qu
eri
de injuriis, de audaciis, de insaniis Procerum; opem implorat atque tur
militem, sed omnia clanculum. Nuncios etiam ad Papam expedit; ejus se de
profitetur feudatarium, nec de regno igitur, ipso inconsulto, potuisse inj
uri
quidpiam aut statuere aut pacisci. Cruce præterea insignitum, & ex voto in is.
Terræ Sanctæ profecturum sublevationem. Nota hæc & contempta omnia a
Ba
Baronibus; quorum ut nihil deesset impietati, appellationem ejus super ro
istis ad Romanam sedem una pariter rejecerunt. His expositis, articulos ne
chartæ, quos exosos magis noverant, Papæ Nuncii porrigunt. Ille omnia s
re
contemplatur; rugarisque supercillis indignationem præferens: Nunquid gn
(ait) Barones Angliæ Regem cruce signatum, & sub protectione sedis i
Apostolicæ constitutum, a solio regni nituntur expellere, & dominium Nu
nci
Romanæ Ecclesiæ ad alium transferre? Per S. Petrum hanc injuriam non o
poterimus præterire impunitam. Habito igitur cum Cardinalibus consilio, Pa
prædictam libertatum chartam definitiva sententiâ in perpetuum damnavit pæ
art
& cassavit. icu
los
Bulla Innocentii Papæ III. qua Chartas Regis Johannis de libertatibus Ch
art
Angliæ irritas decernit 506. æ
R

Page 408

Note 506: (retour) Mat. Par. pag. 256. R.
Jo
h.
Innocentius Episcopus, servus servorum Dei, universis Christi fidelibus hanc
po
paginam inspecturis, salutem & Apostolicam benedictionem. rri
gu
nt.
Etsi charissimus in Christo filius noster Johannes Rex Anglorum illustris,
Deum & Ecclesiam vehementer offenderit, unde nos eum vinculo
excommunicationis innodavimus, & regnum ejus Ecclesiastico subjecimus
interdicto: ipse tamen (illo misericorditer inspirante) qui non vult mortem
peccatoris, sed ut convertatur & vivat, tandem conversus est ad cor, Deo &
Ecclesiæ humiliter satisfecit, in tantum, quod non solum recompensationem pro
damnis, & restitutionem exhibuit pro ablatis, verum etiam plenariam libertatem
contulit Ecclesiæ Anglicanæ. Quinimo utraque sententia relaxata, regnum
suum, tam Angliæ quam Hiberniæ, beato Petro & Ecclesiæ Romanæ concessit,
recipiens illud a nobis in feudum cum annuo censu mille marcarum, fidelitatis
nobis inde præstito sacramento, sicut per privilegium ejus apparet aurea bulla
munitum.

Adhuc etiam omnipotenti Deo amplius placere desiderans, signum vivificæ
crucis reverenter accepit, profecturus in subsidium Terræ Sanctæ, ad quod se
magnifice præparabat. Sed humani generis inimicus, qui semper consuevit
bonis actibus invidere, suis callide artibus, adversus eum Barones Angliæ
concitavit, ita ut ordine perverso in illum insurgerent, postquam conversus
Ecclesiæ satisfecit, qui assistebant eidem quando Ecclesiam offendebat.

Orta siquidem inter eos dissensionis materia, cum plures dies statuti fuissent ad
tractandum de pace, utrumque interim solennes nuncii ad nostram fuerunt
præsentiam destinati: cum quibus habito diligenti tractatu, post plenam
deliberationem scripsimus per eosdem Stephano Cantuariensi Archiepiscopo, &
Episcopis Anglicanis, præcipiendo mandantes, ut ad reformandam inter
utrosque veram & plenam concordiam diligens impenderent studium & operam
efficacem. Omnes Conjurationes & Conspirationes, si quæ fuerint forte
præsumptæ a tempore subortæ discordiæ inter Regnum & Sacerdotium,
Apostolica denunciantes authoritate, cassatas; & per excommunicationis
sententiam inhibentes, ne talia de cætero præsumantur a quoquam. Magnates &
Nobiles Angliæ monendo prudenter & efficaciter injungendo, ut per manifesta
devotionis & humilitatis indicia, ipsum regem sibi placere studerent: ac deinde
si quid ab eo ducerent postulandum, non insolenter, sed humiliter implorarent,
regalem conservantes ei honorem, & exhibentes servitia consueta, quæ ipsi &

Page 409

prædecessores eorum sibi & prædecessoribus suis impenderunt: cum ab eis ipse
Rex non debet absque judicio spoliari, ut sic quod intenderent, possent facilius
obtinere.

Nos enim eundem Regem per literas nostras rogavimus, & monuimus, & per
præfatos Archiepiscopum & Episcopos rogari & moneri mandavimus, in
remissionem sibi peccaminum injungentes, quatenus prædictos Magnates &
Nobiles benigne tractaret, & justas eorum petitiones clementer admitteret, ut &
ipsi congaudendo, cognoscerent eum in meliorem statum divina gratia esse
mutatum, & per hoc ipsi & hæredes eorum sibi & hæredibus suis deberent
promptius & devotius familiari; plena eis in veniendo, morando & recedendo
securitate concessa, ita quod si forte nequiret inter eos concordia provenire, in
Curia sua per partes eorum secundum leges & consuetudines regni suborta
dissensio sopiretur.

Verum antequam Nuncii cum hoc provido & justo mandato rediissent, illi
juramento fidelitatis omnino contempto, cum etsi Rex eos injuste gravasset, ipsi
tamen non debuissent sic agere contra eum, ut in causa sua iidem judices &
executores existerent; vassalli contra dominum, & Milites contra Regem
publice conjurantes, non solum cum aliis, sed cum ejus manifestissimis inimicis
præsumpserunt arma movere, occupantes & devastantes terras illius, ita quoque
quod Civitatem Londinensem, quæ sedes est regni, proditione sibi traditam,
invaserunt.

Interim autem præfatis Nunciis revertentibus, Rex obtulit eis secundum formam
mandati nostri, justitiæ plenitudinem exhibere, quam ipsi omnino spernentes
coeperunt manus extendere ad pejora. Unde Rex ipse ad audientiam nostram
appellans, obtulit eis exhibere justitiam coram nobis, ad quem hujus causæ
judicium ratione dominii pertinebat, quod ipsi sunt penitus aspernati. Deinde
obtulit illis, ut tam ab ipso quam ab illis quatuor viri eligerentur prudentes, qui
una nobiscum subortam inter eos discordiam terminarent, promittens quod ante
omnia revocaret universos abusus, quicunque fuissent in Anglia suo tempore
inducti.

Tandem illis Rex proposuit, quod cum regni dominium ad Romanam Ecclesiam
pertineret, ipse non poterat nec debebat absque nostro speciali mandato,
quicquam de illo in nostrum præjudicium immutare. Unde rursus ad nostram
audientiam appellavit, seipsum & regnum, cum omni honore ac jure suo,
Apostolicæ protectioni supponens. Sed cum nullo modo proficeret, postulavit

Page 410

ab Archiepiscopo & Episcopis, ut nostrum exequerentur mandatum, Jus
Ecclesiæ Romanæ defenderent, ac tuerentur eundem secundum formam
privilegii cruce-signatis indulti.

Porro, cum ipsi nihil horum facere voluissent, videns se omni auxilio &
consilio destitutum; quicquid illi ausi sunt petere, non est ausus ipse negare.
Unde compulsus est per vim & metum, qui cadere poterat in virum etiam
constantissimum, compositionem inire cum ipsis non solum vilem & turpem,
verum etiam & iniquam, in nimiam derogationem & diminutionem sui juris
pariter & honoris.

Quia vero nobis a Domino dictum est in Propheta: Constitui te super gentes &
regna, ut evellas & destruas, ædifices & plantes; itemque per alium Prophetam,
Dissolve colligationes impietatis, solve fasciculos deprimentes: Nos tantæ
malignitatis audaciam dissimulare nolentes in Apostolicæ Sedis contemptum,
regalis juris dispendium, Anglicanæ gentis opprobrium, & grave periculum
totius negotii cruce-fixi, quod ubique immineret, nisi per authoritatem nostram
revocarentur omnia, quæ a tanto Principe cruce signato taliter sunt extorta, &
ipso volente servare; ex parte Dei Omnipotentis, Patris & Filii & Spiritus
Sancti, authoritate quoque Apostolorum ejus Petri ac Pauli, ac nostra, de
communi fratrum nostrorum consilio, compositionem hujusmodi reprobamus
penitus & damnamus, sub intimatione anathematis prohibentes, ne dictus Rex
eam observare præsumat, aut Barones cum implicibus suis ipsam exigant
observari: tam Chartam, quam obligationes seu cautiones quæcunque pro ipsa,
vel de ipsa sunt factæ, irritantes penitus & cassantes, ut nullo unquam tempore
aliquam habeant firmitatem. Datum Agnaniæ nono Calendas Septembris,
Pontificatus nostri XVIII.

Eadem, sed contractius Baronibus scribit 507, & hæc inter cætera: Cum igitur
illa Compositio, qualis qualis, ad quam per vim & metum induxistis eundem,
non solum sit vilis & turpis, verum etiam illicita & iniqua, ut merito sit ab
omnibus reprobanda, maxime propter modum; Nos, qui tam Regi quam Regno
tenemur, & spiritualiter & temporaliter providere per Apostolica scripta, vobis
præcipiendo mandamus, & in recta fide consulimus, quatenus facientes de
necessitate virtutem, renuncietis compositioni hujusmodi per vos ipsos, &
satisfaciatis eidem Regi ac suis de damnis & injuriis irrogatis, ut idem Rex per
manifesta devotionis & humilitatis indicia placatus a vobis, per seipsum
emendet quicquid de jure faceret concedendum, ad quod etiam nos ipsum
efficaciter inducemus. Quoniam sicut nolumus, quod ipse suo jure privetur, ita

Page 411

volumus, ut ipse de vestro gravamine desistat: nec per consuetudines pravas &
exactiones iniquas sub nostro dominio regnum Angliæ opprimatur. Eritque
firmum & stabile in perpetuum, quod tali modo fuit ordinatum. Inspiret igitur
vobis ille, qui neminem vult perire, ut adquiescatis humiliter nostris salubribus
consiliis & mandatis: ne si secus egeritis, in eum incidatis articulum
necessitatis, quem tandem evadere sine multo gravamine non possitis. Datæ ut
superiores.
Note 507: (retour) Mat. Par. pag. 257.

His non acquiescentes Barones, Papa primo generaliter, deinde specialiter &
nominatim, cum fautoribus suis, excommunicat, terras etiam eorum sub
interdicto ponens. Fortes vero in malitia Ludovicum filium Regis Franciæ sibi
eligunt in Regem, qui ne prohibente Papa, a direptione Angliæ revocatur.
Romam igitur Nuncios mittit, inter quos & Papam, sic de causa agitur.

Causa Johannis Regis Angliæ Romæ agitur inter Nuncios Ludovici Franci, &
Papam Innocentium.

Nuncii. Quod Johannes Arthurum nepotem suum (regni & dominiorum Regis
Richardi I. legitimum hæredem) propriis manibus per proditionem interfecit,
pessimo mortis genere, quod Angli murdrum appellant. Pro quo facto idem Rex
condemnatus fuit ad mortem in Curia Regis Francorum per judicium Parium
suorum.

Papa. Barones Franciæ non potuerunt judicare eum ad mortem, qui sit Rex
inunctus, & ita sit superior: Per Barones, tanquam inferiores, non potuit ad
mortem condemnari, quia major dignitas quodam modo absorbet minorem. Et
præterea incivile videtur, & contra Canones esse, in hominem absentem, non
vocatum, nec confessum, mortis ferre sententiam.

Nuncii. Consuetudo est in regno Francorum, quod Rex habet omnimodam
jurisdictionem in homines Ligios suos: Et Rex Angliæ erat suus homo Ligius,
tanquam Comes & Dux: Ergo licet esset alias Rex inunctus, tamen tanquam
Comes & Dux, erat de jurisdictione Domini Regis Francorum. Sed si Comes &
Dux in regno Francorum delinqueret, posset & deberet judicari ad mortem per
Pares suos. Imo, si non esset Dux & Comes vel homo Ligius Regis Franciæ, &
deliquisset in regno Franciæ, ratione delicti in regno perpetrati, potuerunt
Barones eum judicare ad mortem. Alioquin si Rex Angliæ, quia Rex erat

Page 412

inunctus, non posset judicari ad mortem, impune posset intrare regnum Franciæ
& interficere Barones Franciæ, sicut interfecerat Arthurum.

Hujus autem negotii veritas talis est. Revera non fuit Rex Johannes juste & rite
abjudicatus a Normannia: quia idem Rex non judicialiter sed violenter
spoliatus, misit propter restitutionem Regi Francorum Philippo, Nuncios
solennes & prudentes, viz. Eustachium Episcopum Eliensem, & Hubertum de
Burgo, viros disertos & facundos, significans ei quod libenter veniret ad curiam
suam juri per omnia super illa re pariturus ac responsurus, sed ut provideretur ei
salvus conductus. Et respondit Rex Philippus sed non sereno vultu vel corde;
Libenter in pace salvus veniat. Et Episcopus: Domine, & rediat. Et Rex: Ita sit,
si parium suorum judicium hoc permittat. Et cum supplicassent omnes Nuncii
Regis Angliæ ut liceret ei salvo venire & redire, Rex Franciæ iratus cum
juramento solito respondit: Per sanctos Franciæ, non nisi mediante judicio. Et
cum adderet Episcopus pericula quæ possent contingere per adventum ejus, ait:
Domine Rex, non posset Dux Normanniæ ad Curiam vestram venire, nisi
veniret Rex Angliæ, cum una persona sint Dux & Rex, quod non permitteret
aliquo modo Barnagium Angliæ, etsi ipse Rex hoc vellet: imminerent enim
pericula, ut nostis, capturæ vel cædis. Cui respondens Rex, dixit: Et quid hoc,
domine Episcope? Bene scitur quod Dux Normanniæ, qui Tenens meus est,
Angliam sibi acquisivit violenter: & si subito aliquid accrescit in honorem,
perdetne per hoc Dominus Capitalis? Absit. Ad quod cum nuncii nihil poterant
rationabiliter respondere, redierunt ad Dominum Regem Angliæ, quæ audierant
& viderant, nunciantes. Rex autem noluit se committere dubiis casibus, &
judiciis Francorum qui eum non diligebant, maxime cum timeret ut ei de
turpissima morte Arthuri objiceretur, juxta illud Horatii,

Page 413

----quia me vestigia terrent,
Omnia te adversum spectantia, nulla
retrorsum.

Magnates autem Franciæ nihilominus processerunt in judicium, quod rite non
debuerunt facere, ex quo judicandus abfuit, qui adesse voluit si posset. Unde si
Rex Johannes, abjudicatus fuerit per adversarios suos, non rite abjudicabatur.

Papa. Multi Imperatores & Principes, & etiam Francorum Reges, multos in
Annalibus occidisse leguntur innocentes, nec tamen quenquam illorum legimus
morti addictum. Et cum Arthurus apud Mirabel in castrum non ut innocens, sed
quasi nocens & proditor domini & avunculi sui cui homagium & ligantiam
fecerat, captus fuerit; potuit de jure, morte etiam turpissima sine judicio
condemnari.

Nuncii. Quod sæpe citatus non personaliter juri pariturus comparuit, nec
sufficientem Responsalem pro se ad Curiam Franciæ destinavit.

Papa. Si Rex Angliæ fuit tantum contumax, quia citatus non venit, nec misit;
sed propter contumaciam non solet quis puniri ad mortem, nec debet. Ergo
Barones Franciæ non potuerunt judicare eum ad mortem, sed saltem alio modo
punire eum, per ablationem sc. feudi sui.

Nuncii. Consuetudo est in regno Franciæ, quod ex quo aliquis accusatur coram
suo Judice de tam crudeli homicidio quod murdrum appellatur, & ille qui
accusatur non venit (nec) vero modo legitimo se excusat, pro convicto habetur,
& tanquam convictus per omnia judicatur, & etiam ad mortem, ac si præsens
esset.

Papa. Pactio potuit esse inter Regem Franciæ & Ducem Normanniæ, vel
antiqua consuetudo, quod Dux Normanniæ non debet venire ad citationem
Regis Franciæ, in Marchiam. Unde, si non venit citatus, nec deliquit, nec
propter hoc potuit taliter puniri. Item si sententia lata fuerit contra Regem
Angliæ, non tamen mandata fuit executioni, quia non fuit occisus; unde proles
quam suscepit postea, debet ei in regno succedere: Quia Rex Angliæ non
commisit crimen læsæ Majestatis nec crimen hæreseos, pro quibus tantum
filius exhæredatur, pro delicto patris.

Page 414

Nuncii. Consuetudo est in regno Franciæ, quod ex quo aliquis est damnatus ad
mortem, quod proles suscepta post sententiam damnationis succedere non
debet; geniti tamen ante sententiam succedere debent. Sed tamen super hoc
nuncii litigare noluerunt.

Objectiones Papæ versus Lodovicum.

Papa. interim. Licet Rex Anglorum judicatus esset ad mortem, & etiam filii de
carne sua geniti, non ideo Blanca 508 deberet ei succedere, sed propinquiores de
genere ejus, viz. proles fratris primogeniti: & ita soror Arthuri, vel Otho qui fuit
filius sororis primogenitæ. Et si ponatur quod Regina Castellæ debeat
succedere, & ita Blanca filia ejus, non est verum, quia masculus debet præferri:
Rex sc. Castellæ. Et si nullus esset Masculus, præferri deberet Regina
Legionum, tanquam primogenita.
Note 508: (retour) Uxor Lodovici, neptis Regis Johannis.

Nuncii. Filii fratris non debent succedere, ex quo, tempore latæ sententiæ frater
non vivebat; & ita neptis, soror sc. Arthuri, non debet succedere, quia non est in
linea descendenti, cum sit filia fratris. Similiter tempore latæ sententiæ, mater
Othonis non vivebat, ergo non successit, ergo Otho non debet succedere. Sed
Regina Castellæ vivebat quæ soror erat, & ideo successit. Ergo mortua Regina
Castellæ, proles successit & succedere debuit.

Papa. Rex Castellæ succedere debet quia masculus est, vel Regina Legionum
tanquam primogenita.

Nuncii. Cum plures sunt hæredes qui alicui debent succedere, & ille qui primo
loco debet succedere, taceat, vel hæreditate investiri debet, hæreditate illa
secundum consuetudinem approbatam, salvo tamen jure alterius si
reclamaverit. Et ideo Dominus Ludovicus intrat regnum Angliæ ut suum: Et si
quis propinquior velit super hoc reclamare, Dominus Ludovicus faciet inde
quod debet.

Papa. Regnum Angliæ suum proprium est, & est in possessione Domini,
ratione fidelitatis quæ super hoc est ei facta per juramentum, & etiam ratione
census qui jam ei solutus est de regno; unde cum in nullo delinqueret, non
deberet sibi guerram movere Ludovicus, nec deberet eum spoliare a regno
Angliæ per guerram; maxime cum Rex Angliæ multas habet terras in feudo
Regis Franciæ, de quibus potest ei movere guerram.

Page 415

Nuncii. Mota fuit guerra & justum bellum contra Regem Angliæ antequam
regnum illud esset Domini Papæ. Sed de regno Angliæ venit Willielmus de
longa Spata, & multi alii cum eo in manu valida, & armata, qui damna multa &
injurias intulerunt Domino Ludovico in terra sua propria, & ideo Dominus
noster potest movere justum bellum contra Regem Anglorum.

Papa. Licet Rex Angliæ tanquam Vassallus ejus Ludovico, non ipse tamen
deberet ei movere guerram; sed deberet conqueri Domino superiori sc. Papæ,
cui subest Rex Angliæ tanquam Vassallus ejus.

Nuncii. Consuetudo est, ex quo aliquis Vassallus alterius movet guerram alicui
authoritate sua; ille cui mota est guerra, potest ei movere guerram authoritate
sua: ille tenetur conqueri Domino illius. Et si Dominus vult defendere
Vassallum suum quamdiu movet talem guerram, ipse Dominus dicitur facere
guerram.

Papa. In generali Concilio statutum est, quod inter omnes discordantes debet
esse Pax vel treuga, usque ad 4 annos, pro succursu terræ sanctæ, & ideo
tempore medio Ludovicus non debet regno Angliæ guerram movere.

Nuncii. In recessu suo a Francia Lodovicus non fuit requisitus de pace vel
treuga; & si requisitus esset, crediderunt tantam esse malitiam Regis Angliæ,
quod noluit pace vel treuga gaudere.

Papa. Rex Angliæ cruce signatus est: unde, ex constitutione generalis Concilii,
ipse Rex & omnia sua, debent esse sub protectione Ecclesiæ.

Nuncii. Rex Angliæ ante crucem sumptam guerram moverat Domino Lodovico,
& damna multa fecerat, castra sua ceperat, & adhuc milites suos & servientes
incarceratos retinet, & huc usque in guerra est contra Dominum Lodovicum,
nec pacem vel treugam cum eo habere voluit super hoc etiam sæpe requisitus.

Papa dicit quod ipse, de communi consilio generalis Concilii
excommunicaverat Barones Angliæ, & omnes fautores eorum, & ita Dominus
Lodovicus sententiam incurrisse videtur.

Nuncii. Lodovicus non adjuvat Barones Angliæ, nec fovet eos, sed jus suum
prosequitur; nec etiam credit Lodovicus, nec credere debet, quod Dominus
Papa ad tantum Concilium, injuste velit aliquem excommunicare. Nam tempore
latæ sententiæ Dominus Papa nesciebat, quod Lodovicus haberet jus de regno

Page 416

Angliæ; & cum hoc illi constiterit, non credit Dom. Lodovicus quod Concilium
possit ei jus suum auferre.

Papa. Rex Francorum & Lodovicus filius ejus, post sententiam a Baronibus
Franciæ in Regem Angliæ latam, ipsum Regem appellaverunt, & pro Rege
habuerunt, & cum eo tanquam cum Rege Angliæ, treugas statuerunt.

Nuncii. Post latam sententiam a Baronibus in Regem, nunquam illum pro Rege
habuerunt, sed ipsum Regem depositum appellaverunt, sicut Abbas depositus &
quilibet alius dici solet.

Papa. Novissime dicit, quod ipse (non) statuet super his antequam veniant
Nuncii Domini Walonis. Erat autem Walo Legatus ejus cum ad Regem Franciæ
tum in Angliam & ad Johannem Regem.

Rex Johannes in castro Neuwerc asperrimo contritus morbo, Henricum filium
suum primogenitum regni denuntiat successorem: Literisque Sigillo suo
munitis, omnibus Vicecomitibus & Castellanis præcipit, ut ei forent
intendentes; nocteque 19 Octobris vitam post tot discrimina exhalavit.

HENRICUS III.

Henricus III coepit regnare 19 Octob. 1216. & die 28 ejusdem mensis, Ini
tiu
natus jam annos tantum novem & dies 27 a Legato Walone, cum Episcopis m
& Magnatibus Angliæ ad Ecclesiam S. Petri Westmonast. solenni ducitur Re
gis
processione 509: ubi ante altare majus constitutus juravit coram Clero & Æt
Populo, appositis sibi sacrosanctis Evangeliis, & plurimorum Ju as.
rat
Sanctorum reliquiis, dictante juramentum Jocelino Bathoniensi ur.
Episcopo.
Note 509: (retour) Mat. Par. pag. 278.

Quod honorem, pacem & reverentiam, portabit Deo & sanctæ Ecclesiæ, & Ec
cle
ordinatis, omnibus diebus vitæ suæ. si
æ.

Page 417

Quod in populo sibi commisso, rectam justitiam tenebit. Ju
stit
.
Quodque Leges malas & iniquas consuetudines, si quæ sint in regno, Bo
nis
delebit, & bonas observabit, & ab omnibus faciet observari. Le
gib
Deinde homagium fecit Romanæ Ecclesiæ, & Innocentio Papæ, Ho us.
ma
de regno Angliæ, & Hiberniæ, & juravit præterea. g.
Pa
Quod 1000 marcas quas Pater ejus Romanæ contulerat Ce pæ
ns fac
Ecclesiæ fideliter persolveret, quamdiu prædicta regna u it.
teneret. m
jur
Co at.
His peractis a Petro Wintoniensi & Johanne
ro
Bathoniensi Episcopis (suspenso & exulante na
Cantuariensi Archiepiscopo) in Regem, de more, tur
unctus & coronatus est. .

Die crastina Homagia & fidelitates Episcoporum & Magnatum præsentium
cepit.

Post Coronationem, custos ei & regno eligitur Guilielmus Comes Penbroc, Co
me
magnus Angliæ Marescallus; qui literis protinus omnibus Vicecomitibus & s
Castellanis præcipit ut Regi jam coronato sint intendentes 510. Pe
nb
Note 510: (retour) Mat. Par. ib. ro
c.

Quilibet pannus debet esse duas ulnas infra listas memb. 4. bis ex Claus. An. 1.
Hen. 3. in dors. p. lib. 18.

A. D. 1217. 3 Id. Septemb. 511 cum ad extremas angustias adactus Pa
cis
Lodovicus Gallus, pacem ab Henrico Rege exorasset; conveniunt utrique art
in insula quadam juxta Stanes, juranteque inter alia Lodovico recessurum icu
li
se ab Anglia nunquam rediturum; & Henrico Regi omnia jura sua in int
partibus transmarinis restituturum. Henricus Rex vicissim Legato Papæ & er
Custodi Regni Guil. Marescallo jurat, quod redderet Baronibus Angliæ & R.
He
aliis omnibus de regno, omnia jura & hæreditates suas, cum omnibus nr.
libertatibus antepetitis, pro quibus discordia fuit exorta inter Jo. Regem &
Anglorum & Barones. Lu
do
v.
Note 511: (retour) Mat. Par. pag. 288.

Page 418

R.
A. D. 1219. Sub Natalitiis Domini 512, Guilielmus Marescallus custos Fr.
Regis & regni moritur; & Petrus Wintoniensis Episcopus ad hoc munus
eligitur.
Note 512: (retour) Mat. Par. pag. 292.

A. D. 1220. Regis 5. 16 Cal. Junii die sancta Pentecostes Rex apud
Westmonasterium a Stephano Cantuariensi Archiepiscopo præsente Clero &
Populo totius regni (verba sunt Parisii) 513 coronatus. Sed hoc de more annuo.
Note 513: (retour) Mat. Par. pag. 398.

M
A. D. 1222. Die S. Jacobi excitato seditioso tumultu a Londoniensibus 514. em
Constantinus author vir magnus in civitate & nonnulli alii a capitali br
Justitiario Com. Cantii suspendio traduntur, alii truncatis pedibus sive or
u
manibus puniuntur. m
tru
Note 514: (retour) Mat. Par. pag. 304. nc
ati
Patent. an. 3. H. III. memb. 5. o
ad
hu
Rex dilectis & fidelibus suis Philippo de Ulecot & sociis suis Lit
c
er
Justitiariis itinerantibus in Comitatibus, Cumberland. Westmerland. & æ
in
us
Lancaster. Salutem. Re
u.
gis
pr
Qui dubitatum fuit & non determinatum ante inceptionem itineris o
vestri quo judicio deducendi sunt illi qui rectati sunt de latrocinio, Ju
murdro, incendio, & hiis similibus, cum prohibitum sit per Ecclesiam stit
iar
Romanam Judicium ignis & aquæ, Provisum est a consilio nostro ad iis
præsens ut in hoc itinere sic fiat de rectatis de hujusmodi excessibus; de
videlicet quod illi qui rectati sunt de criminibus prædictis majoribus, mo
do
& de eis habeatur suspicio quod culpabiles sint de eo unde rectati pu
sunt (de quibus etiam licet regnum nostrum abjurarent adhuc suspicio nie
esset quod postea malefacerent) teneantur in prisona nostra & salvo nd
i
custodiantur, ita quod non incurrant periculum vitæ vel membrorum ma
occasione prisonæ nostræ: Illi vero qui mediis criminibus rectari lef
fuerint & quibus competeret Judicium ignis vel aquæ si non esset ico
s.
prohibitum, & de quibus si regnum nostrum abjurarent nulla fuerit
postea malefaciendi suspicio, regnum nostrum abjurent. Illi vero qui minoribus
rectati fuerint criminibus, nec de eis fuerint mali suspicio salvos & securos

Page 419

plegios inveniant de fidelitate & pace nostra conservanda & sic demittantur in
terra nostra. Cum igitur nihil certius providerit in hac parte consilium nostrum
ad præsens, relinquimus discretioni vestræ hunc ordinem prædictum
observandum in hoc itinere vestro, ut qui personas hominum, formam delicti, &
ipsarum rerum veritatem melius cognoscere poteritis, hoc ordine, secundum
discretiones & conscientias vestras in hujusmodi procedatis. Et in hujus rei
testimonium, &c. Teste Domino P. Wintoniensi apud Westmonasterium XXVI
die Januarii, anno regni nostri tertio.

Per eundem & P. de Burgo Justiciarium.

Eodem modo scribit Domino Bathon. & Glaston. Episcopis, & sociis suis
Justic. itinerantibus in Comitatibus Sumerset, & Dorset. Justiciariis
itinerantibus in Comitatu Oxon. & Justiciariis itinerantibus in Comitatu Lanc.
& Justiciariis itinerantibus in Com. Essex. & Hertford. & Justiciariis
itinerantibus in Com. Eborum, & Justiciariis itinerantibus in Com. Bedford. &
Bucks, & Domino. H. Lincoln. & sociis suis Justiciariis itinerantibus.

Capitula & sacramentum coram Justiciariis itinerantibus dorso Paten. 3. H. 3.
m. 1. p. 31. l. 12. libr. Steph. Segrane in Bedf. Buck. Vid. Hoved. p. 549 & 743.
M
A. D. 1223. Regis 8. in Octavis Epiphaniæ 515 Archiepiscopus Cantuariæ, ag
& alii Magnates, Regem Londoniis obtestantur, ut libertates Angliæ, pro na
quibus bellatum fuit cum patre suo, confirmaret. Asserentes, quod in tes
pet
recessu Lodovici Galli ab Anglia, juratum esset ab ipso Rege, & tota un
nobilitate regni: quod libertates præscriptas omnes observarent, & t
omnibus traderent observandas. Guilielmus Briwere, unus e Consilio lib
ert
Regis, respondit: Eas violenter extortas fuisse, nec debere igitur observari. ate
Moleste id ferens Archiepiscopus: Guillielme (inquit) si Regem diligeres, s
non impedires pacem regni. Quibus Rex pie motus: Omnes (ait) libertates An
gl.
illas juravimus, & omnes astricti sumus, ut quod juravimus observemus. ju
xta
Note 515: (retour) Mat. Par. pag. 305. sa
cr
Habito super hoc consilio, misit literas suas ad singulos Vice-comites Re am
x ent
regni, præcipiens: in u
qu m
Ut per Milites XII. vel legales homines uniuscujusque Comitatus, per ire Re
nd gis
sacramentum facerent inquiri, quæ fuerunt libertates in Anglia as .

Page 420

tempore Regis Henrici avi sui: & factam inquisitionem, ad Londonias pr Re
æc x
mitterent ad Regem in 15 diebus post Pascha. ipi an
t nu
No
A. D. 1223. Mortuo, circa festum S. Petri ad vincula 516, rm
lib it.
ert
Philippo Rege Francorum, succedit Ludovicus, quem Henricus an ate
Rex per solennes Legatos rogat, ut Normanniam ei redderet cum ni s
a An
aliis terris transmarinis, sicut juraverat in recessu suo ab Anglia, det gli
cum ex assensu universorum Magnatum, pax inter eos esset ent æ.
composita. Sed hoc renuit Ludovicus, asserens juramentum ex a,
qu
parte Henrici esse violatum: tum quod Imprisii sui Lincolniæ od
capti ad gravissimam redemptionem sunt compulsi: tum autem lib
quod de libertatibus regni Angliæ, pro quibus guerra mota ert
ate
fuerat, (&) quæ in recessu suo concessæ erant, & ab omnibus s
juratæ; ita actum est, quod non solum illæ leges pessimæ ad An
statum pristinum sunt reductæ, sed & illis nequiores, per totum gli
æ
regnum Angliæ sunt generaliter constitutæ. no
n
Note 516: (retour) Ibid. pag. 306. co
nc
A. D. 1224. In Octav. S. Trin. Concilium Northamptoniæ Co ed
nci un
celebrat 517, præsentibus Archiepiscopo, Episcopis, l. tur
Comitibus, Baronibus, & aliis multis. Tractatur de regni No .
rth
negotiis & dominiis in Francia reparandis. am
pto
Note 517: (retour) Ibid. pag. 308. n.

Considunt interea Dunestabliæ Justitiarii Regis itinerantes, Mar. de Fa
lca
Pateshull, Thode Multona, Hen. de Braibroc, & alii, placita tenentes de siu
nova dissaisina. Coram his comperitur Falcasius quidam (vir potens, & s
qui Johanni Regi militans Anglos acerrime contriverat) multos spoliasse, lat
ro
& plusquam 30 liberos homines de tenementis suis dissaisasse, dirutisque cin
tenementis, fundum castello suo de Bedford assaisisse; ideoque totidem ii,
centenis libris in Regis mulctatur misericordiam. Iratus Falcasius, ac
cu
comprehendi jubet istos Justitiarios, vinctosque in cæcum detrudi castelli sat
carcerem. Manipulum emittit, qui jussa expediat; fugiunt Justitiarii, us
Re
capitur tamen H. Braibroc, & carceri mancipatur. Uxor Regem advolat & gis
Concilium: acta ejulans nunciat, & implorat opem. Consulitur una voce in Ju
vindictam celerem. Conscribitur exercitus, & arma omnes capiunt. Rex sti
cia
cum Clero atque Populo castellum adit, Justitiarium suum deposcit & rio

Page 421

introitum. Respondent Castellani, se nec de homagio Regis esse nec de s
in
fidelitate (erant quippe Neustrii) ideoque non tradituros castrum, Falcasio ca
(qui absens erat) non jubente. Obsidentur acriter & impetuntur a Populo rce
telis, a Clero anathemate: Cædunt tamen Regios, & interficiunt. re
m
Commotus Rex, cohortem mittit Falcasium quæsituram & comprensuram: det
sed hoc frustra. Tunc machinas adhiberi jubet, labefactarique muros, atque ru
etiam frustra. dit
.

Solennius jurat, se obsessos suspensurum omnes, si per vim hos caperet. Fa
lca
Illi, spretis cum minis nunciis, prohibent se ulterius de reddendo sollicitari. siu
Rex accersit fabros; castellum ligneum erigit multo ipsis eminentius: Hinc s
ex alto missilibus, infra cuniculis subterraneis, undequaque machinis & in
exi
armato milite impetuntur: & sic tandem capti fratres Falcasii & Nobiles liu
multi (24 numero) suspensi luunt. Falcasio ipsi ad Regis confugienti m
misericordiam, decreto Concilii ob insignem in militia probitatem vita rel
eg
indulgetur: sed spoliatis bonis omnibus atque prædiis, in perpetuum at
exilium relegatur. ur.

In hoc autem Concilio 518, Regi, pro maximis laboribus suis & impensis, tam a
Prælatis quam a Laicis, concessum est per totam Angliam Carucagium, de
qualibet caruca duo solidi argenti.
Note 518: (retour) Mat. Par. pag. 310.

Magnatibus autem concessit Rex scutagium sc. de scuto quolibet duas Marcas
Sterlingorum, & sic omnes ad propria recesserunt.

Concilium Westmonasterii. A. D. 1225. Re
x
15
Rex Henricus 519 ad Natale tenuit Curiam suam apud Westmonasterium, am
præsentibus Clero & Populo cum Magnatibus regionis. Solennitate igitur ,
pet
ut decebat completa, Hubertus de Burgo, Domini Regis Justitiarius ex it
parte ejusdem Regis, proposuit coram Archiepiscopis, Episcopis, ad
Comitibus, Baronibus, & aliis universis, damna & injurias, quæ Regi illata rec
up
fuerant in partibus transmarinis, ex quibus non solum Rex, sed & Comites er
multi & Barones sunt exhæredati cum ipso: & cum multi sunt in causa, an
multorum subventio erit necessaria. Petiit ergo ab omnibus consilium, da
am
pariter & auxilium, quibus Corona Angliæ dignitates amissas ac jura iss
posset pristina revocare. Ad hoc quoque plene perficiendum, Regi a
in

Page 422

sufficere credidit, si ei quintadecima pars omnium rerum mobilium totius Fr
an
regni Angliæ, tam a personis Ecclesiasticis quam a Laicis donaretur. cia
.
Note 519: (retour) Mat. Par. verb. pag. 311.

His in hunc modum prosecutis, Archiepiscopus & concio tota Ba
ro
Episcoporum, Comitum, & Baronum, Abbatum & Priorum, habita ne
deliberatione, Regi dedere responsum: Quod Regis petitionibus gratanter s
adquiescerent, si illis diu petitas libertates concedere voluisset. lib
ert
at
u
m
Annuit itaque Rex, cupiditate ductus, quod petebant magnates: Re co
no nc
Chartisque protinus conscriptis, & Regis sigillo munitis, ad singulos va ess
Angliæ Comitatus, chartæ singulæ diriguntur: & ad provincias illas nt io
ur ne
quæ in forestis sunt constitutæ, duæ Chartæ sunt directæ, una sc. de s
ch
libertatibus communibus, & altera de libertatibus forestæ. art pet
æ, un
Istarum autem tenor Chartarum superius habetur expressius, ubi ut ta
a Re
historia agitur de Johanne: ita quod Chartæ utrorumque Regum in Jo ge.
nullo inveniuntur dissimiles. h.
co
Vis nc
Tunc constitutus est dies certus ad mensem post Pascha, ut, de ess
io
singulis Comitatibus regni, XII Milites & legales homines for æ.
eligerentur, qui, addito juramento, novas a veteribus discernerent est
forestas: ut omnes illæ quæ inventæ fuerint afforestatæ post ar
u
primam coronationem Henrici avi istius Regis, statim m.
deafforestentur. Et sic soluto Concilio, delatæ sunt Chartæ
singulæ ad singulos Comitatus, ubi ex Regis mandato, literatorio Ch
art
interposito juramento, ab omnibus observari jubentur. Richardo æ
fratre Domini Regis, Milite, libertates generales, tam forestarum sin
gu
quam aliarum libertatum, pro quibus tantum cum Rege Johanne læ
decertatum fuit, licet nil stabile vel solidum, vel pollicita in
redderetur, vel observaretur, sunt deceptoriæ acclamatæ. sin
gu
Fo los
Ad mensem per Pascha, A. D. 1225. dimissi sunt 520 a Rege res Co
Hugo de Nevilla (capitalis Justitiarius Forestarum) & tæ mi
tat
Brienus de Insula, cum aliis ad hoc assignatis per Angliam; de
us.
am
ut in singulis forestarum provinciis XII Milites vel liberi bu
homines eligerentur ad deambulandum metas forestarum;

Page 423

ut per sacramentum eorum, quæ forestæ remanere, ut fuerunt prius, & quæ la
nt
deafforestari debeant, discernatur. Facta itaque in brevi regii executione ur.
mandati, licet non sine magna contradictione plurimorum; concessis
libertatibus singuli usi sunt: de boscis suis propriis vendentes; terram O
m
arabilem de inculta sulcantes; ita quod de nemoribus deafforestatis omnes ni
pro libitu disponebant: Et non solum homines, verum etiam canes, qui a
prius expeditari solebant, has libertates se habere gaudebant. Communibus ad
tot
vero libertatibus, Magnates, Milites, & libere tenentes adeo usi sunt, quod am
nec iota unum in Regis Charta contentum, extitit prætermissum. po
ssi
Note 520: (retour) Ibid. pag. 311. de
nt
ur.
Circa eosdem dies quintedecimæ partis medietas totius regni omnium
mobilium & rerum habitarum, colligitur ad opus Regis; concessis induciis de
altera medietate, usque ad festum S. Michaelis.

Gregorius Papa mandat, ut Rex Henricus, qui est minoris ætatis Bu
lla
permittatur ad disponendum de regno & regni negotiis, eo quod virtutes Pa
ejus supplent ætatem. 521 pæ
qu
Note 521: (retour) Rub. lib. Scac. fol. 171. a
He
nr.
Gregorius Episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis nobilibus viris, ma
Comitibus & Baronibus Angliæ, & aliis charissimi in Christo filii nostri jor
en
Henrici illustris Regis Angliæ fidelibus universis, salutem & Apostolicam ne
benedictionem. Ad hoc in annis minoribus constitutos legitime sanctiones m
eorum indempnitatibus consulendo, usque ad certum tempus esse sub de
cla
tutoribus & curatoribus providerunt, ne iidem minores rebus suis valeant rat
male uti, sed per illos utiliter procurentur. Verum cum secundum .
sanctiones easdem ad dampnum cujusquam non debeat retorqueri, quod in ejus
favorem noscitur introductum, si non permittantur adulti, quibus prudentia
defectum supplet ætatis, de rebus suis utiliter disponere, ac discrete profecto in
eorum perniciem vergeret, quod pro ipsorum fuerat utilitate provisum, & quod
esse debent ad bonum eis inveniretur ad malum. Licet igitur E'mi in Christo
filii nostri H. Regis Angliæ illustris adolescentia computetur in annis,
compertum sicut accepimus & gaudemus animum jam induit virilem ætateque
profecit & prudentia, Ita quod illud quod in annorum numero sibi deest in
discretionis videatur recuperare virtutem, non est idem amodo prohibendus de
regno & regni negotiis utiliter disponere ac prudenter. Ideoque devotioni vestræ
per Apostolica Scripta præcipiendo mandamus quatenus cum venerabili fratre

Page 424

nostro Winton. Episcopo, & nobilibus viris Justic' Angl' & W. Briwere dom'
nostris litteris in præceptis, ut amodo sibi regni sui dispositionem dimittant
liberam & quietam eidem Regi de cætero intendatis humiliter & devote
exhibendo ipsi reverentiam & honorem quem decet fideles Domino exhibere,
ac adversus eos qui contra ire præsumpserint sic ei fideliter & firmiter assistatis
quod fidelitas vestra clareat in effectum, & ideo ad dilectionem vestram non
immerito astringatur. Quod si secus feceritis, quod non credimus ferendum, in
vos excommunicationis sententiam poteritis non immerito formidare. Datum
Lat' Idus April' Pontificatus nostri anno primo.

Concilium Oxonii, quo Rex Chartas Libertatum denuntiat irritas. A. D. 1227,
Reg. 11.

Rex in mense Februario apud Oxoniam Concilio congregato, denuntiavit coram
omnibus, se legitimæ esse ætatis, ut de cætero solutus a custodia, regia negotia
ipse principaliter ordinaret. Sic a gubernatione Wintoniensis Episcopi se
excussit, consilio Huberti de Burgo Justitiarii Angliæ. 522
Note 522: (retour) Mat. Par. pag. 324.

Jam in hoc ipso concilio cancellari fecit & cassari omnes Chartas in Provinciis
omnibus regni Angliæ, de libertatibus forestæ, postquam jam per biennium, in
toto regno fuerant usitatæ. Hanc occasionem prætendens, quod Chartæ illæ
concessæ fuerant, & libertates scriptæ & signatæ dum ipse erat sub custodia,
nec sui corporis aut sigilli, aliquam habuerit potestatem: unde viribus carere
debuit, quod ratione fuerat usurpatum.

Facta est autem super his in Concilio ingens murmuratio, & omnes Justitiarium
hujus perturbationis judicabant auctorem.

Tunc vero denuntiatum est viris religiosis & aliis, qui suis volebant libertatibus
gaudere, ut innovarent Chartas suas de novo Regis sigillo: scientes quod Rex
chartas antiquas nullius esse momenti reputabat. Pro quarum innovatione, non
juxta singulorum facultatem taxatio facta est, sed quicquid Justitiarius
æstimabat, solvere sunt coacti.

Sub Idibus Julii Barones Regem minaciter petunt ut inter alia, Chartas quas
nuper Oxonii cancellaverat de libertatibus forestæ, sibi absque dilatione
restitueret sigillatas. Commotos, Rex pro tempore mulcet, sed hoc infecto 523.

Page 425

Note 523: (retour) Ibid. pag. 225.

Rex, celebratis Domini Natalitiis Eboraci, Londinum regreditur, & in itinere
mensuras bladi, vini & cervisiæ falsitatis arguens 524, quasdam confregit, &
comburere nonnullas præcepit, & vasa substituens capaciora, panem majoris
ponderis jussit fieri, & hujus statuti contemptores, poena gravi pecuniaria
mulctari præcepit.
Note 524: (retour) Mat. Par. pag. 332.

Magnum Concilium Westmonasterii cui præter Magnates, aderant qui de Rege
tenent in Capite (juxta concessionem Regis Johannis in Magna Charta sua) &
Rectores etiam Ecclesiarum.

Cum magister Stephanus Domini Papæ Capellanus & Nuncius, Regi Co
nci
Anglorum negotia ipsius Papæ, & sui causam adventus ostendisset 525: liu
fecit Rex convenire apud Westmonasterium, Dominica qua cantatur m
dat
misericordia Domini, Archiepiscopos, Episcopos, Abbates, Priores, ur
Templarios, Hospitalarios, Comites, Barones, Ecclesiarum Rectores, & qui Pa
de se tenebant in capite, ad locum præfixum & diem, ut audirent negotia pæ
Nu
memorata, & de rerum exigentiis communiter tractarent ibidem. nci
o.
Note 525: (retour) Ibid. pag. 349.

Omnibus igitur congregatis tam Laicis quam Clericis & eorum subjectis, De
ci
Magister Stephanus coram omnibus recitavit literas Dom. Papæ, in quibus ma
exigebat; decimas omnium rerum mobilium de tota Anglia, Hibernia, & s
Wallia, ab Universis Laicis & Clericis, ad guerram suam sustinendam, pet
it
quam contra Romanum Imperatorem susceperat Fredericum. Ostendit ad
autem in literis memoratis, quod ipse solus hanc expeditionem susceperat bel
pro universali Ecclesia, quam dictus Imperator jam diu excommunicatus & lu
m
rebellis, subvertere nititur, sicut evidentibus apparet indiciis: unde divitiæ co
sedis Apostolicæ cum non sufficiant ad ipsum exterminandum, necessitate ntr
a
compulsus, ab universis Ecclesiæ filiis implorat auxilium, per quod Im
expeditionem inchoatam, & in parte jam feliciter prosperatam, perducere pe
valeat ad desideratum effectum. Persuadet denique Dominus Papa in rat
or
conclusione negotii, singulis Ecclesiæ membris, quatenus sicuti filii em
naturales Ecclesiæ Romanæ, quæ mater est omnium Ecclesiarum, potenter .
subveniant, ne, quod absit, ipsa, deficiente, membra cum capite
succumbere videantur.

Page 426

Rex, a quo cæteri omnes auxilium sperabant & defensionem, Romæ per Re
x
procuratores se ad decimas solvendas obligaverat, nec volens ideo tac
contradicere: tacendo visus est Assensum præbere. et.

Comites vero & Barones & Laici omnes plane renuunt; nolentes Baronias La
ici
suas, vel Laicas possessiones Romanæ Ecclesiæ obligare. ne
ga
Episcopi, Abbates, & Prælati alii post trium vel quatuor dierum (cum Cl nt.
er
murmure) deliberationem; excommunicari metuentes vel interdici, us
consentiunt demum, at sperantes quod pro certa summa pecuniæ rem inv
transigerent. Arte autem Stephani de Segrave Justitiarii & Consiliarii itu
s
Regis, factum est ut asseritur, quod decimæ ipsæ redduntur integre, co
ad Ecclesiæ damnum inæstimabile. Sibimet nec successit. nc
edi
t.
Tunc ostendit Nuntius Papæ literas, quibus ipse Procurator Ta
xa
constitutus fuit ad has decimas colligendas, non secundum nd
taxationem factam in Vicesima quæ Regi nuper data fuit pro i
Libertatibus obtinendis, sed secundum quod melius possunt ad mo
du
commodum Domini Papæ & uberius, omnia bona & mobilia s
singulorum taxari, viz. de omnibus redditibus, proventibus, pa
fructibus carucarum, oblationibus, decimis, nutrimentis vis .
animalium, & fructibus, & de omnibus obventionibus
Ecclesiarum vel aliarum possessionum quocunque nomine censeantur, non
aliquibus debitis vel expensis aliqua occasione deductis.

Habuit etiam ex eisdem literis auctoritatem, contradictores Co
ntr
excommunicandi & Ecclesias interdicendi. Unde constitutis adi
procuratoribus suis in singulis comitatibus regni, omnes illos ce
excommunicavit qui circa decimas ipsas reddendas, vel taxationem nte
s
faciendam, per se, vel per alium, colludium, pactum iniquum, ex
subtractionem, vel fraudem aliquam duxerint faciendam. co
m
Pr m
Et quoniam negotium festinum exigebat auxilium, Prælatis omnibus un
æs
& aliis poena excommunicationis indixit; ut vel mutuo, vel alio tat ica
quocunque modo, pecuniam perquisitam sibi traderent indilate, ut ur nt
an ur.
eam Domino Papæ incontinenti transmitteret: eandem postmodum,
te
decimis singulorum rite taxatis plenarie recepturi. Erat quippe Papa col
tot tantisque involutus debitis, ut susceptum nequiret bellum lec
sustinere. Sic soluto Concilio murmurantibus cunctis, recessum est. tio

Page 427

His peractis, sequitur exactio adeo aspera, ut de frugibus venturi De ne
ci m.
Autumni qui adhuc erant in herba, decimarum cogerentur exhibere ma
pretium. nt
ur
Ad ips
Urgetur denique solutio repentina, fierique non tantum in æ
cel
denariis pensatis & probatis, sed nuper etiam fabricatis. Calices ere se
igitur & sacram supellectilem vendunt Prælati, aut m ge
So ces
foeneratoribus (quos secum adduxit ipse nuntius) pignori .
lut
exponunt, ut ad Romani votum omnia fierent, nam sub interdicto io
omnia periclitabantur. ne
m
A. res
Adversus hanc autem decimationem, solus sed viriliter Ec
D.
stetit Ranulphus Comes Cestrensis, nolens terram suam in 12 cle
si
servitutem redigi 526: Non permisit igitur de feodo suo 29.
æ
So
Religiosos, vel Clericos decimas memoratas conferre, lus ve
quamvis Anglia & Wallia, Scotia & Hibernia, multaque Co nd
un
insuper regna transmarina & longe posita, ad solutionem mi
tur
tat
compellerentur. us .
Ce
Note 526: (retour) Mat. Par. pag. 350. str
iæ
lib
er
ab
his
de
ci
mi
s.

A. D. 1230. Gravis
Sub mense Aprili, A. D. 1230, ad exactionem Regis, exactio a Clero
Archiepiscopi, Episcopi, Abbates & Priores per Angliam Londinens. &
totam, Regi pecuniam dederunt non modicam, quod per eam, Judæis.
subtracta patris sui jura posset revocare in partibus
transmarinis. Cives Londinenses pro eodem negotio, ad
redemptionem gravissimam sunt compulsi. Judæi etiam
tertiam partem suorum omnium, vellent nollent, Regi sub
festinatione persolverunt.

Page 428

A. D. 1231. Reg.
Rex ab expeditione Britanniæ, Andegaviæ, Pictaviæ, & 16. Hen. III.
Gasconiæ, sat inglorius reversus: quarto jam mense viz. VII Scutagium 3.
Calend. Februarii, A. D. 1231, colloquium init marcarum.
Westmonasterii cum Prælatis & aliis regni Magnatibus: & Archiep. negat a
scutagium exigit trium marcarum pro quolibet scuto, de Laicis censeri.
omnibus qui Baronias tenebant tam Laicis quam Prælatis 527. Defertur ad 15.
Cui Richardus Cantuariensis Archiepiscopus & quidam Paschæ.
Episcopi cum eo, audacter resistentes, dixerunt quod non
tenentur viri Ecclesiastici judicio subjici Laicorum, cum
absque illis concessum fuisset scutagium in finibus
transmarinis. Tandem vero post multas hinc inde
disceptationes, negotium quantum ad Prælatos reclamantes
pertinebat, usque XV Dies post Pascha dilationem accepit;
omnes alii, tam Laici quam Clerici ac Prælati, favebant regiæ
voluntati.

Note 527: (retour) Ibid. pag. 354.

A. D. 1232. Rex
Convenerant Nonas Martii ad colloquium apud petit auxilium ob
Westmonasterium ad vocationem Regis Magnates Angliæ Sumptus in bello.
tam Laici quam Prælati, quibus Rex proposuit 528 quod
magnis esset debitis implicatus causâ bellicæ expeditionis
quam nuper egerat in partibus transmarinis: unde necessitate
compulsus, ab omnibus generaliter auxilium postulavit.

Note 528: (retour) Ibid. 359.

Laici ajunt se una
Quo audito Comes Cestriæ Ranulphus pro Magnatibus regni militasse, & sic
loquens, respondit, quod Comites, Barones ac Milites qui de discedunt.
eo tenebant in Capite, cum ipso erant ibi corporaliter
præsentes & pecuniam suam ita inaniter effuderunt, quod
inde pauperes omnes recesserunt: unde Regi de jure auxilium
non debebant. Et sic petita licentia Laici omnes recesserunt.

Page 429

Prælati vero Regi respondentes dixerunt quod Episcopi multi & Abbates Cl
er
qui vocati erant, non fuerant præsentes: & sic petierunt inducias quousque us
ad diem certum possent omnes pariter convenire. Præfixus est itaque dies pet
a XV diebus post pascha, ut omnibus congregatis, tunc fieret quod erat de it
in
jure faciendum. du
cia
Hubertus de Burgo Comes Cantii & Capitalis Angliæ Justitiarius Ca s.
pit
deponitur: & edicto Regis proclamatum est per Civitatem: ut omnes ali
qui habebant querelam contra Hubertum de quacunque injuria, s
venirent ad Regem justitiam illico recepturi. Ju
stit
iar
ius
de
po
nit
ur.

A. D. 1232. Reg.
Convenerunt, A. D. 1232, apud Lambejam ad colloquium in 16. 40ma pars
exaltatione S. Crucis coram Rege, Episcopi & alii bonorum Regi
data.
Ecclesiarum Prælati cum Proceribus regni 529 ubi concessa
est Regi pro debitis quibus Comiti Britanniæ tenebatur
astrictus, quadragesima pars rerum mobilium, ab Episcopis,
Abbatibus, Prioribus, Clericis, & Laicis, sicut ea habuerunt
frugibus congregatis in Autumno, anno regni ejusdem Regis
XVI.

Note 529: (retour) Mat. Par. pag. 364.

Hubertus de Burgo cui datus fuerat a Rege iste terminus ad respondendum H
ub
super articulis & exactionibus ei impositis, iram Regis nimis habens .
suspectam, non ausus est hic comparere, sed ad pacem Ecclesiæ de
confugiens, Meritoniæ inter Canonicos delituit, mortem (ut rebatur) Bu
rg
turpissimam sic effugiens. Vide articulos apud Parisium, pag. 363, & in o
Archæologo nostro. de
cli
na
Ad prædictam autem quadragesimam colligendam, Rex hujusmodi misit t
literas in singulos Comitatus. Co
nci
liu
m.

Page 430

Modus antiquus concedendi, assidendi, & levandi auxilium Regi, quod hodie
subsidium dicimus.

Henricus Dei gratia Rex Anglorum, Petro de Thaneo, Willielmo de Co
lle
Culewurthe, & Adæ filio Willielmi, Collectoribus Quadragesimæ, salutem cto
530. res
&
Note 530: (retour) Ibid. pag. 367. As
ses
sor
Sciatis quod Archiepiscopi, Episcopi, Abbates, Priores & Clerici, Co es.
nc
terras habentes quæ ad Ecclesias suas non pertinent: Comites, ess
Barones, Milites, Liberi homines, & Villani de regno nostro, io
concesserunt nobis in auxilium 40mam partem omnium mobilium 40
m
suorum apparentium, sicut ea habuerunt in crastino S. Matthæi anno æ
regni nostri XVI. viz de Bladis, carrucis, ovibus, vaccis, porcis, pa
harariis, equis carretariis, & deputatis ad wannagium in Maneriis, rtis.
Exceptis bonis quæ prædicti Archiepiscopi, Episcopi & aliæ personæ
Ecclesiasticæ habent de Ecclesiis Parochialibus, & de Ecclesiis præbendialibus
& Præbendis, & terris ad præbendas pertinentibus, & Ecclesias Parochiales
spectantibus.

Taxanda per 4 de
Provisum est generaliter a prædictis fidelibus nostris, quod villa & præpositum
prædicta 40ma hoc modo assideatur, & colligatur. Quod viz. juratos.
de qualibet Villa integra eligantur 4. de melioribus, & Ipsi per alios.
legalioribus hominibus, una cum Præpositis singularum
Villarum, per quorum Sacramentum 40ma pars omnium Villæ imbreviandæ
in rotulo.
mobilium prædictorum taxetur, & assideatur super singulos,
in præsentia militum Assessorum, ad hoc assignatorum. Et
postea per Sacramentum duorum Legalium hominum
earundem villarum, inquiratur & assideatur 40ma omnium
mobilium, quæ prædicti 4. homines & Præpositi habent: &
districte imbrevietur & aperte de cujus vel de quorum
Baronia, quælibet villa fuerit in parte, vel in toto.

Rotulus tradendus
Et postquam Quadragesima fuerit Assisa, & in Scriptum Senescallo
redacta, rotulus omnium Particularium de singulis villis, & Baronis, ut Baro
singulis Comitatibus, liberetur Senescallo singulorum colligat, &c.

Page 431

Baronum, vel Attornato ipsius Senescalli, vel Baillivo Pecunia Militib.
Assessoribus.
libertatis ubi aliquis libertatem habuerit: sc. quod Baro vel
Dominus Libertatis velit & possit prædictam 40mam Summa irrotulanda
inter Senescal. &
colligere, & pro ea habenda distringere. Si vero non velit vel Assessor.
non possit, Vice-comites districtionem faciant prædictam, ita
quod nil inde recipiant. Sed tota 40ma prædicta, prædictis
Militibus Assessoribus liberetur, in majori, & securiori villa
singulorum Comitatuum. Et de qualibet villa fiat summa talis
inter Senescallum Baronis vel ejus Attornatum, vel
Senescallos Domini Libertatis, & prædictos Assessores.

Et deponatur pecunia per eosdem Assessores, in aliquo loco tutiori ejus villæ,
ita quod Assessores habeant sigilla sua & seras & claves suas super pecuniam
prædictam: & Vice-comites similiter sigilla sua, & seras & claves suas.

Assessores mittent
Et Assessores statim ex quo quadragesima assisa fuerit per rotulos taxationis
ipsos mittant rotulos suos ad Scaccarium, de toto itinere suo. & receptæ ad
Et similiter ex quo prædicta pecunia ab eis collecta fuerit, Scaccarium.
mittant rotulos suos ad Scaccarium de recepta sua, & Pecunia at novum
prædicta pecunia reservetur in locis ubi deposita fuit, donec Templum.
ad mandatum nostrum deferatur usque ad novum Templum
Londinense.

Non taxandus qui
Nihil autem capietur ab aliquo homine nomine 40mæ qui non non habet 40 den.
habuerit de hujusmodi bonis mobilibus ad valentiam 40
denariorum ad minus.

Ad prædictam siquidem 40mam assidendam in Comitatu Hertfordiæ,
assignavimus vos, & mandavimus vicecomiti nostro de Hertfordia, quod
singulas villas Comitatus sui, certis diebus & locis, quos ei scire faciatis, & in
omnibus quæ ad dictum negotium pertinent & obediat. Valete.

Page 432

A. D. 1233.
Rex, A. D. 1233, missis Literis suis vocavit omnes de regno Magnates recusant
Comites & Barones ad Colloquium, ut venirent apud venire ad
Parlamentum.
Oxoniam ad festum S. Johannis 531. Sed ipsi noluerunt ad
ejus mandatum venire, tum propter insidias alienigenarum;
tum propter indignationem quam conceperant adversus
Regem, qui extraneos ob eorundem Baronum vocavit
contemptum.

Note 531: (retour) Mat. Par. pag. 372. Verb.

Nunc veniunt
Edicit Rex aliud Colloquium Westmonasterii ad Calendas stipari, sed nihil
Augusti, cui magno militis apparatu multi veniunt Proceres, actum.
sed propter quorundam absentiam, præsertim Comitis
Cestriæ, qui de insidiis monitus, ocius refugerat, nihil actum
est.

OBSERVATION.

Rapin de Thoyras[A] attribue la division qu'il y eut entre Henri III & les A:
Da
Barons, à ce que les Ministres de ce Monarque avoient tenté de les priver ns
des droits que la grande Charte leur accordoit. Ces priviléges consistoient les
sur-tout dans la possession perpétuelle & héréditaire des Fiefs que Re
ma
Guillaume le Conquérant leur avoit donnés, possession dont Henri III rq
vouloit se rendre le maître absolu. Depuis Guillaume le Conquérant ue
jusqu'à Henri III, les Loix féodales ont donc toujours été en vigueur en s
su
Angleterre; & si le Peuple desiroit & obtenoit à chaque nouveau regne le r
rétablissement des Loix d'Edouard, les Seigneurs avoient intérêt que celles le
pr
du Conquérant fussent maintenues. De-là au commencement de quelques em
regnes on voit les Loix d'Edouard rétablies en apparence, & dans le cours ier
de ces regnes, les Loix féodales, qui avoient été introduites par la Vo
lu
Conquête, reprendre le dessus. Enfin rien ne prouve mieux que ces Loix me
sont les seules sources dont les Coutumes actuelles des Anglois sont de
émanées, que le peu de rapport qu'il y a entre ces Coutumes & les Loix, s
Ac
tant d'Edouard que de ses Prédécesseurs.

Page 433

tes
de
Ry
FIN. me
r.

Page 434

DICTIONNAIRE
DES MOTS LES MOINS INTELLIGIBLES

DU TEXTE DE LITTLETON.

Pasquier, Livre 18 de ses Recherches, au mot Couvrefeu, dit que dans
l'Ouvrage de Littleton il y a plus de paroles Normandes que d'Angloises. Cette
observation a pu faire croire jusqu'ici qu'il falloit sçavoir l'Anglois pour
entendre Littleton: le Texte de ce Jurisconsulte, en devenant moins rare,
dissipera certainement ce préjugé.

L'idiome dont Littleton s'est servi est purement Normand. Il ne paroît Anglois
que parce que la plupart des termes François qui étoient en usage au
commencement de notre Monarchie, ont passé en Angleterre avec les Loix de
notre Nation. Il faut cependant convenir que les expressions du Jurisconsulte
Anglois different beaucoup des façons de parler qui se rencontrent dans les
Actes ou Ecrits antérieurs ou postérieurs au temps où il vivoit, mais ceci doit
seulement nous faire appercevoir combien il seroit important que l'on
déterminât les époques du langage qui a été spécialement adopté dans chaque
siecle: sans cette opération, il ne sera jamais possible d'appercevoir les divers
degrés par lesquels notre Langue est parvenue au point de perfection où nous la
voyons maintenant.

Le défaut de la plupart de nos Vocabulaires consiste en ce qu'ils ont eu pour
objet l'interprétation de tous les mots qui ne sont plus aujourd'hui d'usage. De-
là ceux qui ont rédigé ces Vocabulaires ont puisé indistinctement dans tous les
Ecrits ou dans tous les Titres qui leur ont offert des expressions surannées en
plus grand nombre; mais ils n'ont pas réfléchi sur le danger de cette méthode. --
---File: 434.png--- P. 430

Satisfaits d'avoir découvert un sens dont un mot a été susceptible pendant un
certain temps, ils ont négligé d'examiner si on n'avoit pas cessé dans la suite
d'attacher le même sens à ce mot. D'où il arrive que ceux qui suivent trop
scrupuleusement leurs interprétations sont induits à faire souvent signifier aux
choses le contraire de ce qu'elles désignent.

Page 435

Si j'avois eu assez de liberté pour former un Recueil de tout ce qui a été écrit
sur les anciennes Coutumes de Normandie, j'aurois terminé ce Recueil par un
Dictionnaire Chronologique des termes successivement usités en cette Province
depuis le dixieme siecle jusqu'à la réforme du vieux Coutumier; mais nécessité
par mon état actuel de me restraindre à l'interprétation du Texte de Littleton,
interprétation que je n'ai d'abord entreprise que pour mon utilité particuliere, je
me suis aussi borné à l'explication des termes les plus hétéroclites de ce Texte.
Peut-être cependant que dans la suite les circonstances me permettront (si
personne n'entreprend ce travail) de publier les Traités sur l'ancien Droit
Coutumier Normand que j'ai indiqués dans ce second Volume; alors le Public
trouveroit, dans la réunion des différens Vocabulaires que je joindrais à chaque
Traité un Dictionnaire universel du langage qui a subsisté en Normandie durant
les cinq siecles que j'ai précédemment indiqués. Sans le secours d'un Ouvrage
fait d'après cette idée, il y aura toujours lieu d'appréhender qu'en prenant pour
guides le plus grand nombre, & peut-être même tous nos Vocabulaires actuels,
on ne confonde le sens des expressions des différens siecles, comme les
Auteurs de ces sortes de Livres ont confondu les dates des autorités sur
lesquelles ils ont appuyé leurs interprétations. -----File: 435.png--- P. 431
A

A de
Abarrer, empêcher l'effet.
Abbatement, destruction.
Abbatre, anéantir, rejetter.
s'Abbatre en une terre, s'en emparer.
Abeiance, droit en abeiance, droit qui est suspendu.
Able, habile, propre, convenable.
Abridger, abréger.
Accomplish, accompli.
Accompt, comptés.
Accordant, qui a rapport, qui est conforme.
Achate, achat.
Acquitance, droit de se faire décharger par
un autre d'une demande
Adwouson, Patronage.
Afferance, rapport, produit.
Affiance, Fiançailles, promesse réciproque
faite entre deux parties de
s'épouser.
Affiert, appartient, écheoit.
Agard, observé; il fut agard, il fut
observé.
Age de discrétion, 14 ans.

Page 436

Age plein, Voyez Pleinage.
Aiel ou Ail, Ayeul.
Ale, aller.
Ale, séparé, détaché, effacé.
Alien, étranger.
Alien, aliéner, vendre, donner, transporter.
Alienee, Aquereur.
Alleger, alléguer.
Allotment, l'action de faire des Lots.
Almes, ames.
Alotte, tombé dans un Lot.
Allow, approuvé.
Allowable, digne d'approbation.
Allowance, du Verbe allouer, accorder une chose
à quelqu'un.
Alterate, altéré, préjudicié, endommagé.
Ambideux, toutes les deux.
Amnuity, rente, revenu.
Amount, monte.
Ancestors, Ancêtres.
Ancestrel, d'Ancêtres.
Anienter, anéantir.
Apiert, il est prouvé, il paroît.
Appearence, comparence.
Appel, appellé, nommé.
Apportion, à proportion.
Apprender, s'instruire, apprendre.
Aquitement, décharge qu'un Garant doit au
Garanti.
Arer, labourer.
Arere ou Adere, arréragé.
Arraigner, impétrer, solliciter un Jugement,
assigner.
Array, préparé.
As, aux.
Ascention, droit de succéder à un Ascendant.
Ascun, aucun.
Assent, consentement.
Assese, réglé ou réglée.
Assesser, fixer, déterminer, établir.
Assets, assez.
Assouth, exempt, absous.
Attainder, Jugement de condamnation.
Attaint, actionné, poursuivi en Jugement.
Attainte, action pour se plaindre d'un Jugement
ou
d'un Procès-verbal faux.
Attornement, transport.
Attorner, transporter à un autre un droit que

Page 437

l'on
Attorney, Porteur de Procuration.
Available, valable.
Averment, Aveu d'une tenure.
Averrer, prouver.
Avers, Bestiaux qui nantissent une Ferme à
la
Campagne.
Aunt, Tante.
Avowerie, reconnoissance faite au Seigneur par
le
Vassal, de ce qu'il a des terres
relevantes de son Fief.
Avoyde, nul, compté pour rien.
Autels, autant.
Auter, autre.
Aweroust, doute.
Auterment, autrement.
Auxy ou Axy, aussi.

B

Barbits, brebis.
Baron, Epoux.
Barre, exception.
Barrer, empêcher, priver.
Barretors, Chicaneurs.
Baylement, location.
Bayler, donner, louer une maison.
Beale, belle.
Blees, bleds.
Bond, borne.
Bondage, tenure villaine.
Bont, droit.
Boefes, boeufs.
Bouch, bouche.
Breve, bref.
Burgesses, Bourgeois.
Burgessours, Incendiaires.
Burgh, Bourg.
Bushels, Boisseaux.

C

Cancell, cancelé, scellé.
Capons, chapons.
Carier, charrier.
Carue, charue, autant de terre qu'il en faut
pour occuper une Charue.

Page 438

Case, cas.
Castle, Château.
Ceo, ce
Cest, ce
Ceulx, ces
Challenge, moyens par lesquels on rejette le
témoignage des Jureurs.
Chapter, Chapitre.
Chateux ou Chatels, effets mobiliers.
Chaunter, parler, décider, prononcer.
Chescun, chaque.
Claime, clameur.
Claimer, reconnoître, avouer, & aussi
reclamer.
Clove, clou.
Coadjutors, concurrens.
Coheirs, Cohéritiers.
Cohert, forcer, obliger, contraindre.
Colour, apparence, droit apparent.
Commeitter, confier.
Common, commun.
Compel, forcé, obligé, contraint.
Compeller, forcer, obliger, contraindre.
Compester, disposer les terres à recevoir les
différentes semences avec succès.
Complaine, plainte.
Comprehender, comprendre.
Conclude, non-recevable.
Congeable, qui peut être expulsé.
Continual, continué.
Contristiant, Voyez Nient.
Conveyer, conserver à un autre un droit qu'on
a.
Conusans, connoissance.
Conusier ou Conuster, reconnoître, avouer.
Conusor, Prédécesseur, Auteur, celui au droit
duquel on jouit d'un fonds.
Cornage, publication ou convocation faite avec
une corne percée.
Corrupt, corrompu.
Consen ou Cosin, Parent & Parente.
Costage, ou Cost, coût, débours.
Covenants, conventions.
Covert, couvert.
Coverture ou Couverture, Mariage subsistant.
Covin, convention secrete, concert.
Counsailer, Conseiller.
Counter, conter, raconter.
Countie, Comté.

Page 439

Cresser, accroissement.
Culpable, coupable.
Cure, soin.
Curge ou Courge, court, currit.
Curtesie, droit de viduité dû au Mari qui a eu
un
enfant vivant.
Cy, oui.

D

Dagger, dague, poignard.
Damajouse, dommageable.
Darrain, dernier.
Deane, Doyen.
Deanry, Chapitre, Doyenné.
Decease, décès.
Declaration, Contrat.
Defeasible, qui peut être anéanti.
Defeat, déchu, anéanti.
Deforcer, retenir injustement.
Deins, dans.
Dementiers, jours intermédiaires.
Demesne, propre.
Demesnes, propriétés, fonds.
Detinue, retenue, détention.
Devates, débat.
Deviat, mourut.
Devider, diviser, partager.
Devier, mourir, il devy, il meurt.
Devise, clause d'un Testament, Testament.
Devisor, Testateur.
Disabilitie, incapacité.
Disable, inhabile, incapable.
Disabler, prétendre que quelqu'un est inhabile,
incapable.
Disagreer, refuser,
Discent, Succession.
Discinet, Homme qui n'a point de ceinture.
Disclaimer, renoncer, méconnoître.
Discontinuance, interruption du droit qu'on a sur un
fonds par la vente qu'un autre,
chargé
de conserver ce droit, en a faite.
Discover, découvrir.
Disease, figure, aspect.
Disinheritance, action par laquelle on deshérite
quelqu'un, on le dépouille d'un
droit.

Page 440

Disparagement, faire épouser à un Mineur ou à une
Mineure une personne de condition
inférieure ou qui est difforme,
&c.
Disseisissour, celui qui dépossede.
Distrainer, saisir, enlever d'un fonds quelque
meuble.
Distres, détresse, saisie.
Distresse, faculté de dépouiller quelqu'un de sa
possession.
Distributer, distribuer.
Divester, dénaturer.
Done, Donor ou Donour, Donateur.
Donées, Donataires.
Dowment, Dot.
Droiturel, légitime, conforme au droite.
Duties, redevances.

E

Effectual, exécuté, effectué.
Egaltie, égalité.
Egresse, sortie.
Eigne, aîné ou aînée.
Eigné, aîné.
Eeins, dans, dedans.
Eire, Tribunal ambulant.
Election, choix.
El ust ewe, il ou elle eût eu, qu'il soit ewe,
qu'il ait eu.
Embear, embarrasser, charger, occuper une
chose
par une autre.
Empleder, appeller en Jugement.
Enclosure, empêchement, obstacle, opposition.
Encounter, envers, contre.
Endent, autentique.
Endenture, Acte autentique, double, & dont les
deux
parties étant dentelées
s'endentent
l'une avec l'autre.
Endict, convaincu, jugé, condamné.
Endorce, employé sur, endossé.
être Endow, avoir douaire.
Endurer, durer.
Enheritance ou enheritage, succession.
Enheritrix, Héritiere.
Enlarger, étendre, augmenter.

Page 441

Ent, cependant.
Entaile, qui a la faculté de succéder à un
Fief à tail ou conditionnel.
Entent, point, a cel entent, en ce point.
Enter, entrer; il signifie aussi
enregistrer.
Entiertie, totalité.
Entire, entier & entiere.
Entrer, se mettre en possession.
Entry, entrée.
Equitie, raison.
Escheate, échéance.
Escrouet, rouleau.
Eslier, choisir, opter.
Especial, spécial.
Esperver, épervier.
Estate, état.
Ester, être.
Estope, sans droit, non recevable, exclus.
Estoyer, subsister.
Estoyera, restera.
Evidence, preuve.
Ewe, eau.
Excommengement, excommunication.
Executors, Exécuteurs testamentaires.
Expences, dépenses.
Expresser, exprimer.
Expulsement, expulsion.
Extinguishment, amortissement, extinction.
Extortionners, Concussionnaires.

F

Face, fait.
Failir, faillir, manquer.
Fait, Acte.
Fait polle, Acte olographe, qui n'est point
autentique.
Fauxer, faire déclarer faux un Acte.
Fealty ou Fealtie, fidélité.
Feasance, réduction.
Feast, Fête.
Fee simple, Fief héreditaire.
Feigner, feindre.
Feoffee, Fieffataire, feudataire.
Feofment, inféodation.
Ferromus, nous ferons.
Fieffor, celui qui donne un fonds en fief.
File, fille.

Page 442

Fime, fumier.
Finali, final.
Fine, somme, amende, taxe, & aussi
transaction.
Fits, fils.
Follie, tort, faute.
Forbarre, privé, dépouillé.
Forbarré, empêché, non recevable.
Forcprise ou Fortspris, excepté.
Forsque, sinon.
Forstaller, frauder un droit.
Fort, capable.
Foundu, fondé.
Foundu, copié, dressé sur un modele.
Foyal, fidele.
Franckalmoigne, franche-aumône.
Franc tenement, usufruit, possession des fruits, bien
dont on n'a que la jouissance.
Friers, freres.
Fuit, fut.

G

Gallines, poules.
Gaunts, gants.
Genuler, fléchir le genouil, s'agenoullier.
Gilofer, géroffle.
Gisant, en gisant, en jettant.
Gisir, consister en quelque chose, résider
en
quelqu'un ou en quelque chose.
Grants, dons, cessions de biens.
Grantor, Donateur.
Greinder ou griender, grand, élevé, plus considérable.
Griever, faire préjudice.

H

Hanap, coupe.
Happer, arriver, il happa, il arriva que, &c.
il veut dire aussi se procurer,
obtenir.
Heires, hoirs, successeurs, héritiers.
Hont, honte.
Host, armée.
Hotchpot, rapport entre cohéritiers.

I

Page 443

Iammes, jamais.
Impeachment, empêchement.
In, dans.
Incumbent, pourvu d'un Bénéfice; celui qui
l'occupe.
Indenture, voyez Endenture.
Indictment, assignation.
Inheritable, qui a droit de succéder.
Interrupt, interrompt & interrompre.
Joine, déposé en la main de Justice.
Mise joine, gages que le demandeur & le défendeur
donnoient respectivement avant de
plaider.
Jointment, conjointement.
Jointure, tenure que l'on possede conjointement
avec quelqu'un.
Issint, ainsi.
Issuant, sorti.
Issue, enfant.
Jurie, Jurée, Assise, où l'on prononce sur
le
rapport des Jureurs.
Justices, Juges.
Juventute, jeunesse.

L

Laches, négligence.
Large, prender a large, prendre une chose dans sa Généralité.
Lease, leas, cession, abandon.
Lessee, cessionnaire.
Lessor, celui qui cede.
Letter, Acte, Ecrit, Lettre.
Levie, approuvé, sine levie, transaction
ratifiée par les Juges.
Ley, Loi; ce mot se prend aussi pour
bataille,Ley gager, c'est gager la
bataille.
Liable, qui est tenu, obligé, engagé à
exécuter
quelque convention.
Limit, spécifié, désigné.
Lirroit, il seroit permis.
Liver, livre de poids.
Liverie de saisin, investiture.
Lou, quand.
Lour, leur.

M

Page 444

Maihemer, disloquer, estropier.
Maines, mains.
Maintenance, manutention, conservation.
Maner, maniere.
Manor, Manoir, Seigneurie.
Manumission, affranchissement.
Marches, frontiere.
Marry, marié.
Master, Maître, Chef, Supérieur,
Administrateur.
Matter, matiere.
Meane, intermédiaire, moyen, médiation. Ce
mot
est quelquefois substantif,
quelquefois
adjectif.
Mease, masure; il veut dire aussi moyen.
Meason, maison.
Meinder, moindre.
Meins, moins.
Melieux, meilleur.
Mercie, merci, estre en le mercie, être à la
merci.
Mere, vrai, certain, plus mere, plus
certain.
Mese, métairie.
Mesmes, moi-même.
Mesnaltie, état du Seigneur moyen,
intermédiaire.
Mesne, moyen, qui tient le milieu.
Metes, mesures.
Mi, pas ou point.
Mischief, malheur.
Mise, gages.
Mitter, mettre, employer.
Moity, moitié.
Money, monnoie.
Monstrans, exhibition.
Morant, mort.
Morier, finir, s'éteindre.
Mulier, enfant né avant le mariage.
Mulnes, moindre, plus petit, plus jeune.
Mults, plusieurs.
Muster, montre, revue de troupes.

N

Nemy, non pas.

Page 445

Nief, femme née en villenage.
Nient, n'est pas ou rien; il signifie
quelquefois sans comme dans ce mot
nient constritant, sans faire
injustice,
malgré, indépendamment.
Nonage, minorité.
Nosme, nom.
Noyer, nuire.
Nulluy, aucun.
Number, nombre.

O

Ordaine, ordonné.
Order, ordre.
Ordinance, Réglement.
Ordinari, Supérieurs Ecclésiastiques,
l'Ordinaire.
Ores, en ce cas.
Original, Bref originaire, en vertu duquel on
intente Action.
Oter, enlever, expulser, chasser.
Ove, avec.
Ouster, outre, au-delà, & encore.
Owelti, égalité.

P

Panel, partie, un certain nombre.
Paramont ou Paramount, suzerain.
Parcener, copartageant.
Parker, garde-parc.
Parlance, façon de parler.
Parol, mot, expression.
Parson, Curé.
Partition, partage.
Passe, pas ou pas assez.
Pavor, peur, crainte.
Pays, campagne.
Pee, pied.
Pepper, poivre.
Perceiver, percevoir.
Per enter, entre.
Performer, accomplir, exécuter.
Personaltie, être en
Personaltie, être personnelle.
Pier, pere.
Pile, boule.

Page 446

Piller, pilier.
Pischer, pêcher.
Pleast, il plaira.
Pleader, faire valoir des raisons en Jugement,
plaider.
Plee, Plaidoyer.
Pleinage, majorité de 21 ans.
Plesors, plusieurs.
Plist ou Plyte, état, droit, puissance.
Pluis, plus.
Poigne, poing.
Poit, Poyt ou Poet, peut.
Il port, il intente, il présente.
Possesse, possesseur.
Post, pouvoir, droit sur un fonds.
Pours, pauvres.
Power, pouvoir.
Praiers, prieres.
Prescriber, se servir de prescription.
Presentement, présentation.
Preyer, prier.
Primer, premier.
Prisel, prise, acceptation, condition.
Prist, prêt, paratus.
Privitie, correspondance qu'il y a entre deux
personnes.
Privy, qui est seul saisi.
Prompter, promesse, engagement.
Proof, preuve.
Protect, protégé.
Puissoit, pouvoit.
Pur, pour.
Pur, par.
Purchase, acquisition.
Purparty, lot, part.
Purport, suppose ou supplée.

Q

Quart, quatrieme.
Quarter, quart, quartier.
Querer, chercher.
Queulx, quels.
Quiet, paix.
Quietment, sans trouble, paisiblement.

R

Rate, raison.

Page 447

Realtie, être en realtie, avoir rapport, être attaché à un fonds
de
terre ou à tout autre immeuble.
Reantry, reprise de possession.
Reason, raison.
Reattachement, nouvelle assignation.
Receiver, recevoir.
Recognitors, ceux qui étoient chargés par l'Assise
d'examiner un fait, & d'en faire
le
rapport.
Recommons, nouveau Bref.
Recoverer, recouvrer.
Recoverie, recouvrement.
Recousse, reclamation.
Redisseisin, deuxieme dépossession.
Reel, qui provient d'un fonds.
Reeve, Prevôt d'une Seigneurie.
Refusal, refus.
Regardant, dépendant.
Regresse, sortie récidivée, réitérée.
Rehearsal, dispositif, préambule.
Rehercer, exprimer, répéter dans une acte ce
qu'on
a exprimé en un autre.
Releases, abandon, délaissemens.
Relinquiser, abandonner, laisser.
Remainder, ce qu'un donateur ou un vendeur se
sont
réservés après la vente ou après
le don.
Remembrance, souvenir.
Remitter, remettre, renvoyer ou restituer; il
veut
dire aussi restitution.
Remnant ou Remanant, restant, le surplus.
Replegiare, révendication.
Replevin, main-levée.
Reprise, reprise, révendication.
Requirer, exiger, requerir.
Resceit, recette.
Respect, rapport, relation.
Respondu, être respondu, être représenté en Jugement par un
Procureur.
Rette, réputé, présumé.
Returner, récuser, rejetter, exclure.
Reverser, renverser, anéantir, détruire,
effacer.
Ristrainer, excepter.

Page 448

Roberi, vol.
Rol, Rôle, Registre, Papier terrier.
Rule, Rôle.

S

Sa, se prend aussi pour son.
Salvation, conservation.
Sane, sain & santé.
Satiffie, content, satisfait.
Savant, se réservant.
Sauns, sans.
Scotes, Ecossois.
Seale, Sceau.
Secular ou Seculer, Séculier.
Seisin, possession.
Semble, semblable.
Serement, serment.
Servant, domestique.
Serue, fonction.
Sete, fleche.
Sever, séparer, distinguer, diviser, & aussi
séparé, distinct, différent.
Several, différent, divers.
Severaltie part en
Severaltie, à part, en particulier, séparément.
Sewer, Ecuyer d'armes.
Soens, siens.
Soër, soeur.
Soke, charue.
Soint, soient.
Sole, seul.
il Soloit, il étoit ordinaire, on avoit coutume
de,
&c.
South, sous.
Souveraingtie, supériorité.
Space, espace.
Spours, éperons.
Staple, Foire.
State, état.
Statude, Statut.
Subdver, soumettre.
Substance, moyen, soutien, appui d'une cause.
Suer, suivre, poursuivre.
Suffer, souffrir.
Sufficientment, suffisamment.
Suit, poursuite, procédure.
Suit, suivi.

Page 449

Summ, somme.
Summoner, avertir, sommer.
Surdant, qui naît, qui part, qui sort d'une
chose.
Surrender, remettre.
Surrender, délivrer, retrocéder, délivré ou
retrocédé.
Surviver, survivant.
Sustemer, entretenir, conserver.

T

Tail, restraint, modifié.
Teignir, penser, opiner.
Teignomus, nous tenons tel fonds de tel
Seigneur.
Tenancie, tenure.
Tender, offrir, offre.
Termor, celui qui tient à terme.
Test, tête.
Tiel, tel.
Tierce, troisieme.
Title, titre.
Traire, attirer après soi.
Trenchast, fut affectée, fut hypotéquée.
Trespasse, excès.
Trie, attesté.
Trier, plaider.
Tollir, priver.
Torcenouse, violence.
Torcious, violent.
Torciousement, par force.

V

Vacation, vacance d'un Bénéfice.
Value, prix, valeur.
Veier, voir.
Veignir, venir, parvenir, succéder.
Vendredie, Vendredi.
Venter, ventre.
Verdict, procès-verbal, rapport des Jurés.
Verie, vraie.
Veritie, vérité.
Vetue, chose vêtue, attachée, réunie à une
autre.
View, vu.
Vintisme, vingtieme.
Uncore, encore.

Page 450

Voide, nul.
Volunt, volonté.
Vouchee, appellé en jugement ou en garantie.
Voucher, appeller.
Voy, voie.
Vre, voir, vue.
Urera, servira, sera utile.
Use, usage.
Ust, eut.
Utlagarie, contumace, bannissement.
Utlage, contumacé, banni.

W

Waive, vagabond.
Wast, dégradation d'héritages.

Page 451

ECLAIRCISSEMENS
ET CORRECTIONS.

PREMIER VOLUME.

Page 2, le Texte de l'ancien Coutumier, qui commence par ces mots, Un franc-
tenement, &c. doit être retranché.

Page 3, Note 5, j'accuse M. de Montesquieu de passer souvent du 9e aux 10 &
13e siecles; & je cite en preuve les Chapitres 30 & 33 du Livre 4 de l'Esprit des
Loix: j'aurois dû citer les chap. 29. & 33. En effet, 1º. cet Auteur, dans le
premier de ces Chapitres, s'exprime ainsi:

J'ai expliqué au Chapitre 27 comment dans la seconde Race la Couronne se
trouvoit, à certains égards, élective, & à certains égards héréditaire..... Comme
les choses vont toujours de proche en proche, & qu'une Loi politique a toujours
du rapport à une autre Loi politique, on suivit pour la succession des Fiefs le
même esprit qu'on avoit suivi pour l'élection à la Couronne: ainsi les Fiefs
passerent aux enfans & par droit de succession & par droit d'élection, &c.

Dans le Chapitre 17 du même Livre 4, auquel le célebre Magistrat renvoie par
le passage que je viens de transcrire, il n'est question que d'exemples de
prétendues 532 élections à la Couronne, tirés du 9e siecle; & cependant M. de
Montesquieu veut que ces exemples ayent influé sur un usage qui n'a
constamment commencé, suivant l'unique autorité qu'il fait valoir, qu'avec le
regne de l'Empereur Conrad, IIe du nom, c'est-à-dire, plus de cent soixante ans
après. Sic progressum est ut ad filios deveniret, in quem Dominus hoc vellet
Beneficium confirmare.
Note 532: (retour) Voyez sur l'équivoque de ce terme élection, Dupleix, Avant-
propos sur l'Histoire de France, Tom. 1, p. 15; & sous le regne de Clodion, cet
Auteur soutient qu'il ne se trouvera jamais qu'autres que le Fils, ou à défaut d'enfans
mâles, le plus proche parent du Roi décédé, ayent été reconnus pour Rois en notre
Monarchie, où ç'a été, dit-il, pendant la pupillarité des Successeurs légitimes; de
sorte que c'étoit plutôt des Régents ou des Usurpateurs que de vrais & légitimes
Rois.

Page 452

Suivant le Livre des Fiefs, on le voit, ce ne fut que par la progression des temps
que les Seigneurs s'arrogerent le droit de choisir entre les enfans de leur vassal
celui qui lui succéderoit. Ce droit des Seigneurs est donc né bien après la
premiere institution de l'hérédité des Fiefs; & conséquemment la Loi politique
de cette hérédité n'avoit point un rapport essentiel avec la Loi politique par
laquelle la succession au Trône s'étoit réglée au temps où les Fiefs étoient
devenus héréditaires. Il ne faut d'ailleurs qu'un peu d'attention pour appercevoir
l'illusion des relations que M. de Montesquieu s'est efforcé d'établir entre la
maniere de succéder aux Fiefs dans le 11e siecle, & celle qu'il s'est imaginé
avoir été suivie dans le 9e siecle à l'égard de la Couronne. Car en supposant
avec lui que l'élection à la Couronne eût servi de regle pour la succession aux
Fiefs, cette regle auroit dû consister à donner aux vassaux le droit de choisir
dans la famille de leur Seigneur, après son décès, celui auquel ils auroient été
soumis, & non pas à faire dépendre des Seigneurs le choix de leurs vassaux: le
choix des sujets n'a jamais, en effet, dépendu de leurs Souverains.

2º. Dans le Chapitre 33, l'Auteur de l'Esprit des Loix dit que quand les Fiefs
furent héréditaires (il faut remarquer qu'ils furent héréditaires en 877) le droit
d'aînesse s'établit dans la succession des Fiefs, & par la même raison dans
celle de la Couronne qui étoit le grand Fief. Il ajoûte..... qu'on établit alors un
droit de primogéniture, & que la raison de la Loi féodale força celle de la Loi
politique & civile.

Ainsi quoique dans le Chapitre 29 notre Auteur eût avancé que sous la seconde
Race la Couronne avoit été élective & héréditaire, dans le 33e il assure que la
Couronne, qui étoit le grand Fief, étoit dévolue, durant la même Race, à l'aîné.

Dans le Chapitre 29 la Loi politique, qui avoit réglé dans le 9e siecle la
succession au Trône, produisit, si on en croit M. de Montesquieu, la Loi
politique qui autorisa dans la suite l'élection des vassaux; & dans le Chapitre 33
il suppose que c'est la Loi féodale qui a fait plier sous elle la Loi politique &
civile. Ces contradictions ne partent évidemment que de la confusion des
époques, & elles doivent convaincre du danger qu'il y a de se laisser emporter
trop loin par la rapidité du style & la nouveauté ou l'éclat des pensées dans les
Ouvrages qui ont principalement pour objet la discussion des faits.

Page 5, ligne 7, on trouve ces mots, les suites qu'auroit eu leur infidélité, lisez
qu'auroit eues, &c.

Page 453

Idem, lig. 22, pessédoient, lisez possédoient.

Même page, j'aurois dû distinguer les biens de l'Etat en présens, en honneurs ou
biens fiscaux, en Bénéfices des particuliers ou des Eglises & en Aleux. Les
présens étoient héréditaires, & devenoient aleux entre les mains de ceux qui en
étoient gratifiés. Tels étoient les biens désignés par le nom de munificentiæ dans
le Traité d'Andely, entre Gontran & Sigebert, dont je parle page 7. Ces présens
étoient tirés des confiscations qui échéoient au Roi régnant, & qui, n'ayant pas
été possédés par ses prédécesseurs, n'étoient point réputés incorporés au
domaine ni inaliénables.

Les honneurs ou biens fiscaux provenoient des confiscations; mais les anciens
Rois, en ce qu'ils ne les avoient point aliénés, étoient réputés les avoir réunis à
l'ancien domaine de la Couronne pour n'en être jamais séparés.

La Jurisdiction que j'attribue en cet endroit à ces honneurs, doit s'entendre
d'une Jurisdiction purement économique. Voyez la Remarque sur la Charte de
Guillaume le Conquérant, qui suit les Loix d'Edouard le Confesseur dans le 2e
Volume, page 161.

Page 6, ligne 24, au lieu de distric, il faut lire district.

Page 8, après la Note 33, absque ullius introitu judicum, Form. 17, L. 1,
Marculph. on doit ajouter cette observation, ces portions du fisc devenoient
soumises directement au Roi. Voyez Capitul. de Villis 1, vol. Balus.

Page 10, Note 43, au lieu de défend de restituer, lisez défendent de restituer.

Page 13, 3e Note, on lit Chap. de utili, &c. lisez Chopin, de utili, &c.

Page 13, 6e Note, on trouve Terrien cité c. 6, départ. d'hérit. ce qui ne s'entend
pas; au lieu de ces mots on doit lire Terrien, chap. 6, de parties d'héritage.

Page 15, j'ai dit que l'ancien Coutumier rappella les Seigneurs & les vassaux
aux Loix de Philippe Auguste, & aux Réglemens que Saint Louis avoit établis
pour les Fiefs que lui ou le Roi son aïeul avoient démembrés du Fisc.

Les Loix de Philippe Auguste, dont j'ai voulu parler, sont celles que suppose
l'art. 4 de l'Etablissement fait entre ce Roi, les Clercs & les Barons, lequel se
trouve page 41 du premier Volume des Ordonnances de la troisieme Race. En

Page 454

effet, suivant cet article, ce n'étoit qu'en Bourgage & en Villenage que la terre
donnée par les peres à leurs enfans échéoit, du temps de Philippe Auguste, à
leurs plus proches parens, ad proximiores parentes; les peres succédoient donc
alors à leurs enfans, quant aux inféodations qu'ils avoient cédées à ces derniers,
pourvu qu'elles ne fussent ni villaines ni bourgeoises. Or, sous Saint Louis cette
Jurisprudence continua d'être observée; car Beaumanoir ne la donne pas
comme nouvelle, il est seulement le premier qui l'ait proposée comme digne
d'être généralement adoptée.

Page 17, à la 2e ligne, effacez hoirs, & mettez heires.

Page 23, ajoutez à la Note où je dis que la Section 8 contient le droit de
représentation, qu'elle prouve aussi qu'au temps de Littleton les biens étoient
faits propres en la personne de celui qui le premier les possédoit à droit
successif.

Page 30, on doit observer que la Jurisdiction qu'exerçoient les Avoués des
Monasteres n'avoit pour objet que l'économie domestique des fonds des
maisons Religieuses: observation que le Lecteur est prié de se rappeller toutes
les fois qu'il trouvera que j'attribue une Jurisdiction sous les deux premieres
Races aux simples Seigneurs de Fief.

Page 31, il s'est glissé une faute grossiere à la quatrième ligne; au lieu de ces
mots, on ne peut l'aliéner, &c. il faut ceux-ci, on peut l'aliéner, &c.

Page 42, Note (a), au lieu de Seigneur au degré plus élevé, il faut mettre par
superior, le pair supérieur; pair par la qualité de feudataire; supérieur quant à
la nature du fief.

Page 44, dans la Traduction de la Section 23, effacez cette phrase, mais après
la mort de cet aîné, son frere préféreroit la fille qu'il auroit, &c. & substituez-y
celle-ci, mais après la mort de cet aîné le cadet exclueroit sa niece.

Page 48, dans la Traduction de la Section 32, treizieme ligne, possibilité d'issue
étiente, lisez éteinte.

Page 49, dans la Traduction de la Section 34, lignes 17 & 18, au lieu de le pere
ou la mere qui leur survit, substituez le pere ou la mere qui survit à cet enfant.

Page 455

Page 51, Traduction de la Section 35, premiere ligne, mettez lorsque en la place
de quand; & dixieme ligne, jouit au lieu de jouira.

Page 52, 3e ligne, & se l'ennie, lisez & se l'en nie.

Page 57, on doit ajouter aux deux Notes que j'ai faites sur la Remarque de la
Section 37 une troisieme Note au sujet d'une erreur commise par M. de
Lauriere, page 38 de son Recueil des Ordonnances de la troisieme Race; cet
Auteur y dit que l'Ordonnance de Philippe Auguste, du mois de Juillet 1219, est
pratiquée en Normandie, en ce que les femmes y sont tellement maîtresses des
conquêts faits en Bourgage, & de la moitié des conquêts faits hors Bourgage en
quelques lieux, que suivant l'article 331, le mari n'a que le simple usufruit de
ces conquêts, quand la femme est prédécédée.

Ceci n'est pas exact: car l'article 331 de la Coutume Réformée de Normandie
n'est applicable qu'aux conquêts faits en Bourgage; tous ceux faits hors
Bourgage appartiennent propriétairement au mari, & la femme n'en a que
moitié en usufruit durant sa viduité.

Page 68, 3e ligne, après ces mots, le douaire n'étoit point dû, ajoutez ceux-ci,
sur ce fief.

Page 72, en la Traduction de la Section 54, premiere ligne, effacez si; troisieme
ligne, au lieu de s'il arrive, lisez il arrive; & sixieme ligne, après le mot
intenter, ajoutez ceux-ci, en ce cas.

Page 77, 28 ligne, après ces mots, ayent établi des Fiefs lisez viagers.

Page 86, quand je dis dans la Remarque (b)que certains Brefs s'accordoient par
les Juges des Seigneurs, je parle du temps où les Seigneurs s'emparerent de la
Haute-Justice sur leurs vassaux, ce qui dut arriver durant l'Anarchie qui suivit
le regne de Charles le Simple, nos Rois ne pouvant, à cause des troubles, suivre
les anciennes regles pour l'administration de la Justice, les Commissions dont
ils chargeoient leurs envoyés n'étant plus respectées, sur-tout par les
possesseurs des Fiefs de dignité; ces Fiefs exercerent tous les droits de la
souveraineté sur leurs Sous-feudataires, & la plupart de ceux-ci se trouverent
nécessités par l'impossibilité de recourir au Roi, & par les absences fréquentes
de leurs Seigneurs, d'étendre la Jurisdiction purement provisoire &
économique, à laquelle ils avoient jusques-là été restrains à l'égard de leurs

Page 456

Colons, & de connoître de toutes leurs causes[A]. Ceci n'eut cependant pas lieu
en Normandie, où les propriétaires de Fiefs étoient retenus par leurs Ducs dans
la subordination la plus complette, comme je l'observe ailleurs.

Page 95, après la Note 1, où je cite Sect. 78 & 79, il faut citer la Remarque que
j'ai faite dans le deuxieme volume sur la Charte ajoutée par Wilkins aux Loix
d'Edouard, Remarque où il est traité des Justices Seigneuriales.

Même page, 9e ligne de la Traduction, on trouve revendiqué, c'est révendique.

Page 112, quand je dis que les aleux ou biens fiscaux aumônés au Clergé,
n'avoient de Jurisdiction que par privilége, on doit restraindre cette
Jurisdiction à ce qui concernoit la Police domestique des Métairies
Ecclésiastiques. Dans la Note 17, même page, j'ajoute que le privilége
d'exemption de Jurisdiction s'accordoit à quelques Eglises. Pour bien entendre
ceci, il est essentiel d'observer que les Causes civiles des Colons, des biens du
Domaine Royal donnés aux Eglises, ressortissoient nuement de la Cour du Roi,
& non de celle du Comte, qui n'avoit la compétence que sur les hommes
domiciliés dans un territoire donné aux Eglises par des particuliers; mais en
même-temps toutes les Villes étoient soumises au Comte: c'étoit donc par
privilége que la Ville, dont il s'agit en la Note 17, étoit sous la protection de
l'Eglise, ou pour mieux dire, que les Agents de l'Eglise, tels que les Avoués ou
les Vidames, pouvoient en porter directement les causes en la Cour du Roi.

[Note en marge A: C'est delà que dans le ch. 24 du liv. premier des
Etablissemens de S. Louis, li Roy ne peut mettre ban en la terre au baron, ne
libers ne peut mettre ban en la terre au vavassor.]

Page 123, ligne 19, au lieu de ce qu'en aliénant, lisez qu'en aliénant.

Page 121, ligne 22, effacez le mot celui.

Page 124, ligne 13, après ces mots aveu de la Jurisdiction, ajoutez, ou police
domestique.

Page 136, Note 6, lisez Baluse. L. 7. Capitul. 141. ibid. premier Vol. col. 1052,
& col. 409, ann. 803.

Page 165, ligne 14, au lieu du mot fruis, lisez fruits.

Page 457

Même page, dernière ligne, ou que sa naissance fût utile, mettez si sa naissance
étoit utile.

Page 167, ligne 4 de la traduction de la Section 109, au lieu de étant, mettez est.

Page 176, 17e ligne de la Remarque, au lieu de Bénéfice, lisez Bénéficiers.

Page 188, 10e ligne, au lieu de ce mineur pourra agir, mettez ce mineur ne
pourra agir.

Page 192, je dis la conversion de ces fonds en aleux les rendoit indépendans de
toute Jurisdiction, & ceux qui les possédoient avoient Jurisdiction sur tous ceux
qui demeuroient dans leur étendue. Ceci est juste, si l'on entend l'exemption de
la Jurisdiction des Comtes, parce qu'en effet les biens fiscaux convertis en
propriétés par le Roi, ne reconnoissoient que la justice de sa Cour; il faut
encore entendre la Jurisdiction que les Propriétaires de biens fiscaux convertis
en aleux exerçoient sur leurs Tenans d'une Jurisdiction de police & économique
par les raisons ci-devant déduites, & que je ne répéterai plus.

Page 197, il faut ajouter à la citation de la Note 27 celle-ci. Spicileg. Luc.
Dachery, Tom. 3, pag. 252. Chronic. Fontanell.

Page 209. La Justice civile que les Evêques avoient exercée sous plusieurs des
Prédécesseurs de Guillaume le Conquérant, étoit relative aux seules épreuves,
suivant le Concile de Lillebonne tenu en 1080, & ces épreuves n'étoient point
admises par les Loix Normandes. Voyez mes Remarques sur les Setions 145 &
189. Les Ecclésiastiques avoient surpris la religion des Princes pour accréditer
cette Procédure dans la Normandie.

Page 231, 7e ligne de la Remarque, lisez gagée au lieu de gagnée.

Page 240, 12e ligne de la Remarque. Les principaux Officiers de Justice des
Seigneurs, dont il est parlé en cet endroit, étoient ceux qui veilloient à
l'administration économique des Seigneuries, tels que les Avoués, les Prevôts,
les Vidames, les Senéchaux; leurs fonctions sont spécifiées dans l'extrait que
j'ai donné de Flete dans mon second Volume. Ce sont ces Officiers que je
nomme page 241 bas Justiciers.

Page 242, 8e ligne, au lieu de Loix aussi opposées qu'étoient celles d'Edouard,
&c. lisez Loix aussi opposées que l'étoient entr'elles celles d'Edouard, &c.

Page 458

Page 247, 5e ligne, après ces mots des travaux de sa femme, lisez, & en même-
temps des travaux de ses enfans.

Page 257, 17e ligne, avant ces mots, ne se réserver, il faut mettre &.

Page 283, lisez, Gavel-kind, au lieu de Gravel-kind dans l'annonce de la
Remarque; & à la troisieme ligne de la Remarque, lisez une sorte de rente, au
lieu de sorte de rente.

Page 314, premiere ligne de la Remarque, on trouve, ce terme est ici pris, il
faut substituer à ces mots ceux-ci, ce terme se prend ordinairement.

Page 320, à l'avant-derniere ligne de la traduction de la Remarque 244, au lieu
de en ce cas, on doit lire alors.

Page 324, il ne faut pas perdre de vue en lisant la Remarque, que les Cours
Seigneuriales n'exerçoient sous les deux premieres Races qu'une Justice de
correction provisoire sur les Colons qui étoient soumis à un Fief.

Page 325, après ces mots, Baillis meindres, Baillis Seigneuriaux, il faut ajouter,
& de Juges purement économiques, ils devinrent Juges des causes civiles.

Page 360, sur ce que je dis d'après M. de Montesquieu, que nos Rois de la
premiere Race ne faisoient aucune difficulté d'aliéner leur Domaine, on doit
distinguer le Domaine qui étoit aliénable d'avec celui qui ne l'étoit pas, &
consulter ce que j'ai observé à cet égard dans la Remarque de la page 5 du
premier Volume de Littleton.

Page 380, derniere ligne, au lieu de rapport, lisez transport.

Page 381, 2e ligne de la traduction de la Remarque 313, lisez concernantes, au
lieu de concernant.

Page 413, 6e ligne de la Remarque, au lieu de Rente, lisez Vente.

Même page, 9e ligne, au lieu de rachetable, lisez irracquitable.

Page 442, 3e ligne de la traduction de la Section 375, au lieu de ces mots, &
que le Fieffeur, lisez, & si le Fieffeur.

Page 459

Page 455, 18e ligne de la traduction, lisez rentrer au lieu de rentre.

Page 467, 15e ligne, lisez materno latere, & non maternâ latere.

Page 469, 16e ligne, il lavera, lisez, il l'avera.

Page 472, 2e ligne de la Remarque, au lieu de deux ages, lisez de deins age.

Page 507, 20e ligne, au lieu de ces fonds, lisez ses fonds.

Page 524, dans la premiere Note sur la Remarque, avant le mot desseisines,
mettez Britton, Chap. de, &c.

Page 578, à l'antépénultieme ligne, on lit sous le titre de Droit en Fitzherbert, il
faut lire, le titre de Droit dans le Livre de Fitzherbert.

DEUXIEME VOLUME.

Page 6, 4e ligne, avant manum, mettez per.

Page 72, après le texte latin de Flete, on a omis de mettre observons encore,
&c. en caracteres qui auroient détaché cette Observation du texte qui y donne
lieu. Le Lecteur est prié d'excuser cette négligence.

Page 74, derniere ligne, n'ont suivi, lisez l'ont suivi.

Page 76, 3e ligne du texte des Loix d'Edouard, au lieu de corfait, lisez forfait.

Page 118, ligne 20, ton lieux tol, sont trois mots, ils ne doivent en former que
deux; tonlieux, tol.

Page 166, ligne 16, au lieu de ces mots, & qui par cette raison étoit obligé,
lisez cet homme casé étoit donc par cette raison, &c.

Même page, ligne 24, au lieu de Chef de la centaine, lisez Chef de la famille.

Page 177, 7e ligne, il faut effacer ces mots, si l'on en excepte cependant celles
de Henry I, &c. & y substituer ce qui suit: Henry I, pour plaire à la Nation,
feignit de rétablir les Loix d'Edouard le Confesseur; mais cette feinte dura peu,
&c.

Page 460

Page 183, 13e ligne, au lieu de ransiisset, lisez transiisset.

Page 201, 12e ligne, Barocensem, lisez Barocensem.

Page 216, 25e ligne, au lieu de nuntiis, lisez nuntii.

Page 235, première ligne, unt, doit être précédé d'une s.

Page 240, 4e ligne de la Note françoise, au lieu de Hobert, lisez Robert.

Page 241, 10e ligne, eas investiret, lisez eos.

Page 264, ces quatre mots brud toll, ehil wyte, yares gyves, Scotales, auroient
dû être expliqués.

Le premier designe les Droits de Tonlieu, dont j'ai déjà donné une idée dans
quelques-unes de mes Remarques. Le second indique les Amendes; le troisieme
un impôt sur les mesures, & particulierement sur l'Aunage; & le quatrieme les
Capitations.

Page 296, Note 7, on lit, voici ce que dit Wilkins, il falloit mettre, voyez ce que
dit, &c.

Wilkins rapporte ainsi la forme de l'épreuve du fer chaud d'après Lombard; ce
passage, quoique long, me paroît d'autant plus important, qu'il contient des
cérémonies différentes de celles dont Pithou & Baluse nous ont donné le détail.

Ordalium Saxonice Ordæl: dictio ab OR & DAEL composita. Or, privativum
est, quemadmodum apud Græcos A, apud Latinos IN, ut in dictione Græcâ
[Grec: ablabês], Latinâ INNOXIUS, viderelicet: Dæl partem sonat atque hoc
modo Ordæl (ut verbum verbo reddam) expers est, id est, Criminis expers. Erat
etenim Ordæl criminis purgandi modus, cujus duo fuerant genera, alterum
ignis, alterum aquæ, Ordalium dicebatur. Igneum illud solitum est hoc modo
perfici: Reus autem perpauculis passibus incedens, ferrum nudâ manu candens
ferebat, aut nudo currens pede, super ignitos quosdam gradiebatur vomeres.
Ferrum illud unius erat interdum Libræ, quod illi simplex Ordalium, pondo
interdum tria, atque hoc illi triplex Ordalium appellabant. Eum illi insontem
(incolumis si forte evaserat) pronunciabant; sin igne perustum deprehenderent,
damnabant criminis. Aquarii itidem duo fuerunt Ordalii genera: aquæ nimirum
frigidæ, & ferventis. Aut enim in aquam gelidam accusatus immissus est totus,

Page 461

atque tum (ut eorum ferebat opinio vehemens) criminis purus in fundo
residebat, sceleris vero conscium aqua protinus à se rejiciebat: aut in aquam
deniq; ebullientem manum cubito tenus immergebant, atque de reo & innocenti
(quemadmodum à nobis superius dictum est) decernebant. Viris tantummodo
nobilibus atque ingenuis ignei illius Ordalii quæstione facta est sese purgandi
potestas: Rustici vero & pagani in aqueum detrusi sunt Ordalium. Operæ
pretium erit, ad divulgandam illorum temporum barbaram & plerisque
inauditam (superstitionem dicam, an immanitatem?) aliquam ejus rei
formulam, quam vel ad tempora Joannis Regis Angliæ stetisse deprehendi, ex
vetustissimo Codice excerptam scribere.

Hic incipit Ordo Judicii, quo rei aut innoxii probantur ferro candenti. Post
accusationem legitime factam, & triduum in jejuniis & oratione consumptum,
Sacerdos vestibus sacris præter casulam indutus, ferrum ante altare positum
forcipe accipiat, & Hymnum trium puerorum, videlicet Benedicite opera omnia,
decantans, ad ignem deferat, & dicat hanc orationem super locum ubi fiet ignis
ad faciendum judicium: Benedic, Domine Deus, locum istum, ut sit nobis in eo
sanitas, sanctitas, castitas, virtus, & victoria, & sanctimonia, humilitas,
bonitas, lenitas, & plenitudo legis, & obedientia Deo Patri, & Filio, & Spiritui
Sancto, hæc Benedictio sit super hunc locum, & super omnes inhabitantes in
eo.

Benedictio super ignem.

Domine Deus, Pater omnipotens, lumen indeficiens, Exaudi nos, quia tu es
conditor omnium luminum. Benedic, Domine, hoc lumen quod ante
sanctificatum est, qui illuminasti omnem hominem vel mundum, ut ab eo lumine
accendamur igne claritatis tuæ: & sicut igne illuminasti Moysem, ita nunc
illumina corda nostra & sensus nostros, ut ad vitam æternam mereamur
pervenire, per Christum, &c. Quâ finita, dicat Pater noster, &c. Salvum fac
servum, Mitte ei auxilium Deus, &c. De Sion tuere eum, &c. Domine exaudi,
&c. Dominus vobiscum, &c.

Oratio.

Benedic, Domine Sancte Pater, omnipotens Deus, per invocationem Sanctissimi
nominis tui, & per adventum Filii tui, atque per donum Spiritus paracleti, ad
manifestandum verum judicium tuum hoc genus metalli, ut sit sanctificatum, ut
omni dæmonum --- falsitate procul remota, veritas veri judicii tui fidelibus tuis

Page 462

manifesta --- fiat, per eundem Dominum, &c. Post hoc ferrum in ignem ---
mittatur, & aspergatur aqua Benedicta, & dum calescit Missam celebret. Cum
vero Sacerdos Eucharistiam sumpserit, hominem pro--andum sicut infra
scriptum est, adjuret atque communicare faciat.

Officium Missæ.

Justus es, Domine, & rectum judicium tuum, &c.

Oratio.

Absolve quæsumus, Domine, tui delicta famuli, ut à peccatorum suorum
nexibus, quæ pro sua fragilitate contraxit, tua benignitate liberetur. Et in hoc
judicio quoad meruit justitia tua præveniente, ad veritatis censuram pervenire
mereatur, per Christum Dominum, &c. In illo tempore, cum egressus esset
Jesus, in via præcurrens quidam genu flexo ante eum, rogabat eum dicens,
Magister, boni quid faciam, ut vitam æternam percipiam? Jesus autem dixit ei,
quid me dicis bonum, &c.

Deinde, Secreta, &c.

Antequam vero communicetur, interroget eum Sacerdos cum adjuratione sic.
Adjuro te per Patrem, & Filium, & Spiritum Sanctum, & per veram
Christianitatem quam suscepisti, & per Sanctas reliquias quæ in ista Ecclesiâ
sunt, & per Baptismum quo te Sacerdos regeneravit; ut non præsumas ullo
modo communicare, neque accedere ad altare, si hoc fecisti aut consensisti,
&c. Hic communicet Sacerdos illum, & dicat, Corpus hoc, & Sanguis Domini
nostri Jesu Christi, sit tibi ad probationem hodie. Oratio. Perceptis, Domine
Deus noster, sacris muneribus supplices deprecamur, ut hujus participatio
Sacramenti à propriis nos reatibus expediat, & in famulo tuo veritas sententiam
declaret, &c. Deinde Kyrie eleison, & Letania, & Psalmi, & tum Oremus.
Deus, qui per ignem signa magna ostendens, Abraham puerum tuum de
incendio Chaldæorum, quibusdam pereuntibus eruisti, Deus qui rubum ardere
ante conspectum Moysis, & minime comburi permisisti; Deus qui incendio
fornacis, Chaldaicis plerisque succensis, tres pueros tuos illæsos eduxisti; Deus
qui incendio ignis populum Sodomæ involvens, Loth famulum tuum cum suis
salute donasti; Deus qui in adventu Sancti Spiritus tui illustratione ignis fideles
tuos ab infidelibus decrevisti; ostende nobis in hoc pravitatis nostræ examine
virtutem ejusdem Spiritus, &c. & per ignis hujus fervorem discernere fideles &

Page 463

infideles, ut à tactu ejus cujus inquisitio agitur, conscius exhorrescat, & manus
ejus comburatur, innocens vero penitus illæsus permaneat, &c. Deus, cujus
notitiam nulla unquam secreta effugiunt, fidei nostræ tua bonitate responde, &
præsta ut quisquis purgandi se gratia hoc ignitum tulerit ferrum, vel absolvatur
innocens vel rei noxius detegatur, &c. Deinde Sacerdos super ferrum aquam
benedictam spargat, & dicat. Benedictio Dei Patris & Filii, & Spiritus Sancti
descendat super hoc ferrum, ad discernendum rectum judicium Dei. Et mox
accusatus ad novem pedum mensuram ferrum perferat. Hujus denique manus
sub sigillo triduum tegatur, & si sanies crudescens in vestigio ferri reperiatur,
culpabilis ducatur; sin autem mundus extiterit, laus Deo referatur.

Quandoquidem ex eodem fonte fluant (amice lector) quæ de aqueo traduntur
Ordalio, satis super hac de re dixisse videor.

Page 323, ligne 16, Richarhus, lisez Richardus.

Page 354, derniere ligne, Rex non concedit aliqui Baroni, &c.

Le nom de Baron désigne en cet endroit un simple Seigneur de fief. En
Angleterre, comme en Normandie, ces Seigneurs n'exerçoient originairement
sur leurs hommes qu'une Justice de simple police, c'est-à-dire, celle qui
consistoit à maintenir provisoirement la paix entre leurs vassaux. Leur
Jurisdiction ne s'étendoit pas encore beaucoup au-delà en Normandie dans le
quatorzieme siecle, comme on peut s'en convaincre par le Rôle suivant, où sont
détaillées les Causes dont les Barons étoient compétens, & les punitions qu'ils
pouvoient infliger.

Justice aux Barons de Normandie.

»Barons & autres Justiciers de Normandie qui tiennent par Baronie & par
membre de Hautbert, & qui n'ont le plet de l'espée ne Hautte-Justice, peuvent
prendre tout homme saisi de larcin par eulx, par leur Sergent dedens leurs
Baronies ou leurs Fiefs de Hautbert, & le pevent faire juger se ils l'ont prins
saisy, se ils pevent avoir Chevaliers au jour qu'ils le prennent ou le lendemain
dedens telle heure que ils le puissent rendre à la Justice, dedens telle heure que
la Justice le puisse mener en saulve prison; & quant ils l'ont rendu en saulve
prison à la Justice, sicome ils doivent, la Justice leur doit rendre tout jugie, se
ils le requierent en lieu & en temps qu'ils le doivent requerir pour faire justice;

Page 464

& se ils le retiennent plus que ils ne doivent par la Coustume, ils le doivent
amender au Roy.

»Item, ils pevent prendre leurs Prevosts, Receveurs & Monniers, & leur faire
rendre compte, & leur compte enteriner, & les mettre en leurs prisons.

»Item, ils & leurs hommes doivent prendre ceulx qui crient Haro, & sur qui il
est crie, & les doivent rendre à leurs Seigneurs, & leurs Seigneurs les doivent
garder une nuyt & ung jour sans les replevir, & aprés ils le doivent rendre à la
Justice; & se ils ne le rendent, ils le doivent amender.

»Item, ils ont le plet de leurs hommes de chastel & de rentes congnues devant
eulx pour faire payer & enteriner, sans ce qu'ils en puissent congnoistre par
enqueste.

»Item, ils ne peuvent lever amende de plus de dix-huit sols ung denier; car se ils
en lievent plus, & plainte en vient à Justice, ils le doivent amender au Roy.

»Item, ils ont la bataille de leurs hommes de chastel, & en pevent lever du
recreant quarante souls ung denier; & se paix en est faite des parties, ils pevent
lever de chacun des parties quarante souls ung denier.

»Item, ils pevent les terres à leurs hommes diviser en leurs fiefs; & se les
hommes demandent amendement des divises, ils le doivent avoir par la Justice
du Roy, & nulle autre Justice ils n'ont plus en Normandie, sicome dient les
Clercs de l'Eschiquier par les Roules de l'Eschiquier, jasoit ce que ils dient que
ils en ont plus.»

Ensuyt la Taxation des droits des malefaçons de corps faictes entre simples
personnes.
Premierement, d'ung coup de poing, douze deniers.
D'ung coup de poing avec pierre, cinq souls.
D'ung coup de paulme, cinq souls.
De prendre à la gorge d'une main, cinq souls.
De prendre à deux, dix souls.
De heurter du poing clos, cinq souls.
De heurter des deux, dix souls.
D'ung barbouquet, cinq souls.
533
De crachier au visage, cinq souls.
De esracher le chaperon, cinq souls.

Page 465

De tirer le nez sans sang, cinq souls.
Et se il y a sang, dix souls.
D'ung coup de pié, dix souls.
De fouller aux genouls, dix souls.
D'ung coup d'espée ou d'ung baston sans sang, dix souls.
Et se il y a sang meurdry, dix souls.
D'ung cable, dix-huit souls.

534
De train, dix-huit souls.

535
De playe à sang au-dessoubs des dents, trente-six souls.
Et de playe au-dessus, soixante-douze
souls.
Et se le test est entame sans mehaing, sept liv. quatre
souls.

536
De bras ou de jambes rompus, sept livres quatre
souls.
De dents de derrières rompues, pour chacune
dent, sept livres quatre
souls.
Et les quatre de devant sont rompus, il est jugie à mehaing.
Et de chacune d'icelles semblablement.

Note 533: (retour) Insulte faite en tirant la barbe.

Note 534: (retour) Cable pour accabler, terrasser.

Note 535: (retour) Traîner.

Note 536: (retour) Test, tête.

Page 466

CATALOGUE
DES AUTEURS ET DES OUVRAGES

CITÉS DANS LES DEUX VOLUMES.

On n'y a point indiqué l'édition ni le format de ceux qui sont distribués par
ordre chronologique ou dont il n'y a point eu plusieurs éditions.

A

Agathias, Basil. ex Officin. Petrî Pernæ, ann. 1594, in-fol.

Acosta (Jérôme) Origine des Revenus Ecclésiastiques, Francfort, 1703. Richard
Simon, oncle de ma mere, qui s'est caché sous ce nom, avoit voulu faire
allusion, en le prenant, aux côtes ou falaises entre lesquelles Dieppe, où il
demeuroit, se trouve placé.

Annal. Incerti Autoris. Paris. 1588, in-8º.

Anselmi (Sancti) Opera, edit. D. Gerberon. Paris. 1721, in-fol.

Arthur Duck, imprimé à Paris en 1689, in-12.

Athenæi, Dipnosophistarum, Lib. X, Basil. 1535, in-fol.

B

Basnage, Commentaire sur la Coutume Réformée de Normandie, 1709, in-fol.

M. de Bure, dans sa Bibliographie, a omis l'édition de 1701. Et à l'égard de
celle de 1709, au-lieu de la distinguer seulement des autres, ainsi qu'il le fait
par le Traité des Hypotheques qui la termine, il auroit dû observer qu'on la
préfere sur-tout à cause de la Table qui est excellente.

Page 467

Beaumanoir, Coutume de Beauvoisis, Bourges, 1690, in-fol.

Belleforêt, Histoire des neuf Charles, Paris, 1568, in-fol.

Bertinian. Annal. 3. vol. Collect. Histor. Franc. apud Andr. Duchesne.

Bossuet, Defensio Declarationis Cleri Gallicani, &c. Luxembourg, 1730.

Bracton, de Legibus Angl. Londres, 1640, in-4º.

Britton, Londres, 1640, in-4º.

Brunet (M.) Abbregé des grands Fiefs.

Brussel, nouvel Examen de l'usage des Fiefs.

Bibliotheca Patrum.

C

Camden. De Statu Reipublic. Angl. & Scot. Elzevirs, 1627 & 1641.

Cangii Glossarium, Francfort, 1710.

Capitular. Reg. Francor. edit. Balus. Paris. 1677.

Carte, Rôles Gascons & Normands, &c. Londres, 1743.

Chopin. Opera. Paris. 1600, in-fol.

Coenalis Histor. Gallic. Paris. 1581, in-fol.

Coke, Commentaire des Institutes de Littleton, Londres, 1656.

Commentar. Cæsar. Lugdun. 1616, in-16.

Concil. Norman. edit. D. Bessin. Rothomag. 1717, in-fol.

Concilia general. Collect. Binio. L'exemplaire que j'ai de cette Collection est
celle dont se servoit le grand Bossuet. Ce sçavant Prélat y a fait beaucoup

Page 468

d'Apostilles au crayon.

Coquille (Oeuvres de) 1703, in-fol.

Coutume de Normandie, édition de Lambert, 1588, in-4º. L'Arrêt pour les
enfans des condamnés est à la fin.

Coutumier (grand) de Normandie avec la Glose, in-fol. en gotique, Caën, 1510.
Les Notes Latines de Rouillé n'y sont pas, ce qui prouve qu'il n'est point Auteur
de la Glose Françoise.

D

Dachery, Spicileg. Paris. 1659, in-4º.

Daniel, Hist. de Fran. in-12.

Danneville, Inventaire de Normandie, 1645, in-4º.

De la Roque, Traité de la Noblesse, Rouen, 1709, in-4º.

Dorléans, Ouvertures des Parlemens, Rouen, 1620.

Duchesne, Hist. d'Angleterre, d'Ecosse & d'Irlande, Paris, 1614, in-fol.

Dudo, de Moribus & Actis Normann. Ducum, apud Duchesn. Collect. Histor.
Normann.

Duhaillan, Etat & succès des Affaires de France, Paris, 1572, in-4º.

Dumoulin, Curé de Manneval, Hist. de Normandie.

Dupin, Bibliotheque des Auth. Ecclésiast.

Dutillet, 1592, in-4º.

E

Etablissemens de Saint Louis, premier volume du Recueil des Ordonnances de
la troisieme Race.

Page 469

Eadmeri Historia Novorum, etc. in fin. Oper. Sancti Anselmi. Vide Superius
Anselmi Opera.

F

Fauchet, Antiquités Françoises, Paris, 1610, in-4º.

Fevret, Traité de l'Abus, Lion, 1657, in-fol.

Fleta, Londin. 1685, in-4º.

Flodoard, Hist. Eccles. Remens. Paris. 1611, in-8º.

Frodoard. Chronic. Paris. 1588, in-8º.

Fortescue, de Legibus Angl. Tractatus. Ce Traité est à la fin de Glanville.

G

Glanvilla, de Legibus & Consuetudin. Angl. Londin. apud Edward. Withe
Churche, in-16, sans date.

Gregorii Turonens. Histor. Paris. 1610, in-12.

Idem, De Miracul. 1640, in-12.

Guyot, Institut. Féodales.

Guénois, Conférences des Ordonnances.

Guillelmus Gemeticens apud Duchesn. Collect. Script. Normann.

H

Hesnault (M. le Président) Abregé Chronolog. de l'Hist. de France.

Hincmari Opera, 1645, in-fol.

I

Page 470

Joinville (Mémoires de Jonville) Paris, 1668, in-fol.

L

Le Maître (Plaidoyers de) Paris, 1705, in-4º.

Loyseau (Oeuvres de) Paris, 1620, in-fol.

Loisel, Institutes Coutumieres, Paris, 1710, in-12.

Loüet, Recueil d'Arrêts, Paris, 1650.

M

Mabillon. Annal. Ordin. Sancti Benedict.

Marca, de Concordia Sacerdotii & Imperii. Paris. 1663, in-fol.

Matth. Paris. Histor. edit. Willelm. Wats, 1644, in-fol.

Mezeray, Abregé de l'Hist. de France.

Molinæi Opera, Paris, 1612, in-fol.

Montesquieu, Esprit des Loix, Londres, 1757, in-12.

Montholon, Arrêts, Paris, 1634, in-4º.

N

Nithardi, Histor. Paris, 1588, in-8º.

O

Orderic. Vital. in Collect. Histor. Norman. Andr. Duchesn.

P

Page 471

Palaye (M. de la Curne de Ste.) Mémoires sur la Chevalerie.

Pasquier (Recherches de) Paris, 1643.

Pesnelle, Commentaire sur la Coutume de Normandie, avec les Notes de M.
Roupnel de Chenilly.

Polidori Vergilii Histor. Angl. Basil. 1534, in-fol.

Pommeraye (Dom) Hist. des Arch. de Rouen.

Preuves des Libertés de l'Eglise Gallicane, Paris, 1651, in-fol.

Procopii Historia, edit. Basil. 1594, in-fol.

R

Rapin de Thoiras, Hist. d'Angleterre, à la Haye, 1716, in-4º.

Rimer (Actes de) 1745, in-fol.

Rouillé (Notes de) sur le grand Coutumier de Normandie, Rouen, 1539, in-fol.

Roupnel (M.) Voyez ci-devant Pesnelle.

S

Selden. Notæ in Eadmer. Histor. Voyez Eadmer & Anselme.

Ejusdem Seldeni Dissertatio in Fletam. Voyez Fleta; c'est à la fin de ce Recueil
que se trouve la Dissertation de Selden.

Servin (Plaidoyers de) Rouen. 1629, in-4º.

Skénée, l'édition dont je me suis servi est celle de Londres, en 1613. La
premiere fut faite à Edimbourg en 1609.

Comme la Collection de cet Auteur comprend plusieurs Pieces que j'ai citées
sans avertir qu'elles faisoient partie de cette Collection, je donne ici le détail de
toutes celles que Skénée a rassemblées.

Page 472

1. Leges Malcolmi Mackenneth ejus nominis secundi.

2. Regiam Majestatem, Libri 4.

3. Quoniam Attachiamenta, sive Leges Baronum.

4. Leges Burgorum.

5. Curia quatuor Burgorum, scilicet, Edinburg, Stirling, Berwick & Roxburg.

6. Statuta Gildæ per dispositionem Burgorum constituta, ut multa corpora uno
loco Congregata, unio consequatur, &c.

7. Assisa Regis David facta, apud novum Castrum super tynam, de ponderibus
& mensuris.

8. Iter Camerarii Scotiæ.

9. Brevis & succincta forma itineris seu Curiæ Justitiarii.

10. Statuta sive Assisæ Regis Willelmi, Regis Scotæ factæ apud Perth.

11. Leges Forestarum.

12. Statuta Alexandri secundi filii Willelmi Regis.

13. Prima Statuta Roberti Regis hoc nomine primi.

Statuta secunda ejusdem Regis.

14. Assisæ & Statuta Davidis secundi.

15. Acta Parliamenti Roberti tertii.

16. Index Verborum Barbarorum.

Smith de Republica Anglicæ & Scotiæ ex Elzevirian. Offic. 1627 & 1641.

Spelman. Glossar. Londin. 1664, in-fol.

Style (ancien) de procéder, il est à la fin de Rouillé.

Page 473

T

Taciti Annal. Antverp. 1607.

Terrien, Commentaire du Droit Civil & Coutumier de Normandie, Paris, 1574,
in-fol.

Thaumassiere (Assises de Jérusalem avec les Notes de) Bourges, 1690, in-fol.

Thegan. de Gestis Ludovic. Imperator. Paris. 1588, in-8º.

Tiraquelli Opera, Lugdun, 1616, in-fol.

V

Vély (l'Abbé) Hist. de France, in-12.

Villaret (M. de) Continuation de la même Histoire.

Voltaire (M. de) Hist. Univers.

Z

Zazius de Feudis, Lugdun. 1556, in-12.

W

Wats (Guillelmi) Glossarium in fine Matthæi Paris.

Walsingham Ypodigma Neustriæ, Londini 1574, in-folio.

Wilkins, Leges Anglo-Saxonicæ, &c. Londin. 1721, in-fol.

Fin du second Volume.

Page 474

Page 475

TABLE

Page 476

DES MATIERES
DES PREMIER ET SECOND VOLUME.

A

ABBATEMENT, est une des six especes d'entrées autorisées a l'égard des
fonds, 1 volume, Page 539.
Exemple d'un Abbatement, ibid.

ABEYANCE, qu'est-ce qu'un Bénéfice en Abeyance, 1 vol. 676

ABSENT, dans quel temps doit-il s'opposer à un Jugement rendu par défaut
contre lui? 1 vol. 506

ACCUSATEUR, ses fonctions, 1 vol. 273

ACQUEREUR, comment la possession des fonds lui étoit-elle transférée, 1 vol.
484
ACQUETS. Voyez Succession aux acquêts.

ACQUITTEMENT, combien de sortes d'acquittemens, 1 vol. 217
Voyez Seigneur.

ACTES concernant les Ecclésiastiques, dressés par eux-mêmes, 1 vol. 395
Fraudes commises dans ces Actes, ib.

ACTION de dette, 1 vol. 90
Action de trépasse, 1 vol. 97 & 105
Fausse Action, 1 vol. 710

ADOPTION, on ne pouvoit adopter quelqu'un que lorsqu'on n'avoit pas
d'enfans, aux Notes, 1 vol. 469

Page 477

AFFRANCHIS, de combien de sortes, 1 vol. 283
Diverses manieres d'affranchir, ib. 283, 284.

AGE, a quel âge nos Rois étoient-ils majeurs, 1 vol. 161 & 162
Age parfait & âge de discrétion pour les mâles & les femelles, 1 vol. 163
Plein-âge. Voyez Majorité.

AGRICULTURE. Voyez Labourage.

AINÉ, ses droits sur la succession de ses Cadets, 1 vol. 18
Aîné (le fils) succede seul à Clotaire II, ib. 20
Aînée, ses priviléges & ses charges, 1 vol. 317
Comment nomme-t-on sa part, 1 vol. 321

AINESSE, son antiquité en Normandie, 1 vol. 18
Son origine est plus ancienne que celle qu'on lui attribue ordinairement, ib.
Réfutation des objections que l'on fait contre l'antiquité du droit d'Ainesse, 1
vol. 18
Ce droit étoit il admis pour la succession au Trône sous la premiere Race, 1 vol.
Ce droit conforme au droit suivi chez les anciens Gaulois, 1 vol. 2019
Ce droit étoit-il inconnu à Charlemagne & à Louis le Débonnaire, 1 vol. 21
Comment s'est-il établi pour la succession aux Fiefs, ib.

ALEU, Franc-aleu Normand, comment s'est conservé, 1 vol. 192 & suivantes.
Définition du Franc-Aleu, ibid, 235

ALEUX, leur définition, 1 vol. 6
Possesseurs d'Aleux, formoient une classe considérable dans le neuvieme
siecle, 1 vol. 194
Expulsent les Normands à leurs frais, ib.
Ne devoient que le service Militaire, ib.
Pourquoi moins d'Aleux en une Province, & plus d'Aleux en d'autres, 1 vol. 196
Objections contre la franchise naturelle des terres Normandes, réfutées, 1 vol.
& 2 vol. 140197
Le Domesday reconnoît le Franc-Aleu, ib. 198
On pouvoit donner les Aleux aux Eglises, 1 vol. 205

ALLUVION, maximes du droit Anglo-Normand sur ce droit, 2 vol. 24

Page 478

AMORTISSEMENT, droit essentiellement inhérent à la Souveraineté, 1 vol.
Philippe le Hardi a-t-il le premier exercé ce droit, ib.215
Quand & comment ce droit s'exerçoit-il, ib. 708

AN & JOUR, d'où la Coutume de ce délai a-t-elle passé en Angleterre & en
Ecosse, 1 volume, 489

ANASTASE, persécution horrible que ce Prêtre éprouve de la part de son
Evêque, 1 vol. 10

ANATHEMES. Voyez Imprécations.

ANDARCHIUS, Histoire de ce méchant homme, 2 vol. 10

ANSELME, affaire qu'il eut au sujet des Investitures des Evêchés, 2 vol.
218 & 223
ANSTRUSTION, Biens qu'il pouvoit posséder, 1 vol. 192

APPANAGES, s'appelloient originairement Royaumes, 1 vol. 467

APPEL. Voyez Combat. Définition de l'Appel, sa forme, son effet, 1 vol. 565.
Voyez Combat.
Appel de Jugemens. Voyez Jugemens.

APPENDANCE. Voyez Dependance.

ARBITRE. Voyez Femme.

ARMOIRIES, quand l'usage en a-t-il commencé, 2 vol. 194

ARQUES, continence du boisseau d'Arques, 2 vol. 22 & 23

ARTHUR DUCK s'est mépris, en disant que Glanville s'est servi des termes,
du témoignage, & de l'autorité de Justinien, 2 vol. 4

ASCENDANS, variations sur leurs droits en la succession de leurs enfans, 1
vol. 14

ASSEMBLÉES générales de l'Etat; on renvoyoit les hommages à ces
Assemblées, 1 vol. 111

Page 479

Voyez Parlement.

ASSENTIR ou Consentir, différence de ces deux expressions, 1 vol. 683

ASSISES dans les Bourgs & les Villes, 1 vol. 237
Grande Assise, maniere dont on la tenoit, 1 vol. ib. 305
Sens différens de ce mot, ib. 306
Livres d'Assises, son autorité en Angleterre, ib. 386
N'étoient pas accordées dans tous les cas de dessaisine, ib.
Assise de nouvelle dessaisine, 1 vol. 433
Assise de juris utrum, ib. 676
Petite Assise, d'où lui vient ce nom, ib. 553
On ne tenoit point l'Assise durant certain temps de l'année, ib. 554
Où se tenoient les Assises & leur compétence, ib.
Assise de derniere Présentation à un Bénéfice, 1 vol. 558
Assise pour Réglemens de Police, 2 vol. 361

ATTEINTE, effets de cette Procédure, 1 vol. 585

ATTOURNEMENT. Voyez Transport.

ATTOURNÉS, 1 vol. 85
Combien de sortes d'Attournés, ib.
D'abord ce nom fut commun à tous Porteurs de Procuration, ib. 614
Les Officiers qui donnoient les Assignations ne s'appelloient encore
qu'Attournés
dans le quatorzieme siecle, 1 vol. 274

AVERS, ce que c'est, 1 vol. 520
Formalités pour saisir les Avers ou Avoirs, ib.

AUMOSNE, Franche-Aumône, obligations de ceux qui jouissent de Biens à ce
titre, 1 vol. 206
Cette tenure est exempte de Féauté, ib. 211

AUNE, quand cette mesure a-t-elle été établie, & par qui, 1 vol. 215
Ses dimensions, 1 vol. 236

AVOCAT, comment appellé anciennement, 1 vol. 274
Pouvoit-il être désavoué par son Client, ib.

Page 480

Prérogatives des Avocats, 1 vol. 601
Leur éducation, & honneurs décernés à leur ordre chez les Anglo-Normands, 1
vol. 602 & suiv.

AVOUÉS des Eglises, leurs Droits en Normandie, 1 vol. 30
Comment sont-ils devenus Patrons, 1 vol. 310
Voyez Patronnage.

AURELIEN, est le premier Bénéficier, 1 vol. 4&5

B

BAIL des Rois mineurs, de quelle considération il jouissoit, 1 volume, 68

BAILLIF Seigneurial, ses fonctions, 2 vol. 41

BAILLIFS, leurs pouvoirs, & variation dans l'exercice de ces pouvoirs, 1 vol.
324
BALUSE, critiqué mal-à-propos par M. de Montesquieu, 2 vol. aux Notes,
12
BAN & arriere-Ban, 1 vol. 132
Qui étoit sujet au Ban, ib.

BANAGE compare les Fiefs au don que Dieu fait de la Terre de Canaan aux
Israëlites, 1 vol. 4
Cet Auteur s'est trompé sur l'antiquité des Fiefs conditionnels, 1 vol. 34
N'a pas entendu ce que vouloit dire ce mot Fée tail, 1 volume, 5e Note, 34
N'auroit pas dû distinguer les Lettres de Naturalité des Lettres de Dénization, 1
vol. 276

BANNI, Bannissement, contre qui la peine du Bannissement avoit-elle lieu, 1
vol. 500
Moyens que le Banni avoit pour se soustraire à la peine prononcée contre lui, ib.

BARONS, leurs fonctions originaires, 2 vol. 129
Quand les Comtes prirent ce Titre, ibid, 130
Indépendans des Comtes dans le onzieme siecle, ibid, 170
Voyez Comtes.

BARRES. Voyez Exceptions.

Page 481

BATAILLE. Voyez Combat.

BATARDS, succédoient-ils au Trône, 1 vol. 19
aux Notes, & 467
On distingue deux sortes de Bâtards chez les Anglois, 1 vol. 465
Bâtard, ne peut être villain, 1 vol. 263

BATON, arme dont on se servoit dans les combats judiciaires, 1 vol. 265
De quel usage, pour résoudre ou attribuer les possessions.
Voyez Investiture & Combat.

BEDEAU, Comment distingués des Sergens, 1 vol. 450

BÉNÉFICE, ses caracteres particuliers, 1 vol. 4
Premier des Bénéfices donné à Aurélien, ibid. 4 & 5
Bénéfices amovibles, ibid. 5
Acquis à prix d'argent, ib.
Distingués des Fiefs, 1 vol. ib. & 35
Bénéfices de dignité, ib.
Bénéfices des Eglises, ibid, 6
Quand le nom de Bénéfice commença-t-il à être opposé au nom de propriété, 1
vol. 9
Quand les Seigneurs eurent-ils le droit de sous-inféoder, ibid, 11
En quel temps les Filles ont-elles commencé de succéder aux Bénéfices, 1 vol.
Bénéfices, tous amovibles, tous viagers, ou tous héréditaires dans le même-26
temps, 1 vol. 35

BÉNÉFICIERS (grands) Voyez Comtes.

BIENS, quels on pouvoit donner aux Eglises, 1 vol. 204
Biens Ecclésiastiques, leur destination, droits du Roi sur ces Biens.
Voyez Eglise, Domaine, Régale, & Garde-Noble.
Biens fiscaux, en quoi ils consistoient, 1 vol. 5

BIGNON (Jérôme) a donné de bonnes preuves de l'antiquité du droit
d'Amortissement, 1 vol. 215

BOEUFS, conviennent-ils plus au labourage que les Chevaux, 2 vol. 47 & suiv.

BOISSEAU. Voyez Mesures.

Page 482

BONNIERS, ne possédoient que des terres où il n'y avoit pas d'habitation, 2
vol. 120

BORDIERS, tiennent des fonds sur lesquels il y a une habitation, 2 vol. 120

BOSSUET, son sentiment sur les effets de l'Excommunication, 1 vol. 280

BOURGAGE, sa définition, 1 vol. 235
Différentes Coutumes connues sous ce nom, 1 vol. 244
Antiquité du Bourgage de Kent, ib.
En Bourgage, le Douaire étoit quelquefois de la totalité du Bien, 1 vol. 245
Quelquefois on pouvoit y disposer de ses Biens par Testament, ib.
Bourgage de la Province de Kent, 1 vol. 288
Bourgage Anglois, en quoi différoit du Bourgage Normand, ib.
Bourgage, Fonds en Bourgage disponibles comme les meubles, 1 vol. 57

BOURGEOIS, n'avoient point en Normandie droit de suffrage dans les
Assemblées
générales du Royaume, 1 vol. 243
Obligés de garder une portion de leur mobilier à leurs enfans & à leurs
héritiers, 1 vol. 256

BOURGEOISIE, combien de sortes, 1 vol. 235 & suiv.
Quand ont-elles commencé, ibid, 236
Prérogatives des Bourgeoisies Royales, ib.
Comment s'élisoient les Magistrats de ces Bourgeoisies, ibid, 237
De quels Biens pouvoit-on disposer dans les Bourgeoisies, ibid, 238
Comment les Bourgeoisies Seigneuriales s'établirent, ibid, 238
Bourgeoisie de Ville en Normandie, imprime aux Héritages qui y sont enclavés
les caracteres du Franc-Aleu & du Bourgage, 1 vol. 239
Forme des ventes dans les Bourgeoisies Royales, ibid, 245
Le Retrait est une Loi de ces Bourgeoisies, 1 vol. 256
Y disposoit-on des Biens par Testament, ib. 360
Leur influence sur le Commerce, ib. 426

BRACTON, quand a-t-il écrit son Livre? 2 vol. 73
Ses principes sont-ils exacts, ib.

Page 483

BREFS, ce que c'étoit, 1 vol. 28
Bref de Douaire, ibid, 66
Bref de Wast, ibid, 86
Bref du Roi, ibid, 95
Seigneurs, dispensent leurs Vassaux d'avoir recours aux Brefs de Chancellerie,
1 vol. 96
Bref de faux Jugement, ses effets, ib.
Bref de Confirmation, ibid, 133
Bref de Mesne ou de Medio, son usage, 1 vol. 216
Bref Præcipe quod reddat, 1 vol. 220
Ce Bref répond aux Lettres de Clameur de Loi apparente, 2 vol. 5
Forme des Brefs, 1 vol. 459
Procédure sur les Brefs, ib. 221, 250 & 290
Bref nécessaire pour s'exempter de plaider personnellement sa propre cause
sous les deux premieres Races, 1 vol. 273
Bref Præmunire facias, pourquoi établi, ib.
Bref de Rapt & de séduction contre le Supérieur d'un Monastere qui y reçoit un
Mineur,
1 vol. 283 & 284
Bref d'Annuité, 1 vol. 295
Bref de mort d'Ancêtres, ibid, 308
Quand avoit-il lieu, ibid, 540
Bref de Daraine presentement, ibid, 309
Bref de Participatione facienda, ib. 316
Bref de Formedon, ib. 336 & ib. 645
Bref d'Admittatur, ib. 374
Bref de Fiefferme, ib. 388
Bref d'Entrée sur dessaisine, 435 & 456
Bref de Forcible entrée, ib. 494
Bref de Dette, ib. 501
Bref Dum fuit infra ætatem, ib. 542
Bref de Droit, quand étoit-il accordé, ib. 544
Quand s'appelloit-il Bref de cosinage, ib.
Forme de procéder sur un Bref de Droit, ib. 578
Tout est de rigueur dans la forme des Brefs, 1 vol. 459
Bref d'Entrée in casu proviso, ib.
Bref de Trépas, ibid, 550
Bref Quare impedit, ib. 558

Page 484

Bref de Détenue, ibid, 561
Bref d'Erreur, son origine, ses effets & forme des poursuites sur ce Bref, 1 vol.
Bref Copias ad satisfaciendum, ib. 572569
Bref Per elegit, 1 vol. 573
Bref de Recousse, ib. 621
Bref Cui in vita, ib. 643
On n'avoit pas besoin de Brefs quand l'objet ne valoit pas 40 sols, 1 vol. 649
Bref d'Entrée en le poost, ib. 711
Bref Non ponatis in defaltam, 2 vol. 5
Conformité de ce Bref avec nos Lettres d'Etat, ib.
Bref Capias, sa forme & son usage, ib.
Bref Quæras, pourquoi établi, 2 vol. 6
Bref Quare non habuerit Warantum, ib. 6 & 7
Bref Seisias, ib.
Bref de Languore, ib. 7
Bref, d'où se tiroit le nom des Brefs, ib. 8
Bref ad Videndum, ib. 8
Bref Prohibere ne teneat, ib.
Procédures sur les Brefs Anglois, conformes à celles prescrites par les
Capitulaires, 2 vol. 9
Antiquité & origine des Brefs, ib. 14
Bref Quod posuit, ibid, 15

BRITTON, quand vivoit cet Ecrivain, 1 vol. aux Notes, 440
Britton, temps où il a écrit, rapports entre son Livre & l'ancien Coutumier
Normand, 1 vol. 703
Idée de son Livre, 2 vol. 16 & 31
Combien l'édition des Ouvrages de cet Auteur seroit utile, 2 vol. 23

BRUSSEL, erreur de cet Auteur à l'égard du Capitulaire 20 du Liv. 3. Collect.
d'Ansegise, 1 vol. 8
Brussel, erreur de cet Auteur à l'égard du droit des Filles sur la succession aux
Bénéfices
& aux Fiefs, 1 vol. 24 & 25
Inconvéniens qui résultent de ce que cet Auteur confond les Fiefs & les
Bénéfices, 1 vol. 77
Réfutation de l'idée qu'il donne des Fiefs en l'air, ibid, 88
Il a mal défini les Fiefs de reprise, 1 vol. 93
Il recule d'un siecle l'époque de l'hommage-lige, 1 vol. 119

Page 485

A-t-il bien compris ce mot, dépendance d'un Fief, 1 vol. 262
Ce qu'il dit du combat judiciaire est-il puisé dans la meilleure source, ibid, 265

C

CANGE. Voyez Ducange.

CAPITULAIRES, quelles maximes ils établissent à l'égard des dons que l'on
peut
faire aux Eglises, 1 volume, 203
Différent sur ce point de la Loi des Allemands, ibid, aux Notes.
Ne parlent point du Retrait lignager, 1 vol. 256
Permettoient-ils de s'emparer des fonds d'autrui sans y être autorisés, ibid, 551

CASTLE Garde, Garde des Châteaux, Etage, 1 vol. 183

CAUSEUR, ses fonctions, ibid, 273
Voyez Plaideur.

CAUX, Usages de ce Pays, plus conformes aux Loix primitives de Normandie
que les
Usages des autres parties de cette Province, 1 vol. 741

CÉDANT & Cessionnaire, définition de ces mots, 1 vol. 75

CENS, différence du Cens d'avec les Tributs, 1 vol. 115

CENTAINES. Voyez Haro ou Hundred.

CENTENIERS, leur Compétence, 1 vol. 235

CHALENGE, différoit des reproches, c'étoit une opposition au serment des
Jureurs, 1 vol. 585
On ne pouvoit chalenger les Chevaliers, ib.

CHAMP, appareil du champ ou les combats judiciaires se donnoient, 1 vol. 153

CHANCELIERS, comment investis de leur dignité, 1 vol. 109

CHANTRERIE, étoient des Bénéfices amovibles, 1 vol. 598

Page 486

CHARLEMAGNE, érigeoit rarement les honneurs en hérédités, 1 vol. 9
Commence à accorder des Bénéfices aux hommes libres vers la fin du huitieme
siecle, 1 vol. 34
Défend aux Ecclésiastiques de porter les armes, 1 vol. 136
Met les Princesses ses Filles sous la garde de leurs freres, ibid, 159
C'est peut-être d'un usage suivi sous ce Prince, que les Pairs du Royaume ont
été
réduits à 12, 1 vol. aux. Notes, 323
Cet Empereur favorise le Commerce, ib. 425
Il dirige le chant des Prêtres lorsqu'il assiste à l'Office Divin, ib. 598

CHARLES le Chauve rend les Bénéfices héréditaires en 877, 1 vol. 34
Pourquoi sous ce Prince la France divisée en petites Seigneuries, 1 vol. 35
Exerce le Droit de Régale. Voyez Régale.

CHARLES le Simple, quelle autorité avoient les Comtes de Paris sous ce Roi,
1 vol. 143
En quoi consistoit le Droit de Régale sous son regne, ib. 156
Pourquoi préféré à Louis & à Carloman, ib. 466

CHARLES MARTEL accorde à ses Leudes les dignités Ecclésiastiques, 1 vol.
135
CHARTES; quand y a-t-on employé des imprécations? 1 vol. 361
Combien de sortes de Chartes, ib. 440
Etoient-elles nulles lorsqu'elles n'avoient pas de Sceau? ib. 441
Comment peut-on juger de la validité des Chartes, ib.
En quelle langue rédigées sous Guillaume le Conquérant, 1 vol. 514
Grande Charte, 1 vol. 382

CHARUE de terre, continence de cette mesure, 1 vol. 599

CHASSE, Réglemens anciens au sujet de la Chasse en France & en Angleterre,
1 vol. 447
A qui appartenoit le Droit de Chasse sous nos premiers Rois, 1 vol. 447
Elle étoit défendue aux Evêques & aux Abbés, ib.
Loix des Ducs Normands à l'égard de la Chasse, ib.

CHATELS, quels meubles désignés par ce nom? 1 vol. 529
Personnels & réels, 1 vol. 353

Page 487

CHEVALIERS, il y en avoit chez les Gaulois, 1 vol. 128
Comment furent réglés leurs rangs & leurs services au commencement de notre
Monarchie, ib. 129
Réception du Chevalier, comment elle se faisoit, ib.
Il n'y avoit point de Chevaliers sans une portion de Fief avant le regne de Louis
le Begue, ib. 130
Chevaliers Normands, leur Service plus proportionné à la dignité de leurs Fiefs
que
ceux des autres Provinces dans le troisieme siecle, 1 vol. 130
Différentes époques où la Chevalerie d'armes & la Chevalerie glébée ont été
successivement reçues en France, ibid, 131 & 134
Il n'y a point eu de Chevaliers en Normandie sous les premiers Ducs de cette
Province
sans des portions de Fief, ibid, 131
Différence entre le Fief de Chevalier & le Fief d'Ecuyer, ib.

CHEVALIER MINEUR, n'étoit pas exempt de garde, aux Notes, 1 vol. ib.
Dégradations des Chevaliers sous la premiere Race, aux Notes, ibid, 134
Chevaliers d'Armes, faisoient le service de simples Ecuyers, 1 vol. 135
Chevalier d'Arme, n'avoit aucun rang militaire déterminé, ib.
Chevaliers créés par les Ecclésiastiques, 1 vol. 137
Chevalier, tenure par service de Chevalier, ne doit point l'Escuage, 1 vol. 169
Leur record ne pouvoit être reproché, ib. 223
Chevaliers, leur Office dans les combats judiciaires, ib. 265
Leur présence & leurs fonctions dans les assises, ibid, 585
Voyez Combat.

CLAMEUR continuée, définition de cette formalité, 1 vol. 480

CLERGÉ. Voyez Ecclésiastiques.
Le Clergé ne possédoit point des Bénéfices de dignité avant le huitieme siecle,
1 vol. 112
Le Clergé a toujours tenu le premier rang dans l'Etat, 1 vol. 201
Connoissoit bien les bornes de son autorité dans le sixieme siecle, ibid, 210
Refuse de faire voeu de chasteté, ibid. 223

CLOTAIRE II réforme quelques décisions du troisieme Concile de Paris,
attentatoires
à son autorité, par l'Edit confirmatif de ce Concile, 1 vol. 152

Page 488

CLOVIS eut des raisons pour ne donner que des Bénéfices amovibles, 1 vol. 5
Ne place à la tête des Diocèses que des Sujets pacifiques, ibid, 150
Droits qu'il se réserve sur les Dons qu'il a faits aux Eglises, ib.
A dû sçavoir mieux qu'aucuns Rois qui l'ont suivi les conditions auxquelles il
avoit
donné aux Eglises, ib.

COMBAT judiciaire admis pour les crimes seulement, 1 vol. 221
Quels crimes donnoient lieu au Combat, ib. 264 & 502
Qu'est-ce qui pouvoit combattre par personnes interposées, ib.
Excuses admises pour s'exempter du Combat, ib.
Formalités qui s'observoient dans les Combats, ibid, 265
Par qui la Loi du Combat fut faite, ib. aux Notes.
Evénemens qui interrompoient & empêchoient le Combat, 1 vol. 266
Avoit-il les inconvéniens de notre Procédure criminelle, ibid, 503
Voyez Procédures & Duels.
Comment gageoit-on le Combat, 1 vol. 586
Loix du Combat suivant Britton, le vieux Coutumier Normand, & les
Ordonnances
de la troisieme Race de nos Rois, 2 vol. 141
Laquelle de ces sources nous donne une idée plus juste de l'ordre observé pour
les
Combats judiciaires lors de leur établissement, 2 vol. 147

COMBATTANS, leurs protestations, 2 vol. 152
Forme de leurs sermens, ibid, 154

COMMENSAL, qui ne se présentoit pas au Ban, à quelle peine étoit-il sujet, 1
vol. 139

COMMERCE, avec quel avantage les Communautés des Marchands le
faisoient
anciennement en Angleterre, 1 vol. 427
Ses progrès sous nos premiers Rois & sous les premiers Ducs de Normandie, ib.
Fraudes commises dans le Commerce, espece de leur punition, ibid, 426

COMMISSAIRES, Missi Regii, pourquoi & quand nos Rois ont-ils cessé de les
envoyer dans les Cours des Seigneurs, 1 vol. 25
Leur compétence sous les deux premieres Races de nos Rois & chez les anciens

Page 489

Normands, ib. 582
Comment tenoient leurs assises dans les Bourgs ou Villes, 1 vol. 237, & 241
Régloient les affaires provisoires, ib.
Clerc des Commissaires, leurs fonctions, ib.
Voyez Senéchal.

COMMUNAUTÉS des Marchands. Voyez Marchands.
Communautés Religieuses, comment devenoient-elles capables de posséder
des biens, 1 vol. 205
Communauté de Pâturages, comment s'acquéroit & s'exerçoit ce droit, 1 vol.
545
COMPÉTENCE des Juges Laïcs pour obliger les Ecclésiastiques à remplir
leurs devoirs,
quand ces devoirs sont déterminés, 1 vol. 205

COMPOSITIONS sous la premiere Race, 1 vol. 193
Quand se sont-elles payées en argent, ib. 272
Sur quoi se régloient-elles? aux Notes, ib.

COMTES & Barons indépendans les uns des autres au onzieme siecle, 1 vol.
Qui pouvoit exercer les fonctions des Comtes sous la premiere Race, 170
Défenses aux Comtes de vexer les hommes libres, ibid, 194ibid, 192
Les noms de ces Seigneurs ont eu en divers temps diverses significations, 2 vol.
Fonctions des Comtes, 1 vol. 6121
Leurs fraudes pour s'approprier les terres du Roi, 1 vol. 8
Leurs vexations sur les hommes libres, ib. 10
Distribuoient les emplois militaires sous la premiere Race, ibid, 134
Leur punition quand ils ne se rendoient pas à la tête des Troupes de leurs
Bénéfices, 1 vol. 139
Quelle autorité avoient-ils sur les autres Officiers militaires, 1 vol. 129
Quel étoit le taux de leur relief, ibid, 170

CONCILE (troisieme de Paris) son importance à l'égard du Droit de Régale, 1
vol. 151
Tous les anciens Conciles font mention de la Régale, ibid, 154
D'où est venu l'erreur de ceux qui ont lu les Conciles sans y voir la
reconnoissance
de ce droit, ibid, 155

Page 490

CONCILES, prohibent les Dons excessifs faits aux Eglises par les Laïcs, 1 vol.
Interprétation des Canons qui autorisent les dons faits aux Eglises sans202
écrit, ib.

CONDAMNATIONS en matiere Civile, n'excédoient jamais les facultés du
Condamné, 1 vol. 385

CONFIRMATION, Formule d'Acte de Confirmation, 1 vol. 587
Quand le Vassal avoit-il recours à ces Actes, 1 vol. 588
Différence entre les délaissemens & les confirmations, 1 vol. 589
On répétoit dans les Actes de confirmation les clauses des Actes qui y étoient
ratifiés, ibid, 595

CONFISCATION, en quoi ce Droit différoit de celui de deshérence, 1 vol. 416

CONFORMITÉ des anciennes Coutumes Angloises & des Coutumes réformées
de
Normandie, 1 vol. 695

CONNÉTABLE, importance de cet Office, 1 vol. 143
Ce nom désigne aussi un Châtelain, 449

CONQUETS, motifs du Droit de conquêts accordé à la femme sur les Biens
Normands,
tant en Bourgage que hors Bourgage, 1 vol. 57

CONSENTEMENT, est différent de l'assentement, 1 vol. 683

CONTEUR, 1 vol. 85
Voyez Attourné.

COUR, Cour de record, de quels Juges étoit-elle composée, 1 vol. 22. & suiv.
Cour du Roi. Voyez Roi.
Cours Seigneuriales, 1 vol. 95

COURONNE. Voyez Majorité, Election, &c.

COURTOISIE d'Angleterre, antiquité & motifs de ce droit, 1 vol. 52

COUTUMACE, dans quel temps pouvoit s'acquérir, 1 vol. 275

Page 491

COUTUME générale, n'avoit aucune influence sur les Coutumes locales, 1 vol.
Coutume réformée de Normandie, a confondu les Bourgeoisies, le759
Bourgage & le
Franc-Aleu, 1 vol. 239
Raports entre les Coutumes Angloises & Normandes & les anciennes
Loix Françoises sur l'admission des Serfs aux Ordres, 1 vol. 282
Mêmes rapports sur le Douaire, ibid, 703
Coutumes bizarres au sujet des mariages des filles des hommes de fief, ibid, 159
Causes de la diversité des Coutumes à l'égard de la majorité, ibid, 163
Motifs des articles 411 & 429 de la Coutume réformée de Normandie, 1 vol.246
D'où étoit venue la coutume qu'une femme, en épousant son Ravisseur, lui
sauvoit
la vie, 2 vol. aux Notes, 158

COUTUMIER (ancien) de Normandie addition faite à son texte & corrigée par
Rouillé, 1 vol. 12
Quoique Rédigé après le Concile de Latran tenu sous Innocent III, fait durer le
Parage
jusqu'au septieme degré, 1 vol. 212
Comment il faut entendre ce qui est dit du Mort-gage en ce Recueil, 1 vol. 401

CURATEUR, dans quel cas accordé au Vilain, 1 vol. 270

CURÉS. Voyez Parson.
Ne pouvoient aliéner les fonds de leurs Bénéfices, 1 vol. 675

D

DAGOBERT, pourquoi ne donne-t-il pas le nom de Reine à Regnatrude, 1 vol.
466
DÉFAUTS, combien falloit-il de Défauts de la part d'un Défendeur pour
qu'un Demandeur
gagnât sa cause, 1 vol. 373
Défaut en Jugement, le Défaut emportoit la perte du Droit en litige, 1 vol. 505

DÉFENDEUR, peut-il être forcé de produire un Titre, 1 vol. 440

DÉFENSEURS des Causes, aussi appellés Protecteurs, Reclamateurs,
Causeurs, 1 vol. 236.

Page 492

Voyez Avocats.

DÉFORCEMENT. Voyez Entrée.

DÉFORCER, ce que c'est, 1 vol. 654

DEGRÉS de parenté, durant lesquels le franc Mariage subsiste, 1 vol. 41

DÉLAIS, antiquité de ce mot, 1 vol. 578

DÉLAISSEMENT, sa définition, ses différentes especes, 1 vol. 513
Ne peut avoir pour objet que les Biens possédés actuellement par celui qui le
fait, 1 vol. 514
Pour faire valablement un délaissement, il faut être Possesseur de fait ou de
droit, 1 vol. 515
Exception à la regle précédente, ibid, 516
En quoi le délaissement differe-t-il des Confirmations, 1 vol. 588 & suiv.
Effet du délaissement, ibid, 559, 563 & 647

DÉNIER. Voyez Dessaisine.

DÉPARAGEMENT du Vassal marié par le Seigneur; quand a-t-il lieu, 1
volume, 165 & suiv.

DÉPENDANCE & Appendance d'un Fief, différente signification de ces deux
expressions, 1 vol. 261

DÉPOSITAIRE, quand responsable du vol du dépôt, 1 vol. 501

DÉSAVEU, suites du désaveu du Vassal, 2 vol. 26

DESHÉRENCE, étendue de ce droit, 1 vol. 415
Différence entre ce droit & celui de confiscation, ibid, 416

DESPOTE, écarte tout conseil, 1 vol. 243

DESSAISINE, ce que c'est, 1 vol. 35
Trois sortes de Dessaisines à l'égard des rentes, ibid, 312
Combien d'especes de Dessaisines à l'égard des immeubles, ibid, 377 & 535
Moyens pour remédier à la Dessaisine, ib. 378

Page 493

DÉTINUE. Voyez Bref de Détenue.

DETTES, poursuite des Dettes en Justice, comment se faisoit, 1 vol. 290 & 295
Jusqu'à quelle somme la preuve d'une dette étoit-elle admise, ibid, 354
Quelles exceptions étoient admises contre l'action intentée pour dette, ib.
Comment dessaisissoit-on pour dettes, ib. 377
Quand pouvoit-on poursuivre son Débiteur sans Bref, ibid, 501
En combien de manieres contractoit-on une dette, ib.

DIRECTITÉ, comment pouvoit-on renoncer à ce droit, 1 vol. 532
Voyez Seigneur.

DISCENTS, ce que c'est, combien il y en a d'especes, 1 vol. 455

DISCONTINUANCE, significations différentes de ce terme, 1 vol. 642

DIVORCE, Coutumes Angloises sur le Divorce, 1 vol. 451
Après le Divorce restoit-il des Droits au Mari sur les biens de sa Femme, 1 vol.
594
DOMAINE du Roi aliénable; en quel cas, 1 vol. 360
Quel inaliénable, 1 vol. 668,
& aux Notes, ibid, 708
Précautions prises pour la conservation du Domaine par les Loix Anglo-
Normandes, 2 vol. 27
Il y avoit des portions du Domaine qui étoient inaliénables, d'autres qui ne
l'étoient pas, ibid, 29
Fausseté de la supposition d'une Assemblée tenue à Montpellier entre les
Souverains, pour
déclarer leur Domaine inaliénable, 2 vol. 30

DOMMAGES, triples dommages; quand les obtenoit-on, 1 vol. 494

DOMESDAY, ce qu'il contient, 2 vol. 200
Admet-il le Franc-aleu, 1 vol. 198
Reconnoît des Francs-aleux, 1 vol. aux Notes, 98
En quel sens le mot de Gavel y est-il employé, ibid, 288

DONATEUR, il enlevoit tous les Meubles du fonds qu'il donnoit, & pourquoi,
1 vol. 524
Qu'est-ce qu'un Donateur & un Donataire, 1 vol. 75

Page 494

DONS excessifs faits aux Eglises sous la premiere Race, 1 vol. 202

DOUAIRE. Voyez Britton & Coutumes de Normandie.
En quoi consiste, 1 vol. 54
Différentes dénominations de ce droit, ib. 55
Sur quelle espece de biens ce droit avoit-il lieu, ib.
Quel étoit le motif de son établissement, ib.
Etoit-il le prix de la Virginité, ib.
Une Impubere pouvoit-elle l'exiger, ib.
Les Coutumes anciennes varient sur la quotité du Douaire, 1 vol. 56
Le Conquêt Normand est le Douaire du Bourgage Anglois, ibid, 57
Douaire selon la commune Loi. ib.
Douaire ad ostium Ecclesiæ, & Douaire ex assensu Patris.
Leur définition, 1 vol. 58
Quel Douaire un Mineur pouvoit promettre, 1 vol. 61
De quel temps est dû le Douaire, ibid, 62
Quel Douaire avoit la Femme d'un Jointenant ou d'un Tenant en commun, 1
vol. 64
Quand le consentement du pere étoit requis pour le Douaire, ib.
Douaire de la plus Belle, 1 vol. 65
Combien de sortes de Douaires, ibid, 70
Les Douaires, quand ont cessé d'être sujets au droit de viduité, 1 vol. 71
Sont-ils dûs aux femmes des Felons, 1 vol. 73

DOYEN, quelle étoit la Dignité qui donnoit ce Titre, 1 vol. 675

DROIT, mere-droit, ce que l'on entendoit par ces mots, 1 vol. 544

DROITS du Souverain, de leur exécution dépend la sûreté des propriétés
particulieres, 1 vol. 188

DUC. Voyez Comte.

DUCANGE a-t-il bien interprété ce mot Factum, 1 vol. 428
Il cite des Capitulaires pour prouver l'origine de la Coutume qui donne l'an &
jour pour
termes de certaines prescriptions où il n'est pas dit un mot de cette Coutume, 1
vol. 489
Auroit dû indiquer sur le mot Déforce les anciennes Coutumes Françoises,

Page 495

On parvient plus sûrement avec lui qu'avec M. de Montesquieu àib. 654
approfondir le véritable esprit
de nos anciennes Loix, 2 vol. 16

DUEL; qui pouvoit appeller en Duel, 1 vol. 566
Exceptions que l'on pouvoit proposer contre le Duel, ib.
Rapports entre les formalités du Duel prescrites par les Loix Anglo-Normandes,
& celles
indiquées par les Capitulaires, ib.
Peines de celui qui étoit vaincu en combattant, 2 vol. 2
Voyez Combat.

DUTIES, en quoi différent des dettes, 1 vol. 577

E

ECCLÉSIASTIQUES, dispensés du Service militaire personnel, 1 vol.
Donnent au Roi le dénombrement de leurs biens, ibid, 116116 & 135
Pourquoi vont-ils à la guerre sous la premiere Race, ibid, 135
Il leur est fait défense de porter les armes, ibid, 136
Leurs fonctions à l'armée du temps de Charlemagne, ib.
Leurs Gens de guerre conduits par les Fideles du Roi, ib.
Raoul, Duc de Normandie, n'exige pas le Service militaire personnel des
Ecclesiastiques, 1 vol. 136
Priviléges des Ecclésiastiques, en quoi ils consistoient relativement au
Service militaire sous Guillaume le Conquérant, ib. 136
Exemples d'Ecclésiastiques qui ont servi dans les Armées, ib.
Ecclésiastiques créent des Chevaliers, 1 vol. 137
Fraudes qu'ils pratiquent pour avoir prétexte d'excommunier, 1 vol. 395
Pourquoi interdisoient-ils le commerce aux Pénitens, ibid, 424
Impartialité avec laquelle il faut juger de leurs priviléges & de leurs
obligations, 1 vol. page 201
Ils vivoient en France sous la Loi Romaine, ibid, 203
Ils pouvoient accepter en don les Biens des particuliers en deux cas, ib.
Ceux qui refusoient de s'acquitter de prieres ou d'offices auxquels ils s'étoient
obligés,
y étoient contraints; & comment, 1 vol. 207
Le respect qui leur est dû ne doit pas empêcher de penser qu'ils sont sujets à la
Jurisdiction Séculiere en certaines circonstances, 1 vol. 210

Page 496

Lorsqu'ils cedent les fonds qu'ils tiennent en pure aumône à des Laïcs, ceux-ci
ne tiennent
point en pure aumône, 1 vol. 212 & 213
Ils avoient des Jureurs tirés de leur ordre, ib. 308
Leurs enfans ne pouvoient être Notaires, ib. 394
Moyens employés pour les forcer à reconnoître la Jurisdiction du Vicomte,
ib. 572
ECHANGE (l') n'exige point de prise de possession, 1 vol. 81
Quand doit-on dresser des Actes d'un Echange, ibid, 82
Pourquoi les Echanges n'étoient-ils pas sujets au droit de réversion en faveur
des
Seigneurs, 1 vol. 82
De quelle nature doivent être les fonds échangés, ibid, 82 & 83
Il n'est pas nécessaire pour la validité de l'échange que les fonds échangés
soient
égaux en valeur numéraire, ib.
L'égalité de l'échange se regle sur la dignité des deux fonds, ibid, 84

ECHEVINS, leurs fonctions, 1 vol. 235

ECHIQUIER, combien de Tribunaux le composoient sous Guillaume le
Conquérant, 1 vol. 137
On y faisoit les Loix, ib.
Voyez Parlement.

ECOLES. Voyez Loix.

ECOSSE, où a-t-elle pris ses Loix sur les Bourgeoisies, 1 vol. 36
C'est dans les Loix d'Ecosse qu'on découvre l'origine du Retrait lignager,
ibid, 256
ECU, sa valeur au temps de Littleton, 1 vol. 529

ECUYER, sans être Chevalier faisoit le service de Chevalier, 1 vol. 130
Différence qu'il y avoit entre les fonctions de l'Ecuyer & celles du Chevalier,
ib. 131
EDOUARD (le Confesseur.)
Impôt usité sous ce Prince, confondu mal-à-propos avec le Relief, 1 vol. 160
Coutumes ou Loix publiées sous le nom de ce Prince par Guillaume le
Conquérant, 2 vol. 76

Page 497

EGLISE.
Biens des Eglises inaliénables, 1 vol. 115
Considérés comme faisant partie du Domaine, ibid, 512
Comment les Laïcs jouissoient-ils des Biens des Eglises, ib.
Hommes attachés aux Eglises, avoient-ils quelques priviléges, ib.
Les Eglises payoient les impôts, aux Notes, ib.
Exemple, d'une Eglise exempte de toute Domination temporelle, 1 vol. 117
L'Eglise est dans l'Etat, ibid, 150
L'Eglise n'a aucun pouvoir sur l'état des personnes, 1 vol. 282
Les Eglises n'entrent point dans le commerce, 1 vol. 596
Elles avoient des défenseurs. V. Avoués.

EIRES, Tribunaux ambulans, leur compétence, 1 vol. 581

ELECTION, jamais la Couronne de France n'a été élective, 1 vol. 161

EMANCIPATION Normande, son origine, 1 vol. 334

ENCLOSURE. Voyez Dessaisine.

ENDENTURES (Formules des) 1 vol. 437 & 438
Combien d'especes d'Endentures, ib. 439
Voyez Fait.

ENFANS, tous ceux qui anciennement naissoient durant le mariage n'étoient
pas
réputés légitimes, 1 vol. 468
Les Enfans mineurs ne peuvent ester en Jugement, ib. 472
Enfans des Evêques leur succédoient, 1 vol. 368

ENTRÉE, combien de cas où le droit d'Entrée peut être exercé, 1 vol.
Procédure relative à chacun de ces cas, ib. 456455 & 539
Combien de sortes de Brefs d'Entrée, ib. 457
Quand avoit-on titre légitime d'entrée, ib. 537

ÉPAVES. Voyez Vareck.

ÉPREUVES (les) n'ont point été en usage parmi les Normands avant Guillaume
le Conquérant, 1 vol. 267
Voyez Ordalie.

Page 498

ERKENWALD (St.) Incertitude sur le temps de sa mort, 1 vol. aux Notes, 410

ERREURS de Montesquieu, Brussel, Vély, M. de Voltaire, &c.
Voyez le nom de ces Auteurs.

ESCHEAT, signification de ce mot, 1 vol. 415

ESCLAVES, que devoient-ils au Roi, 1 vol. 6

ESCUAGE; quand l'Escuage étoit-il dû, quel étoit le taux auquel on le payoit, 1
vol. 133 & 138
Caracteres distinctifs de l'Escuage & du Socage, 1 vol. 181

ESTIKE; explication de ce mot, 2 vol. aux Notes, 9

ÉTABLISSEMENS de Saint Louis, pourquoi ne furent-ils pas adoptés par tous
les Seigneurs, 1 vol. 35

ÉTAGE. Voyez Castle garde.

ÉTATS sous condition; qu'entend-on par ces expressions, 1 vol. 393
En quoi différoient-ils des Fiefs conditionnels, ib. 394

ETIMOLOGIES DES MOTS CI-DESSOUS.
Abeiance, 1 vol. 676
Adwouson, ib. 30
Ale, ib. aux Notes, 297
Antrustion, ib. aux Notes, 109
Bedeau, ib. 450
Ber, ib. 129
Demesne, ib. 403
Desrene, ib. 306
Disparagement, ib. 165
Endent (fait) ib. 78
Enitia pars, ib. 321
Escheat, ib. 17
Estope, ib. 692
Estray, 2 vol. 17
Exfusticare, ib. 101
Felonie, ib. 73

Page 499

Feodum talliatum, ib. 33 & 40
Forfaire, ib. 93
Formedon, ib. 366
Forstaller, ib. 314
Gage Plege, ib. 528
Garciones, ib. 395
Graunts, 2 vol. 432
Grievous-fine, 1 vol. 271
Hotchpot, ib. 341
Leude, ib. aux Notes, 109
Lige, ib. 119
Loyal-tendre, ib. 403
Mainpast, ib. 566
Marshall, ib. 143
Meignie, ib. aux Notes, 193
Mise en vre, ib. 166
Mortuum vadium, ib. 399
Muster, 1 vol. aux Notes, 13
Nief, ib. 263
Oes, 2 vol. 17
Ordinarie, ib. 596
Ost, 1. vol. aux Notes, 13
Paramount, ib. 42
Parson, ib. 674
Pecia, 2 vol. 34
Rate, 1 vol. 298
Reeve, ib. 102
Remainder, ib. 683
Replevin, ib. 521
Rette, ib. aux Notes, 184
Scutagium, 1 vol. 127
Serjeantie, ib. 227
Socagium, ib. 179
Trespasse, ib. 90
Verdict, ib. 435
Voide, ib. 429
Voucher, ib. 73
Utlage, ib. 274

Page 500

Waif, ib. 263
Wast, 1 vol. 50 & 86
Wefs, 2 vol. 17
Wrekes, 2 vol. 17

ETRANGER ne peut plaider en personne, 1 vol. 275

EVÊQUES, comment leurs enfans succédoient à leurs biens, 1 vol. 368
Formalités avec lesquelles on leur donnoit l'Investiture du temporel de leur
Eglise, 1 vol. 109
Antiquité du serment qu'ils prêtent au Roi, ib. 111
En quelles occasions faisoient-ils ce serment aux Commissaires du Roi, ib.
Leur répugnance pour l'Investiture étoit-elle fondée, 1 vol. 123
Quand ont-ils commencé à regarder les biens de leurs Eglises comme
indépendans du Souverain, ib. 151
A quoi employoit-on leur mobilier après leur décès, 1 vol. page 151
Ne peuvent, sans le consentement du Roi, exercer leur autorité sur les fideles ni
sur
les biens de leurs Eglises, ib. 153
Bornes de leur Jurisdiction sur les fideles, suivant les Capitulaires & les
Canons, 1 vol. 209
A quel titre ont-ils quelquefois décerné des punitions extérieures & corporelles,
Evêques préposoient les Curés aux Paroisses; mais les Patrons lesib.
présentoient, ib. 310
Pourquoi se disoient-ils Administrateurs des successions des Intestats, ib. 362
Quand ils décédoient sans enfans, à qui appartenoit leurs acquisitions, ib. 368
Evêque qui fait enfermer un Prêtre vivant dans un tombeau, parce que ce Prêtre
refuse
de lui livrer les titres de ses biens, 2 vol. 10
Les Evêques n'ont jamais eu droit de Justice proprement dite sur leurs vassaux
sous
les deux premieres Races, 2 vol. 170, 171 & suiv.
Ils n'avoient pas même la connoissance des Cens qui leur étoient dûs, ib. 173
Evêques vendent les Prébendes de leurs Eglises, achetent des Cures, les
donnent en
dot à leurs soeurs, 1 vol. 155

EXCEPTIONS contre les dettes, 1 vol. 354 & 501
Doivent être proposées avant toute instruction, ib. 437

Page 501

Maniere de les proposer en l'Assise contre les Jureurs, 2 vol. 70 & 72

EXCOMMUNICATION privoit celui qui l'avoit encourue du droit de se
défendre en
Jugement, 1 vol. 278
Abus qu'ont fait les Evêques du droit d'excommunier, ib.
Ne doivent pas en user par humeur, pour leur propre intérêt, pour causes
légeres, ib. 280

EXCUSES, comment appellées dans les Capitulaires, 1 vol. 498
Maniere de les proposer, ib.
Quelles étoient reçues au temps de Saint Louis, ib.
Ceux qui proposoient les Excuses, comment appellés, 2 vol. 5

EXOINES. Voyez Excuses.

F

FAIT; qu'entend-on par ce mot dans les Loix Angloises, 1 vol. 428
Combien distinguoit-on de Faits, ib.
Observation sur le sens que Ducange a donné à cette expression, ib.
Fait (endent) comment étoit dressé, 1 vol. 394 & 395
Voyez Notaires & Endenture.

FÉAUTÉ, danger qu'il y a qu'un vassal ne tienne que par Féauté, 1 vol. 191
Le vassal la doit à chaque Seigneur durant sa vie, ib. 225
Comment rendoit-on ce devoir, ib. 123
A qui se prêtoit le serment de Féauté avant l'hérédité des Bénéfices, ib.
Etoit-elle de l'essence du Fief, ib. 124
Caracteres spécifiques de la Féauté & de l'hommage, ib. 125
Usufruitier doit la Féauté, ib.

FÉLONIE; antiquité de cette expression; que signifie-t-elle, 1 vol. 565
Combien de sortes de Félonies, ib. 565 & 766

FEMMES (les) ne succedent au Trône d'Angleterre que par abus, 1 vol. 26
Les Femmes des premiers Bretons avoient le commandement des Troupes, ib.
Bravoure & prudence de celles des Germains, ib.
Quand ont-elles possédé des Fiefs, 1 vol. 37

Page 502

Elles n'ont point été donataires de Bénéfices avant ni après l'an 877,
quoiqu'elles
ayent succédé aux Bénéfices, après cette époque, à défaut de mâles, ib.
Elles assistoient aux Jugemens de leurs co-vassales, 1 vol. 67
Ont-elles douaire sur les biens de leurs maris coupables de félonie, 1 vol. 73
Forme de leur hommage, ib. 118
Fiefs créés spécialement pour les Femmes, ib. 119
Punition des Femmes qui méhaignent un homme, ib. 568
Ne peuvent avoir pour douaire le Chef-lieu du Fief, ib. 703
Leur punition quand elles abandonnent leurs maris, & ne se réconcilient point
avec eux
avant leur décès, ib. 704
Leurs Propres peuvent-ils être aliénés par leurs maris, 1 vol. 331
Femme qui se fit mourir pour avoir reçu un soufflet de son mari, ib. 333
Le Climat a-t-il influé sur l'abrogation de la Loi qui permettoit au mari de
châtier
sa Femme, ib. 333
Sont-elles obligées aux dettes qu'elles ont contractées constant le mariage,
Leur état dépendoit-il de leurs époux, ib. 695ib. 501
Pouvoient-elles sauver la vie à leurs ravisseurs en les épousant, 2 vol. 158
Quand elles étoient nées en villenage comment les appelloit-on, 1 vol. 263
Formalités auxquelles elles étoient assujetties quand elles intentoient l'Action
de Rapt, 1 vol. 267
Pouvoient-elles être arbitres, ib. 321
Elles juroient en Jugement pour les femmes, 1 vol. 308
Moeurs douces des Femmes Françoises, ib. 333
Quand elles se disoient enceintes après la mort de leurs maris, quelles
précautions
prenoit-on pour constater la paternité du défunt, ib. 468

FERME. Voyez Bref & Fief.

FIEF. Définition du Fief simple, 1 vol. 1
Forme du Contrat par lequel on acquéroit un Fief simple ou héréditaire, ib. 2
A quel temps se rapportent les différences que Littleton met entre les Fiefs, ib.
Formalités pour les aliéner, ib.
Idée du Traité de M. de Montesquieu sur les Fiefs, 3
César & Tacite ont-ils parlé de Fiefs & de Bénéfices, ib.
Peut-on assimiler les Fiefs aux armes, aux chevaux, aux repas dont

Page 503

les chefs Germains récompensoient la jeunesse qui s'attachoit à eux, ib. 4
Quand le nom de Fief a-t-il commencé d'être en usage, ib. 11
Distinction entre les Fiefs simples & les Fiefs conditionnels ou abregés,
Pourquoi la perpétuité des Fiefs s'est-elle plutôt établie en Franceib. 26 & 47
qu'en Allemagne, 1 vol. 27
Prérogatives du Fief simple, ib. 31
Définition du Fief tail, conditionnel ou abregé, ib. 32
Origine de cette espece de Fiefs, ib.
La nature de ces Fiefs n'a pas été bien connue de Basnage, 1 vol. 34
Les Fiefs ont été dans le même temps patrimoniaux, viagers & amovibles, ib. 35
Fiefs en tail général, leur définition, ib. 36
Fiefs en tail spécial, ce que c'étoit, ib. 37
D'où étoit venu l'usage de tailler ou restraindre les Fiefs, 1 vol. 47
Fiefs en tail après tout espoir perdu d'avoir lignée, 1 vol. 48
De quelle portion des Fiefs formés d'un aleu le vassal pouvoit-il disposer sans
permission
du Seigneur, 1 vol. 76
Quand a-t-on commencé de donner en Fief des Rentes, des Pensions, ib. 77
Fiefs de reprise, raison de leur établissement, 1 vol. 93
Ceux dont l'investiture se faisoit par la verge ou bâton n'étoient point des
Fiefs proprement dits, 1 vol. 106
Fiefs de pur honneur inconnus en Angleterre avant la grande Charte, 1 vol. 131
Il n'y avoit point de Fiefs en Angleterre avant Guillaume le Conquérant, ib. 160
Sur quel modele a-t-on fixé la majorité requise pour posséder les Fiefs, ib. 162
Les Fiefs se distinguent entr'eux par leurs redevances, ib. 177
Ce qui regarde le Fief n'en dépend pas toujours, ib. 262
Le mot de Fief isolé s'entend toujours d'un Fief simple ou héréditaire, ib. 366
En quoi le Fief à tail différe-t-il de l'état sous condition, ib. 394
Fief à tail ne pouvoit être confisqué, ib. 430

FIEFFE; la distinction entre les Contrats de Fieffe où il y a soulte de deniers, &
ceux qui sont chargés de rentes irraquitables, est moderne, 1 vol. 413

FIEFFERME, sa définition, 1 vol. 389 & 390

FIEFFEUR & FIEFFATAIRE, 1 vol. 75

FILLES, quand héritent-elles de leur frere au préjudice de leurs autres freres, 1
vol. 23

Page 504

Quand ont-elles eu la faculté de succéder aux grands Bénéfices & aux Fiefs, 1
vol. 24
Preuves de l'antiquité du droit qu'elles ont eu de succéder aux Bénéfices, ib. 25
Pouvoient agréer un époux dès sept ans, 1 vol. 56
La Fille mineure qui se prostituoit perdoit-elle son Fief, ib. 416
Quand peut-elle s'en tenir ou renoncer au don que son pere lui a fait en la
mariant, 1 vol. 342

FINE. Voyez Transaction.

FLETA; réflexions sur le Recueil qui porte ce nom, 2 vol. 31 & suiv.

FOIRES, leurs priviléges, 1 vol. 426

FORÊTS; antiquité des Forêts royales, 1 vol. 447
Les particuliers avoient-ils des Forêts sous la premiere Race, ib.
Quels Seigneurs pouvoient chasser en celles du Roi, ib.
Jusqu'où un Seigneur pouvoit-il suivre le gibier sorti de sa terre dans les Forêts
du Roi, 1 vol. 49

FORGAGE, conjecture sur l'origine de ce droit, 1 vol. 560

FORMEDON, usage du Bref auquel on donnoit ce nom, 1 vol. 644

FORMULE de Délaissemens, 1 vol. 513
Formule des Endentures, ib. 437 & 438

FORMULES d'Actes de Confirmations, 1 vol. 587

FORSTALLER, ce que c'est, 1 vol. 314

FRANCE, sa division en Comtés & Centaines sous la premiere Race, 1 vol. 26

FRANCHE-aumône; le Seigneur moyen garantissoit-il cette tenure envers le
Suzerain, 1 vol. 606
Voyez Aumosne & Tenure.

FRANC-Mariage (descendans du tenant en) à quoi étoient-ils tenus envers le
Donateur & les
Successeurs jusqu'au quatrieme degré, 1 vol. 211

Page 505

Le Don en franc-mariage étoit un avancement de succession, ib.
Quel a été le modele de la tenure en franc-mariage, 1 vol. 212
Qu'est-ce qui constituoit le franc-mariage, 1 vol. 38
Origine de ce droit, ib.
Ses prérogatives, ib.
Quand finissoit le franc-mariage, ib.

FRANCON, Archevêque de Rouen, son dévouement à Raoul, premier Duc de
Normandie, 1 vol. 117

FRANC-tenement, signification de ce terme pris en général, 1 vol. 352
Exemple de francs-tenemens, ibid, 515

FRERES, quand obligés de faire entr'eux des Lots, 1 vol. 318
Quand rendent leurs soeurs héritieres au préjudice de leurs Freres.
Voyez Filles.

FUMIER. Voyez Labourage.

G

GAGE, mort-gage & vif-gage, leur définition, 1 vol. 400
Voyez Combat & Loi.

GAIVES, choses gaives. Voyez Vareck.

GALLES, comment succede-t-on en cette Principauté, 1 vol. 340

GARANTIE, de trois sortes, 1 vol. 718
Quelle étoit admise par les Capitulaires, ib. 720
Différence entre la garantie directe & la collatérale, ibid, 731

GARDE, pourquoi instituée, 1 vol. 68
Combien de sortes de Gardes, 67
En quoi la Garde Noble & la Baillie de nos Rois mineurs différent-elles,
Quand la Garde avoit-elle lieu à l'égard des mineurs qui possédoient desibid, 69
Fiefs, ib. 69
Pourquoi étoit-elle différente à l'égard des mineurs possesseurs d'Aleux, ib.
Quand la Garde des Fiefs a-t-elle commencé, ib.

Page 506

Chevaliers mineurs y étoient sujets, 1 vol. 132
Effets de la Garde Noble, ibid, 145
A quel âge commençoit-elle & finissoit-elle, soit pour les mâles ou pour les
femelles, ibid, 146
Quel a été le modele de la Garde-Noble, ib. 149
La Garde des Eglises a précédé la Garde Noble, ib.
Nécessité qu'il y a eu de confier aux Laïcs la Garde des Eglises, 1 vol. 151
Comparaison entre la Garde des Fiefs & celle des Eglises, ibid, 158
Les Filles tomboient en Garde au temps de Charlemagne, ibid, 159
Raisons de cet usage, ib.
La Garde Noble privoit-elle un Pere de la Garde de la personne de son fils
mineur, héritier de son ayeul, ibid, 171
On distinguoit la Garde en Garde en droit, & Garde en fait, ibid, 173
Quelle différence y avoit-il entre la Garde Noble & la Garde Roturiere, 1 vol.
La Garde Noble étoit incessible, ibid, 387188
Voyez Tutele.

GARDE-Parc, ses fonctions, 1 vol. 466
Comment procédoit-il contre les Délinquants, ibid, 449
Voyez Chasse.

GERMAINS, serment que leurs jeunes Guerriers faisoient aux Généraux ou à
la Nation, 1 vol. 108
Effets divers de ce serment, ib. aux Notes, ib.

GLANVILLE, n'est point Auteur du Recueil qui porte son nom, 1 vol. aux
Notes, 570
Intitulé & division ce Recueil, 2 vol. 1&2
Peut être comparé au style de Gauret, ib. 3
A quoi se réduisoit la science du Barreau, du temps de Glanville, en Angleterre,
A fait rassembler les formules des procédures usitées depuis la Conquêteibid, 4
jusqu'à lui, 2 vol. 4
Le Compilateur ne s'est pas servi des termes, du témoignage, ni de l'autorité de
Justinien, ib.
Usage qu'on peut faire de sa Compilation, ib.
Comparaison de ce Livre avec celui de Littleton, ib.

GLEBE du Patronage, pouvoit consister en rente, 1 vol. 596

Page 507

GLOSSAIRES, usage qu'ils font des Auteurs Anglo-Normands, 1 vol. 704

GONTRAN, rigueur de ses Loix contre ceux qui chassent dans ses plaisirs, 1
vol. 447
Il se repent de cette rigueur, ib.
Donne lieu à l'usage des imprécations dans les Actes, ibid, 361
Son Edit confirmatif du second Concile de Mâcon, est un monument précieux
sur la distinction
des deux Puissances, 1 vol. 210

GONTRAN, fils de Clotaire I, pourquoi empoisonné par sa belle-mere, 1 vol.
467
GRANDS de l'Etat, quels ils étoient sous la premiere Race, 1 vol. 192

GRAUNTS, diverses explications de ce mot, 1 vol. 432

GUILLAUME le Conquérant érige des Francs-Aleux en Angleterre, 1 vol. 195
Il reprend la Justice civile que les Evêques avoient mal exercée sous ses
Prédécesseurs, ibid, 209
Il introduit en Angleterre le privilége d'être jugé par ses Pairs, ibid, 236
Son Gouvernement fut-il despotique, ib. 242
Il ne se détermine que par l'avis de personnes d'une capacité reconnue, ib. 243
Force de sa Marine, 1 vol. 425
On a attribué des excès à ce Prince à l'égard de la Chasse: ce qu'il en faut
croire, ib. 448
Dans quels Actes employoit-on sous son regne le françois ou le latin, 1 vol. aux
Notes, 514
Ses motifs, en conservant en Angleterre la formalité du Haro sans lui donner ce
nom, 2 vol. 126
Il attache à chaque crime une peine particuliere, 2 vol. 158
Il faut distinguer deux temps dans la Législation de ce Conquérant, 2 vol. 176
Il se fait rendre hommage par les Evêques, 1 vol. 117
Comment distribua-t-il les possessions des Anglois aux Normands, 2 vol. 185
Importance des fonctions du Maréchal sous ce Prince, 1 vol. 144
Il institue en Angleterre la féodalité, ib. 160 & 2 vol. 191
Il confond un droit établi par Edgar avec le Relief Normand, ib.
Loix qu'il donne sous le nom d'Edouard le Confesseur au commencement de
son regne, 2 vol. 76
Il donne les Comtés à titre héréditaire, ib. 186

Page 508

Il reconnoît des Francs-Aleux & les conserve, ibid, 187
Il substitue les Batailles ou Duels aux Ordales, ibid, 190
Loix écrites en Normand par son ordre, ib.
Il introduit en Angleterre les formalités usitées en France pour conférer la
Chevalerie, 2 vol. 191
Forme des Chartes sous son regne, ibid, 193
Formalités des Investitures entre ses Sujets, Laics, ib.
Ecoles pour la Langue françoise établies par ce Monarque, 2 vol. 194
Nobles commencent de son temps à prendre des surnoms & des armoiries, 2
vol. 194
En établissant un Primat il met ses Ministres & les Grands de ses Etats à l'abri
des
excommunications, ibid, 195
Est-ce ce Prince qui a institué la Jurée? ib.

H

HARO, son origine, 2 vol. 124
L'établissement du Haro valut à Raoul, qui n'étoit pas l'Inventeur de cette
formalité,
le titre de Législateur, 2 vol. 126
D'où Raoul prit-il l'idée du Haro, 2 vol. page 119
Le Hue & Cri des Anglois est le Haro Normand, 2 vol. 127
Comparaison de ces deux usages, ibid, 128

HAUTES-JUSTICES. Voyez Evêques, Seigneurs & Justice.

HENRI I, Roi d'Angleterre, réduit le relief à un taux légitime, 1 vol. 161
Il donne trop d'influence au peuple sur les affaires publiques, 1 vol. 243

HENRI II, Roi d'Angleterre, a connu les vrais principes de la Régale, 1 vol. 157

HÉRAUT d'Armes (cris du) avant & après les combats judiciaires, 2 vol.
151 & 156
HERGEATE, Heriet, Heriot, ce que c'est, 1 vol. 160
Nature de cet impôt, sa différence d'avec le relief, 2 vol. 120 & 121

HÉRITAGE, Enhéritance, usage de ces termes dans les Actes de vente, 1 vol.
Pourquoi la preuve par témoins des Héritages n'est-elle pas admise, 1 vol. 28

Page 509

HESNAULT, (M. le Président) a-t-il dû fixer le commencement de la716
Chevalerie d'Armes sous
la seconde Race, 1 vol. aux Notes, 130
Observations sur ce que ce Magistrat dit de l'origine de l'Office de Maréchal,
A mieux lu que l'Abbé Vély le premier Concile d'Orléans, ibid, auxib. 143
Notes, 157

HIDE, mesure de terre, 2 vol. 5

HINCMAR a-t-il blâmé le droit de Régale, 1 vol. 156
A quoi aboutit son ascendant sur l'esprit de Charles le Chauve, ib.

HISTORIENS; pourquoi ont-ils cru que le Maréchal n'avoit aucun rang
distingué dans les armées
dans le onzieme siecle, 1 vol. 144

HOMMAGE, pourquoi introduit, 1 vol. 101
Sa définition, ibid, 107
Forme de l'Hommage, ibid, 108
Distinction de l'Hommage d'avec la Féaulté & l'Investiture, ibid, 108
Antiquité de l'Hommage & son effet, ib. 109
Hommages des Ecclésiastiques, étoient rares sous la premiere Race, pourquoi,
Quand dû aux Seigneurs par leurs Vassaux, ibid, 114ib. 112
Quel Hommage doivent les Abbés, 114 & 115
Motifs de la différence que Littleton met entre la formule d'Hommage des Laïcs
& la
formule de celui des Ecclésiastiques, ibid, 1 vol. 117
Hommage des Femmes, en quelle forme, ib. 118
Hommage-lige, antérieur au douzieme siecle, ibid,
aux Notes, 119
Hommage du Mari & de la Femme, ib. 120
Forme de celui d'un Vassal qui releve de plusieurs Seigneurs, ib.
L'Hommage n'est dû que pour les tenures héréditaires, 1 vol. 122 & 125
Caracteres distinctifs de l'Hommage & de la Féaulté, ibid, 125
L'Hommage constitue le Fief sans en déterminer l'espece, ibid, 177
Force du lien que l'Hommage forme entre le Seigneur & le Vassal, ibid, 519
Voyez Désaveu.
L'Hommage n'est dû qu'une fois en la vie du Vassal, 1 vol. 224

Page 510

Hommage d'Ancêtres. Voyez Tenure.
Quels Fiefs peut-on tenir par cet Hommage, 1 vol. 226

HOMMES libres, leurs droits, 1 vol. 6
Soumis à la Jurisdiction des Comtes, ib. 10
Peine de l'Homme libre qui ne se présente pas au Ban, ib.
On accordoit le titre de Bénéficiers aux Hommes libres qui jouissoient d'un
nombre
de terres suffisantes pour composer un Fief de Chevalier, ibid, 176
Priviléges de l'Homme libre en Angleterre, avant la Conquête, 1 vol. 118
L'Homme libre s'appelloit Barbare, n'étoit pas noble, mais étoit capable de le
devenir, 1 vol. 193
Hommes loyaux, ou légaux. Voyez Jureurs.

HONNEURS, ce que c'étoit, 1 vol. 5
Quand il y en a eu d'héréditaires, ib. 2

HOTCHPOT. Voyez Etimologie.

HUE & Cri. Voyez Haro.

HUGUES Capet supprime la Charge de Comte de Paris, 1 vol. 143
Quelle compétence le Connétable avoit-il sous ce Prince, ibid, 144

HUNDRED, composé de cent Familles, sa police, 2 vol. 119
Seigneurages, ou Chefs des Hundreds, quel pouvoir avoient-ils sur ceux qui
faisoient
partie de leur Famille, 2 vol. 122 & 123
L'Hundred étoit exempt de toute imposition au moyen de certaines Redevances
qu'ils payoient après le décès des hommes de leur ressort, 2 vol. 122 & 123
On ne pouvoit passer d'un Hundred en un autre sans Certificat de bonnes
moeurs, ibid, 123

I

JACHERES, doit-on les fumer, 2 vol. 47

JAUGE. Voyez Mesures.

Page 511

IMMEUBLES, comment étoient saisis pour dettes, 1 vol. 354

IMPOT, fraudes des Receveurs des impôts, 1 vol. 425
N'étoient pas crus à leur parole au préjudice d'un homme libre, ib.

IMPRÉCATIONS, l'usage qu'on en faisoit dans les Actes, moins anciennes
qu'on ne l'a cru, 1 vol. 361

INCENDIAIRES, leur punition, 1 vol. 385

INDEMNITÉ, origine de ce droit, 1 vol. 215
Ce droit n'est point une invention si nouvelle qu'on l'a jusqu'ici pensé, 2 vol. 26

INDENTURE. Voyez Endenture & Fait.

INFÉODATIONS, ont multiplié les Nobles, 1 vol. 195

INFIRMITÉ, quand autorisoit de constituer Procureur, 1 vol. 499

INGÉNU, pouvoit-il devenir Noble, 1 vol. 193

INTERRUPTION des possessions, de trois sortes, 1 vol. 493

INTESTAT, l'abus qui faisoit succéder les Evêques aux meubles des intestats,
étoit né d'une
Loi très-équitable, 1 vol. 762

INTRUSION. Voyez Entrée.

INVESTITURE, 1 vol. 108, 109 & 110

INVESTITURE des Fiefs, comment se faisoit, 1 vol. 326

JOINTENANS, ce que c'est, 1 vol. 329 & 351
Comment possédoient leurs Fiefs, 1 vol. 63

JUGE, qualités & devoirs d'un bon Juge, 2 vol. 61
Leur discrétion & la fidélité qu'ils doivent au Roi, ibid, 62
Serment qu'ils prêtoient, ib.

JUGE Laïc, compétent du possessoire même en matiere spirituelle, 1 vol. 209

Page 512

JUGEMENT, différence entre l'erreur, le faux Jugement, & la défaute de droit,
1 vol. 570
Formalités propres à chacunes de ces voies établies pour réformer les
Jugemens, ib. 571

JUIFS, commerce qu'ils faisoient avec les Evêques, 1 vol. 425

JUREURS, leurs fonctions dans les Assises, 1 vol. 435 & suiv.
Combien devoient avoir de revenu pour être admis à prêter serment en Justice,
Jureurs, n'étoient pas obligés d'attester le fait tel qu'une des partiesib. 529
l'articuloit, 1 vol. 308
Forme de leur serment, ib.
Comment s'opposoit-on à leur serment, 585
Convaincus de faux serment, quelle étoit leur punition, ibid, & 2 vol. 71
Devoirs des Jureurs, 2 vol. 65, 66 & suiv.
Voyez Record.

JURISDICTION des Evêques & des Seigneurs. Voyez Evêques & Seigneurs,
Justice, Echiquier, Cour, &c.

JUSSIONS. Voyez Préceptions.

JUSTICE des Seigneurs sous les Ducs de Normandie, n'avoit pour objet que les
difficultés qui
s'élevoient au sujet des services qui leur étoient dûs, 1 vol. 104
Justice des Barons, sa compétence dans le quatorzieme siecle, 2 vol. 460
Justice (droit de rendre la) ne s'exerce qu'au nom du Duc durant le regne de
Raoul &
de ses successeurs, 1 vol. 228
Ce droit marchoit-il d'un pas égal avec la puissance militaire, 2 vol. 163
Ce mot Justice signifie quelquefois redevance, condamnation, amende, 2 vol.
Les Evêques & les Seigneurs Laïcs n'avoient qu'une Justice économique sur172
leurs
hommes sous les deux premieres Races, ib. & suiv.

K

KENT, Privilége de cette Province, 1 vol. 340

Page 513

L

LABOURAGE, regles pour fumer ou marner les terres, 2 vol. 47
Précautions pour la conservation des bestiaux propres au Labourage, ib. 48
Quelles qualités doivent avoir ceux qui ont soin des bêtes destinées au labour
des terres, 2 vol. 50
Avis aux moisonneurs sur la maniere de scier les grains, 2 vol. 55
Moyens pour mettre à profit les pailles, ib. 56
Fraudes auxquelles le Laboureur doit veiller, ib.
Voyez Boeufs, Moutons, Fumier, &c.

LABOUREUR, son état honorable en Angleterre, 1 vol. 180 & suiv.

LANGUEUR, ou maladie, étoit une excuse valable pour ne pas se présenter en
Jugement, 1 vol. 135
Voyez Infirmité.
Deux sortes de Langueurs ou maladies peuvent valoir d'exoine, 2 vol. 7

LARDINIERE, Seigneurs de ce Fief ont le Droit de Jauge sur tous les Jaugeurs
de Normandie, 1 vol. 21

LECTURE des Contrats de vente en Normandie; à quelle formalité a-t-elle été
substituée, 1 vol. 89

LELABOUREUR s'est trompé en disant que le Chevalier mineur étoit exempt
de la garde,
1 vol. aux Notes, 132

LESSEUR. Voyez Cédant.

LETTRES de Naturalité; ce qu'elles contenoient, 1 vol. 276
Lettres de Clameur de Loi apparente; leur conformité avec le Bref Præcipe
quod reddat, 2 vol. 5
Lettre d'Etat; dans quel Bréf Anglois en trouve-t-on le modele. Voyez Bref.

LEUDES sans Bénéfices se recommandoient aux Ducs pour avoir de l'emploi
dans les troupes,
1 vol. aux Notes, 134

Page 514

Pourvus de dignités Ecclésiastiques par Charles Martel, ib. 135
Quand nos Rois les admettoient-ils à leur suite, ib. 162

LIBERTÉ; dans quel cas, & par quels moyens le Villain la recouvroit, 1 vol.
Liberté; Procédure requise pour constater sa Liberté, 2 vol. 9271 & 283

LIGEANCE, combien de sortes, 1 vol. 276

LIGNE; les biens de la Ligne paternelle ne passent point à la Ligne maternelle,
& vice versa, 1 vol. 16
Au défaut de parens de l'une de ces Lignes, le Seigneur succede au Fief, ib.
La préférence de la Ligne paternelle sur la maternelle, quant aux acquêts, d'où
tire-t-elle son origine? 1 vol. 17
Quand à commencé la distinction des Lignes à l'égard des successions, ib.

LITTLETON, sens dans lequel il attribue aux Bourgeois le droit d'assister aux
Parlemens, 1 vol. 243
Pourquoi n'a-t-il parlé que du Retrait féodal, 1 vol. 256
En quoi ses Institutes different-elles du Recueil connu sous le nom de
Glanville, 2 vol. 4
Pourquoi ne donne-t-il pas comme Loi la Coutume qui exclut les bâtards des
successions, ib. 467 & 468

LIVERIE DE SEISIN. Voyez Prise de Possession.

LIVRE, différence entre la Livre Normande & Angloise au temps des
Croisades, 2 vol. 22

LIVRÉE; cent livres de terre sont-elles la même chose que cent Livrées de
terre, 1 vol. 236

LOTS. Voyez Freres, Soeurs, Partage, &c.
Lots faits par le sort, 1 vol. 322
Faits verbalement, 4 ib. 326

LOI Salique, en quoi elle differe de la Loi Ripuaire, en fait de successions, 1
vol. 17
Contient l'origine de la prescription d'an & jour, ib. 489
Combien d'ordres de personnes admet-elle, 1 vol. 192
Comment gageoit-on la Loi, & quel étoit l'effet de cette Procédure, ib. 586

Page 515

Ecoles pour l'étude des Loix sous les deux premieres Races, ib. 601
Loix Angloises, difficulté de les rassembler du temps de Glanville, 2 vol. 3
Loi apparente. Voyez Lettres.

M

MABILLON cite des Chartes, du temps de Pepin & de Charlemagne, où il n'y a
point
d'imprécations, 1 vol. 361

MAIN de Justice, quel est le premier de nos Rois qui l'ait portée, 1 vol. aux
Notes, 110
De quoi est-elle le symbole, ib.

MAJORITÉ des enfans mâles de nos Rois acquise dès le berceau sous la
premiere Race, 1 vol. page 161
Majorité pour la Couronne, & celle requise pour les Fiefs ont eu des motifs &
des
regles differentes, ib. 162

MAJORITÉS; on en reconnoissoit deux, 1 vol. 334

MAIRE du Palais; ses fonctions, 1 vol. 68

MALADIE. Voyez Exoine & Langueur.

MANOIR, en quoi il consistoit, 1 vol. 252
On y faisoit les principales sommations au vassal, ib. 317
Pourquoi appartenoit-il à l'aînée des filles, ib. 318

MARC, valeur de cette monnoie en Angleterre soixante ans après la Conquête,
ib. 586
MARCHAND, Statut Marchand; ce que c'est, 1 vol. 364
Marchand, quand les associations entre Marchands se sont introduites en
Normandie
& en Angleterre, ib. 423
Combien ces associations ont contribué aux progrès du Commerce, ib. 424
Réglemens pour les Marchands, ib.

Page 516

MARCHANDISES (especes des) qu'on exposoit aux Marchés sous les deux
premieres Races,
1 vol. 424

MARCHÉ, violement du droit de Marché; comment appellé, 1 vol. 314
A quelle distance les Marchés devoient-ils être éloignés entr'eux, 2 vol. 140

MARCULPHE, ses Formules ne contiennent aucun modele d'Actes par
lesquels nos Rois ayent
confié à des Laïcs la garde des Eglises, 1 vol. 153
Preuves tirées de Marculphe en faveur de la Régale, ib.
Différences qu'il y a entre les Formules comprises dans les deux Livres de cet
Ecrivain, ib.
Pourquoi n'insere-t-il point d'anathêmes dans ses Formules du premier Livre,
Rapport qu'il y a entre ses Formules & celles de Glanville, 2 vol. 15ib. 361

MARÉCHAL; antiquité de cet Office, 1 vol. 142
La Jurisdiction, ib. 143
Quand ce nom a-t-il été admis chez les Anglois, ib.
Pourquoi a-t-on cru que ce grade Militaire étoit postérieur au 11e siecle, 1 vol.
144
MARÉCHAL des Seigneurs (fonctions du) 1 vol. 144

MARIAGE, combien de sortes de dons faits aux filles pour leur Mariage, 1 vol.
Mariage ou dot des filles de Rois, ib. 15839
Mariages clandestins de tout temps réprouvés, 1 vol. 59
Mariage fait par le Gardien Noble; s'il est cassé, donne-t-il droit au vassal
mineur de
se marier sans le consentement de son Seigneur, 1 vol. 164
Si le mineur devient veuf avant sa majorité, doit-il, en se remariant, un nouveau
droit de
Mariage à son Seigneur, ib. 164
Regles que le Seigneur doit suivre pour marier le mineur dont il a la garde,
Le Mariage secret est bien différent des Mariages clandestins, ib. 466ib. 168
Mariage (franc-mariage) est-il sujet à rapport, 1 vol. 341
Dans quels degrés pouvoit-on contracter Mariage en Angleterre, ib. 345

MARI ne pouvoit rien donner de ses Immeubles à sa femme, 1 vol. 246
Peut-il faire lots pour sa femme, ib.

Page 517

Étoit obligé de châtier sa femme, ib. 333
Un Mari fut exposé à être puni comme homicide, parce que sa femme, à qui il
avoit donné
un soufflet, se laissa mourir de faim, ib.
Le Mari pouvoit-il exercer quelques droits sur les biens de sa femme après le
divorce, 1 vol. 594
Etendue de ses droits sur les biens de sa femme, ib. 695

MARKETA, quel étoit ce Droit, aux Notes, 1 Vol. 332

MEHAING; quand un homme étoit-il réputé mehaigné, 1 vol. 568
Poursuite du Mehaing, ib.

MESURES, nos premiers Rois avoient d'abord établi une seule Mesure par-tout
le Royaume, 2 vol. 20
Variété des Mesures dans le 9e siecle, ib.
Police pour les Mesures chez les Anglo-Normands, ib.
Mesures particulieres des Seigneurs exemptes de la vérification des Jaugeurs
Royaux, 2 vol. 21
Continence du Boisseau Anglois dans le 13e siecle, ib. 22
Variations des Mesures durant les Croisades, ib.

MÉTAYERS; origine de ce mot, 1 vol. 5

MINEUR, peut-il ester en Jugement, ib. 472
Trois moyens qu'il a de recouvrer ses fonds usurpés, ib. 544

MISE, joindre sa mise; explication de ces expressions, 1 vol. 544

MISSI DOMINICI, leurs pouvoirs à l'égard des Comtes, 1 vol. 6

MOINES, faisoient ratifier à chaque regne les Actes de leur Fondation, 1 vol.
Ces Actes ne s'appelloient que des Priviléges, ib. 206205
Préféroient les Epreuves au Combat judiciaire pour la décision de leurs Procès,
Motifs de leur répugnance pour le Combat, aux Notes, ib.ib. 267
Ne peuvent plaider personnellement, 1 vol. 277
Morts civilement, ib.
Ne prêtoient jamais serment, ib. 308
Donnoient à ferme plus volontiers que d'autres, ib. 389
Pourquoi ont-ils attribué à Guillaume le Conquérant des rigueurs au sujet de la

Page 518

chasse auxquelles
ce Prince ne s'est jamais porté, 1 vol. 448
Pourquoi la chasse leur étoit-elle permise, ib. 447

MONTESQUIEU, son systême sur les Fiefs, 1 vol. 3
Erreur de cet Auteur à l'égard des pouvoirs des Commissaires du Roi, 1 vol.
aux Notes, 6
Examen de l'interprétation qu'il donne au Traité d'Andely entre Gontran &
Childebert, ib. 7
Erreur de ce Magistrat à l'égard du Capitulaire 30 du L. 3, Collect. d'Ansegise,
1 vol. 8
Cet Auteur se trompe à l'égard de la succession au Comté de Toulouse, ib. 27
A cru que la Coutume de marier les filles avant l'âge de puberté étoit
particuliere aux Anglois,
1 vol. 56
Réfutation du systême de cet Auteur sur les Tuteles & les Baillies, ib. 68
Si l'on confond les Fiefs & les Bénéfices, comme le fait M. de Montesquieu, le
Livre
des Fiefs est inintelligible, ib. 77
A-t-il eu raison de dire que la tradition des Fiefs par le Sceptre tenoit lieu
d'hommage, 1 vol. 101
Réflexion sur la méthode qu'a suivie M. de Montesquieu dans la discussion des
Fiefs, 1 vol. 113
M. de Montesquieu s'est trompé en disant que nos Rois auroient dérogé à leur
magnanimité
en marchant à la tête des troupes du Clergé, ib. 136
Il a mal-à-propos attribué l'exclusion des enfans de Clodomir, Roi d'Orléans, à
leur
incapacité de se présenter aux Assemblées de la Nation, vu leur enfance, ib. 162
Son opinion à l'égard d'une double administration pour les mineurs tombés en
garde, contredit
la Jurisprudence adoptée sous Saint Louis, ib. 186
A-t-il raison lorsqu'il dit qu'à la fin de la deuxieme Race les Laboureurs étoient
Serfs, 1 vol. 195
Ce qu'il dit du Duel part-il de la meilleure source, ib. 265
N'a connu ni la nature ni les effets des Préceptions, 2 vol. 10
Réfutation de son sentiment sur les Justices territoriales des Eglises & des
Seigneurs Laïcs, ib. 161
Il se trompe en critiquant Baluse, 2 vol. aux Notes, 12

Page 519

En quoi Ducange lui est-il préférable pour connoître l'esprit de nos anciennes
Loix, ib. 16

MORT D'ANCÊTRES. Voyez Bref.

MORGANGEBA est le Paraphernal Normand, 1 vol. aux Notes, 57
Voyez Paraphernal.

MORT-GAGE, sa définition, 1 vol. 399
Combien de sortes, ib. 401

MOULINS, police des Moulins, 1 vol. 311

MOUTONS, devoir de ceux qui sont préposés à leur garde, 2 vol. 51
Quand doit-on les tondre, ib. 52

MULIER; à qui donnoit-on ce nom, 1 vol. 469

N

NAMPS, nom générique qui comprend les avers & les châtels, 1 vol. 529
Où déposoit-on les Namps, ib. 295

NIEF; ce que c'est, 1 vol. 263
Deshonorée par son Seigneur, peut-elle se plaindre, ib. 267

NOBLESSE, comment s'acquéroit sous la premiere Race, 1 vol. 193
Ne dépendoit que de la volonté du Roi, ib. 195

NORMANDIE, origine de l'art. 459 de la Coutume réformée de cette Province,
1 vol. 81
Pourquoi cette Coutume n'exige-t-elle pas de publication des Contrats
d'échange, ib. 82
Comment les regles qu'on y suit pour la majorité se sont-elles établies, 1 vol.
D'où est née la Jurisprudence de cette Province qui n'admet point la163
déception d'outre moitié
dans les Baux à fieffe, ib. 411
Origine de l'usage par lequel en Normandie le débiteur de la rente peut en
décharger son fonds
quand elle passe à un étranger, ib. 415

Page 520

NOTAIRES; il y en avoit pour dresser les Actes dans les Cours Ecclésiastiques
&
Civiles sous Charlemagne, 1 vol. 394
Enfans des Ecclésiastiques ne pouvoient être Notaires, ib.
Comment étoient-ils punis pour crime de faux, ib.

O

OBLIGATIONS, personnes qui ne pouvoient s'obliger, 1 vol. 502
Obligations dont l'objet est impossible ou deshonnête, sont nulles, ib.

OECONOMES des Eglises; leur tyrannie sur les Evêques mêmes, 1 vol. 151
Abus qu'ils font des revenus des Eglises, ib.

OPPOSITIONS; en combien de manieres s'opposoit-on au Droit d'Entrée, 1
vol. 494
Dans quel temps l'assigné devoit-il s'opposer aux Jugemens rendus pendant son
absence, 1 vol. 506

ORDALES; cérémonies établies pour ces épreuves, 2 vol. 456

ORDALIE étoit inconnue en Normandie avant la réunion de l'Angleterre à cette
Province,
1 vol. 222 & 267

ORDINAIRE; d'où ce nom a-t-il été donné à la Jurisdiction des Evêques, 1 vol.
596
OST, en quoi differe du Ban, 1 vol. 132
La conduite de l'Ost n'étoit point affectée à un Officier particulier sous
Guillaume le Conquérant, 1 vol. 144

P

PAILLE, son usage dans les Investitures, 1 vol. 326
Voyez Labourage.

PAIX (la) des Huissiers, son origine, 1 vol. 265

Page 521

PAIR, Priviléges d'être jugé par ses Pairs, introduit en Angleterre par Guillaume
le Conquérant, 1 vol. 236
Voyez Parlement.
Conjectures sur le nombre de 12 auquel les Pairs du Royaume ont été réduits, 1
vol. 323

PARAGE a varié selon que la prohibition de se marier en certains degrés a
varié, 1 vol. 212
Parage entre le pere & la fille par le franc-mariage, 1 vol. 42

PARAPHERNAL, d'où vient ce droit, 1 vol. 57
Sa définition, 2 vol. 73
Voyez MORGANGEBA.

PARC, signification de ce mot, 1 vol. 446
Quand en usage en Angleterre, ib.

PARCENIERES, combien de sortes, 1 vol. 315
Peuvent choisir une amie pour faire leurs partages, ib.
Si l'une d'elles trouble la possession de ses co-partageantes, que doivent-elles
faire, ib. 323

PARENS, étoient cautions les uns des autres, 1 vol. 342

PARJURE, sa définition, 2 vol. 64

PARLEMENT; personnes qui composoient ce Tribunal sous les Ducs de
Normandie, 1 vol. 240
Prélats, Princes, Chefs de Justice, y avoient seuls entrée, ibid, 241
Pourquoi appellé Cour des Pairs, ib.
Combien de fois tenoit-on de Parlements chaque année, 1 vol. 242
On y comptoit de l'emploi des impôts sous Guillaume le Conquérant, ibid, 243
Les Parlements différoient-ils des Assemblées générales, ibid, 584

PARSON; pourquoi les Curés ainsi appellés, 1 vol. 674

PARTAGE; le partage du Royaume fut-il égal entre les enfans de Clovis, 1 vol.
Comment se fit-il entre les enfans de Clotaire I. 1 vol. page 1918
Deux manieres de procéder au partage sous nos premiers Rois, 1 vol. 320

Page 522

PATERNEL, (l'héritier) du côté paternel, préfere ceux du côté maternel en la
succession aux acquêts, 1 vol. 15

PATRONAGE, Procédure sur le Bref de Patronage, 1 vol. 309
Causes du droit de Patronage, ib.
Quand confondu avec les Advoueries, 1 vol. 310
Cas où l'on ne pouvoit recourir à l'Assise pour se maintenir au droit de
Patronage, 1 vol. 558
Patronages, étoient-ils partables, 1 vol. 655

PATRONS; avis des Patrons requis pour tout ce qui concerne les Eglises qu'ils
ont
fondées, 1 vol. 596

PATURAGE. Voyez Communauté.

PERCHE, étendue de cette Mesure, 1 vol. 236

PERE, pouvoit donner une portion de son Fief en faveur de mariage sans congé
du Seigneur, 1 vol. 39
Consentement du Pere requis pour valider le Douaire de la femme de son fils
mineur, 1 vol. 64

PERMUTATIONS des Bénéfices Ecclésiastiques, ce qu'on doit en penser, 1
vol. 675

PÉTITIONS, usage de cette expression, 1 vol. 98

PLACITÉS, de combien de sortes, 1 vol. 583
Les Plaids du Comte n'étoient pas spécialement les Placités des hommes libres,
2 vol. 165
Voyez Parlemens & Aire.

PLAIDER; étoit-on obligé de plaider sa Cause sous les deux premieres Races,
1 vol. 73

PLAIDEUR, qui ne veut ni appeller du Jugement ni s'y soumettre; comment
puni, 1 vol. 236
Voyez Défenseurs.
Plaideur, ses fonctions, ibid, 85

Page 523

PLAIDOYERS en françois sous Guillaume le Conquérant, 1 vol. 514

PLAIDS, ce que c'étoit, 1 vol. 30

POOTE (Gens de) 1 vol. 252

POSSESSION, le fait endent, où les Actes dentelés suffisoient pour reprendre
une
possession perdue, 1 vol. 79
La prise de possession est-elle requise pour les tenures à termes d'ans, 1 vol. 79
Comment se faisoit la prise de possession, ib. 79 & 100
Prise de possession d'un fonds en une Ville d'un Comté suffit pour transmettre
la jouissance
des autres fonds vendus par un même Contrat s'ils sont situés dans le même
Comté, 1 vol. 80
Possession requise pour avoir le droit de faire délaissement, ibid, 514
A qui appartient le droit d'envoi en possession, 1 vol. 414

POURPRESTURE. Voyez Entrée.

PRÉCEPTES; qu'est-ce que ce nom désigne ordinairement dans nos anciennes
Loix, 2 vol. 14

PRÉCEPTIONS, quelle idée nous en donne Grégoire de Tours, 2 vol. 10
Etoient sujettes à la vérification des Juges, 2 vol. 11
Conditions requises pour qu'elles eussent leur effet, 2 vol. 13
Qu'est-ce qui a empêché jusqu'ici d'appercevoir la ressemblance qu'il y a entre
les Préceptions
& les Lettres Royaux, 2 vol. 14
Divers noms donnés aux Préceptions, ib.
Les Rois donnent des Préceptions pour l'élection des Evêques, 2 vol. 10

PRESCRIPTION, quelle étoit requise pour fonder une Coutume, 1 vol. 250
Il n'y a point de prescription contre le Roi, ibid, 258
D'où est dérivé cette maxime, qu'il n'y a point de prescription entre cohéritiers,
Prescription d'an & jour, son origine, 1 vol. 489ibid, 328
Origine de la quadragénaire, ibid, 491

PRESENTEMENT pour Présentation.
Formule du Bref de derniere Présentation, 1 vol. 309

Page 524

Voyez Bref & Patronage.

PREVOSTÉ, origine du service de Prevôté, 1 vol. 5

PREVOST d'une Seigneurie, en quoi consistoit son Office, 2 vol. 45
Office du Prévôt, en quoi il consistoit dans les Seigneuries particulieres, 2 vol.
46
PREUVE. Voyez Combat.
Nul n'est tenu d'attendre la preuve de son héritage par Témoins, 1. vol. page
Danger de la preuve par deux Témoins dans les Procédures criminelles. 716
V. Question.

PRISE de possession essentielle pour la validité des dons, 1 vol. 356
Comment se faisoit, ib. 378
Formalités prescrites par les Capitulaires pour reprendre une possession perdue,
ibid, 551
PRISON, excuse ou exoine pour cause de prison, étoit valable, 1 vol.
Quand un Accusé meurt en prison par la négligence ou la conduite trop499
dure du Concierge,
celui-ci est réputé homicide, 1 vol. 767

PRIVITIE; correspondance immédiate qui est entre deux personnes, 1 vol.
En combien de cas cette liaison, cette correspondance a-t-elle lieu518 & 519
selon la Loi, ib. 526

PROCÉDURES, inconvéniens des Loix criminelles Françoises pour
l'instruction des Crimes, 1 vol. 502
Il semble que les Anglois ont évité ces inconvéniens, ibid, 504
Anciennes manieres de procéder civilement dans les affaires personnelles ou
réelles en
Normandie & en Angleterre, ibid, 528
Procédures que l'on faisoit en conséquence des Brefs Anglo-Normands,
semblables à celles
prescrites par les Capitulaires de nos Rois, 2 vol. 9
Procédures sur un droit de Présentation litigieux, 1 vol. 596 & suiv.
Où se portoit la contestation sur ce droit, ib.

PUPILLES, anciennement sous la Garde du Roi, 1 vol. 185

PURCHASE, signification de ce mot, 1 vol. 31

Page 525

Q

QUARTIER, pesoit huit livres d'eau, 2 vol. 8

QUERELLES, quel sens a ce mot dans les Capitulaires & dans les Coutumes
Anglo-Normandes,
1 vol. 576

QUESTION, argumens contre l'usage de la Question dans les Procédures
criminelles, 1 vol. 503
Exemple d'un Criminel qui avoit imputé à un Chevalier un crime de lèze-
Majesté pour abreger
les douleurs de la Question, ibid, 504
Les Anglois paroissent avoir évité l'inconvénient qui résulte de la Question, 1
vol. 504

R

RACE; sous la premiere Race & au commencement de la seconde, les
Seigneurs ne donnoient
des Fiefs qu'à des personnes Nobles & qui avoient des Emplois militaires, 1
vol. 37

RAOUL successeur de Charles le Simple, en quel état étoit l'autorité Royale
sous ce Prince, 1 vol. 121
Raoul, premier Duc de Normandie, ses ménagemens pour les Evêques, 1 vol.
Il rétablit en Normandie la subordination, ibid, 121117
Il publie un Edit pour engager les anciens Habitans de son Duché à venir
reprendre
leurs possessions, ibid, 177
Sévérité des peines qu'il établit contre les vols, ib.
Où prit-il l'idée du Haro, 2 vol. 119
A qui dût-il la suspension d'Anneaux d'or aux arbres sur les chemins, 2 vol. 125
Il conserve les Francs-aleux, 1 vol. 197 & 198
Il fortifie les Places maritimes, 1 vol. 425

RAPIN de Thoiras contredit par Polydore Vergile sur l'antiquité du droit qu'ont
les Anglois
d'être jugés par leurs Pairs, 1 vol. 236

Page 526

Son erreur sur le sens de ces termes: mort d'Ancêtre.
Voyez Bref de mort d'Ancêtres.

RAPORT entre Cohéritiers, est une Loi de Bourgage, 1 vol. 244

RAPT, peine de ce crime, 1 vol. 568

RECORD du Douaire, 1 vol. 60
Record. Voyez Cour.
Quand se pratiquoit le Record, 1 vol. 223
Différence entre le Record fait en présence du Roi & celui fait en présence des
Juges seulement, ib.
N'avoit-il pas lieu dans les matieres sujettes à discussion, ib. 16
Modele d'un Record, 1 vol. 230
On recordoit les Transactions; mais on ne pouvoit les faire réformer par la voie
de l'apel, 1 vol. 574
Record des Procès-verbaux des Jureurs, 1 vol. 585, & 2 vol. 67

RECOUSSE. Voyez Dessaisine & Bref.
Effets de la Recousse, 1 vol. 622

REDEVANCES anciennes des Fiefs, 1 vol. page 190

RÉGALE, son origine, ses révolutions, ses effets, 1 vol. 194 & suiv.
Tradition constante depuis Clovis jusqu'à Guillaume le Conquérant en faveur
du droit de
Régale, ibid, 157
Henry II, Roi d'Angleterre, rappelle la Régale au véritable esprit de son
institution, ibid, 157
Henry I. abolit-il la Régale, ib. 227
& 2 vol. 232 & 233

RÉGENT du Royaume, son autorité, 1 vol. 68

REINE, de quels biens pouvoient-elles disposer à perpétuité, 1 vol. 7

RELÉAS. Voyez Délais ou Délaissement.

RELIEFS, son origine, ses progrès, sa fixation en Angleterre, 1 vol. 161
Taux du Relief, ibid, 169 & suiv.

Page 527

Relief, quel Relief paye le Socage, 1 vol. 189
Faute de payer le Relief, le Seigneur se saisit du Fief, ib.
Différence qu'il y a entre le Relief & l'Hergeate ou Heriet. Voyez Hergeate.

REMAINDER, en quoi differe-t-il de la réversion, 1 vol. 683

REMITTER. Voyez Restitution.

RENONCIATION a une succession, sa forme, 1 vol. 342

RENTE seche, répond à nos Rentes purement hypotéques, 1 vol. 626
Rente-service, sa nature; 1 vol. 183
Combien de sortes de Rentes, ibid, 291
Pour quelles Rentes pouvoit-on saisir les fonds, 1 vol. 292 & suiv.
On étoit dessaisi des Rentes par quatre moyens, ibid, 312 & 313
Qui peut imposer des Rentes sur des fonds, ibid, 413

REPLEVINE. Voyez Dessaisine.

RÉPONDANT. Voyez Curateur.
Cas où on ne peut plaider que par un Répondant, 1 vol. 273 & suiv.
Les Moines, les Excommuniés étoient dans ce cas, 1 vol. 277 & 278

REPROCHES. Voyez Saons.

RÉSIGNATION des Bénéfices Ecclésiastiques, d'où tire-t-elle son origine, 1
vol. 94
& aux Notes, même page.

RESTITUTION, dans quel cas a lieu, 684 & suiv.
La Femme a-t-elle le bénéfice de la Restitution contre une Transaction faite par
son Mari, 1 vol. 693

RETRAIT, le Lignager n'existoit ni en France ni en Normandie du temps de
Guillaume le Conquérant,
1 vol. 256
Les motifs de ce droit se trouvent dans les Loix d'Ecosse, ib.
Comment le Retrait a-t-il passé des Bourgs aux Seigneurs, ibid, 257
Formalités du Retrait, ibid, 257

Page 528

RÉVERSION & Remainder; différence de ces deux mots, 1 vol. 683

ROBERIE. Voyez Vol.

ROMAIN, Commensal du Roi, quel étoit son rang dans l'Etat, 1 vol. 192
Romain possesseur, avoit-il les priviléges des hommes libres, 1 vol. 193

ROUILLÉ. Les Réformateurs de la Coutume de Normandie auroient dû
prendre plutôt
pour guide les Traités Anglo-Normands que les Notes de cet Auteur, 2 vol. 18
Voyez Coutumier.

ROI. Voyez Droits du Roi, Domaine.
Nos Rois changeoient quelquefois les Terres fiscales en Aleux, 1 vol. 192
Peuvent restreindre les fondations des Monasteres, selon que les nécessités
publiques l'exigent, ibid, 206
Ont seuls droit de donner en franche-aumône, ibid, 207
Ont droit de veiller sur les moeurs des Moines, ibid, 205
Les fils de nos premiers Rois jouissoient de leurs Appanages à titre de
Souveraineté, &
ils portoient le nom de Roi, ibid, 212
Nos Rois modifioient à leur gré les possessions des Evêques dont on leur
demandoit la
confirmation, 1 vol. 215
Cour du Roi, faisoit seule les Loix, 1 vol. 231
Le Roi choisit les Commissaires qu'il députe en chaque Province pour l'élection
des
Centeniers & des Echevins, ibid, 241
Effet des Préceptions Royales. Voyez Préceptions.
Précautions qu'un Roi doit prendre en choisissant des Juges, 2 vol. 61
Nos Rois recevoient ordinairement le serment de fidélité des Leudes, 1 vol. 111
Ils envoyoient quelquefois des Commissaires pour recevoir le serment, ib.
Etoient majeurs dès le Berceau sous la premiere Race, 1 vol. page 161
Cas où les Lettres d'abolition que les Rois accordoient n'empêchoient pas la
confiscation des Biens du coupable, ibid, 416
Sur quoi est fondé le droit que nos Rois ont sur les Fiefs des Mineurs qui en
possedent
un relevant de la Couronne, ibid, 514
Ordre observé dans leurs Cours de Justice, ibid, 584

Page 529

Nos Rois n'ont jamais tiré du fond de leur naturel des usages tyranniques, 2 vol.
Voyez Domaines. 13

S

SAONS. Ce terme n'a pas la même signification que celui de Reproches, 1 vol.
aux Notes, 498

SCEAU, quels signes tenoient anciennement lieu de Sceau, 1 vol. 236
Punition de ceux qui les faussoient, ibid, 440
De quel temps datte la nécessité de sceller les Chartes, ibid, 441

SCEPTRE, ce qu'il désigne, 1 vol. aux Notes, 110
Différence entre l'Investiture par le Sceptre, & l'Investiture par la Verge,
ibid, 111
SEIGNEURS, donnent en Fiefs des droits incorporels, 1 vol. 29
Ils copient en tout le Souverain, ibid, 114
Ils obligent leurs Vassaux à porter les armes contre le Roi, ib.
Bizarrerie de leurs droits sur les Filles de leurs Vassaux qui se marient, 1 vol.
Ils fixent dans leurs Seigneuries la majorité selon la rareté ou l'abondance159
des hommes
de leur ressort, 1 vol. 163
Quel est le vrai Seigneur, ibid, 532
Pouvoient-ils renoncer à la directité, ibid, 532
Le Seigneur devoit-il acquittement ou garantie à son Vassal pour la Tenure en
Franche-aumône, ibid, 606
Les Seigneurs n'ont pu jouir du droit d'Amortissement que par usurpation, 1 vol.
Peine qu'encourent les Seigneurs qui refusent au Vassal la protection qu'ils215
lui doivent, ibid, 217
Ils cessent d'être garans en renonçant à la Seigneurie, ibid, 219
En quel Tribunal cette renonciation doit-elle être faite pour que le Seigneur soit
délié
de ses obligations envers son Vassal, 1 vol. 222
Seigneurs Ecclésiastiques ne peuvent renoncer à la Seigneurie; pourquoi, ib.
Différence entre le Seigneur qui recouvre une Seigneurie par droit & celui qui
n'en jouit
qu'en vertu d'un transport, ib. 225
Seigneur qui refuse l'hommage qui lui est offert ne peut saisir le Fief, 1 vol. 226
Il a droit de reclamer les biens acquis par son villain, ib. 255

Page 530

Procédure qu'il devoit faire pour révendiquer son villain qui s'étoit réfugié en
une autre Seigneurie, ib. 263
Seigneur qui vouloit combattre son vassal devoit lui remettre son hommage,
Affranchissoit-il son villain quand il avoit répondu à l'Action que ceib. 264
dernier avoit intentée
contre lui, ib. 269
Ne peut outrager son villain jusqu'à le méhaigner, 1 vol. 271
Divers moyens par lesquels il affranchissoit ses villains, 1 vol. 284
Ses droits sur les biens de son vassal qui avoit été condamné à une peine
capitale, ou qui étoit
décédé sans postérité, ib. 416
Que devoit-il prouver en reclamant son villain, ib. 608
Ne pouvoit transporter les services militaires de ses vassaux à un autre
Seigneur, ib. 614

SEIGNEURAGES. Voyez Hundreds.

SENÉCHAL (grand) ses pouvoirs, 1 vol. 240
Senéchal des Seigneurs; ses fonctions, 1 vol. 101, 2 vol. 34 & suiv.
Les Senéchaux, tenoient les comptes des autres Officiers, ib. 60

SERF, ses obligations, 1 vol. 193
Les Laboureurs étoient-ils tous Serfs à la fin de la deuxieme Race, 1 vol. 195
Voyez Villain.

SERGENTERIE (grande) ses priviléges & ses charges, 1 vol. 227 & 228
Combien d'especes de Sergenterie, & diversité de leurs fonctions, ib.
Quel relief doit la grande Sergenterie, ib. 229
Où les tenans par grande Sergenterie doivent-ils faire leur service, ib.
Petite Sergenterie. Voyez Tenure.

SERGENS, leurs devoirs sous la premiere Race, 1 vol. 5
Leurs fonctions dans les manoirs des Seigneurs, 2 vol. 34

SERMENS des combattans, 1 vol. 155 & 266
Trois sortes de Sermens, 2 vol. 64.
Devoirs de ceux qui prêtent Serment. Voyez Jureurs, Combats & Témoins.
Les Moines prêtoient-ils Serment. Voyez Moines.

Page 531

SERVICE; tenure par Divin Service. Voyez Tenure.
Service Militaire dû par un Fief indivisible, 1 vol. 317
Un Seigneur ne pouvoit transporter à un autre Seigneur les Services militaires
de son vassal, ib. 614.
Quand les Feudataires ont-ils pu s'acquitter par d'autres de leurs Services
militaires,
1 vol. 37

SEXTIER, continence de cette mesure, 2 vol. 8

SKÉNÉE a-t-il bien défini le droit appellé Marcheta, 1 vol. 332

SOCAGE, distinction entre le Socage & l'Escuage, entre les Fiefs de Chevalier
& le Socage, 1 vol. 181 & 182
Garde en Socage. Voyez Tutele & Tenure.

SOEURS, leurs droits entr'elles sur un Fief, 1 vol. 317
Voyez Filles.

SORT en usage, en quelle occasion, 1 vol. 322

SPELMAN a-t-il raison d'attribuer aux Saxons l'établissement de l'Escuage, 2
vol. aux Notes, 192

STERLING, son poids, 1 vol. 310

SUCCESSION aux Acquêts, comment réglée par les Loix Anglo-Normandes,
ib. 1 vol. 12
L'abus d'admettre en concurrence les consanguins & les utérins pour succéder
aux Acquêts
est-il ancien, ib. 13
Succession aux Acquêts du fils dévolue à l'oncle au préjudice du pere, ib.
Succession aux Propres, 1 vol. 14
D'où sont venues les différentes regles établies pour les Successions dans
chaque Province
du Royaume, 1 vol. 17

T

Page 532

TAXE pour les différentes blessures, 1 vol. 271
Voyez Composition.

TÉMOINS, comment le Juge recevoit-il leurs dépositions, 1 vol. 221
Ils sont moins susceptibles d'être corrompus en Angleterre qu'en France;
pourquoi, ib. 505
Danger de l'influence que deux Témoins ont sur les Jugemens criminels en
France, 1 vol. 502
Maux que les faux Témoins ont occasionnés, ib. 503
Voyez Jureurs.

TENURE par Escuage; ses priviléges, ses bornes & ses effets, 1 vol.
En Fief simple, en Fief tail, en Douaire. 139, 140 & suiv.
Voyez Fiefs simples, Fiefs tail, Douaires, &c. Tenure en commun, 1 vol. 63
A terme de vie, ib. 75
A terme d'ans, ib. 78
A volonté, ib. 87
Est-on obligé de quitter la Tenure à volonté incontinent après l'ordre du
Seigneur, 1 vol. 87
Quelle espece de Tenure s'appelloit Fief en l'air, ib. 88
Tenure par copie, 1 vol. 91
Cette Tenure ne peut être aliénée, à moins qu'elle n'ait été auparavant restituée
au Seigneur, ib. 92
Combien de sortes de Tenures par copie, ibid.
Etoient-elles héréditaires, 1 vol. 97
Différence entre la Tenure à volonté & la Tenure par copie, ib. 98
Tenure par la verge, ib. 100
Tenure selon l'usage des Seigneurs, 1 vol. 104
Pourquoi les Tenures de Garennes & autres droits de cette espece sont-elles
appellées
Tenures de Dignité dans l'ancienne Coutume de Normandie, 1 vol. aux Notes,
Tenure par service de Chevalier, 1 vol. 145119
Quelles Tenures doivent le Relief, ib. 170
Tenure en Socage, sa définition, ib. 175
Cette maxime que les Tuteles sont datives, est dérivée de la nature des Tenures
en
Socage, 1 vol. page 185
Tenure en Franche-aumône, ib. 200
Tenure par Service Divin, en quoi differe-t-elle de la Tenure en Franche

Page 533

aumône, 1 vol. 208 & 210
Tenure par Hommage d'Ancêtres, ib. 218
A quoi cette Tenure oblige-t-elle les Seigneurs, ib. 219
Tenure par grande Sergenterie. Voyez Sergenterie.
Tenure par Cornage, 1 vol. 230
Tenure par petite Sergenterie, ib. 233
Cette Tenure releve du Roi, ib.
Tenure en Bourgage, ib. 234.
En Villenage, ib. 251
Par Elégit, ib. 364
En commun, ib. 365

TERRES. Voyez Labourage.

TERRIEN définit-il bien les Vavassories, 1 vol. 180

TESTAMENT; exécuteurs des Testamens ont-ils la garde des mineurs, 1 vol.
Celui qui mouroit sans faire Testament étoit réputé mort excommunié, 1186
vol. 280
Que pouvoit-on donner par Testament, ib. 203
Formalités des Testamens, ib. 360
Evêques se prétendoient administrateurs nés des successions de ceux qui
n'avoient pas fait
Testament, 1 vol. 362
Effet de la confirmation que l'héritier du testateur faisoit de ses dernieres
dispositions, ib. 588

THOMASSIN peu exact dans l'interprétation qu'il donne de ces mots:
Commendatio & prestatio
fidei, 1 vol. aux Notes, 112
L'interprétation qu'il donne au 15e Canon du Concile d'Epaone, est-elle juste,
Erreur dans laquelle il est tombé en interprétant une des Formules deib. 598
Marculphe, 1 vol. 708
Il n'a point entendu les Capitulaires lorsqu'il leur a fait dire que les séculiers
peuvent donner
aux Eglises par Testament, sans bornes & sans mesure, 1 vol. 203
Il ne cite qu'en partie un Capitulaire, ce qui l'a empêché d'en saisir l'esprit,
Fausse interprétation qu'il donne à cette clause se usitée dans les Actes,ib. 204
sauf les immunités

Page 534

de l'Eglise, 1 vol. ib.
Les enfans des Clercs étoient-ils indéfiniment soumis à la Jurisdiction de
l'Eglise, comme l'a prétendu
cet Auteur, 1 vol. aux Notes, 209
Thomassin explique mal un Capitulaire relativement à la disposition des biens
appartenans
aux Abbés, ib. 368

TON LIEU; en quoi consistoit cet Impôt, 1 vol. 424
Quelles personnes en étoient exemptes, ib. 415
Voyez Impôts.

TORT, ce qu'on entend par ce mot, 1 vol. 493
Voyez Interruption.

TRADITION du Fief aussi essentielle autrefois que la lecture des Contrats l'est
maintenant en
Normandie, 1 vol. 89

TRAITÉ de Mersen, en 847, permet aux hommes libres de soumettre leurs
Aleux, au Roi &
aux Seigneurs, 1 vol. 34
Celui d'Andely exige le consentement du frere pour le mariage de ses soeurs,
ib. 159
TRANSACTIONS (les) n'étoient point sujettes à l'appel, 1 vol. 574
Formules des Transactions passées en la Cour du Roi, ib. 656

TRANSPORT doit être agréé par le vassal, 1 vol. 611
Voyez Attournement. Quels services ne peuvent être transportés. Voyez
Service.

TRÉPAS. Voyez Action de Trépasse.

TRIBUTS. Voyez Cens.

TUTELE (la) forme la différence qu'il y a entre l'a Vavassorie & le Socage, 1
vol. 178
Regles anciennes pour les Tuteles, ib. 183
Variation des regles des Tuteles après l'hérédité des Fiefs, & sous Saint Louis,
Voyez Garde. ib. 185

Page 535

V

VARECK, pourquoi les Juges des Seigneurs ne connoissent-ils point du Vareck
en Normandie, 2 vol. 18
La Baleine étoit-elle sujette à ce droite, ib.

VASSAL qui refuse d'être transporté à un autre Seigneur ne peut être forcé de
reconnoître
son nouveau Seigneur que par un Bref du Roi, 1 vol. 614

VAVASSORIE, ce que c'est, & de combien d'especes en reconnoissoit-on, ib. 1
vol. 178

VÉLY (l'Abbé) a-t-il eu raison de nier que Saint Colomban ait tenu à Thierry le
discours
que Grégoire de Tours a attribué à ce Prince, 1 vol. 19
Réfutation du sentiment de cet Auteur sur l'ordre de succéder à la Couronne, ib.
aux Notes, 21
Il a mal-à-propos critiqué M. le Président Hesnault au sujet du premier Concile
d'Orléans, 1 vol 151
Il fait dire à Frédegaire ce que cet Ecrivain ne dit pas, ib. 467
Il a de fausses idées sur la Monarchie & le despotisme, 1 vol. aux Notes, 195
Il fixe le droit d'être jugé par ses Pairs, & l'établissement des Commissaires
pour la
correction des Comtes sous Louis VI; ces usages sont bien antérieurs à cette
époque,
1 vol. aux Notes, 236
A-t-il consulté les meilleures sources sur l'ordre des Combats judiciaires, 2 vol.
264
VENTE; formalités requises pour transmettre la possession des fonds
vendus, 1 vol. 484 Vente faite par un chef de Monastere des biens qui en
dépendent est nulle, ib. 643 A quelles personnes les Ventes de fonds étoient-
elles interdites, ib. 668

VERDICTS, combien de sortes, 1 vol. 425

VERGE. Voyez Baton.

Page 536

VICOMTES, leur antiquité, 1 vol. 6
Progrès de leur autorité, ib. 324

VIDUITÉ; origine de ce droit, 1 vol. 52
Erreur d'un Auteur moderne au sujet de ce droit, 1 vol. 53

VILLAIN n'étoit pas tel à cause de sa Tenure, mais sa Tenure étoit villaine à
cause de
sa personne, 1 vol. 181
Villain regardant & Villain en gros, ib. 259
Enfans du Villain, dont la mere est libre, sont Villains, 1 vol. 263
Il pouvoit être exécuteur testamentaire, ib. 268
Quelle action, en ce cas, avoit-il contre son Seigneur qui s'emparoit des biens
du testateur, ib. 269
Il ne peut plaider contre son Seigneur, si ce n'est pour violence, 1 vol. 272
S'il se fait Ecclésiastique ou Moine à l'insçu de son Seigneur, celui-ci a-t-il droit
de le
retenir à son service? 1 vol. 281
Devoit le Droit de Chevage, ib. 608
Ne doit point de Relief, 2 vol. 122
Il ne peut être arbitre ni témoin, 1 vol. 253
Qu'est-ce qui constituoit le Villain, ib. 254
Il ne peut plaider contre son Seigneur qu'en certain cas, 1 vol. 264
Ses enfans pouvoient-ils être ordonnés Prêtres, ib.
Dans quels délais devoit-ii être reclamé par son Seigneur, 1 vol. 282
Comment l'affranchissoit-on, ib. 283
Voyez Nief & Batard.

VILLE. Juges des Villes, par qui institués, 1 vol. 485
Toute Ville n'a pas le privilége des Bourgs.
Voyez Bourgeoisie.

VILLENAGE, sa différence d'avec le Socage, 1 vol. 176
Sa définition, ibid, 251
Les hommes libres peuvent tenir des terres en Villenages sans être Villains, ib.

VOL, forme de l'appel pour crime de Vol, 1 vol. 561.
Voyez Combats.

Page 537

VOLTAIRE, (M. de) son erreur sur le droit que les Filles avoient de succéder
par la Loi
Salique, 1 vol. 26
Il se trompe encore, lorsqu'il dit que Henry, Roi d'Angleterre, a exempté les
Eglises de la
Régale, 1 vol. 157

VOYAGEUR, son privilége contre ceux qui lui faisoient préjudice en son
absence, 1 vol. 499

USURE, proscrite dès le commencement de la Monarchie, 1 vol. 424
L'ancien Coutumier l'autorise-t-il, 1 vol. 400

USURPATION. Voyez Entrée.

UTLAGE, ne peut plaider que par Procureur, 2 vol. 274
Tout le monde pouvoit le tuer, 2 vol. 275
Le Seigneur n'étoit point privé des Biens confisqués sur l'Utlage, quoique le
Roi lui
eût accordé sa grace, ib.
Diverses significations de ce mot. Voyez Banni.

VUE ou visite judiciaire des fonds en litige, 1 vol. 221 & 392
Vue de Femme deshonorée, ibid, 268
Vue de plaie, 1 vol. 392
Forme du Bref qui ordonne les vues, 2 vol. 8
Voyez Brefs.

W

WILKINS, son Ouvrage, quoique fort important, ne peut pas beaucoup servir
aux Anglois pour
l'interprétation de leurs Coutumes, 2 vol. 177

Fin de la Table des Matières.

Page 538

Page 539

*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK ANCIENNES LOIX
DES FRANÇOIS CONSERVÉES DANS LES COUTUMES ANGLOISES
RECUEILLIES PAR LITTLETON, VOL. II ***

Updated editions will replace the previous one—the old editions will
be renamed.

Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright
law means that no one owns a United States copyright in these works,
so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United
States without permission and without paying copyright royalties.
Special rules, set forth in the General Terms of Use part of this license,
apply to copying and distributing Project Gutenberg™ electronic
works to protect the PROJECT GUTENBERG™ concept and
trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, and may not
be used if you charge for an eBook, except by following the terms of
the trademark license, including paying royalties for use of the Project
Gutenberg trademark. If you do not charge anything for copies of this
eBook, complying with the trademark license is very easy. You may
use this eBook for nearly any purpose such as creation of derivative
works, reports, performances and research. Project Gutenberg eBooks
may be modified and printed and given away—you may do practically
ANYTHING in the United States with eBooks not protected by U.S.
copyright law. Redistribution is subject to the trademark license,
especially commercial redistribution.

START: FULL LICENSE

Page 540

THE FULL PROJECT GUTENBERG™ LICENSE
PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK

To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free
distribution of electronic works, by using or distributing this work (or
any other work associated in any way with the phrase “Project
Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full Project
Gutenberg License available with this file or online at
www.gutenberg.org/license.

Section 1. General Terms of Use and Redistributing
Project Gutenberg electronic works

1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg electronic
work, you indicate that you have read, understand, agree to and accept
all the terms of this license and intellectual property
(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all
the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
all copies of Project Gutenberg electronic works in your possession. If
you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project Gutenberg
electronic work and you do not agree to be bound by the terms of this
agreement, you may obtain a refund from the person or entity to whom
you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.

1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be
used on or associated in any way with an electronic work by people
who agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few
things that you can do with most Project Gutenberg electronic works
even without complying with the full terms of this agreement. See
paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project
Gutenberg electronic works if you follow the terms of this agreement
and help preserve free future access to Project Gutenberg electronic
works. See paragraph 1.E below.

1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the
Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the

Page 541

collection of Project Gutenberg electronic works. Nearly all the
individual works in the collection are in the public domain in the
United States. If an individual work is unprotected by copyright law in
the United States and you are located in the United States, we do not
claim a right to prevent you from copying, distributing, performing,
displaying or creating derivative works based on the work as long as
all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope
that you will support the Project Gutenberg mission of promoting free
access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg works
in compliance with the terms of this agreement for keeping the Project
Gutenberg name associated with the work. You can easily comply with
the terms of this agreement by keeping this work in the same format
with its attached full Project Gutenberg License when you share it
without charge with others.

1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
what you can do with this work. Copyright laws in most countries are
in a constant state of change. If you are outside the United States,
check the laws of your country in addition to the terms of this
agreement before downloading, copying, displaying, performing,
distributing or creating derivative works based on this work or any
other Project Gutenberg work. The Foundation makes no
representations concerning the copyright status of any work in any
country other than the United States.

1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:

1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate
access to, the full Project Gutenberg License must appear prominently
whenever any copy of a Project Gutenberg work (any work on which
the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the phrase
“Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed, performed,
viewed, copied or distributed:

This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States
and most other parts of the world at no cost and with almost no
restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it
under the terms of the Project Gutenberg™ License included with

Page 542

this eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located
in the United States, you will have to check the laws of the
country where you are located before using this eBook.

1.E.2. If an individual Project Gutenberg electronic work is derived
from texts not protected by U.S. copyright law (does not contain a
notice indicating that it is posted with permission of the copyright
holder), the work can be copied and distributed to anyone in the United
States without paying any fees or charges. If you are redistributing or
providing access to a work with the phrase “Project Gutenberg”
associated with or appearing on the work, you must comply either with
the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or obtain
permission for the use of the work and the Project Gutenberg
trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.3. If an individual Project Gutenberg electronic work is posted
with the permission of the copyright holder, your use and distribution
must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any
additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms
will be linked to the Project Gutenberg License for all works posted
with the permission of the copyright holder found at the beginning of
this work.

1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg
License terms from this work, or any files containing a part of this
work or any other work associated with Project Gutenberg.

1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
electronic work, or any part of this electronic work, without
prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
active links or immediate access to the full terms of the Project
Gutenberg License.

1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including
any word processing or hypertext form. However, if you provide
access to or distribute copies of a Project Gutenberg work in a format
other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official

Page 543

version posted on the official Project Gutenberg website
(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense
to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of
obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain
Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the
full Project Gutenberg License as specified in paragraph 1.E.1.

1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
performing, copying or distributing any Project Gutenberg works
unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing
access to or distributing Project Gutenberg electronic works provided
that:

• You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from the
use of Project Gutenberg works calculated using the method you
already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed to the
owner of the Project Gutenberg trademark, but he has agreed to donate
royalties under this paragraph to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation. Royalty payments must be paid within 60 days
following each date on which you prepare (or are legally required to
prepare) your periodic tax returns. Royalty payments should be clearly
marked as such and sent to the Project Gutenberg Literary Archive
Foundation at the address specified in Section 4, “Information about
donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation.”

• You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he does
not agree to the terms of the full Project Gutenberg™ License. You
must require such a user to return or destroy all copies of the works
possessed in a physical medium and discontinue all use of and all
access to other copies of Project Gutenberg™ works.

• You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
electronic work is discovered and reported to you within 90 days of
receipt of the work.

Page 544

• You comply with all other terms of this agreement for free distribution
of Project Gutenberg™ works.

1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg™
electronic work or group of works on different terms than are set forth
in this agreement, you must obtain permission in writing from the
Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of the
Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set forth in
Section 3 below.

1.F.

1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend
considerable effort to identify, do copyright research on, transcribe and
proofread works not protected by U.S. copyright law in creating the
Project Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project
Gutenberg™ electronic works, and the medium on which they may be
stored, may contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete,
inaccurate or corrupt data, transcription errors, a copyright or other
intellectual property infringement, a defective or damaged disk or
other medium, a computer virus, or computer codes that damage or
cannot be read by your equipment.

1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES -
Except for the “Right of Replacement or Refund” described in
paragraph 1.F.3, the Project Gutenberg Literary Archive Foundation,
the owner of the Project Gutenberg™ trademark, and any other party
distributing a Project Gutenberg™ electronic work under this
agreement, disclaim all liability to you for damages, costs and
expenses, including legal fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO
REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT LIABILITY, BREACH
OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE
FOUNDATION, THE TRADEMARK OWNER, AND ANY
DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT,
CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR INCIDENTAL DAMAGES

Page 545

EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
DAMAGE.

1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you
discover a defect in this electronic work within 90 days of receiving it,
you can receive a refund of the money (if any) you paid for it by
sending a written explanation to the person you received the work
from. If you received the work on a physical medium, you must return
the medium with your written explanation. The person or entity that
provided you with the defective work may elect to provide a
replacement copy in lieu of a refund. If you received the work
electronically, the person or entity providing it to you may choose to
give you a second opportunity to receive the work electronically in lieu
of a refund. If the second copy is also defective, you may demand a
refund in writing without further opportunities to fix the problem.

1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth in
paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO
OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED,
INCLUDING BUT NOT LIMITED TO WARRANTIES OF
MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.

1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied
warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. If
any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the law
of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any
provision of this agreement shall not void the remaining provisions.

1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the
Foundation, the trademark owner, any agent or employee of the
Foundation, anyone providing copies of Project Gutenberg™
electronic works in accordance with this agreement, and any
volunteers associated with the production, promotion and distribution
of Project Gutenberg™ electronic works, harmless from all liability,
costs and expenses, including legal fees, that arise directly or indirectly
from any of the following which you do or cause to occur: (a)

Page 546

distribution of this or any Project Gutenberg work, (b) alteration,
modification, or additions or deletions to any Project Gutenberg work,
and (c) any Defect you cause.

Section 2. Information about the Mission of Project
Gutenberg

Project Gutenberg is synonymous with the free distribution of
electronic works in formats readable by the widest variety of
computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It
exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations
from people in all walks of life.

Volunteers and financial support to provide volunteers with the
assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg’s goals
and ensuring that the Project Gutenberg collection will remain freely
available for generations to come. In 2001, the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation was created to provide a secure and
permanent future for Project Gutenberg and future generations. To
learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 and
the Foundation information page at www.gutenberg.org.

Section 3. Information about the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation

The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit
501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the state
of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal Revenue
Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification number is
64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary Archive
Foundation are tax deductible to the full extent permitted by U.S.
federal laws and your state’s laws.

The Foundation’s business office is located at 41 Watchung Plaza
#516, Montclair NJ 07042, USA, +1 (862) 621-9288. Email contact

Page 547

links and up to date contact information can be found at the
Foundation’s website and official page at www.gutenberg.org/contact

Section 4. Information about Donations to the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation

Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without
widespread public support and donations to carry out its mission of
increasing the number of public domain and licensed works that can be
freely distributed in machine-readable form accessible by the widest
array of equipment including outdated equipment. Many small
donations ($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax
exempt status with the IRS.

The Foundation is committed to complying with the laws regulating
charities and charitable donations in all 50 states of the United States.
Compliance requirements are not uniform and it takes a considerable
effort, much paperwork and many fees to meet and keep up with these
requirements. We do not solicit donations in locations where we have
not received written confirmation of compliance. To SEND
DONATIONS or determine the status of compliance for any particular
state visit www.gutenberg.org/donate.

While we cannot and do not solicit contributions from states where we
have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
against accepting unsolicited donations from donors in such states who
approach us with offers to donate.

International donations are gratefully accepted, but we cannot make
any statements concerning tax treatment of donations received from
outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.

Please check the Project Gutenberg web pages for current donation
methods and addresses. Donations are accepted in a number of other
ways including checks, online payments and credit card donations. To
donate, please visit: www.gutenberg.org/donate.

Page 548

Section 5. General Information About Project Gutenberg
electronic works

Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg
concept of a library of electronic works that could be freely shared
with anyone. For forty years, he produced and distributed Project
Gutenberg eBooks with only a loose network of volunteer support.

Project Gutenberg eBooks are often created from several printed
editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in
the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not
necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper
edition.

Most people start at our website which has the main PG search facility:
www.gutenberg.org.

This website includes information about Project Gutenberg, including
how to make donations to the Project Gutenberg Literary Archive
Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.

Page 549

PDF language

简体中文 https://pdftoflip.com/view.php?t=fd711bed7db6f25fb2265fb631713c0c&bl=zh Translating…
Español https://pdftoflip.com/view.php?t=fd711bed7db6f25fb2265fb631713c0c&bl=es Translating…
Français https://pdftoflip.com/view.php?t=fd711bed7db6f25fb2265fb631713c0c&bl=fr Translating…
Deutsch https://pdftoflip.com/view.php?t=fd711bed7db6f25fb2265fb631713c0c&bl=de Translating…
日本語 https://pdftoflip.com/view.php?t=fd711bed7db6f25fb2265fb631713c0c&bl=ja Translating…
한국어 https://pdftoflip.com/view.php?t=fd711bed7db6f25fb2265fb631713c0c&bl=ko Translating…
Português https://pdftoflip.com/view.php?t=fd711bed7db6f25fb2265fb631713c0c&bl=pt Translating…
Русский https://pdftoflip.com/view.php?t=fd711bed7db6f25fb2265fb631713c0c&bl=ru Translating…
العربية https://pdftoflip.com/view.php?t=fd711bed7db6f25fb2265fb631713c0c&bl=ar Translating…