C. Iuli Caesaris De Bello Gallico_ I-IV (Latin) Julius Caesar 1988 downloads.pdf

The Project Gutenberg eBook of C. Iuli Caesaris De Bello
Gallico, I-IV
This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most
other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of
the Project Gutenberg License included with this eBook or online at
www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you will
have to check the laws of the country where you are located before using
this eBook.

Title: C. Iuli Caesaris De Bello Gallico, I-IV

Author: Julius Caesar

Release date: July 3, 2008 [eBook #218]
Most recently updated: January 31, 2013

Language: Latin

Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/218

Credits: Produced by Judith Boss and David Widger

*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK C. IULI
CAESARIS DE BELLO GALLICO, I-IV ***

CAESAR'S COMMENTARIES IN
LATIN

BOOKS I-IV

By Julius Caesar

Contents

C. IULI CAESARIS DE BELLO GALLICO
COMMENTARIUS PRIMUS
C. IULI CAESARIS DE BELLO GALLICO
COMMENTARIUS SECUNDUS
C. IULI CAESARIS DE BELLO GALLICO
COMMENTARIUS TERTIUS
C. IULI CAESARIS DE BELLO GALLICO
COMMENTARIUS QUARTUS

C. IULI CAESARIS DE BELLO GALLICO
COMMENTARIUS PRIMUS
GALLIA est omnis divisa in partes tres, quarum unam incolunt Belgae,
aliam Aquitani, tertiam qui ipsorum lingua Celtae, nostra Galli appellantur.
Hi omnes lingua, institutis, legibus inter se differunt.
Gallos ab Aquitanis Garumna flumen, a Belgis Matrona et Sequana
dividit.
Horum omnium fortissimi sunt Belgae, propterea quod a cultu atque
humanitate provinciae longissime absunt, minimeque ad eos mercatores
saepe commeant atque ea quae ad effeminandos animos pertinent important,
proximique sunt Germanis, qui trans Rhenum incolunt, quibuscum
continenter bellum gerunt. Qua de causa Helvetii quoque reliquos Gallos
virtute praecedunt, quod fere cotidianis proeliis cum Germanis contendunt,
cum aut suis finibus eos prohibent aut ipsi in eorum finibus bellum gerunt.
[Eorum una, pars, quam Gallos obtinere dictum est, initium capit a
flumine Rhodano, continetur Garumna flumine, Oceano, finibus Belgarum,
attingit etiam ab Sequanis et Helvetiis flumen Rhenum, vergit ad
septentriones.
Belgae ab extremis Galliae finibus oriuntur, pertinent ad inferiorem
partem fluminis Rheni, spectant in septentrionem et orientem solem.
Aquitania a Garumna flumine ad Pyrenaeos montes et eam partem
Oceani quae est ad Hispaniam pertinet; spectat inter occasum solis et
septentriones.]
Apud Helvetios longe nobilissimus fuit et ditissimus Orgetorix. Is M.
Messala, [et P.] M. Pisone consulibus regni cupiditate inductus
coniurationem nobilitatis fecit et civitati persuasit ut de finibus suis cum
omnibus copiis exirent: perfacile esse, cum virtute omnibus praestarent,
totius Galliae imperio potiri. Id hoc facilius iis persuasit, quod undique loci
natura Helvetii continentur: una ex parte flumine Rheno latissimo atque
altissimo, qui agrum Helvetium a Germanis dividit; altera ex parte monte
Iura altissimo, qui est inter Sequanos et Helvetios; tertia lacu Lemanno et
flumine Rhodano, qui provinciam nostram ab Helvetiis dividit. His rebus

fiebat ut et minus late vagarentur et minus facile finitimis bellum inferre
possent; qua ex parte homines bellandi cupidi magno dolore adficiebantur.
Pro multitudine autem hominum et pro gloria belli atque fortitudinis
angustos se fines habere arbitrabantur, qui in longitudinem milia passuum
CCXL, in latitudinem CLXXX patebant.
His rebus adducti et auctoritate Orgetorigis permoti constituerunt ea quae
ad proficiscendum pertinerent comparare, iumentorum et carrorum quam
maximum numerum coemere, sementes quam maximas facere, ut in itinere
copia frumenti suppeteret, cum proximis civitatibus pacem et amicitiam
confirmare. Ad eas res conficiendas biennium sibi satis esse duxerunt; in
tertium annum profectionem lege confirmant. Ad eas res conficiendas
Orgetorix deligitur. Is sibi legationem ad civitates suscipit. In eo itinere
persuadet Castico, Catamantaloedis filio, Sequano, cuius pater regnum in
Sequanis multos annos obtinuerat et a senatu populi Romani amicus
appellatus erat, ut regnum in civitate sua occuparet, quod pater ante
habuerit; itemque Dumnorigi Haeduo, fratri Diviciaci, qui eo tempore
principatum in civitate obtinebat ac maxime plebi acceptus erat, ut idem
conaretur persuadet eique filiam suam in matrimonium dat. Perfacile factu
esse illis probat conata perficere, propterea quod ipse suae civitatis
imperium obtenturus esset: non esse dubium quin totius Galliae plurimum
Helvetii possent; se suis copiis suoque exercitu illis regna conciliaturum
confirmat. Hac oratione adducti inter se fidem et ius iurandum dant et regno
occupato per tres potentissimos ac firmissimos populos totius Galliae sese
potiri posse sperant.
Ea res est Helvetiis per indicium enuntiata. Moribus suis Orgetoricem ex
vinculis causam dicere coegerunt; damnatum poenam sequi oportebat, ut
igni cremaretur. Die constituta causae dictionis Orgetorix ad iudicium
omnem suam familiam, ad hominum milia decem, undique coegit, et omnes
clientes obaeratosque suos, quorum magnum numerum habebat, eodem
conduxit; per eos ne causam diceret se eripuit. Cum civitas ob eam rem
incitata armis ius suum exequi conaretur multitudinemque hominum ex
agris magistratus cogerent, Orgetorix mortuus est; neque abest suspicio, ut
Helvetii arbitrantur, quin ipse sibi mortem consciverit.
Post eius mortem nihilo minus Helvetii id quod constituerant facere
conantur, ut e finibus suis exeant. Ubi iam se ad eam rem paratos esse
arbitrati sunt, oppida sua omnia, numero ad duodecim, vicos ad

quadringentos, reliqua privata aedificia incendunt; frumentum omne,
praeter quod secum portaturi erant, comburunt, ut domum reditionis spe
sublata paratiores ad omnia pericula subeunda essent; trium mensum molita
cibaria sibi quemque domo efferre iubent. Persuadent Rauracis et Tulingis
et Latobrigis finitimis, uti eodem usi consilio oppidis suis vicisque exustis
una cum iis proficiscantur, Boiosque, qui trans Rhenum incoluerant et in
agrum Noricum transierant Noreiamque oppugnabant, receptos ad se socios
sibi adsciscunt.
Erant omnino itinera duo, quibus itineribus domo exire possent: unum
per Sequanos, angustum et difficile, inter montem Iuram et flumen
Rhodanum, vix qua singuli carri ducerentur, mons autem altissimus
impendebat, ut facile perpauci prohibere possent; alterum per provinciam
nostram, multo facilius atque expeditius, propterea quod inter fines
Helvetiorum et Allobrogum, qui nuper pacati erant, Rhodanus fluit isque
non nullis locis vado transitur. Extremum oppidum Allobrogum est
proximumque Helvetiorum finibus Genava. Ex eo oppido pons ad Helvetios
pertinet. Allobrogibus sese vel persuasuros, quod nondum bono animo in
populum Romanum viderentur, existimabant vel vi coacturos ut per suos
fines eos ire paterentur. Omnibus rebus ad profectionem comparatis diem
dicunt, qua die ad ripam Rhodani omnes conveniant. Is dies erat a. d. V.
Kal. Apr. L. Pisone, A. Gabinio consulibus.
Caesari cum id nuntiatum esset, eos per provincia nostram iter facere
conari, maturat ab urbe proficisci et quam maximis potest itineribus in
Galliam ulteriorem contendit et ad Genavam pervenit. Provinciae toti quam
maximum potest militum numerum imperat (erat omnino in Gallia ulteriore
legio una), pontem, qui erat ad Genavam, iubet rescindi. Ubi de eius aventu
Helvetii certiores facti sunt, legatos ad eum mittunt nobilissimos civitatis,
cuius legationis Nammeius et Verucloetius principem locum obtinebant, qui
dicerent sibi esse in animo sine ullo maleficio iter per provinciam facere,
propterea quod aliud iter haberent nullum: rogare ut eius voluntate id sibi
facere liceat. Caesar, quod memoria tenebat L. Cassium consulem occisum
exercitumque eius ab Helvetiis pulsum et sub iugum missum, concedendum
non putabat; neque homines inimico animo, data facultate per provinciam
itineris faciundi, temperaturos ab iniuria et maleficio existimabat. Tamen, ut
spatium intercedere posset dum milites quos imperaverat convenirent,
legatis respondit diem se ad deliberandum sumpturum: si quid vellent, ad
Id. April. reverterentur.

Interea ea legione quam secum habebat militibusque, qui ex provincia
convenerant, a lacu Lemanno, qui in flumen Rhodanum influit, ad montem
Iuram, qui fines Sequanorum ab Helvetiis dividit, milia passuum XVIIII
murum in altitudinem pedum sedecim fossamque perducit. Eo opere
perfecto praesidia disponit, castella communit, quo facilius, si se invito
transire conentur, prohibere possit. Ubi ea dies quam constituerat cum
legatis venit et legati ad eum reverterunt, negat se more et exemplo populi
Romani posse iter ulli per provinciam dare et, si vim lacere conentur,
prohibiturum ostendit. Helvetii ea spe deiecti navibus iunctis ratibusque
compluribus factis, alii vadis Rhodani, qua minima altitudo fluminis erat,
non numquam interdiu, saepius noctu si perrumpere possent conati, operis
munitione et militum concursu et telis repulsi, hoc conatu destiterunt.
Relinquebatur una per Sequanos via, qua Sequanis invitis propter
angustias ire non poterant. His cum sua sponte persuadere non possent,
legatos ad Dumnorigem Haeduum mittunt, ut eo deprecatore a Sequanis
impetrarent. Dumnorix gratia et largitione apud Sequanos plurimum poterat
et Helvetiis erat amicus, quod ex ea civitate Orgetorigis filiam in
matrimonium duxerat, et cupiditate regni adductus novis rebus studebat et
quam plurimas civitates suo beneficio habere obstrictas volebat. Itaque rem
suscipit et a Sequanis impetrat ut per fines suos Helvetios ire patiantur,
obsidesque uti inter sese dent perficit: Sequani, ne itinere Helvetios
prohibeant, Helvetii, ut sine maleficio et iniuria transeant.
Caesari renuntiatur Helvetiis esse in animo per agrum Sequanorum et
Haeduorum iter in Santonum fines facere, qui non longe a Tolosatium
finibus absunt, quae civitas est in provincia. Id si fieret, intellegebat magno
cum periculo provinciae futurum ut homines bellicosos, populi Romani
inimicos, locis patentibus maximeque frumentariis finitimos haberet. Ob
eas causas ei munitioni quam fecerat T. Labienum legatum praeficit; ipse in
Italiam magnis itineribus contendit duasque ibi legiones conscribit et tres,
quae circum Aquileiam hiemabant, ex hibernis educit et, qua proximum iter
in ulteriorem Galliam per Alpes erat, cum his quinque legionibus ire
contendit. Ibi Ceutrones et Graioceli et Caturiges locis superioribus
occupatis itinere exercitum prohibere conantur. Compluribus his proeliis
pulsis ab Ocelo, quod est [oppidum] citerioris provinciae extremum, in
fines Vocontiorum ulterioris provinciae die septimo pervenit; inde in
Allobrogum fines, ab Allobrogibus in Segusiavos exercitum ducit. Hi sunt
extra provinciam trans Rhodanum primi.

Helvetii iam per angustias et fines Sequanorum suas copias traduxerant et
in Haeduorum fines pervenerant eorumque agros populabantur. Haedui,
cum se suaque ab iis defendere non possent, legatos ad Caesarem mittunt
rogatum auxilium: ita se omni tempore de populo Romano meritos esse ut
paene in conspectu exercitus nostri agri vastari, liberi [eorum] in servitutem
abduci, oppida expugnari non debuerint. Eodem tempore [quo] Haedui
Ambarri, necessarii et consanguinei Haeduorum, Caesarem certiorem
faciunt sese depopulatis agris non facile ab oppidis vim hostium prohibere.
Item Allobroges, qui trans Rhodanum vicos possessionesque habebant, fuga
se ad Caesarem recipiunt et demonstrant sibi praeter agri solum nihil esse
reliqui. Quibus rebus adductus Caesar non expectandum sibi statuit dum,
omnibus, fortunis sociorum consumptis, in Santonos Helvetii pervenirent.
Flumen est Arar, quod per fines Haeduorum et Sequanorum in
Rhodanum influit, incredibili lenitate, ita ut oculis in utram partem fluat
iudicari non possit. Id Helvetii ratibus ac lintribus iunctis transibant. Ubi per
exploratores Caesar certior factus est tres iam partes copiarum Helvetios id
flumen traduxisse, quartam vero partem citra flumen Ararim reliquam esse,
de tertia vigilia cum legionibus tribus e castris profectus ad eam partem
pervenit quae nondum flumen transierat. Eos impeditos et inopinantes
adgressus magnam partem eorum concidit; reliqui sese fugae mandarunt
atque in proximas silvas abdiderunt. Is pagus appellabatur Tigurinus; nam
omnis civitas Helvetia in quattuor pagos divisa est. Hic pagus unus, cum
domo exisset, patrum nostrorum memoria L. Cassium consulem interfecerat
et eius exercitum sub iugum miserat. Ita sive casu sive consilio deorum
immortalium quae pars civitatis Helvetiae insignem calamitatem populo
Romano intulerat, ea princeps poenam persolvit. Qua in re Caesar non
solum publicas, sed etiam privatas iniurias ultus est, quod eius soceri L.
Pisonis avum, L. Pisonem legatum, Tigurini eodem proelio quo Cassium
interfecerant.
Hoc proelio facto, reliquas copias Helvetiorum ut consequi posset,
pontem in Arari faciendum curat atque ita exercitum traducit. Helvetii
repentino eius adventu commoti cum id quod ipsi diebus XX aegerrime
confecerant, ut flumen transirent, illum uno die fecisse intellegerent, legatos
ad eum mittunt; cuius legationis Divico princeps fuit, qui bello Cassiano
dux Helvetiorum fuerat. Is ita cum Caesare egit: si pacem populus Romanus
cum Helvetiis faceret, in eam partem ituros atque ibi futuros Helvetios ubi
eos Caesar constituisset atque esse voluisset; sin bello persequi

perseveraret, reminisceretur et veteris incommodi populi Romani et
pristinae virtutis Helvetiorum. Quod improviso unum pagum adortus esset,
cum ii qui flumen transissent suis auxilium ferre non possent, ne ob eam
rem aut suae magnopere virtuti tribueret aut ipsos despiceret. Se ita a
patribus maioribusque suis didicisse, ut magis virtute contenderent quam
dolo aut insidiis niterentur. Quare ne committeret ut is locus ubi
constitissent ex calamitate populi Romani et internecione exercitus nomen
caperet aut memoriam proderet.
His Caesar ita respondit: eo sibi minus dubitationis dari, quod eas res
quas legati Helvetii commemorassent memoria teneret, atque eo gravius
ferre quo minus merito populi Romani accidissent; qui si alicuius iniuriae
sibi conscius fuisset, non fuisse difficile cavere; sed eo deceptum, quod
neque commissum a se intellegeret quare timeret neque sine causa
timendum putaret. Quod si veteris contumeliae oblivisci vellet, num etiam
recentium iniuriarum, quod eo invito iter per provinciam per vim
temptassent, quod Haeduos, quod Ambarros, quod Allobrogas vexassent,
memoriam deponere posse? Quod sua victoria tam insolenter gloriarentur
quodque tam diu se impune iniurias tulisse admirarentur, eodem pertinere.
Consuesse enim deos immortales, quo gravius homines ex commutatione
rerum doleant, quos pro scelere eorum ulcisci velint, his secundiores
interdum res et diuturniorem impunitatem concedere. Cum ea ita sint,
tamen, si obsides ab iis sibi dentur, uti ea quae polliceantur facturos
intellegat, et si Haeduis de iniuriis quas ipsis sociisque eorum intulerint,
item si Allobrogibus satis faciunt, sese cum iis pacem esse facturum. Divico
respondit: ita Helvetios a maioribus suis institutos esse uti obsides accipere,
non dare, consuerint; eius rem populum Romanum esse testem. Hoc
responso dato discessit.
Postero die castra ex eo loco movent. Idem facit Caesar equitatumque
omnem, ad numerum quattuor milium, quem ex omni provincia et Haeduis
atque eorum sociis coactum habebat, praemittit, qui videant quas in partes
hostes iter faciant. Qui cupidius novissimum agmen insecuti alieno loco
cum equitatu Helvetiorum proelium committunt; et pauci de nostris cadunt.
Quo proelio sublati Helvetii, quod quingentis equitibus tantam
multitudinem equitum propulerant, audacius subsistere non numquam et
novissimo agmine proelio nostros lacessere coeperunt. Caesar suos a
proelio continebat, ac satis habebat in praesentia hostem rapinis,

pabulationibus populationibusque prohibere. Ita dies circiter XV iter
fecerunt uti inter novissimum hostium agmen et nostrum primum non
amplius quinis aut senis milibus passuum interesset.
Interim cotidie Caesar Haeduos frumentum, quod essent publice polliciti,
flagitare. Nam propter frigora [quod Gallia sub septentrionibus, ut ante
dictum est, posita est,] non modo frumenta in agris matura non erant, sed ne
pabuli quidem satis magna copia suppetebat; eo autem frumento quod
flumine Arari navibus subvexerat propterea uti minus poterat quod iter ab
Arari Helvetii averterant, a quibus discedere nolebat. Diem ex die ducere
Haedui: conferri, comportari, adesse dicere. Ubi se diutius duci intellexit et
diem instare quo die frumentum militibus metiri oporteret, convocatis
eorum principibus, quorum magnam copiam in castris habebat, in his
Diviciaco et Lisco, qui summo magistratui praeerat, quem vergobretum
appellant Haedui, qui creatur annuus et vitae necisque in suos habet
potestatem, graviter eos accusat, quod, cum neque emi neque ex agris sumi
possit, tam necessario tempore, tam propinquis hostibus ab iis non
sublevetur, praesertim cum magna ex parte eorum precibus adductus bellum
susceperit[; multo etiam gravius quod sit destitutus queritur].
Tum demum Liscus oratione Caesaris adductus quod antea tacuerat
proponit: esse non nullos, quorum auctoritas apud plebem plurimum valeat,
qui privatim plus possint quam ipsi magistratus. Hos seditiosa atque
improba oratione multitudinem deterrere, ne frumentum conferant quod
debeant: praestare, si iam principatum Galliae obtinere non possint,
Gallorum quam Romanorum imperia perferre, neque dubitare [debeant]
quin, si Helvetios superaverint Romani, una cum reliqua Gallia Haeduis
libertatem sint erepturi. Ab isdem nostra consilia quaeque in castris gerantur
hostibus enuntiari; hos a se coerceri non posse. Quin etiam, quod
necessariam rem coactus Caesari enuntiarit, intellegere sese quanto id cum
periculo fecerit, et ob eam causam quam diu potuerit tacuisse.
Caesar hac oratione Lisci Dumnorigem, Diviciaci fratrem, designari
sentiebat, sed, quod pluribus praesentibus eas res iactari nolebat, celeriter
concilium dimittit, Liscum retinet. Quaerit ex solo ea quae in conventu
dixerat. Dicit liberius atque audacius. Eadem secreto ab aliis quaerit; reperit
esse vera: ipsum esse Dumnorigem, summa audacia, magna apud plebem
propter liberalitatem gratia, cupidum rerum novarum.

Complures annos portoria reliquaque omnia Haeduorum vectigalia parvo
pretio redempta habere, propterea quod illo licente contra liceri audeat
nemo. His rebus et suam rem familiarem auxisse et facultates ad largiendum
magnas comparasse; magnum umerum equitatus suo sumptu semper alere
et circum se habere, neque solum domi, sed etiam apud finitimas civitates
largiter posse, atque huius potentiae causa matrem in Biturigibus homini
illic nobilissimo ac potentissimo conlocasse; ipsum ex Helvetiis uxorem
habere, sororum ex matre et propinquas suas nuptum in alias civitates
conlocasse. Favere et cupere Helvetiis propter eam adfinitatem, odisse
etiam suo nomine Caesarem et Romanos, quod eorum adventu potentia eius
deminuta et Diviciacus frater in antiquum locum gratiae atque honoris sit
restitutus. Si quid accidat Romanis, summam in spem per Helvetios regni
obtinendi venire; imperio populi Romani non modo de regno, sed etiam de
ea quam habeat gratia desperare. Reperiebat etiam in quaerendo Caesar,
quod proelium equestre adversum paucis ante diebus esset factum, initium
eius fugae factum a Dumnorige atque eius equitibus (nam equitatui, quem
auxilio Caesari Haedui miserant, Dumnorix praeerat):
eorum fuga reliquum esse equitatum perterritum.
Quibus rebus cognitis, cum ad has suspiciones certissimae res accederent,
quod per fines Sequanorum Helvetios traduxisset, quod obsides inter eos
dandos curasset, quod ea omnia non modo iniussu suo et civitatis sed etiam
inscientibus ipsis fecisset, quod a magistratu Haeduorum accusaretur, satis
esse causae arbitrabatur quare in eum aut ipse animadverteret aut civitatem
animadvertere iuberet. His omnibus rebus unum repugnabat, quod Diviciaci
fratris summum in populum Romanum studium, summum in se voluntatem,
egregiam fidem, iustitiam, temperantiam cognoverat; nam ne eius supplicio
Diviciaci animum offenderet verebatur.
Itaque prius quam quicquam conaretur, Diviciacum ad se vocari iubet et,
cotidianis interpretibus remotis, per C. Valerium Troucillum, principem
Galliae provinciae, familiarem suum, cui summam omnium rerum fidem
habebat, cum eo conloquitur; simul commonefacit quae ipso praesente in
concilio [Gallorum] de Dumnorige sint dicta, et ostendit quae separatim
quisque de eo apud se dixerit. Petit atque hortatur ut sine eius offensione
animi vel ipse de eo causa cognita statuat vel civitatem statuere iubeat.
Diviciacus multis cum lacrimis Caesarem complexus obsecrare coepit ne
quid gravius in fratrem statueret: scire se illa esse vera, nec quemquam ex

eo plus quam se doloris capere, propterea quod, cum ipse gratia plurimum
domi atque in reliqua Gallia, ille minimum propter adulescentiam posset,
per se crevisset; quibus opibus ac nervis non solum ad minuendam gratiam,
sed paene ad perniciem suam uteretur. Sese tamen et amore fraterno et
existimatione vulgi commoveri. Quod si quid ei a Caesare gravius
accidisset, cum ipse eum locum amicitiae apud eum teneret, neminem
existimaturum non sua voluntate factum; qua ex re futurum uti totius
Galliae animi a se averterentur. Haec cum pluribus verbis flens a Caesare
peteret, Caesar eius dextram prendit; consolatus rogat finem orandi faciat;
tanti eius apud se gratiam esse ostendit uti et rei publicae iniuriam et suum
dolorem eius voluntati ac precibus condonet. Dumnorigem ad se vocat,
fratrem adhibet; quae in eo reprehendat ostendit; quae ipse intellegat, quae
civitas queratur proponit; monet ut in reliquum tempus omnes suspiciones
vitet; praeterita se Diviciaco fratri condonare dicit.
Dumnorigi custodes ponit, ut quae agat, quibuscum loquatur scire possit.
Eodem die ab exploratoribus certior factus hostes sub monte consedisse
milia passuum ab ipsius castris octo, qualis esset natura montis et qualis in
circuitu ascensus qui cognoscerent misit.Renuntiatum est facilem esse.
De tertia vigilia T. Labienum, legatum pro praetore, cum duabus
legionibus et iis ducibus qui iter cognoverant summum iugum montis
ascendere iubet; quid sui consilii sit ostendit. Ipse de quarta vigilia eodem
itinere quo hostes ierant ad eos contendit equitatumque omnem ante se
mittit.
P. Considius, qui rei militaris peritissimus habebatur et in exercitu L.
Sullae et postea in M. Crassi fuerat, cum exploratoribus praemittitur.
Prima luce, cum summus mons a [Lucio] Labieno teneretur, ipse ab
hostium castris non longius mille et quingentis passibus abesset neque, ut
postea ex captivis comperit, aut ipsius adventus aut Labieni cognitus esset,
Considius equo admisso ad eum accurrit, dicit montem, quem a Labieno
occupari voluerit, ab hostibus teneri: id se a Gallicis armis atque insignibus
cognovisse. Caesar suas copias in proximum collem subducit, aciem
instruit. Labienus, ut erat ei praeceptum a Caesare ne proelium committeret,
nisi ipsius copiae prope hostium castra visae essent, ut undique uno tempore
in hostes impetus fieret, monte occupato nostros expectabat proelioque
abstinebat. Multo denique die per exploratores Caesar cognovit et montem a
suis teneri et Helvetios castra, movisse et Considium timore perterritum

quod non vidisset pro viso sibi renuntiavisse. Eo die quo consuerat
intervallo hostes sequitur et milia passuum tria ab eorum castris castra
ponit.
Postridie eius diei, quod omnino biduum supererat, cum exercitui
frumentum metiri oporteret, et quod a Bibracte, oppido Haeduorum longe
maximo et copiosissimo, non amplius milibus passuum XVIII aberat, rei
frumentariae prospiciendum existimavit; [itaque] iter ab Helvetiis avertit ac
Bibracte ire contendit. Ea res per fugitivos L. Aemilii, decurionis equitum
Gallorum, hostibus nuntiatur. Helvetii, seu quod timore perterritos Romanos
discedere a se existimarent, eo magis quod pridie superioribus locis
occupatis proelium non commisissent, sive eo quod re frumentaria
intercludi posse confiderent, commutato consilio atque itinere converso
nostros a novissimo agmine insequi ac lacessere coeperunt.
Postquam id animum advertit, copias suas Caesar in proximum collem
subduxit equitatumque, qui sustineret hostium petum, misit. Ipse interim in
colle medio triplicem aciem instruxit legionum quattuor veteranarum; in
summo iugo duas legiones quas in Gallia citeriore proxime conscripserat et
omnia auxilia conlocavit, ita ut supra se totum montem hominibus
compleret; impedimenta sarcinasque in unum locum conterri et eum ab iis
qui in superiore acie constiterant muniri iussit. Helvetii cum omnibus suis
carris secuti impedimenta in unum locum contulerunt; ipsi concertissima
acie, reiecto nostro equitatu, phalange facta sub primam nostram aciem
successerunt.
Caesar primum suo, deinde omnium ex conspectu remotis equis, ut
aequato omnium periculo spem fugae tolleret, cohortatus suos proelium
commisit. Milites loco superiore pilis missis facile hostium phalangem
perfregerunt. Ea disiecta gladiis destrictis in eos impetum fecerunt.
Gallis magno ad pugnam erat impedimento quod pluribus eorum scutis
uno ictu pilorum transfixis et conligatis, cum ferrum se inflexisset, neque
evellere neque sinistra impedita satis commode pugnare poterant, multi ut
diu iactato bracchio praeoptarent scutum manu emittere et nudo corpore
pugnare. Tandem vulneribus defessi et pedem referre et, quod mons suberit
circiter mille passuum [spatio], eo se recipere coeperunt. Capto monte et
succedentibus nostris, Boi et Tulingi, qui hominum milibus circiter XV
agmen hostium claudebant et novissimis praesidio erant, ex itinere nostros
[ab] latere aperto adgressi circumvenire, et id conspicati Helvetii, qui in

montem sese receperant, rursus instare et proelium redintegrare coeperunt.
Romani [conversa] signa bipertito intulerunt: prima et secunda acies, ut
victis ac submotis resisteret, tertia, ut venientes sustineret.
Ita ancipiti proelio diu atque acriter pugnatum est. Diutius cum sustinere
nostrorum impetus non possent, alteri se, ut coeperant, in montem
receperunt, alteri ad impedimenta et carros suos se contulerunt.
Nam hoc toto proelio, cum ab hora septima ad vesperum pugnatum sit,
aversum hostem videre nemo potuit. Ad multam noctem etiam ad
impedimenta pugnatum est, propterea quod pro vallo carros obiecerunt et e
loco superiore in nostros venientes tela coiciebant et non nulli inter carros
rotasque mataras ac tragulas subiciebant nostrosque vulnerabant. Diu cum
esset pugnatum, impedimentis castrisque nostri potiti sunt. Ibi Orgetorigis
filia atque unus e filiis captus est. Ex eo proelio circiter hominum milia
CXXX superfuerunt eaque tota nocte continenter ierunt [nullam partem
noctis itinere intermisso]; in fines Lingonum die quarto pervenerunt, cum et
propter vulnera militum et propter sepulturam occisorum nostri [triduum
morati] eos sequi non potuissent. Caesar ad Lingonas litteras nuntiosque
misit, ne eos frumento neve alia re iuvarent: qui si iuvissent, se eodem loco
quo Helvetios habiturum. Ipse triduo intermisso cum omnibus copiis eos
sequi coepit.
Helvetii omnium rerum inopia adducti legatos de deditione ad eum
miserunt. Qui cum eum in itinere convenissent seque ad pedes proiecissent
suppliciterque locuti flentes pacem petissent, atque eos in eo loco quo tum
essent suum adventum expectare iussisset, paruerunt. Eo postquam Caesar
pervenit, obsides, arma, servos qui ad eos perfugissent, poposcit.
Dum ea conquiruntur et conferuntur, [nocte intermissa] circiter hominum
milia VI eius pagi qui Verbigenus appellatur, sive timore perterriti, ne armis
traditis supplicio adficerentur, sive spe salutis inducti, quod in tanta
multitudine dediticiorum suam fugam aut occultari aut omnino ignorari
posse existimarent, prima nocte e castris Helvetiorum egressi ad Rhenum
finesque Germanorum contenderunt.
Quod ubi Caesar resciit, quorum per fines ierant his uti conquirerent et
reducerent, si sibi purgati esse vellent, imperavit; reductos in hostium
numero habuit; reliquos omnes obsidibus, armis, perfugis traditis in
deditionem accepit. Helvetios, Tulingos, Latobrigos in fines suos, unde
erant profecti, reverti iussit, et, quod omnibus frugibus amissis domi nihil

erat quo famem tolerarent, Allobrogibus imperavit ut iis frumenti copiam
facerent; ipsos oppida vicosque, quos incenderant, restituere iussit. Id ea
maxime ratione fecit, quod noluit eum locum unde Helvetii discesserant
vacare, ne propter bonitatem agrorum Germani, qui trans Rhenum incolunt,
[ex] suis finibus in Helvetiorum fines transirent et finitimi Galliae
provinciae Allobrogibusque essent. Boios petentibus Haeduis, quod egregia
virtute erant cogniti, ut in finibus suis conlocarent, concessit; quibus illi
agros dederunt quosque postea in parem iuris libertatisque condicionem
atque ipsi erant receperunt.
In castris Hevetiorum tabulae repertae sunt litteris Graecis confectae et
ad Caesarem relatae, quibus in tabulis nominatim ratio confecta erat, qui
numerus domo exisset eorum qui arma ferre possent, et item separatim,
[quot] pueri, senes mulieresque. [Quarum omnium rerum] summa erat
capitum Helvetiorum milium CCLXIII, Tulingorum milium XXXVI,
Latobrigorum XIIII, Rauracorum XXIII, Boiorum XXXII; ex his qui arma
ferre possent ad milia nonaginta duo. Summa omnium fuerunt ad milia
CCCLXVIII. Eorum qui domum redierunt censu habito, ut Caesar
imperaverat, repertus est numerus milium C et X.
Bello Helvetiorum confecto totius fere Galliae legati, principes civitatum,
ad Caesarem gratulatum convenerunt: intellegere sese, tametsi pro veteribus
Helvetiorum iniuriis populi Romani ab his poenas bello repetisset, tamen
eam rem non minus ex usu [terrae] Galliae quam populi Romani accidisse,
propterea quod eo consilio florentissimis rebus domos suas Helvetii
reliquissent uti toti Galliae bellum inferrent imperioque potirentur,
locumque domicilio ex magna copia deligerent quem ex omni Gallia
oportunissimum ac fructuosissimum iudicassent, reliquasque civitates
stipendiarias haberent. Petierunt uti sibi concilium totius Galliae in diem
certam indicere idque Caesaris facere voluntate liceret:
sese habere quasdam res quas ex communi consensu ab eo petere vellent.
Ea re permissa diem concilio constituerunt et iure iurando ne quis
enuntiaret, nisi quibus communi consilio mandatum esset, inter se
sanxerunt.
Eo concilio dimisso, idem princeps civitatum qui ante fuerant ad
Caesarem reverterunt petieruntque uti sibi secreto in occulto de sua
omniumque salute cum eo agere liceret. Ea re impetrata sese omnes flentes
Caesari ad pedes proiecerunt: non minus se id contendere et laborare ne ea

quae dixissent enuntiarentur quam uti ea quae vellent impetrarent, propterea
quod, si enuntiatum esset, summum in cruciatum se venturos viderent.
Locutus est pro his Diviciacus Haeduus: Galliae totius lactiones esse duas;
harum alterius principatum tenere Haeduos, alterius Arvernos. Hi cum
tantopere de potentatu inter se multos annos contenderent, factum esse uti
ab Arvernis Sequanisque Germani mercede arcesserentur. Horum primo
circiter milia XV Rhenum transisse; postea quam agros et cultum et copias
Gallorum homines feri ac barbari adamassent, traductos plures; nunc esse in
Gallia ad C et XX milium numerum. Cum his Haeduos eorumque clientes
semel atque iterum armis contendisse; magnam calamitatem pulsos
accepisse, omnem nobilitatem, omnem senatum, omnem equitatum
amisisse. Quibus proeliis calamitatibusque fractos, qui et sua virtute et
populi Romani hospitio atque amicitia plurimum ante in Gallia potuissent,
coactos esse Sequanis obsides dare nobilissimos civitatis et iure iurando
civitatem obstringere sese neque obsides repetituros neque auxilium a
populo Romano imploraturos neque recusaturos quo minus perpetuo sub
illorum dicione atque imperio essent.
Unum se esse ex omni civitate Haeduorum qui adduci non potuerit ut
iuraret aut liberos suos obsides daret. Ob eam rem se ex civitate profugisse
et Romam ad senatum venisse auxilium postulatum, quod solus neque iure
iurando neque obsidibus teneretur. Sed peius victoribus Sequanis quam
Haeduis victis accidisse, propterea quod Ariovistus, rex Germanorum, in
eorum finibus consedisset tertiamque partem agri Sequani, qui esset
optimus totius Galliae, occupavisset et nunc de altera parte tertia Sequanos
decedere iuberet, propterea quod paucis mensibus ante Harudum milia
hominum XXIIII ad eum venissent, quibus locus ac sedes pararentur.
Futurum esse paucis annis uti omnes ex Galliae finibus pellerentur atque
omnes Germani Rhenum transirent; neque enim conferendum esse
Gallicum cum Germanorum agro neque hanc consuetudinem victus cum illa
comparandam.
Ariovistum autem, ut semel Gallorum copias proelio vicerit, quod
proelium factum sit ad Magetobrigam, superbe et crudeliter imperare,
obsides nobilissimi cuiusque liberos poscere et in eos omnia exempla
cruciatusque edere, si qua res non ad nutum aut ad voluntatem eius facta sit.
Hominem esse barbarum, iracundum, temerarium: non posse eius imperia,
diutius sustineri. Nisi quid in Caesare populoque Romano sit auxilii,

omnibus Gallis idem esse faciendum quod Helvetii fecerint, ut domo
emigrent, aliud domicilium, alias sedes, remotas a Germanis, petant
fortunamque, quaecumque accidat, experiantur. Haec si enuntiata Ariovisto
sint, non dubitare quin de omnibus obsidibus qui apud eum sint
gravissimum supplicium sumat. Caesarem vel auctoritate sua atque
exercitus vel recenti victoria vel nomine populi Romani deterrere posse ne
maior multitudo Germanorum Rhenum traducatur, Galliamque omnem ab
Ariovisti iniuria posse defendere.
Hac oratione ab Diviciaco habita omnes qui aderant magno fletu
auxilium a Caesare petere coeperunt. Animadvertit Caesar unos ex omnibus
Sequanos nihil earum rerum facere quas ceteri facerent sed tristes capite
demisso terram intueri. Eius rei quae causa esset miratus ex ipsis quaesiit.
Nihil Sequani respondere, sed in eadem tristitia taciti permanere. Cum ab
his saepius quaereret neque ullam omnino vocem exprimere posset, idem
Diviacus Haeduus respondit: hoc esse miseriorem et graviorem fortunam
Sequanorum quam reliquorum, quod soli ne in occulto quidem queri neque
auxilium implorare auderent absentisque Ariovisti crudelitatem, velut si
cora adesset, horrerent, propterea quod reliquis tamen fugae facultas
daretur, Sequanis vero, qui intra fines suos Ariovistum recepissent, quorum
oppida omnia in potestate eius essent, omnes cruciatus essent perferendi.
His rebus cognitis Caesar Gallorum animos verbis confirmavit
pollicitusque est sibi eam rem curae futuram; magnam se habere spem et
beneficio suo et auctoritate adductum Ariovistum finem iniuriis facturum.
Hac oratione habita, concilium dimisit. Et secundum ea multae res eum
hortabantur quare sibi eam rem cogitandam et suscipiendam putaret, in
primis quod Haeduos, fratres consanguineosque saepe numero a senatu
appellatos, in servitute atque [in] dicione videbat Germanorum teneri
eorumque obsides esse apud Ariovistum ac Sequanos intellegebat; quod in
tanto imperio populi Romani turpissimum sibi et rei publicae esse
arbitrabatur. Paulatim autem Germanos consuescere Rhenum transire et in
Galliam magnam eorum multitudinem venire populo Romano periculosum
videbat, neque sibi homines feros ac barbaros temperaturos existimabat
quin, cum omnem Galliam occupavissent, ut ante Cimbri Teutonique
fecissent, in provinciam exirent atque inde in Italiam contenderent [,
praesertim cum Sequanos a provincia nostra Rhodanus divideret]; quibus

rebus quam maturrime occurrendum putabat. Ipse autem Ariovistus tantos
sibi spiritus, tantam arrogantiam sumpserat, ut ferendus non videretur.
Quam ob rem placuit ei ut ad Ariovistum legatos mitteret, qui ab eo
postularent uti aliquem locum medium utrisque conloquio deligeret: velle
sese de re publica et summis utriusque rebus cum eo agere. Ei legationi
Ariovistus respondit: si quid ipsi a Caesare opus esset, sese ad eum
venturum fuisse; si quid ille se velit, illum ad se venire oportere.
Praeterea se neque sine exercitu in eas partes Galliae venire audere quas
Caesar possideret, neque exercitum sine magno commeatu atque molimento
in unum locum contrahere posse. Sibi autem mirum videri quid in sua
Gallia, quam bello vicisset, aut Caesari aut omnino populo Romano negotii
esset.
His responsis ad Caesarem relatis, iterum ad eum Caesar legatos cum his
mandatis mittit: quoniam tanto suo populique Romani beneficio adtectus,
cum in consulatu suo rex atque amicus a senatu appellatus esset, hanc sibi
populoque Romano gratiam referret ut in conloquium venire invitatus
gravaretur neque de communi re dicendum sibi et cognoscendum putaret,
haec esse quae ab eo postularet: primum ne quam multitudinem hominum
amplius trans Rhenum in Galliam traduceret; deinde obsides quos haberet
ab Haeduis redderet Sequanisque permitteret ut quos illi haberent voluntate
eius reddere illis liceret; neve Haeduos iniuria lacesseret neve his sociisque
eorum bellum inferret. Si [id] ita fecisset, sibi populoque Romano
perpetuam gratiam atque amicitiam cum eo futuram; si non impetraret, sese,
quoniam M. Messala, M. Pisone consulibus senatus censuisset uti
quicumque Galliam provinciam obtineret, quod commodo rei publicae
lacere posset, Haeduos ceterosque amicos populi Romani defenderet, se
Haeduorum iniurias non neglecturum.
Ad haec Ariovistus respondit: ius esse belli ut qui vicissent iis quos
vicissent quem ad modum vellent imperarent. Item populum Romanum
victis non ad alterius praescriptum, sed ad suum arbitrium imperare
consuesse. Si ipse populo Romano non praescriberet quem ad modum suo
iure uteretur, non oportere se a populo Romano in suo iure impediri.
Haeduos sibi, quoniam belli fortunam temptassent et armis congressi ac
superati essent, stipendiarios esse factos. Magnam Caesarem iniuriam
facere, qui suo adventu vectigalia sibi deteriora faceret. Haeduis se obsides
redditurum non esse neque his neque eorum sociis iniuria bellum inlaturum,

si in eo manerent quod convenisset stipendiumque quotannis penderent; si
id non fecissent, longe iis fraternum nomen populi Romani afuturum. Quod
sibi Caesar denuntiaret se Haeduorum iniurias non neglecturum, neminem
secum sine sua pernicie contendisse. Cum vellet, congrederetur:
intellecturum quid invicti Germani, exercitatissimi in armis, qui inter
annos XIIII tectum non subissent, virtute possent.
Haec eodem tempore Caesari mandata referebantur et legati ab Haeduis
et a Treveris veniebant: Haedui questum quod Harudes, qui nuper in
Galliam transportati essent, fines eorum popularentur: sese ne obsidibus
quidem datis pacem Ariovisti redimere potuisse; Treveri autem, pagos
centum Sueborum ad ripas Rheni consedisse, qui Rhemum transire
conarentur; his praeesse Nasuam et Cimberium fratres. Quibus rebus Caesar
vehementer commotus maturandum sibi existimavit, ne, si nova manus
Sueborum cum veteribus copiis Ariovisti sese coniunxisset, minus facile
resisti posset. Itaque re frumentaria quam celerrime potuit comparata
magnis itineribus ad Ariovistum contendit.
Cum tridui viam processisset, nuntiatum est ei Ariovistum cum suis
omnibus copiis ad occupandum Vesontionem, quod est oppidum maximum
Sequanorum, contendere [triduique viam a suis finibus processisse]. Id ne
accideret, magnopere sibi praecavendum Caesar existimabat. Namque
omnium rerum quae ad bellum usui erant summa erat in eo oppido facultas,
idque natura loci sic muniebatur ut magnam ad ducendum bellum daret
facultatem, propterea quod flumen [alduas] Dubis ut circino circumductum
paene totum oppidum cingit, reliquum spatium, quod est non amplius
pedum MDC, qua flumen intermittit, mons continet magna altitudine, ita ut
radices eius montis ex utraque parte ripae fluminis contingant, hunc murus
circumdatus arcem efficit et cum oppido coniungit. Huc Caesar magnis
nocturnis diurnisque itineribus contendit occupatoque oppido ibi praesidium
conlocat.
Dum paucos dies ad Vesontionem rei frumentariae commeatusque causa
moratur, ex percontatione nostrorum vocibusque Gallorum ac mercatorum,
qui ingenti magnitudine corporum Germanos, incredibili virtute atque
exercitatione in armis esse praedicabant (saepe numero sese cum his
congressos ne vultum quidem atque aciem oculorum dicebant ferre
potuisse), tantus subito timor omnem exercitum occupavit ut non
mediocriter omnium mentes animosque perturbaret. Hic primum ortus est a

tribunis militum, praefectis, reliquisque qui ex urbe amicitiae causa
Caesarem secuti non magnum in re militari usum habebant: quorum alius
alia causa inlata, quam sibi ad proficiscendum necessariam esse diceret,
petebat ut eius voluntate discedere liceret; non nulli pudore adducti, ut
timoris suspicionem vitarent, remanebant. Hi neque vultum fingere neque
interdum lacrimas tenere poterant: abditi in tabernaculis aut suum fatum
querebantur aut cum familiaribus suis commune periculum miserabantur.
Vulgo totis castris testamenta obsignabantur. Horum vocibus ac timore
paulatim etiam ii qui magnum in castris usum habebant, milites
centurionesque quique equitatui praeerant, perturbabantur. Qui se ex his
minus timidos existimari volebant, non se hostem vereri, sed angustias
itineris et magnitudinem silvarum quae intercederent inter ipsos atque
Ariovistum, aut rem frumentariam, ut satis commode supportari posset,
timere dicebant. Non nulli etiam Caesari nuntiabant, cum castra moveri ac
signa ferri iussisset, non fore dicto audientes milites neque propter timorem
signa laturos.
Haec cum animadvertisset, convocato consilio omniumque ordinum ad id
consilium adhibitis centurionibus, vehementer eos incusavit: primum, quod
aut quam in partem aut quo consilio ducerentur sibi quaerendum aut
cogitandum putarent. Ariovistum se consule cupidissime populi Romani
amicitiam adpetisse; cur hunc tam temere quisquam ab officio discessurum
iudicaret? Sibi quidem persuaderi cognitis suis poslulatis atque aequitate
condicionum perspecta eum neque suam neque populi Romani gratiam
epudiaturum. Quod si furore atque amentia impulsum bellum intulisset,
quid tandem vererentur? Aut cur de sua virtute aut de ipsius diligentia
desperarent? Factum eius hostis periculum patrum nostrorum emoria
Cimbris et Teutonis a C. Mario pulsis [cum non minorem laudem exercitus
quam ipse imperator meritus videbatur]; factum etiam nuper in Italia servili
tumultu, quos tamen aliquid usus ac disciplina, quam a nobis accepissent,
sublevarint. Ex quo iudicari posse quantum haberet in se boni constantia,
propterea quod quos aliquam diu inermes sine causa timuissent hos postea
armatos ac victores superassent. Denique hos esse eosdem Germanos
quibuscum saepe numero Helvetii congressi non solum in suis sed etiam in
illorum finibus plerumque superarint, qui tamen pares esse nostro exercitui
non potuerint. Si quos adversum proelium et fuga Gallorum commoveret,
hos, si quaererent, reperire posse diuturnitate belli defatigatis Gallis
Ariovistum, cum multos menses castris se ac paludibus tenuisset neque sui

potestatem fecisset, desperantes iam de pugna et dispersos subito adortum
magis ratione et consilio quam virtute vicisse.
Cui rationi contra homines barbaros atque imperitos locus fuisset, hac ne
ipsum quidem sperare nostros exercitus capi posse. Qui suum timorem in
rei frumentariae simulationem angustiasque itineris conferrent, facere
arroganter, cum aut de officio imperatoris desperare aut praescribere
viderentur. Haec sibi esse curae; frumentum Sequanos, Leucos, Lingones
subministrare, iamque esse in agris frumenta matura; de itinere ipsos brevi
tempore iudicaturos. Quod non fore dicto audientes neque signa laturi
dicantur, nihil se ea re commoveri: scire enim, quibuscumque exercitus
dicto audiens non fuerit, aut male re gesta fortunam defuisse aut aliquo
facinore comperto avaritiam esse convictam. Suam innocentiam perpetua
vita, felicitatem Helvetiorum bello esse perspectam. Itaque se quod in
longiorem diem conlaturus fuisset repraesentaturum et proxima nocte de
quarta, vigilia castra moturum, ut quam primum intellegere posset utrum
apud eos pudor atque officium an timor plus valeret. Quod si praeterea
nemo sequatur, tamen se cum sola decima legione iturum, de qua non
dubitet, sibique eam praetoriam cohortem futuram. Huic legioni Caesar et
indulserat praecipue et propter virtutem confidebat maxime.
Hac oratione habita mirum in modum conversae sunt omnium mentes
summaque alacritas et cupiditas belli gerendi innata est, princepsque X.
legio per tribunos militum ei gratias egit quod de se optimum iudicium
fecisset, seque esse ad bellum gerendum paratissimam confirmavit. Deinde
reliquae legiones cum tribunis militum et primorum ordinum centurionibus
egerunt uti Caesari satis facerent: se neque umquam dubitasse neque
timuisse neque de summa belli suum iudicium sed imperatoris esse
existimavisse. Eorum satisfactione accepta et itinere exquisito per
Diviciacum, quod ex Gallis ei maximam fidem habebat, ut milium amplius
quinquaginta circuitu locis apertis exercitum duceret, de quarta vigilia, ut
dixerat, profectus est. Septimo die, cum iter non intermitteret, ab
exploratoribus certior factus est Ariovisti copias a nostris milia passuum IIII
et XX abesse.
Cognito Caesaris adventu Ariovistus legatos ad eum mittit: quod antea de
conloquio postulasset, id per se fieri licere, quoniam propius accessisset
seque id sine periculo facere posse existimaret. Non respuit condicionem
Caesar iamque eum ad sanitatem reverti arbitrabatur, cum id quod antea

petenti denegasset ultro polliceretur, magnamque in spem veniebat pro suis
tantis populique Romani in eum beneficiis cognitis suis postulatis fore uti
pertinacia desisteret. Dies conloquio dictus est ex eo die quintus. Interim
saepe cum legati ultro citroque inter eos mitterentur, Ariovistus postulavit
ne quem peditem ad conloquium Caesar adduceret: vereri se ne per insidias
ab eo circumveniretur; uterque cum equitatu veniret: alia ratione sese non
esse venturum. Caesar, quod neque conloquium interposita causa tolli
volebat neque salutem suam Gallorum equitatui committere audebat,
commodissimum esse statuit omnibus equis Gallis equitibus detractis eo
legionarios milites legionis X., cui quam maxime confidebat, imponere, ut
praesidium quam amicissimum, si quid opus facto esset, haberet. Quod cum
fieret, non inridicule quidam ex militibus X. legionis dixit: plus quam
pollicitus esset Caesarem facere; pollicitum se in cohortis praetoriae loco X.
legionem habiturum ad equum rescribere.
Planities erat magna et in ea tumulus terrenus satis grandis. Hic locus
aequum fere spatium a castris Ariovisti et Caesaris aberat. Eo, ut erat
dictum, ad conloquium venerunt. Legionem Caesar, quam equis devexerat,
passibus CC ab eo tumulo constituit. Item equites Ariovisti pari intervallo
constiterunt. Ariovistus ex equis ut conloquerentur et praeter se denos ad
conloquium adducerent postulavit. Ubi eo ventum est, Caesar initio
orationis sua senatusque in eum beneficia commemoravit, quod rex
appellatus esset a senatu, quod amicus, quod munera amplissime missa;
quam rem et paucis contigisse et pro magnis hominum officiis consuesse
tribui docebat; illum, cum neque aditum neque causam postulandi iustam
haberet, beneficio ac liberalitate sua ac senatus ea praemia consecutum.
Docebat etiam quam veteres quamque iustae causae necessitudinis ipsis
cum Haeduis intercederent, quae senatus consulta quotiens quamque
honorifica in eos facta essent, ut omni tempore totius Galliae principatum
Haedui tenuissent, prius etiam quam nostram amicitiam adpetissent. Populi
Romani hanc esse consuetudinem, ut socios atque amicos non modo sui
nihil deperdere, sed gratia, dignitate, honore auctiores velit esse; quod vero
ad amicitiam populi Romani attulissent, id iis eripi quis pati posset?
Postulavit deinde eadem quae legatis in mandatis dederat: ne aut Haeduis
aut eorum sociis bellum inferret, obsides redderet, si nullam partem
Germanorum domum remittere posset, at ne quos amplius Rhenum transire
pateretur.

Ariovistus ad postulata Caesaris pauca respondit, de suis virtutibus multa
praedicavit: transisse Rhenum sese non sua sponte, sed rogatum et
arcessitum a Gallis; non sine magna spe magnisque praemiis domum
propinquosque reliquisse; sedes habere in Gallia ab ipsis concessas, obsides
ipsorum voluntate datos; stipendium capere iure belli, quod victores victis
imponere consuerint. Non sese Gallis sed Gallos sibi bellum intulisse:
omnes Galliae civitates ad se oppugnandum venisse ac contra se castra
habuisse; eas omnes copias a se uno proelio pulsas ac superatas esse. Si
iterum experiri velint, se iterum paratum esse decertare; si pace uti velint,
iniquum esse de stipendio recusare, quod sua voluntate ad id tempus
pependerint. Amicitiam populi Romani sibi ornamento et praesidio, non
detrimento esse oportere, atque se hac spe petisse. Si per populum
Romanum stipendium remittatur et dediticii subtrahantur, non minus
libenter sese recusaturum populi Romani amicitiam quam adpetierit. Quod
multitudinem Germanorum in Galliam traducat, id se sui muniendi, non
Galliae oppugnandae causa facere; eius rei testimonium esse quod nisi
rogatus non venerit et quod bellum non intulerit sed defenderit. Se prius in
Galliam venisse quam populum Romanum. Numquam ante hoc tempus
exercitum populi Romani Galliae provinciae finibus egressum. Quid sibi
vellet? Cur in suas possessiones veniret?
Provinciam suam hanc esse Galliam, sicut illam nostram. Ut ipsi concedi
non oporteret, si in nostros fines impetum faceret, sic item nos esse iniquos,
quod in suo iure se interpellaremus. Quod fratres a senatu Haeduos
appellatos diceret, non se tam barbarum neque tam imperitum esse rerum ut
non sciret neque bello Allobrogum proximo Haeduos Romanis auxilium
tulisse neque ipsos in iis contentionibus quas Haedui secum et cum
Sequanis habuissent auxilio populi Romani usos esse. Debere se suspicari
simulata Caesarem amicitia, quod exercitum in Gallia habeat, sui
opprimendi causa habere. Qui nisi decedat atque exercitum deducat ex his
regionibus, sese illum non pro amico sed pro hoste habiturum. Quod si eum
interfecerit, multis sese nobilibus principibusque populi Romani gratum
esse facturum (id se ab ipsis per eorum nuntios compertum habere), quorum
omnium gratiam atque amicitiam eius morte redimere posset. Quod si
decessisset et liberam possessionem Galliae sibi tradidisset, magno se illum
praemio remuneraturum et quaecumque bella geri vellet sine ullo eius
labore et periculo confecturum.

Multa a Caesare in eam sententiam dicta sunt quare negotio desistere non
posset: neque suam neque populi Romani consuetudinem pati ut optime
meritos socios desereret, neque se iudicare Galliam potius esse Ariovisti
quam populi Romani. Bello superatos esse Arvernos et Rutenos a Q. Fabio
Maximo, quibus populus Romanus ignovisset neque in provinciam
redegisset neque stipendium posuisset. Quod si antiquissimum quodque
tempus spectari oporteret, populi Romani iustissimum esse in Gallia
imperium; si iudicium senatus observari oporteret, liberam debere esse
Galliam, quam bello victam suis legibus uti voluisset.
Dum haec in conloquio geruntur, Caesari nuntiatum est equites Ariovisti
propius tumulum accedere et ad nostros adequitare, lapides telaque in
nostros coicere. Caesar loquendi finem fecit seque ad suos recepit suisque
imperavit ne quod omnino telum in hostes reicerent. Nam etsi sine ullo
periculo legionis delectae cum equitatu proelium fore videbat, tamen
committendum non putabat ut, pulsis hostibus, dici posset eos ab se per
fidem in conloquio circumventos. Postea quam in vulgus militum elatum est
qua arrogantia in conloquio Ariovistus usus omni Gallia Romanis
interdixisset, impetumque in nostros eius equites fecissent, eaque res
conloquium ut diremisset, multo maior alacritas studiumque pugnandi
maius exercitui iniectum est.
Biduo post Ariovistus ad Caesarem legatos misit: velle se de iis rebus
quae inter eos egi coeptae neque perfectae essent agere cum eo: uti aut
iterum conloquio diem constitueret aut, si id minus vellet, ex suis legatis
aliquem ad se mitteret. Conloquendi Caesari causa visa non est, et eo magis
quod pridie eius diei Germani retineri non potuerant quin tela in nostros
coicerent. Legatum ex suis sese magno cum periculo ad eum missurum et
hominibus feris obiecturum existimabat. Commodissimum visum est C.
Valerium Procillum, C. Valerii Caburi filium, summa virtute et humanitate
adulescentem, cuius pater a C. Valerio Flacco civitate donatus erat, et
propter fidem et propter linguae Gallicae scientiam, qua multa iam
Ariovistus longinqua consuetudine utebatur, et quod in eo peccandi
Germanis causa non esset, ad eum mittere, et una M. Metium, qui hospitio
Ariovisti utebatur. His mandavit quae diceret Ariovistus cognogcerent et ad
se referrent. Quos cum apud se in castris Ariovistus conspexisset, exercitu
suo praesente conclamavit: quid ad se venirent? an speculandi causa?
Conantes dicere prohibuit et in catenas coniecit.

Eodem die castra promovit et milibus passuum VI a Caesaris castris sub
monte consedit. Postridie eius diei praeter castra Caesaris suas copias
traduxit et milibus passuum duobus ultra eum castra fecit eo consilio uti
frumento commeatuque qui ex Sequanis et Haeduis supportaretur Caesarem
intercluderet. Ex eo die dies continuos V Caesar pro castris suas copias
produxit et aciem instructam habuit, ut, si vellet Ariovistus proelio
contendere, ei potestas non deesset. Ariovistus his omnibus diebus
exercitum castris continuit, equestri proelio cotidie contendit. Genus hoc
erat pugnae, quo se Germani exercuerant: equitum milia erant VI, totidem
numero pedites velocissimi ac fortissimi, quos ex omni copia singuli
singulos suae salutis causa delegerant: cum his in proeliis versabantur, ad
eos se equites recipiebant; hi, si quid erat durius, concurrebant, si qui
graviore vulnere accepto equo deciderat, circumsistebant; si quo erat
longius prodeundum aut celerius recipiendum, tanta erat horum
exercitatione celeritas ut iubis sublevati equorum cursum adaequarent.
Ubi eum castris se tenere Caesar intellexit, ne diutius commeatu
prohiberetur, ultra eum locum, quo in loco Germani consederant, circiter
passus DC ab his, castris idoneum locum delegit acieque triplici instructa ad
eum locum venit. Primam et secundam aciem in armis esse, tertiam castra
munire iussit. [Hic locus ab hoste circiter passus DC, uti dictum est, aberat.]
Eo circiter hominum XVI milia expedita cum omni equitatu Ariovistus
misit, quae copiae nostros terrerent et munitione prohiberent.
Nihilo setius Caesar, ut ante constituerat, duas acies hostem propulsare,
tertiam opus perficere iussit. Munitis castris duas ibi legiones reliquit et
partem auxiliorum, quattuor reliquas legiones in castra maiora reduxit.
Proximo die instituto suo Caesar ex castris utrisque copias suas eduxit
paulumque a maioribus castris progressus aciem instruxit hostibusque
pugnandi potestatem fecit. Ubi ne tum quidem eos prodire intellexit, circiter
meridiem exercitum in castra reduxit. Tum demum Ariovistus partem
suarum copiarum, quae castra minora oppugnaret, misit.
Acriter utrimque usque ad vesperum pugnatum est. Solis occasu suas
copias Ariovistus multis et inlatis et acceptis vulneribus in castra reduxit.
Cum ex captivis quaereret Caesar quam ob rem Ariovistus proelio non
decertaret, hanc reperiebat causam, quod apud Germanos ea consuetudo
esset ut matres familiae eorum sortibus et vaticinationibus declararent

utrum proelium committi ex usu esset necne; eas ita dicere: non esse fas
Germanos superare, si ante novam lunam proelio contendissent.
Postridie eius diei Caesar praesidio utrisque castris quod satis esse visum
est reliquit, alarios omnes in conspectu hostium pro castris minoribus
constituit, quod minus multitudine militum legionariorum pro hostium
numero valebat, ut ad speciem alariis uteretur; ipse triplici instructa acie
usque ad castra hostium accessit. Tum demum necessario Germani suas
copias castris eduxerunt generatimque constituerunt paribus intervallis,
Harudes, Marcomanos, Tribocos, Vangiones, Nemetes, Sedusios, Suebos,
omnemque aciem suam raedis et carris circumdederunt, ne qua spes in fuga
relinqueretur. Eo mulieres imposuerunt, quae ad proelium proficiscentes
milites passis manibus flentes implorabant ne se in servitutem Romanis
traderent.
Caesar singulis legionibus singulos legatos et quaestorem praefecit, uti
eos testes suae quisque virtutis haberet; ipse a dextro cornu, quod eam
partem minime firmam hostium esse animadverterat, proelium commisit.
Ita nostri acriter in hostes signo dato impetum fecerunt itaque hostes
repente celeriterque procurrerunt, ut spatium pila in hostes coiciendi non
daretur. Relictis pilis comminus gladiis pugnatum est. At Germani celeriter
ex consuetudine sua phalange facta impetus gladiorum exceperunt. Reperti
sunt complures nostri qui in phalanga insilirent et scuta manibus revellerent
et desuper vulnerarent. Cum hostium acies a sinistro cornu pulsa atque in
fugam coniecta esset, a dextro cornu vehementer multitudine suorum
nostram aciem premebant. Id cum animadvertisset P. Crassus adulescens,
qui equitatui praeerat, quod expeditior erat quam ii qui inter aciem
versabantur, tertiam aciem laborantibus nostris subsidio misit.
Ita proelium restitutum est, atque omnes hostes terga verterunt nec prius
fugere destiterunt quam ad flumen Rhenum milia passuum ex eo loco
circiter L pervenerunt. Ibi perpauci aut viribus confisi tranare contenderunt
aut lintribus inventis sibi salutem reppererunt. In his fuit Ariovistus, qui
naviculam deligatam ad ripam nactus ea profugit; reliquos omnes consecuti
equites nostri interfecerunt. Duae fuerunt Ariovisti uxores, una Sueba
natione, quam domo secum eduxerat, altera Norica, regis Voccionis soror,
quam in Gallia duxerat a fratre missam: utraque in ea fuga periit; duae
filiae: harum altera occisa, altera capta est. C.

Valerius Procillus, cum a custodibus in fuga trinis catenis vinctus
traheretur, in ipsum Caesarem hostes equitatu insequentem incidit. Quae
quidem res Caesari non minorem quam ipsa victoria voluptatem attulit,
quod hominem honestissimum provinciae Galliae, suum familiarem et
hospitem, ereptum ex manibus hostium sibi restitutum videbat neque eius
calamitate de tanta voluptate et gratulatione quicquam fortuna deminuerat.
Is se praesente de se ter sortibus consultum dicebat, utrum igni statim
necaretur an in aliud tempus reservaretur: sortium beneficio se esse
incolumem. Item M. Metius repertus et ad eum reductus est.
Hoc proelio trans Rhenum nuntiato, Suebi, qui ad ripas Rheni venerant,
domum reverti coeperunt; quos ubi qui proximi Rhenum incolunt perterritos
senserunt, insecuti magnum ex iis numerum occiderunt. Caesar una aestate
duobus maximis bellis confectis maturius paulo quam tempus anni
postulabat in hiberna in Sequanos exercitum deduxit; hibernis Labienum
praeposuit; ipse in citeriorem Galliam ad conventus agendos profectus est.

C. IULI CAESARIS DE BELLO GALLICO
COMMENTARIUS SECUNDUS
CUM esset Caesar in citeriore Gallia [in hibernis], ita uti supra
demonstravimus, crebri ad eum rumores adferebantur litterisque item
Labieni certior fiebat omnes Belgas, quam tertiam esse Galliae partem
dixeramus, contra populum Romanum coniurare obsidesque inter se dare.
Coniurandi has esse causas: primum quod vererentur ne, omni pacata
Gallia, ad eos exercitus noster adduceretur; deinde quod ab non nullis Gallis
sollicitarentur, partim qui, ut Germanos diutius in Gallia versari noluerant,
ita populi Romani exercitum hiemare atque inveterascere in Gallia moleste
ferebant, partim qui mobilitate et levitate animi novis imperiis studebant; ab
non nullis etiam quod in Gallia a potentioribus atque iis qui ad conducendos
homines facultates habebant vulgo regna occupabantur; qui minus facile
eam rem imperio nostro consequi poterant.
His nuntiis litterisque commotus Caesar duas legiones in citeriore Gallia
novas conscripsit et inita aestate in ulteriorem Galliam qui deduceret Q.
Pedium legatum misit. Ipse, cum primum pabuli copia esse inciperet, ad
exercitum venit. Dat negotium Senonibus reliquisque Gallis qui finitimi
Belgis erant uti ea quae apud eos gerantur cognoscant seque de his rebus
certiorem faciant. Hi constanter omnes nuntiaverunt manus cogi, exercitum
in unum locum conduci. Tum vero dubitandum non existimavit quin ad eos
proficisceretur. Re frumentaria provisa castra movet diebusque circiter XV
ad fines Belgarum pervenit.
Eo cum de improviso celeriusque omnium opinione venisset, Remi, qui
proximi Galliae ex Belgis sunt, ad eum legatos Iccium et Andebrogium,
primos civitatis, miserunt, qui dicerent se suaque omnia in fidem atque
potestatem populi Romani permittere, neque se cum reliquis Belgis
consensisse neque contra populum Romanum coniurasse, paratosque esse et
obsides dare et imperata facere et oppidis recipere et frumento ceterisque
rebus iuvare; reliquos omnes Belgas in armis esse, Germanosque qui cis
Rhenum incolant sese cum his coniunxisse, tantumque esse eorum omnium
furorem ut ne Suessiones quidem, fratres consanguineosque suos, qui

eodem iure et isdem legibus utantur, unum imperium unumque magistratum
cum ipsis habeant, deterrere potuelint quin cum iis consentirent.
Cum ab iis quaereret quae civitates quantaeque in armis essent et quid in
bello possent, sic reperiebat: plerosque Belgos esse ortos a Germanis
Rhenumque antiquitus traductos propter loci fertilitatem ibi consedisse
Gallosque qui ea loca incolerent expulisse, solosque esse qui, patrum
nostrorum memoria omni Gallia vexata, Teutonos Cimbrosque intra suos
fines ingredi prohibuerint; qua ex re fieri uti earum rerum memoria magnam
sibi auctoritatem Illagnosque spiritus in re militari sumerent. De numero
eorum omnia se habere explorata Remi dicebant, propterea quod
propinquitatibus adfinitatibus quo coniuncti quantam quisque multitudinem
in communi Belgarum concilio ad id bellum pollicitus sit cognoverint.
Plurimum inter eos Bellovacos et virtute et auctoritate et hominum
numero valere: hos posse conficere armata milia centum, pollicitos ex eo
numero electa milia LX totiusque belli imperium sibi postulare. Suessiones
suos esse finitimos; fines latissimos teracissimosque agros possidere. Apud
eos fuisse regem nostra etiam memoria Diviciacum, totius Galliae
potentissimum, qui cum magnae partis harum regionum, tum etiam
Britanniae imperium obtinuerit; nunc esse regem Galbam: ad hunc propter
iustitiam prudentiamque summam totius belli omnium voluntate deferri;
oppida habere numero XII, polliceri milia armata L; totidem Nervios, qui
maxime feri inter ipsos habeantur longissimeque absint; XV milia
Atrebates, Ambianos X milia, Morinos XXV milia, Menapios VII milia,
Caletos X milia, Veliocasses et Viromanduos totidem, Atuatucos XVIIII
milia; Condrusos, Eburones, Caerosos, Paemanos, qui uno nomine Germani
appellantur, arbitrari ad XL milia.
Caesar Remos cohortatus liberaliterque oratione prosecutus omnem
senatum ad se convenire principumque liberos obsides ad se adduci iussit.
Quae omnia ab his diligenter ad diem facta sunt. Ipse Diviciacum
Haeduum magnopere cohortatus docet quanto opere rei publicae
comnlunisque salutis intersit manus hostium distineri, ne cum tanta
multitudine uno tempore confligendum sit. Id fieri posse, si suas copias
Haedui in fines Bellovacorum introduxerint et eorum agros populari
coeperint. His [datis] mandatis eum a se dimittit. Postquam omnes
Belgarum copias in unum locum coactas ad se venire vidit neque iam longe
abesse ab iis quos miserat exploratoribus et ab Remis cognovit, flumen

Axonam, quod est in extremis Remorum finibus, exercitum traducere
maturavit atque ibi castra posuit.
Quae res et latus ullum castrorum ripis fluminis muniebat et post eum
quae erant tuta ab hostibus reddebat et commeatus ab Remis reliquisque
civitatibus ut sine periculo ad eum portari possent efficiebat. In eo flumine
pons erat. Ibi praesidium ponit et in altera parte fluminis Q. Titurium
Sabinum legatum cum sex cohortibus relinquit; castra in altitudinem pedum
XII vallo fossaque duodeviginti pedum muniri iubet.
Ab his castris oppidum Remorum nomine Bibrax aberat milia passuum
VIII. Id ex itinere magno impetu Belgae oppugnare coeperunt. Aegre eo die
sustentatum est. Gallorum eadem atque Belgarum oppugnatio est haec:
ubi circumiecta multitudine hominum totis moenibus undique in murum
lapides iaci coepti sunt murusque defensoribus nudatus est, testudine facta
portas succedunt murumque subruunt. Quod tum facile fiebat. Nam cum
tanta multitudo lapides ac tela %coicerent%, in muro consistendi potestas
erat nulli. Cum finem oppugnandi nox fecisset, Iccius Remus, summa
nobilitate et gratia inter suos, qui tum oppido praeerat, unus ex iis qui legati
de pace ad Caesarem venerant, nuntium ad eum mittit, nisi subsidium sibi
submittatur, sese diutius sustinere non posse.
Eo de media nocte Caesar isdem ducibus usus qui nuntii ab Iccio
venerant, Numidas et Cretas sagittarios et funditores Baleares subsidio
oppidanis mittit; quorum adventu et Remis cum spe delensionis studium
propugnandi accessit et hostibus eadem de causa spes potiundi oppidi
discessit. Itaque paulisper apud oppidum morati agrosque Remorum
depopulati, omnibus vicis aedificiisque quo adire potuerant incensis, ad
castra Caesaris omnibus copiis contenderunt et a milibus passuum minus
duobus castra posuerunt; quae castra, ut fumo atque ignibus significabatur,
amplius milibus passuum VIII latitudinem patebant.
Caesar primo et propter multitudinem hostium et propter eximiam
opinionem virtutis proelio supersedere statuit; cotidie tamen equestribus
proeliis quid hostis virtute posset et quid nostri auderent periclitabatur. Ubi
nostros non esse inferiores intellexit, loco pro castris ad aciem instruendam
natura oportuno atque idoneo, quod is collis ubi castra posita erant
paululum ex planitie editus tantum adversus in latitudinem patebat quantum
loci acies instructa occupare poterat, atque ex utraque parte lateris deiectus
habebat et in fronte leniter fastigatus paulatim ad planitiem redibat, ab

utroque latere eius collis transversam fossam obduxit circiter passuum
CCCC et ad extremas fossas castella constituit ibique tormenta conlocavit,
ne, cum aciem instruxisset, hostes, quod tantum multitudine poterant, ab
lateribus pugnantes suos circumvenire possent. Hoc facto, duabus
legionibus quas proxime conscripserat in castris relictis ut, si quo opus
esset, subsidio duci possent, reliquas VI legiones pro castris in acie
constituit. Hostes item suas copias ex castris eductas instruxerunt.
Palus erat non magna inter nostrum atque hostium exercitum. Hanc si
nostri transirent hostes expectabant; nostri autem, si ab illis initium
transeundi fieret, ut impeditos adgrederentur parati in armis erant.
Interim proelio equestri inter duas acies contendebatur. Ubi neutri
transeundi initium faciunt, secundiore equitum proelio nostris Caesar suos
in castra reduxit. Hostes protinus ex eo loco ad flumen Axonam
contenderunt, quod esse post nostra castra demonstratum est. Ibi vadis
repertis partem suarum copiarum traducere conati sunt eo consilio ut, si
possent, castellum, cui praeerat Q. Titurius legatus, expugnarent pontemque
interscinderent, si minus potuissent, agros Remorum popularentur, qui
magno nobis usui ad bellum gerendum erant, commeatuque nostros
prohiberent.
[Caesar] certior factus ab Titurio onlnem equitatum et levis armaturae
Numidas, funditores sagittariosque pontem traducit atque ad eos contendit.
Acriter in eo loco pugnatum est. Hostes impeditos nostri in flumine adgressi
magnum eorum numerum occiderunt; per eorum corpora reliquos
audacissime transire conantes multitudine telorum reppulerunt primosque,
qui transierant, equitatu circumventos interfecerunt. Hostes, ubi et de
expugnando oppido et de flumine transeundo spem se fefellisse
intellexerunt neque nostros in locum iniquiorum progredi pugnandi causa
viderunt atque ipsos res frumentaria deficere coepit, concilio convocato
constituerunt optimum esse domum suam quemque reverti, et quorum in
fines primum Romani exercitum introduxissent, ad eos defendendos
undique convenirent, ut potius in suis quam in alienis finibus decertarent et
domesticis copiis rei frumentariae uterentur. Ad eam sententiam cum
reliquis causis haec quoque ratio eos deduxit, quod Diviciacum atque
Haeduos finibus Bellovacorum adpropinquare cognoverant. His persuaderi
ut diutius morarentur neque suis auxilium terrent non poterat.

Ea re constituta, secunda vigilia magno cum, strepitu ac tumultu castris
egressi nullo certo ordine neque imperio, cum sibi quisque primum itineris
locum peteret et domum pervenire properaret, fecerunt ut consimilis fugae
profectio videretur. Hac re statim Caesar per speculatores cognita insidias
veritus, quod qua de causa discederent nondum perspexerat, exercitum
equitatumque castris continuit. Prima luce, confirmata re ab exploratoribus,
omnem equitatum, qui novissimum agmen moraretur, praemisit. His Q.
Pedium et L. Aurunculeium Cottam legatos praefecit; T. Labienum legatum
cum legionibus tribus subsequi iussit. Hi novissimos adorti et multa milia
passuum prosecuti magnam multitudinem eorum fugientium conciderunt,
cum ab extremo agmine, ad quos ventum erat, consisterent fortiterque
impetum nostrorum militum sustinerent, priores, quod abesse a periculo
viderentur neque ulla necessitate neque imperio continerentur, exaudito
clamore perturbatis ordinibus omnes in fuga sibi praesidium ponerent. Ita
sine ullo periculo tantam eorum multitudinem nostri interfecerunt quantum
fuit diei spatium; sub occasum solis sequi destiterunt seque in castra, ut erat
imperatum, receperunt.
Postridie eius diei Caesar, prius quam se hostes ex terrore ac fuga
reciperent, in fines Suessionum, qui proximi Remis erant, exercitum duxit
et magno itinere [confecto] ad oppidum Noviodunum contendit. Id ex
itinere oppugnare conatus, quod vacuum ab defensoribus esse audiebat,
propter latitudinem fossae murique altitudinem paucis defendentihus
expugnare non potuit. Castris munitis vineas agere quaeque ad
oppugnandum usui erant comparare coepit. Interim omnis ex fuga
Suessionum multitudo in oppidum proxima nocte convenit. Celeriter vineis
ad oppidum actis, aggere iacto turribusque constitutis, magnitudine operum,
quae neque viderant ante Galli neque audierant, et celeritate Romanorum
permoti legatos ad Caesarem de deditione mittunt et petentibus Remis ut
conservarentur impetrant.
Caesar, obsidibus acceptis primis civitatis atque ipsius Galbae regis
duobus filiis armisque omnibus ex oppido traditis, in deditionem Suessiones
accipit exercitumque in Bellovacos ducit. Qui cum se suaque omnia in
oppidum Bratuspantium contulissent atque ab eo oppido Caesar cum
exercitu circiter milia passuum V abesset, omnes maiores natu ex oppido
egressi manus ad Caesarem tendere et voce significare coeperunt sese in
eius fidem ac potestatem venire neque contra populum Romanum armis
contendere. Item, cum ad oppidum accessisset castraque ibi poneret, pueri

mulieresque ex muro passis mallibus suo more pacem ab Romanis
petierunt.
Pro his Diviciacus (nam post discessum Belgarum dimissis Haeduorum
copiis ad Cum reverterat) facit verba: Bellovacos omni tempore in fide
atque amicitia civitatis Haeduae fuisse; impulsos ab suis principibus, qui
dicerent Haeduos a Caesare in servitutem redacto. omnes indignitates
contumeliasque perferre, et ab Haeduis defecisse et populo Romano bellum
intulisse. Qui eius consilii principes fuissent, quod intellegerent quantam
calamitatem civitati intulissent, in Britanniam profugisse.
Petere non solum Bellovacos, sed etiam pro his Haeduos, ut sua
clementia ac mansuetudine in eos utatur. Quod si fecerit, Haeduorum
auctoritatem apud omnes Belgas amplificaturum, quorum auxiliis atque
opibus, si qua bella inciderint, sustentare consuerint.
Caesar honoris Diviciaci atque Haeduorum causa sese eos in fidem
recepturum et conservaturum dixit, et quod erat civitas magna inter Belgas
auctoritate atque hominum multitudine praestabat, DC obsides poposcit.
His traditis omnibusque armis ex oppido conlatis, ab eo loco in fines
Ambianorum pervenit; qui se suaque omnia sine mora dediderunt. Eorum
fines Nervii attingebant. Quorum de natura moribusque Caesar cum
quaereret, sic reperiebat: nullum esse aditum ad eos mercatoribus; nihil pati
vini reliquarumque rerum ad luxuriam pertinentium inferri, quod his rebus
relanguescere animos eorum et remitti virtutem existimarent; esse homines
feros magnaeque virtutis; increpitare atque incusare reliquos Belgas, qui se
populo Romano dedidissent patriamque virtutem proiecissent; confirmare
sese neque legatos missuros neque ullam condicionem pacis accepturos.
Cum per eorum fines triduum iter fecisset, inveniebat ex captivis Sabim
flumen a castris suis non amplius milibus passuum X abesse; trans id
flumen omnes Nervios consedisse adventumque ibi Romanorum expectare
una cum Atrebatibus et Viromanduis, finitimis suis (nam his utrisque
persuaserant uti eandem belli fortunam experirentur); expectari etiam ab iis
Atuatucorum copias atque esse in itinere; mulieres quique per aetatem ad
pugnam inutiles viderentur in eum locum coniecisse quo propter paludes
exercitui aditus non esset.
His rebus cognitis, exploratores centurionesque praemittit qui locum
castris idoneum deligant. Cum ex dediticiis Belgis reliquisque Gallis
complures Caesarem secuti una iter facerent, quidam ex his, ut postea ex

captivis cognitum est, eorum dierum consuetudine itineris nostri exercitus
perspecta, nocte ad Nervios pervenerunt atque his demonstrarunt inter
singulas legiones impedimentorum magnum numerum intercedere, neque
esse quicquam negotii, cum prima legio in castra venisset reliquaeque
legiones magnum spatium abessent, hanc sub sarcinis adoriri; qua pulsa
impedimentisque direptis, futurum ut reliquae contra consistere non
auderent. Adiuvabat etiam eorum collsilium qui rem deferebant quod Nervii
antiquitus, cum equitatu nihil possent (neque enim ad hoc tempus ei rei
student, sed quicquid possunt, pedestribus valent copiis), quo facilius
finitimorum equitatum, si praedandi causa ad eos venissent, impedirent,
teneris arboribus incisis atque inflexis crebrisque in latitudinem ramis enatis
[et] rubis sentibusque interiectis effecerant ut instar muri hae saepes
munimentum praeberent, quo non modo non intrari sed ne perspici quidem
posset. His rebus cum iter agminis nostri impediretur, non omittendum sibi
consilium Nervii existimaverunt.
Loci natura erat haec, quem locum nostri castris delegerant. Collis ab
summo aequaliter declivis ad flumen Sabim, quod supra nominavimus,
vergebat. Ab eo flumine pari acclivitate collis nascebatur adversus huic et
contrarius, passus circiter CC infimus apertus, ab superiore parte silvestris,
ut non facile introrsus perspici posset. Intra eas silvas hostes in occulto sese
continebant; in aperto loco secundum flumen paucae stationes equitum
videbantur. Fluminis erat altitudo pedum circiter trium.
Caesar equitatu praemisso subsequebatur omnibus copiis; sed ratio
ordoque agminis aliter se habebat ac Belgae ad Nervios detulerant. Nam
quod hostibus adpropinquabat, consuetudine sua Caesar VI legiones
expeditas ducebat; post eas totius exercitus impedimenta conlocarat; inde
duae legiones quae proxime conscriptae erant totum agmen claudebant
praesidioque impedimentis erant. Equites nostri cum funditoribus
sagittariisque flumen transgressi cum hostium equitatu proelium
commiserunt. Cum se illi identidem in silvis ad suos reciperent ac rursus ex
silva in nostros impetum facerent, neque nostri longius quam quem ad
finem porrecta [ac] loca aperta pertinebant cedentes insequi auderent,
interim legiones VI quae primae venerant, opere dimenso, castra munire
coeperunt. Ubi prima impedimenta nostri exercitus ab iis qui in silvis abditi
latebant visa sunt, quod tempus inter eos committendi proelii convenerat, ut
intra silvas aciem ordinesque constituerant atque ipsi sese confirmaverant,
subito omnibus copiis provolaverunt impetumque in nostros equites

fecerunt. His facile pulsis ac proturbatis, incredibili celeritate ad flumen
decucurrerunt, ut paene uno tempore et ad silvas et in flumine [et iam in
manibus nostris] hostes viderentur. Eadem autem celeritate adverso colle ad
nostra castra atque eos qui in opere occupati erant contenderunt.
Caesari omnia uno tempore erant agenda: vexillum proponendum, quod
erat insigne, cum ad arma concurri oporteret; signum tuba dandum; ab
opere revocandi milites; qui paulo longius aggeris petendi causa
processerant arcessendi; acies instruenda; milites cohortandi; signum
dandum. Quarum rerum magnam partem temporis brevitas et incursus
hostium impediebat. His difficultatibus duae res erant subsidio, scientia
atque usus militum, quod superioribus proeliis exercitati quid fieri oporteret
non minus commode ipsi sibi praescribere quam ab aliis doceri poterant, et
quod ab opere singulisque legionibus singulos legatos Caesar discedere nisi
munitis castris vetuerat. Hi propter propinquitatem et celeritatem hostium
nihil iam Caesaris imperium expectabant, sed per se quae videbantur
administrabant.
Caesar, necessariis rebus imperatis, ad cohortandos milites, quam [in]
partem fors obtulit, decucurrit et ad legionem decimam devenit. Milites non
longiore oratione cohortatus quam uti suae pristinae virtutis memoriam
retinerent neu perturbarentur animo hostiumque impetum fortiter
sustinerent, quod non longius hostes aberant quam quo telum adigi posset,
proelii committendi signum dedit. Atque in alteram item cohortandi causa
profectus pugnantibus occurrit. Temporis tanta fuit exiguitas hostiumque
tam paratus ad dimicandum animus ut non modo ad insignia
accommodanda sed etiam ad galeas induendas scutisque tegimenta
detrahenda tempus defuerit.
Quam quisque ab opere in partem casu devenit quaeque prima signa
conspexit, ad haec constitit, ne in quaerendis suis pugnandi tempus
dimitteret.
Instructo exercitu magis ut loci natura [delectusque collis] et necessitas
temporis quam ut rei militaris ratio atque ordo postulabat, cum diversae
legiones aliae alia in parte hostibus resisterent saepibusque densissimis, ut
ante demonstravimus, interiectis prospectus impediretur, neque certa
subsidia conlocari neque quid in quaque parte opus esset provideri neque ab
uno omnia imperia administrari poterant. Itaque in tanta rerum iniquitate
fortunae quoque eventus varii sequebantur.

Legionis VIIII. et X. milites, ut in sinistra parte aciei constiterant, pilis
emissis cursu ac lassitudine exanimatos vulneribusque confectos Atrebates
(nam his ea pars obvenerat) celeriter ex loco superiore in flumen
compulerunt et transire conantes insecuti gladiis magnam partem eorum
impeditam interfecerunt. Ipsi transire flumen non dubitaverunt et in locum
iniquum progressi rursus resistentes hostes redintegrato proelio in fugam
coniecerunt. Item alia in parte diversae duae legiones, XI. et VIII.,
profligatis Viromanduis, quibuscum erant congressae, ex loco superiore in
ipsis fluminis ripis proeliabantur. At totis fere castris a fronte et a sinistra
parte nudatis, cum in dextro cornu legio XII. et non magno ab ea intervallo
VII. constitisset, omnes Nervii confertissimo agmine duce Boduognato, qui
summam imperii tenebat, ad eum locum contenderunt; quorum pars [ab]
aperto latere legiones circumvenire, pars summum castrorum locum petere
coepit.
Eodem tempore equites nostri levisque armaturae pedites, qui cum iis una
fuerant, quos primo hostium impetu pulsos dixeram, cum se in castra
reciperent, adversis hostibus occurrebant ac rursus aliam in partem fugam
petebant; et calones, qui ab decumana porta ac summo iugo collis nostros
victores flumen transire conspexerant, praedandi causa egressi, cum
respexissent et hostes in nostris castris versari vidissent, praecipites fugae
sese mandabant. Simul eorum qui cum impedimentis veniebant clamor
fremitusque oriebatur, aliique aliam in partem perterriti ferebantur.
Quibus omnibus rebus permoti equites Treveri, quorum inter Gallos
virtutis opinio est singularis, qui auxilii causa a civitate missi ad Caesarem
venerant, cum multitudine hostium castra [nostra] compleri, legiones premi
et paene circumventas teneri, calones, equites, tunditores, Numidas diversos
dissipatosque in omnes partes fugere vidissent, desperatis nostris rebus
domum contenderunt: Romanos pulsos superatosque, castris
impedimentisque eorum hostes potitos civitati renuntiaverunt.
Caesar ab X. legionis cohortatione ad dextrum cornu prolectus, ubi suos
urgeri signisque in unum locum conlatis XII. legionis confertos milites sibi
ipsos ad pugnam esse impedimento vidit, quartae cohortis omnibus
centurionibus occisis signiferoque interfecto, signo amisso, reliquarum
cohortium omnibus fere centurionibus aut vulneratis aut occisis, in his
primipilo P. Sextio Baculo, fortissimo viro, multis gravibusque vulneribus
confecto, ut iam se sustinere non posset, reliquos esse tardiores et non

nullos ab novissimis deserto [loco] proelio excedere ac tela vitare, hostes
neque a fronte ex inferiore loco subeuntes intermittere et ab utroque latere
instare et rem esse in angusto vidit, neque ullum esse subsidium quod
submitti posset, scuto ab novissimis [uni] militi detracto, quod ipse eo sine
scuto venerat, in primam aciem processit centurionibusque nominatim
appellatis reliquos cohortatus milites signa inferre et manipulos laxare
iussit, quo facilius gladiis uti possent. Cuius adventu spe inlata militibus ac
redintegrato animo, cum pro se quisque in conspectu imperatoris etiam in
extremis suis rebus operam navare cuperet, paulum hostium impetus
tardatus est.
Caesar, cum VII. legionem, quae iuxta constiterat, item urgeri ab hoste
vidisset, tribunos militum monuit ut paulatim sese legiones coniungerent et
conversa signa in hostes inferrent. Quo facto cum aliis alii subsidium
ferrent neque timerent ne aversi ab hoste circumvenirentur, audacius
resistere ac fortius pugnare coeperunt. Interim milites legionum duarum
quae in novissimo agmine praesidio impedimentis fuerant, proelio nuntiato,
cursu incitato in summo colle ab hostibus conspiciebantur, et T. Labienus
castris hostium potitus et ex loco superiore quae res in nostris castris
gererentur conspicatus X. legionem subsidio nostris misit. Qui cum ex
equitum et calonum fuga quo in loco res esset quantoque in periculo et
castra et legiones et imperator versaretur cognovissent, nihil ad celeritatem
sibi reliqui fecerunt.
Horum adventu tanta rerum commutatio est facta ut nostri, etiam qui
vulneribus confecti procubuissent, scutis innixi proelium redintegrarent,
calones perterritos hostes conspicati etiam inermes armatis occurrerent,
equites vero, ut turpitudinem fugae virtute delerent, omnibus in locis
pugnae se legionariis militibus praeferrent. At hostes, etiam in extrema spe
salutis, tantam virtutem praestiterunt ut, cum primi eorum cecidissent,
proximi iacentibus insisterent atque ex eorum corporibus pugnarent, his
deiectis et coacervatis cadaveribus qui superessent ut ex tumulo tela in
nostros coicerent et pila intercepta remitterent: ut non nequiquam tantae
virtutis homines iudicari deberet ausos esse transire latissimum flumen,
ascendere altissimas ripas, subire iniquissimum locum; quae facilia ex
difficillimis animi magnitudo redegerat.
Hoc proelio facto et prope ad internecionem gente ac nomine Nerviorum
redacto, maiores natu, quos una cum pueris mulieribusque in aestuaria ac

paludes coniectos dixeramus, hac pugna nuntiata, cum victoribus nihil
impeditum, victis nihil tutum arbitrarentur, omnium qui supererant
consensu legatos ad Caesarem miserunt seque ei dediderunt; et in
commemoranda civitatis calamitate ex DC ad tres senatores, ex hominum
milibus LX vix ad D, qui arma ferre possent, sese redactos esse dixerunt.
Quos Caesar, ut in miseros ac supplices usus misericordia videretur,
diligentissime conservavit suisque finibus atque oppidis uti iussit et
finitimis imperavit ut ab iniuria et maleficio se suosque prohiberent.
Atuatuci, de quibus supra diximus, cum omnibus copiis auxilio Nerviis
venirent, hac pugna nuntiata ex itinere domum reverterunt; cunctis oppidis
castellisque desertis sua omnia in unum oppidum egregie natura munitum
contulerunt. Quod cum ex omnibus in circuitu partibus altissimas rupes
deiectusque haberet, una ex parte leniter acclivis aditus in latitudinem non
amplius pedum CC relinquebatur; quem locum duplici altissimo muro
munierant; tum magni ponderis saxa et praeacutas trabes in muro
conlocabant. Ipsi erant ex Cimbris Teutonisque prognati, qui, cum iter in
provinciam nostram atque Italiam; facerent, iis impedimentis quae secum
agere ac portare non poterant citra flumen Rhenum depositis custodiae [ex
suis] ac praesidio VI milia hominum una reliquerant. Hi post eorum obitum
multos annos a finitimis exagitati, cum alias bellum inferrent, alias inlatum
defenderent, consensu eorum omnium pace facta hunc sibi domicilio locum
delegerant.
Ac primo adventu exercitus nostri crebras ex oppido excursiones
faciebant parvulisque proeliis cum nostris contendebant; postea vallo
pedum XII in circuitu %XV% milium crebrisque castellis circummuniti
oppido sese continebant. Ubi vineis actis aggere extructo turrim procul
constitui viderunt, primum inridere ex muro atque increpitare vocibus, quod
tanta machinatio a tanto spatio institueretur: quibusnam mallibus aut quibus
viribus praesertim homines tantulae staturae (nam plerumque omnibus
Gallis prae magnitudine corporum quorum brevitas nostra contemptui est)
tanti oneris turrim in muro sese [posse] conlocare confiderent?
Ubi vero moveri et adpropinquare muris viderunt, nova atque inusitata
specie commoti legatos ad Caesarem de pace miserunt, qui ad hunc modum
locuti, non se existimare Romanos sine ope divina bellum gerere, qui tantae
altitudinis machinationes tanta celeritate promovere possent, se suaque
omnia eorum potestati permittere dixerunt. Unum petere ac deprecari: si

forte pro sua clementia ac mansuetudine, quam ipsi ab aliis audirent,
statuisset Atuatucos esse conservandos, ne se armis despoliaret. Sibi omnes
fere finitimos esse inimicos ac suae virtuti invidere; a quibus se defelldere
traditis armis non possent. Sibi praestare, si in eum casum deducerentur,
quamvis fortunam a populo Romano pati quam ab his per cruciatum
interfici inter quos dominari consuessent.
Ad haec Caesar respondit: se magis consuetudine sua quam merito eorum
civitatem conservaturum, si prius quam murum aries attigisset se
dedidissent; sed deditionis nullam esse condicionem nisi armis traditis.
Se id quod in Nerviis fecisset facturum finitimisque imperaturum ne
quam dediticiis populi Romani iniuriam inferrent. Re renuntiata ad suos illi
se quae imperarentur facere dixerunt. Armorum magna multitudine de muro
in fossam, quae erat ante oppidum, iacta, sic ut prope summam muri
aggerisque altitudinem acervi armorum adaequarent, et tamen circiter parte
tertia, ut postea perspectum est, celata atque in oppido retenta, portis
patefactis eo die pace sunt usi.
Sub vesperum Caesar portas claudi militesque ex oppido exire iussit, ne
quam noctu oppidani a militibus iniuriam acciperent. Illi ante inito, ut
intellectum est, consilio, quod deditione facta nostros praesidia deducturos
aut denique indiligentius servaturos crediderant, partim cum iis quae
retinuerant et celaverant armis, partim scutis ex cortice factis aut viminibus
intextis, quae subito, ut temporis exiguitas postulabat, pellibus induxerant,
tertia vigilia, qua minime arduus ad nostras munitiones accensus videbatur,
omnibus copiis repente ex oppido eruptionem fecerunt. Celeriter, ut ante
Caesar imperaverat, ignibus significatione facta, ex proximis castellis eo
concursum est, pugnatumque ab hostibus ita acriter est ut a viris fortibus in
extrema spe salutis iniquo loco contra eos qui ex vallo turribusque tela
iacerent pugnari debuit, cum in una virtute omnis spes consisteret. Occisis
ad hominum milibus IIII reliqui in oppidum reiecti sunt. Postridie eius diei
refractis portis, cum iam defenderet nemo, atque intromissis militibus
nostris, sectionem eius oppidi universa Caesar vendidit. Ab iis qui emerant
capitum numerus ad eum relatus est milium LIII.
Eodem tempore a P. Crasso, quem cum legione una miserat ad Venetos,
Venellos, Osismos, Coriosolitas, Esuvios, Aulercos, Redones, quae sunt
maritimae civitates Oceanumque attingunt, certior factus est omnes eas
civitates in dicionem potestatemque populi Romani esse redactas.

His rebus gestis omni Gallia pacata, tanta huius belli ad barbaros opinio
perlata est uti ab iis nationibus quae trans Rhenum incolerent legationes ad
Caesarem mitterentur, quae se obsides daturas, imperata facturas
pollicerentur. Quas legationes Caesar, quod in Italiam Illyricumque
properabat, inita proxima aestate ad se reverti iussit. Ipse in Carnutes,
Andes, Turonos quaeque civitates propinquae iis locis erant ubi bellum
gesserat, legionibus in hiberna deductis, in Italiam profectus est. Ob easque
res ex litteris Caesaris dierum XV supplicatio decreta est, quod ante id
tempus accidit nulli.

C. IULI CAESARIS DE BELLO GALLICO
COMMENTARIUS TERTIUS
CVM in Italiam proficisceretur Caesar, Ser. Galbam cum legione XII. et
parte equitatus in Nantuates, Veragros Sedunosque misit, qui a finibus
Allobrogum et lacu Lemanno et flumine Rhodano ad summas Alpes
pertinent.
Causa mittendi fuit quod iter per Alpes, quo magno cum periculo
magnisque cum portoriis mercatores ire consuerant, patefieri volebat. Huic
permisit, si opus esse arbitraretur, uti in his locis legionem hiemandi causa
conlocaret. Galba secundis aliquot proeliis factis castellisque compluribus
eorum expugnatis, missis ad eum undique legatis obsidibusque datis et pace
facta, constituit cohortes duas in Nantuatibus conlocare et ipse cum reliquis
eius legionis cohortibus in vico Veragrorum, qui appellatur Octodurus
hiemare; qui vicus positus in valle non magna adiecta planitie altissimis
montibus undique continetur. Cum hic in duas partes flumine divideretur,
alteram partem eius vici Gallis [ad hiemandum] concessit, alteram vacuam
ab his relictam cohortibus attribuit. Eum locum vallo fossaque munivit.
Cum dies hibernorum complures transissent frumentumque eo
comportari iussisset, subito per exploratores certior factus est ex ea parte
vici, quam Gallis concesserat, omnes noctu discessisse montesque qui
impenderent a maxima multitudine Sedunorum et Veragrorum teneri. Id
aliquot de causis acciderat, ut subito Galli belli renovandi legionisque
opprimendae consilium caperent: primum, quod legionem neque eam
plenissimam detractis cohortibus duabus et compluribus singillatim, qui
commeatus petendi causa missi erant, absentibus propter paucitatem
despiciebant; tum etiam, quod propter iniquitatem loci, cum ipsi ex
montibus in vallem decurrerent et tela coicerent, ne primum quidem
impetum suum posse sustineri existimabant. Accedebat quod suos ab se
liberos abstraetos obsidum nomine dolebant, et Romanos non solum
itinerum causa sed etiam perpetuae possessionis culmina Alpium oceupare
conari et ea loca finitimae provinciae adiungere sibi persuasum habebant.

His nuntiis acceptis Galba, cum neque opus hibernorum munitionesque
plene essent perfectae neque de frumento reliquoque commeatu satis esset
provisum quod deditione facta obsidibusque acceptis nihil de bello
timendum existimaverat, consilio celeriter convocato sententias exquirere
coepit. Quo in consilio, cum tantum repentini periculi praeter opinionem
accidisset ac iam omnia fere superiora loca multitudine armatorum
completa conspicerentur neque subsidio veniri neque commeatus supportari
interclusis itineribus possent, prope iam desperata salute non nullae eius
modi sententiae dicebantur, ut impedimentis relictis eruptione facta isdem
itineribus quibus eo pervenissent ad salutem contenderent. Maiori tamen
parti placuit, hoc reservato ad extremum [casum] consilio interim rei
eventum experiri et castra defendere.
Brevi spatio interiecto, vix ut iis rebus quas constituissent conlocandis
atque administrandis tempus daretur, hostes ex omnibus partibus signo dato
decurrere, lapides gaesaque in vallum coicere. Nostri primo integris viribus
fortiter propugnare neque ullum flustra telum ex loco superiore mittere, et
quaecumque pars castrorum nudata defensoribus premi videbatur, eo
occurrere et auxilium ferre, sed hoc superari quod diuturnitate pugnae
hostes defessi proelio excedebant, alii integris viribus succedebant; quarum
rerum a nostris propter paucitatem fieri nihil poterat, ac non modo defesso
ex pugna excedendi, sed ne saucio quidem eius loci ubi constiterat
relinquendi ac sui recipiendi facultas dabatur.
Cum iam amplius horis sex continenter pugnaretur, ac non solum vires
sed etiam tela nostros deficerent, atque hostes acrius instarent
languidioribusque nostris vallum scindere et fossas complere coepissent,
resque esset iam ad extremum perducta casum, P. Sextius Baculus, primi
pili centurio, quem Nervico proelio compluribus confectum vulneribus
diximus, et item C. Volusenus, tribunus militum, vir et consilii magni et
virtutis, ad Galbam accurrunt atque unam esse spem salutis docent, si
eruptione facta extremum auxilium experirentur. Itaque convocatis
centurionibus celeriter milites certiores facit, paulisper intermitterent
proelium ac tantum modo tela missa exciperent seque ex labore reficerent,
post dato signo ex castris erumperent, atque omnem spem salutis in virtute
ponerent.
Quod iussi sunt faciunt, ac subito omnibus portis eruptione facta neque
cognoscendi quid fieret neque sui colligendi hostibus facultatem relinquunt.

Ita commutata fortuna eos qui in spem potiundorum castrorum venerant
undique circumventos intercipiunt, et ex hominum milibus amplius XXX,
quem numerum barbarorum ad castra venisse constabat, plus tertia parte
interfecta reliquos perterritos in fugam coiciunt ac ne in locis quidem
superioribus consistere patiuntur. Sic omnibus hostium copiis fusis
armisque exutis se intra munitiones suas recipiunt. Quo proelio facto, quod
saepius fortunam temptare Galba nolebat atque alio se in hiberna consilio
venisse meminerat, aliis occurrisse rebus videbat, maxime frumenti
[commeatusque] inopia permotus postero die omnibus eius vici aedificiis
incensis in provinciam reverti contendit, ac nullo hoste prohibente aut iter
demorante incolumem legionem in Nantuates, inde in Allobroges perduxit
ibique hiemavit.
His rebus gestis cum omnibus de causis Caesar pacatam Galliam
existimaret, [superatis Belgis, expulsis Germanis, victis in Alpibus
Sedunis,] atque ita inita hieme in Illyricum profectus esset, quod eas quoque
nationes adire et regiones cognoseere volebat, subitum bellum in Gallia
eoortum est. Eius belli haec fuit causa. P. Crassus adulescens eum legione
VII. proximus mare Oeeanum in Andibus hiemabat. Is, quod in his loeis
inopia frumenti erat, praefectos tribunosque militum eomplures in finitimas
civitates frumenti causa dimisit; quo in numero est T. Terrasidius missus in
Esuvios, M. Trebius Gallus in Coriosolites, Q. Velanius eum T. Silio in
Venetos.
Huius est civitatis longe amplissima auctoritas omnis orae maritimae
regionum earum, quod et naves habent Veneti plurimas, quibus in
Britanniam navigare consuerunt, et scientia atque usu rerum nauticarum
ceteros antecedunt et in magno impetu maris atque aperto paucis portibus
interiectis, quos tenent ipsi, omnes fere qui eo mari uti consuerunt habent
vectigales. Ab his fit initium retinendi Silii atque Velanii, quod per eos suos
se obsides, quos Crasso dedissent, recuperaturos existimabant. Horum
auctoritate finitimi adducti, ut sunt Gallorum subita et repentina consilia,
eadem de causa Trebium Terrasidiumque retinent et celeriter missis legatis
per suos principes inter se coniurant nihil nisi communi consilio acturos
eundemque omnes fortunae exitum esse laturos, reliquasque civitates
sollicitant, ut in ea libertate quam a maioribus acceperint permanere quam
Romanorum servitutem perferre malint. Omni ora maritima celeriter ad
suam sententiam perducta communem legationem ad P. Crassum mittunt, si
velit suos recuperare, obsides sibi remittat.

Quibus de rebus Caesar a Crasso certior factus, quod ipse aberat longius,
naves interim longas aedificari in flumine Ligeri, quod influit in Oceanum,
remiges ex provincia institui, nautas gubernatoresque comparari iubet. His
rebus celeriter administratis ipse, cum primum per anni tempus potuit, ad
exercitum contendit. Veneti reliquaeque item civitates cognito Caesaris
adventu [certiores facti], simul quod quantum in se facinus admisissent
intellegebant, [legatos, quod nomen ad omnes nationes sanctum
inviolatumque semper fuisset, retentos ab se et in vincula coniectos,] pro
magnitudine periculi bellum parare et maxime ea quae ad usum navium
pertinent providere instituunt, boc maiore spe quod multum natura loci
confidebant. Pedestria esse itinera concisa aestuariis, navigationem
impeditam propter inscientiam locorum paucitatemque portuum sciebant,
neque nostros exercitus propter inopiam frumenti diutius apud se morari
posse confidebant; ac iam ut omnia contra opinionem acciderent, tamen sc
plurimum navibus posse, [quam] Romanos neque ullam facultatem habere
navium, neque eorum locorum ubi bellum gesturi essent vada, portus,
insulas novisse; ac longe aliam esse navigationem in concluso mari atque in
vastissimo atque apertissimo Oceano perspiciebant. His initis consiliis
oppida muniunt, frumenta ex agris in oppida comportant, naves in
Venetiam, ubi Caesarem primum bellum gesturum constabat, quam
plurimas possunt cogunt. Socios sibi ad id bellum Osismos, Lexovios,
Namnetes, Ambiliatos, Morinos, Diablintes, Menapios adsciscunt; auxilia
ex Britannia, quae contra eas regiones posita est, arcessunt.
Erant hae difficultates belli gerendi quas supra ostendiIrIus, sed tamen
multa Caesarem ad id bellum incitabant: iniuria retentorum equitum
Romanorum, rebellio facta post deditionem, defectio datis obsidibus, tot
civitatum coniuratio, in primis ne hac parte neglecta reliquae nationes sibi
idem licere arbitrarentur. Itaque cum intellegeret omnes fere Gallos novis
rebus studere et ad bellum mobiliter celeriterque excitari, omnes autem
homines natura libertati studere et condicionem servitutis odisse, prius
quam plures civitates conspirarent, partiendum sibi ac latius distribuendum
exercitum putavit.
Itaque T. Labienum legatum in Treveros, qui proximi flumini Rheno sunt,
cum equitatu mittit. Huic imandat, Remos reliquosque Belgas adeat atque in
officio contineat Germanosque, qui auxilio a Belgis arcessiti dicebantur, si
per vim navibus flumen transire conentur, prohibeat.

P. Crassum cum cohortibus legionariis XII et magno numero equitatus in
Aquitaniam proficisci iubet, ne ex his nationibus auxilia in Galliam
mittantur ac tantae nationes coniungantur. Q. Titurium Sabinum legatum
cum legionibus tribus in Venellos, Coriosolites Lexoviosque mittit, qui eam
manum distinendam curet. D. Brutum adulescentem classi Gallicisque
navibus, quas ex Pictonibus et Santonis reliquisque pacatis regionibus
convenirel iusserat, praeficit et, cum primum possit, in Venetos proficisci
iubet. Ipse eo pedestribus copiis contendit.
Erant eius modi fere situs oppidorum ut posita in extremis lingulis
promunturiisque neque pedibus aditum haberent, cum ex alto se acstus
incitavisset, quod [bis] accidit semper horarum XII spatio, neque navibus,
quod rursus minuente aestu naves in vadis adflictarentur. Ita utraque re
oppidorum oppugnatio impediebatur. Ac si quando magnitudine operis forte
superati, extruso mari aggere ac molibus atque his oppidi moenibus
adaequatis, suis fortunis desperare coeperant, magno numero navium
adpulso, cuius rei summam facultatem habebant, omnia sua deportabant
seque in proxima oppida recipiebant: ibi se rursus isdem oportunitatibus
loci defendebant. Haec eo facilius Inagnaln partem aestatis faciebant quod
nostrae naves tempestatibus detinebantur summaque erat vasto atque aperto
mari, rnagnis aestibus, raris ac prope nullis portibus difficultas navigandi.
Namque ipsorum naves ad hunc modum factae armataeque erant: carinae
aliquanto planiores quam nostrarum navium, quo facilius vada ac decessum
aestus excipere possent; prorae admodum erectae atque item puppes, ad
magnitudinem fluctuum tempestatumque accommodatae; naves totae factae
ex robore ad quamvis vim et contumeliam perferendam; transtra ex
pedalibus in altitudinem trabibus, confixa clavis ferreis digiti pollicis
crassitudine; ancorae pro funibus ferreis catenis revinctae; pelles pro velis
alutaeque tenuiter confectae, [hae] sive propter inopiam lini atque eius usus
inscientiam, sive eo, quod est magis veri simile, quod tantas tempestates
Oceani tantosque impetus ventorum sustineri ac tanta onera navium regi
velis non satis commode posse arbitrabantur. Cum his navibus nostrae classi
eius modi congressus erat ut una celeritate et pulsu remorum praestaret,
reliqua pro loci natura, pro vi tempestatum illis essent aptiora et
accommodatiora. Neque enim iis nostrae rostro nocere poterant (tanta in iis
erat firmitudo), neque propter altitudinem facile telum adigebatur, et eadem
de causa minus commode copulis continebautur.

Accedebat ut, cum [saevire ventus coepisset et] se vento dedissent, et
tempestatem ferrent facilius et in vadis consisterent tutius et ab aestu
relictae nihil saxa et cotes timerent; quarum rerum omnium nostris navibus
casus erat extimescendus.
Compluribus expugnatis oppidis Caesar, ubi intellexit frustra tantum
laborem sumi neque hostium fugam captis oppidis reprimi neque iis noceri
posse, statuit expectandam classem. Quae ubi convenit ac primum ab
hostibus visa est, circiter CCXX naves eorum paratissimae atque omni
genere armorum ornatissimae profectae ex portu nostris adversae
constiterunt; neque satis Bruto, qui classi praeerat, vel tribunis militum
centurionibusque, quibus singulae naves erant attributae, constabat quid
agerent aut quam rationem pugnae insisterent. Rostro enim noceri non
posse cognoverant; turribus autem excitatis tamen has altitudo puppium ex
barbaris navibus superabat, ut neque ex inferiore loco satis commode tela
adigi possent et missa a Gallis gravius acciderent. Una erat magno usui res
praeparata a nostris, falces praeacutae insertae adfixaeque longuriis, non
absimili forma muralium falcium. His cum funes qui antemnas ad malos
destinabant comprehensi adductique erant, navigio remis incitato
praerumpebantur. Quibus abscisis antemnae necessario concidebant, ut,
cum omnis Gallicis navibus spes in velis armamentisque consisteret, his
ereptis omnis usus navium uno tempore eriperetur. Reliquum erat certamen
positum in virtute, qua nostri milites facile superabant, atque eo magis quod
in conspectu Caesaris atque omnis exercitus res gerebatur, ut nullum paulo
fortius factum latere posset; omnes enim colles ac loca superiora, unde erat
propinquus despectus in mare, ab exercitu tenebantur.
Deiectis, ut diximus, antemnis, cum singulas binae ac ternae naves
circumsteterant, milites summa vi transcendere in hostium naves
contendebant. Quod postquam barbari fieri animadverterunt, expugnatis
compluribus navibus, cum ei rei nullum reperiretur auxilium, fuga salutem
petere contenderunt. Ac iam conversis in eam partem navibus quo ventus
ferebat, tanta subito malacia ac tranquillitas extitit ut se ex loco movere non
possent. Quae quidem res ad negotium conficiendum maximae fuit
oportunitati: nam singulas nostri consectati expugnaverunt, ut perpaucae ex
omni numero noctis interventu ad terram per venirent, cum ab hora fere IIII.
usque ad solis occasum pugnaretur.
Quo proelio bellum Venetorum totiusque orae maritimae confectum est.

Nam cum omnis iuventus, omnes etiam gravioris aetatis in quibus aliquid
consilii aut dignitatis fuit eo convenerant, tum navium quod ubique fuerat in
unum locum coegerant; quibus amissis reliqui neque quo se reciperent
neque quem ad modum oppida defenderent habebant. Itaque se suaque
omnia Caesari dediderunt. In quos eo gravius Caesar vindicandum statuit
quo diligentius in reliquum tempus a barbaris ius legatorum conservaretur.
Itaque omni senatu necato reliquos sub corona vendidit.
Dum haec in Venetis geruntur, Q. Titurius Sabinus cum iis copiis quas a
Caesare acceperat in fines Venellorum pervenit. His praeerat Viridovix ac
summam imperii tenebat earum omnium civitatum quae defecerant, ex
quibus exercitum [magnasque scopias] coegerat; atque his paucis diebus
Aulerci Eburovices Lexoviique, senatu suo interfecto quod auctores belli
esse nolebant, portas clauserunt seque cum Viridovice coniunxerunt;
magnaque praeterea multitudo undique ex Gallia perditorum hominum
latronumque convenerat, quos spes praedandi studiumque bellandi ab agri
cultura et cotidiano labore revocabat. Sabinus idoneo omnibus rebus loco
castris sese tenebat, cum Viridovix contra eum duorum milium spatio
consedisset cotidieque productis copiis pugnandi potestatem faceret, ut iam
non solum hostibus in contemptionem Sabinus veniret, sed etiam nostrorum
militum vocibus non nihil carperetur; tantamque opinionem timoris praebuit
ut iam ad vallum castrorum hostes accedere auderent. Id ea de causa
faciebat quod cum tanta multitudine hostium, praesertim eo absente qui
summam imperii teneret, nisi aequo loco aut oportunitate aliqua data legato
dimicandum non existimabat.
Hac confirmata opinione timoris idoneum quendam hominem et callidum
deligit, Gallum, ex iis quos auxilii causa secum habebat. Huic magnis
praemiis pollicitationibusque persuadet uti ad hostes transeat, et quid fieri
velit edocet. Qui ubi pro perfuga ad eos venit, timorem Romanorum
proponit, quibus angustiis ipse Caesar a Venetis prematur docet, eque
longius abesse quin proxima nocte Sabinus clam ex castris exercitum
educat et ad Caesarem auxilii ferendi causa proficiscatur. Quod ubi auditum
est, conclamant omnes occasionem negotii bene gerendi amittendam non
esse: ad castra iri oportere. Multae res ad hoc consilium Gallos hortabantur:
superiorum dierum Sabini cunctatio, perfugae confirmatio, inopia
cibariorum, cui rei paum diligenter ab iis erat provisum, spes Venetici belli,
et quod fere libenter. homines id quod volunt credunt. His rebus adducti non

prius Viridovicem reliquosque duces ex concilio dimittunt quam ab iis sit
concessum arma uti capiant et ad castra contendant. Qua re concessa laeti,
ut explorata victoria, sarmentis virgultisque collectis, quibus fossas
Romanorum compleant, ad castra pergunt.
Locus erat castrorum editus et paulatim ab imo acclivis circiter passus
mille. Huc magno cursu contenderunt, ut quam minimum spatii ad se
colligendos armandosque Romanis daretur, exanimatique pervenerunt.
Sabinus suos hortatus cupientibus signum dat. Impeditis hostibus propter
ea quae ferebant onera subito duabus portis eruptionem fieri iubet.
Factum est oportunitate loci, hostium inscientia ac defatigatione, virtute
militum et superiorum pugnarum exercitatione, ut ne unum quidem
nostrorum impetum ferrent ac statim terga verterent. Quos impeditos
integris viribus milites nostri consecuti magnum numerum eorum
occiderunt; reliquos equites consectati paucos, qui ex fuga evaserant,
reliquerunt. Sic uno tempore et de navali pugna Sabinus et de Sabini
victoria Caesar est certior factus, civitatesque omnes se statim Titurio
dediderunt. Nam ut ad bella suscipienda Gallorum alacer ac promptus est
animus, sic mollis ac minime resistens ad calamitates ferendas mens eorum
est.
Eodem fere tempore P. Crassus., cum in Aquitaniam pervenisset, quae
[pars], ut ante dictum est, [et regionum latitudine et multitudine hominum]
tertia pars Galliae est [aestimanda], cum intellegeret in iis locis sibi bellum
gerendum ubi paucis ante annis L. Valerius Praeconinus legatus exercitu
pulso interfectus esset atque unde L. Manlius proconsul impedimentis
amissis profugisset, non mediocrem sibi diligentiam adhibendam
intellegebat. Itaque re frumentaria provisa, auxiliis equitatuque comparato,
multis praeterea viris fortibus Tolosa et Carcasone et Narbone, quae sunt
civitates Galliae provinciae finitimae, ex his regionibus nominatim evocatis,
in Sotiatium fines exercitum introduxit.
Cuius adventu cognito Sotiates magnis copiis coactis, equitatuque, quo
plurimum valebant, in itinere agmen nostrum adorti primum equestre
proelium commiserunt, deinde equitatu suo pulso atque insequentibus
nostris subito pedestres copias, quas in convalle in insidiis conlocaverant,
ostenderunt. Hi nostros disiectos adorti proelium renovarunt.
Pugnatum est diu atque acriter, cum Sotiates superioribus victoriis freti in
sua virtute totius Aquitaniae salutem positam putarent, nostri autem quid

sine imperatore et sine reliquis legionibus adulescentulo duce efficere
possent perspici cuperent; tandem confecti vulneribus hostes terga
verterunt. Quorum magno numero interfecto Crassus ex itinere oppidum
Sotiatium oppugnare coepit. Quibus fortiter resistentibus vineas turresque
egit. Illi alias eruptione temptata, alias cuniculis ad aggerem vineasque actis
(cuius rei sunt longe peritissimi Aquitani, propterea quod multis locis apud
eos aerariae secturaeque sunt), ubi diligentia nostrorum nihil his rebus
profici posse intellexerunt, legatos ad Crassum mittunt seque in deditionem
ut recipiat petunt. Qua re impetrata arma tradere iussi faciunt.
Atque in eam rem omnium nostrorum intentis animis alia ex parte oppidi
Adiatunnus, qui summam imperii tenebat, cum DC devotis, quos illi
soldurios appellant, quorum haec est condicio, ut omnibus in vita commodis
una cum iis fruantur quorum se amicitiae dediderint, si quid his per vim
accidat, aut eundem casum una ferant aut sibi mortem consciscant; neque
adhuc hominum memoria repertus est quisquam qui, eo interfecto cuius se
amicitiae devovisset, mortem recusaret—-cum his Adiatunnus eruptionem
facere conatus clamore ab ea parte munitionis sublato cum ad arma milites
concurrissent vehementerque ibi pugnatum esset, repulsus in oppidum
tamen uti eadem deditionis condicione uteretur a Crasso impetravit.
Armis obsidibusque acceptis, Crassus in fines Vocatium et Tarusatium
profectus est. Tum vero barbari commoti, quod oppidum et natura loci et
manu munitum paucis diebus quibus eo ventum erat expugnatum
cognoverant, legatos quoque versus dimittere, coniurare, obsides inter se
dare, copias parare coeperunt. Mittuntur etiam ad eas civitates legati quae
sunt citerioris Hispaniae finitimae Aquitaniae: inde auxilia ducesque
arcessuntur. Quorum adventu magna cum auctoritate et magna [cum]
hominum multitudine bellum gerere conantur. Duces vero ii deliguntur qui
una cum Q. Sertorio omnes annos fuerant summamque scientiam rei
militaris habere existimabantur. Hi consuetudine populi Romani loca
capere, castra munire, commeatibus nostros intercludere instituunt. Quod
ubi Crassus animadvertit, suas copias propter exiguitatem non facile diduci,
hostem et vagari et vias obsidere et castris satis praesidii relinquere, ob eam
causam minus commode frumentum commeatumque sibi supportari, in dies
hostium numcrum augeri, non cunctandum existimavit quin pugna
decertaret.

Hac re ad consilium delata, ubi omnes idem sentire intellexit, posterum
diem pugnae constituit.
Prima luce productis omnibus copiis duplici acie instituta, auxiliis in
mediam aciem coniectis, quid hostes consilii caperent expectabat.
Illi, etsi propter multitudinem et veterem belli gloriam paucitatemque
nostrorum se tuto dimicaturos existimabant, tamen tutius esse arbitrabantur
obsessis viis commeatu intercluso sine vulnere victoria potiri, et si propter
inopiam rei frumentariae Romani se recipere coepissent, impeditos in
agmine et sub sarcinis infirmiores animo adoriri cogitabant. Hoc consilio
probato ab ducibus, productis Romanorum copiis, sese castris tenebant. Hac
re perspecta Crassus, cum sua cunctatione atque opinione timoris hostes
nostros milites alacriores ad pugnaudum effecissent atque omnium voces
audirentur expectari diutius non oportere quin ad castra iretur, cohortatus
suos omnibus cupientibus ad hostium castra contendit.
Ibi cum alii fossas complerent, alii multis telis coniectis defensores vallo
munitionibusque depellerent, auxiliaresque, quibus ad pugnam non multum
Crassus confidebat, lapidibus telisque subministrandis et ad aggerem
caespitibus comportandis speciem atque opinionem pugnantium praeberent,
cum item ab hostibus constanter ac non timide pugnaretur telaque ex loco
superiore missa non frustra acciderent, equites circumitis hostium castris
Crasso renuntiaverunt non eadem esse diligentia ab decumana porta castra
munita facilemque aditum habere.
Crassus equitum praefectos cohortatus, ut magnis praemiis
pollicitationibusque suos excitarent, quid fieri vellet ostendit. Illi, ut erat
imperatum, eductis iis cohortibus quae praesidio castris relictae intritae ab
labore erant, et longiore itinere circumductis, ne ex hostium castris conspici
possent, omnium oculis mentibusque ad pugnam intentis celeriter ad eas
quas diximus munitiones pervenerunt atque his prorutis prius in hostium
castris constiterunt quam plane ab his videri aut quid rei gereretur cognosci
posset. Tum vero clamore ab ea parte audito nostri redintegratis viribus,
quod plerumque in spe victoriae accidere consuevit, acrius impugnare
coeperunt. Hostes undique circumventi desperatis omnibus rebus se per
munitiones deicere et fuga salutem petere contenderunt. Quos equitatus
apertissimis campis consectatus ex milium L numero, quae ex Aquitania
Cantabrisque convenisse constabat, vix quarta parte relicta, multa nocte se
in castra recepit.

Hac audita pugna maxima pars Aquitaniae sese Crasso dedidit
obsidesque ultro misit; quo in numero fuerunt Tarbelli, Bigerriones, Ptianii,
Vocates, Tarusates, Elusates, Gates, Ausci, Garumni, Sibusates, Cocosates:
paucae ultimae nationes anni tempore confisae, quod hiems suberat, id
facere neglexerunt.
Eodem fere tempore Caesar, etsi pmpe exacta iam aestas erat, tamen,
quod omni Gallia pacata Morini Menapiique supererant, qui in armis essent
neque ad eum umquam legatos de pace misissent, arbitratus id bellum
celeriter confici posse eo exercitum duxit; qui longe alia ratione ac reliqui
Galli bellum gerere coeperunt. Nam quod intellegebant maximas nationes,
quae proelio contendissent, pulsas superatasque esse, continentesque silvas
ac paludes habebant, eo se suaque omnia contulerunt. Ad quarum initium
silvarum cum Caesar pervenisset castraque munire instituisset neque hostis
interim visus esset, dispersis in opere nostris subito ex omnibus partibus
silvae evolaverunt et in nostros impetum fecerunt. Nostri celeriter arma
ceperunt eosque in silvas repulerunt et compluribus interfectis longius
impeditioribus locis secuti paucos ex suis deperdiderunt.
Reliquis deinceps diebus Caesar silvas caedere instituit, et ne quis
inermibus imprudentibusque militibus ab latere impetus fieri posset, omnem
eam materiam quae erat caesa conversam ad hostem conlocabat et pro vallo
ad utrumque latus extruebat. Incredibili celeritate magno spatio paucis
diebus confecto, cum iam pecus atque extrema impedimenta a nostris
tenerentur, ipsi densiores silvas peterent, eius modi sunt tempestates
consecutae uti opus necessario intermitteretur et continuatione imbrium
diutius sub pellibus milites contineri non possent. Itaque vastatis omnibus
eorum agris, vicis aedificiisque incensis, Caesar exercitum reduxit et in
Aulercis Lexoviisque, reliquis item civitatibus quae proxime bellum
fecerant, in hibernis conlocavit.

C. IULI CAESARIS DE BELLO GALLICO
COMMENTARIUS QUARTUS
EA quae secuta est hieme, qui fuit annus Cn. Pompeio, M. Crasso
consulibus, Usipetes Germani et item Tencteri magna [cum] multitudine
hominum flumen Rhenum transierunt, non longe a mari, quo Rhenus influit.
Causa transeundi fuit quod ab Suebis complures annos exagitati bello
premebantur et agri cultura prohibebantur.
Sueborum gens est longe maxima et bellicosissima Germanorum
omnium.
Hi centum pagos habere dicuntur, ex quibus quotannis singula milia
armatorum bellandi causa ex finibus educunt. Reliqui, qui domi manserunt,
se atque illos alunt; hi rursus in vicem anno post in armis sunt, illi domi
remanent. Sic neque agri cultura nec ratio atque usus belli intermittitur. Sed
privati ac separati agri apud eos nihil est, neque longius anno remanere uno
in loco colendi causa licet. Neque multum frumento, sed maximam partem
lacte atque pecore vivunt multum sunt in venationibus; quae res et cibi
genere et cotidiana exercitatione et libertate vitae, quod a pueris nullo
officio aut disciplina adsuefacti nihil omnino contra voluntatem faciunt, et
vires alit et immani corporum magnitudine homines efficit. Atque in eam se
consuetudinem adduxerunt ut locis frigidissimis neque vestitus praeter
pelles habeant quicquam, quarum propter exiguitatem magna est corporis
pars aperta, et laventur in fluminibus.
Mercatoribus est aditus magis eo ut quae bello ceperint quibus vendant
habeant, quam quo ullam rem ad se importari desiderent. Quin etiam
iumentis, quibus maxime Galli delectantur quaeque impenso parant pretio,
Germani importatis non utuntur, sed quae sunt apud eos nata, parva atque
deformia, haec cotidiana exercitatione summi ut sint laboris efficiunt.
Equestribus proeliis saepe ex equis desiliunt ac pedibus proeliantur,
equos eodem remanere vestigio adsue fecerunt, ad quos se celeriter, cum
usus est, recipiunt: neque eorum moribus turpius quicquam aut inertius
habetur quam ephippiis uti. Itaque ad quemvis numerum ephippiatorum
equitum quamvis pauci adire audent. Vinum omnino ad se importari non

patiuntur, quod ea re ad laborem ferendum remollescere homines atque
effeminari arbitrantur.
Publice maximam putant esse laudem quam latissime a suis finibus
vacare agros: hac re significari magnum numerum civitatum suam vim
sustinere non posse. Itaque una ex parte a Suebis circiter milia passuum C
agri vacare dicuntur. Ad alteram partem succedunt Ubii, quorum fuit civitas
ampla atque florens, ut est captus Germanorum; ii paulo, quamquam sunt
eiusdem generis, sunt ceteris humaniores, propterea quod Rhenum attingunt
multum ad eos mercatores ventitant et ipsi propter propinquitatem [quod]
Gallicis sunt moribus adsuefacti. Hos cum Suebi multis saepe bellis experti
propter amplitudinem gravitatem civitatis finibus expellere non potuissent,
tamen vectigales sibi fecerunt ac multo humiliores infirmiores redegerunt.
In eadem causa fuerunt Usipetes et Tencteri, quos supra diximus; qui
complures annos Sueborum vim sustinuerunt, ad extremum tamen agris
expulsi et multis locis Germaniae triennium vagati ad Rhenum pervenerunt,
quas regiones Menapii incolebant. Hi ad utramque ripam fluminis agros,
aedificia vicosque habebant; sed tantae multitudinis adventu perterriti ex iis
aedificiis quae trans flumen habuerant demigraverant, et cis Rhenum
dispositis praesidiis Germanos transire prohibebant. Illi omnia experti, cum
neque vi contendere propter inopiam navium neque clam transire propter
custodias Menapiorum possent, reverti se in suas sedes regiones
simulaverunt et tridui viam progressi rursus reverterunt atque omni hoc
itinere una nocte equitatu confecto inscios inopinantes Menapios
oppresserunt, qui de Germanorum discessu per exploratores certiores facti
sine metu trans Rhenum in suos vicos remigraverant. His interfectis navibus
eorum occupatis, prius quam ea pars Menapiorum quae citra Rhenum erat
certior fieret, flumen transierunt atque omnibus eorum aedificiis occupatis
reliquam partem hiemis se eorum copiis aluerunt.
His de rebus Caesar certior factus et infirmitatem Gallorum veritus, quod
sunt in consiliis capiendis mobiles et novis plerumque rebus student, nihil
his committendum existimavit. Est enim hoc Gallicae consuetudinis, uti et
viatores etiam invitos consistere cogant et quid quisque eorum de quaque re
audierit aut cognoverit quaerant et mercatores in oppidis vulgus
circumsistat quibus ex regionibus veniant quas ibi res cognoverint
pronuntiare cogat. His rebus atque auditionibus permoti de summis saepe

rebus consula ineunt, quorum eos in vestigio paenitere necesse est, cum
incertis rumoribus serviant et pleri ad voluntatem eorum ficta respondeant.
Qua consuetudine cognita Caesar, ne graviori bello, occurreret, maturius
quam consuerat ad exercitum proficiscitur. Eo cum venisset, ea quas fore
suspicatus erat facta cognovit: missas legationes ab non nullis civitatibus ad
Germanos invitatos eos uti ab Rheno discederent: omnia quae[que]
postulassent ab se fore parata. Qua spe adducti Germani latius iam
vagabantur et in fines Eburonum et Condrusorum, qui sunt Treverorum
clientes, pervenerant. Principibus Gallice evocatis Caesar ea quae
cognoverat dissimulanda sibi existimavit, eorumque animis permulsis et
confirmatis equitatu imperato bellum cum Germanis gerere constituit.
Re frumentaria comparata equitibusque delectis iter in ea loca facere
coepit, quibus in locis esse Germanos audiebat. A quibus cum paucorum
dierum iter abesset, legati ab iis venerunt, quorum haec fuit oratio:
Germanos neque priores populo Romano bellum inferre neque tamen
recusare, si lacessantur, quin armis contendant, quod Germanorum
consuetudo [haec] sit a maioribus tradita, Quicumque bellum inferant,
resistere neque deprecari. Haec tamen dicere venisse invitos, eiectos domo;
si suam gratiam Romani velint, posse iis utiles esse amicos; vel sibi agros
attribuant vel patiantur eos tenere quos armis possederint: sese unis Suebis
concedere, quibus ne di quidem immortales pares esse possint; reliquum
quidem in terris esse neminem quem non superare possint.
Ad haec Caesar quae visum est respondit; sed exitus fuit orationis:
sibi nullam cum iis amicitiam esse posse, si in Gallia remanerent; neque
verum esse, qui suos fines tueri non potuerint alienos occupare; neque ullos
in Gallia vacare agros qui dari tantae praesertim multitudini sine iniuria
possint; sed licere, si velint, in Ubiorum finibus considere, quorum sint
legati apud se et de Sueborum iniuriis querantur et a se auxilium petant: hoc
se Ubiis imperaturus.
Legati haec se ad suos relaturos dixerunt et re deliberata post diem
tertium ad Caesarem reversuros: interea ne propius se castra moveret
petierunt. Ne id quidem Caesar ab se impetrari posse dixit. Cognoverat
enim magnam partem equitatus ab iis aliquot diebus ante praedandi
frumentandi causa ad Ambivaritos trans Mosam missam: hos expectari
equites atque eius rei causa moram interponi arbitrabatur.

[Mosa profluit ex monte Vosego, qui est in finibus Lingonum, et parte
quadam ex Rheno recepta, quae appellatur Vacalus insulam efficit
Batavorum, in Oceanum influit neque longius ab Oceano milibus passuum
LXXX in Rhenum influit. Rhenus autem oritur ex Lepontiis, qui Alpes
incolunt, et longo spatio per fines Nantuatium, Helvetiorum, Sequanorum,
Mediomatricorum, Tribocorum, Treverorum citatus fertur et, ubi Oceano
adpropinquavit, in plures diffluit partes multis ingentibus insulis effectis,
quarum pars magna a feris barbaris nationibus incolitur, ex quibus sunt qui
piscibus atque ovis avium vivere existimantur, multis capitibus in Oceanum
influit.]
Caesar cum ab hoste non amplius passuum XII: milibus abesset, ut erat
constitutum, ad eum legati revertuntur; qui in itinere congressi magnopere
ne longius progrederetur orabant. Cum id non impetrassent, petebant uti ad
eos [equites] qui agmen antecessissent praemitteret eos pugna prohiberet,
sibique ut potestatem faceret in Ubios legatos mittendi; quorum si principes
ac senatus sibi iure iurando fidem fecisset, ea condicione quae a Caesare
ferretur se usuros ostendebant: ad has res conficiendas sibi tridui spatium
daret. Haec omnia Caesar eodem illo pertinere arbitrabatur ut tridui mora
interposita equites eorum qui abessent reverterentur; tamen sese non longius
milibus passuum IIII aquationis causa processurum eo die dixit: huc postero
die quam frequentissimi convenirent, ut de eorum postulatis cognosceret.
Interim ad praefectos, qui cum omni equitatu antecesserant, mittit qui
nuntiarent ne hostes proelio lacesserent, et si ipsi lacesserentur, sustinerent
quoad ipse cum exercitu propius accessisset.
At hostes, ubi primum nostros equites conspexerunt, quorum erat V
milium numerus, cum ipsi non amplius DCCC equites haberent, quod ii qui
frumentandi causa erant trans Mosam profecti nondum redierant, nihil
timentibus nostris, quod legati eorum paulo ante a Caesare discesserant
atque is dies indutiis erat ab his petitus, impetu facto celeriter nostros
perturbaverunt; rursus his resistentibus consuetudine sua ad pedes
desiluerunt subfossis equis compluribus nostris deiectis reliquos in fugam
coniecerunt atque ita perterritos egerunt ut non prius fuga desisterent quam
in conspectum agminis nostri venissent. In eo proelio ex equitibus nostris
interficiuntur IIII et LXX, in his vir fortissimus Piso Aquitanus, amplissimo
genere natus, cuius avus in civitate sua regnum obtinuerat amicus a senatu
nostro appellatus. Hic cum fratri intercluso ab hostibus auxilium ferret,
illum ex periculo eripuit, ipse equo vulnerato deiectus, quoad potuit,

fortissime restitit; cum circumventus multis vulneribus acceptis cecidisset
atque id frater, qui iam proelio excesserat, procul animadvertisset, incitato
equo se hostibus obtulit atque interfectus est.
Hoc facto proelio Caesar neque iam sibi legatos audiendos neque
condiciones accipiendas arbitrabatur ab iis qui per dolum atque insidias
petita pace ultro bellum intulissent; expectare vero dum hostium copiae
augerentur equitatus reverteretur summae dementiae esse iudicabat, et
cognita Gallorum infirmitate quantum iam apud eos hostes uno proelio
auctoritatis essent consecuti sentiebat; quibus ad consilia capienda nihil
spatii dandum existimabat. His constitutis rebus et consilio cum legatis et
quaestore communicato, ne quem diem pugnae praetermitteret,
oportunissima res accidit, quod postridie eius diei mane eadem et perfidia et
simulatione usi Germani frequentes, omnibus principibus maioribusque
natu adhibitis, ad eum in castra venerunt, simul, ut dicebatur, sui purgandi
causa, quod contra atque esset dictum et ipsi petissent, proelium pridie
commisissent, simul ut, si quid possent, de indutiis fallendo impetrarent.
Quos sibi Caesar oblatos gavisus illos retineri iussit; ipse omnes copias
castris D eduxit equitatumque, quod recenti proelio perterritum esse
existimabat, agmen subsequi iussit.
Acie triplici instituta et celeriter VIII milium itinere confecto, prius ad
hostium castra pervenit quam quid ageretur Germani sentire possent. Qui
omnibus rebus subito perterriti et celeritate adventus nostri et discessu
suorum, neque consilii habendi neque arma capiendi spatio dato
perturbantur, copiasne adversus hostem ducere an castra defendere an fuga
salutem petere praestaret. Quorum timor cum fremitu et concursu
significaretur, milites nostri pristini diei perfidia incitati in castra inruperunt.
Quo loco qui celeriter arma capere potuerunt paulisper nostris restiterunt
atque inter carros impedimenta proelium commiserunt; at reliqua multitudo
puerorum mulierum (nam eum omnibus suis domo excesserant Rhenum
transierant) passim fugere coepit, ad quos consectandos Caesar equitatum
misit.
Germani post tergum clamore audito, eum suos interfiei viderent, armis
abiectis signis militaribus relictis se ex castris eiecerunt, et eum ad
confluentem Mosae et Rheni pervenissent, reliqua fuga desperata, magno
numero interfecto, reliqui se in flumen praecipitaverunt atque ibi timore,
lassitudine, vi fluminis oppressi perierunt. Nostri ad unum omnes

incolumes, perpaucis vulneratis, ex tanti belli timore, cum hostium numerus
capitum CCCCXXX milium fuisset, se in castra receperunt. Caesar iis quos
in castris retinuerat discedendi potestatem fecit. Illi supplicia cruciatusque
Gallorum veriti, quorum agros vexaverant, remanere se apud eum velle
dixerunt. His Caesar libertatem concessit.
Germanico bello confecto multis de causis Caesar statuit sibi Rhenum
esse transeundum; quarum illa fuit iustissima quod, cum videret Germanos
tam facile impelli ut in Galliam venirent, suis quoque rebus eos timere
voluit, cum intellegerent et posse et audere populi Romani exercitum
Rhenum transire. Accessit etiam quod illa pars equitatus Usipetum et
Tencterorum, quam supra commemoravi praedandi frumentandi causa
Mosam transisse neque proelio interfuisse, post fugam suorum se trans
Rhenum in fines Sugambrorum receperat seque cum his coniunxerat. Ad
quos cum Caesar nuntios misisset, qui postularent eos qui sibi Galliae
bellum intulissent sibi dederent, responderunt: populi Romani imperium
Rhenum finire; si se invito Germanos in Galliam transire non aequum
existimaret, cur sui quicquam esse imperii aut potestatis trans Rhenum
postularet? Ubii autem, qui uni ex Transrhenanis ad Caesarem legatos
miserant, amicitiam fecerant, obsides dederant, magnopere orabant ut sibi
auxilium ferret, quod graviter ab Suebis premerentur; vel, si id facere
occupationibus rei publicae prohiberetur, exercitum modo Rhenum
transportaret: id sibi [ad] auxilium spemque reliqui temporis satis futurum.
Tantum esse nomen atque opinionem eius exercitus Ariovisto pulso et hoc
novissimo proelio facto etiam ad ultimas Germanorum nationes, uti
opinione et amicitia populi Romani tuti esse possint. Navium magnam
copiam ad transportandum exercitum pollicebantur.
Caesar his de causis quas commemoravi Rhenum transire decrevat; sed
navibus transire neque satis tutum esse arbitrabatur neque suae neque
populi Romani dignitatis esse statuebat. Itaque, etsi summa difficultas
faciendi pontis proponebatur propter latitudinem, rapiditatem
altitudinemque fluminis, tamen id sibi contendendum aut aliter non
traducendum exercitum existimabat. Rationem pontis hanc instituit. Tigna
bina sesquipedalia. paulum ab imo praeacuta dimensa ad altitudinem
fluminis intervallo pedum duorum inter se iungebat. Haec cum
machinationibus immissa in flumen defixerat fistucisque adegerat, non
sublicae modo derecte ad perpendiculum, sed prone ac fastigate, ut
secundum naturam fluminis procumberent, iis item contraria duo ad

eundem modum iuncta intervallo pedum quadragenum ab inferiore parte
contra vim atque impetu fluminis conversa statuebat. Haec utraque insuper
bipedalibus trabibus immissis, quantum eorum tignorum iunctura distabat,
binis utrimque fibulis ab extrema parte distinebantur; quibus disclusis atque
in contrariam partem revinctis, tanta erat operis firmitudo atque ea rerum
natura ut, quo maior vis aquae se incitavisset, hoc artius inligata tenerentur.
Haec derecta materia iniecta contexebantur ac longuriis cratibusque
consternebantur; ac nihilo setius sublicae et ad inferiorem partem fluminis
oblique agebantur, quae pro ariete subiectae et cum omni opere coniunctae
vim fluminis exciperent, et aliae item supra pontem mediocri spatio, ut, si
arborum trunci sive naves deiciendi operis causa essent a barbaris missae,
his defensoribus earum rerum vis minueretur neu ponti nocerent.
Diebus X, quibus materia coepta erat comportari, omni opere effecto
exercitus traducitur. Caesar ad utramque partem pontis firmo praesidio
relicto in fines Sugambrorum contendit. Interim a compluribus civitatibus
ad eum legati veniunt; quibus pacem atque amicitiam petentibus liberaliter
respondet obsidesque ad se adduci iubet. At Sugambri, ex eo tempore quo
pons institui coeptus est fuga comparata, hortantibus iis quos ex Tencteris
atque Usipetibus apud se habebant, finibus suis excesserant suaque omnia
exportaverant seque in solitudinem ac silvas abdiderant.
Caesar paucos dies in eorum finibus moratus, omnibus vicis aedificiisque
incensis frumentisque succisis, se in fines Ubiorum recepit atque his
auxilium suum pollicitus, si a Suebis premerentur, haec ab iis cognovit:
Suebos, postea quam per exploratores pontem fieri comperissent, more suo
concilio habito nuntios in omnes partes dimisisse, uti de oppidis
demigrarent, liberos, uxores suaque omnia in silvis deponerent atque omnes
qui arma ferre possent unum in locum convenirent. Hunc esse delectum
medium fere regionum earum quas Suebi obtinerent; hic Romanorum
adventum expectare atque ibi decertare constituisse. Quod ubi Caesar
comperit, omnibus iis rebus confectis, quarum rerum causa exercitum
traducere constituerat, ut Germanis metum iniceret, ut Sugambros
ulcisceretur, ut Ubios obsidione liberaret, diebus omnino XVIII trans
Rhenum consumptis, satis et ad laudem et ad utilitatem profectum arbitratus
se in Galliam recepit pontemque rescidit.
Exigua parte aestatis reliqua Caesar, etsi in his locis, quod omnis Gallia
ad septentriones vergit, maturae sunt hiemes, tamen in Britanniam proficisci

contendit, quod omnibus fere Gallicis bellis hostibus nostris inde
subministrata auxilia intellegebat, et si tempus anni ad bellum gerendum
deficeret, tamen magno sibi usui fore arbitrabatur, si modo insulam adiisset,
genus hominum perspexisset, loca, portus, aditus cognovisset; quae omnia
fere Gallis erant incognita. Neque enim temere praeter mercatores illo adit
quisquam, neque his ipsis quicquam praeter oram maritimam atque eas
regiones quae sunt contra Galliam notum est.
Itaque vocatis ad se undique mercatoribus, neque quanta esset insulae
magnitudo neque quae aut quantae nationes incolerent, neque quem usum
belli haberent aut quibus institutis uterentur, neque qui essent ad maiorem
navium multitudinem idonei portus reperire poterat.
Ad haec cognoscenda, prius quam periculum faceret, idoneum esse
arbitratus C. Volusenum cum navi longa praemittit. Huic mandat ut
exploratis omnibus rebus ad se quam primum revertatur. Ipse cum omnibus
copiis in Morinos proficiscitur, quod inde erat brevissimus in Britanniam
traiectus. Huc naves undique ex finitimis regionibus et quam superiore
aestate ad Veneticum bellum fecerat classem iubet convenire.
Interim, consilio eius cognito et per mercatores perlato ad Britannos, a
compluribus insulae civitatibus ad eum legati veniunt, qui polliceantur
obsides dare atque imperio populi Romani obtemperare. Quibus auditis,
liberaliter pollicitus hortatusque ut in ea sententia permanerent, eos domum
remittit et cum iis una Commium, quem ipse Atrebatibus superatis regem
ibi constituerat, cuius et virtutem et consilium probabat et quem sibi
fidelem esse arbitrabatur cuiusque auctoritas in his regionibus magni
habebatur, mittit. Huic imperat quas possit adeat civitates horteturque ut
populi Romani fidem sequantur seque celeriter eo venturum nuntiet.
Volusenus perspectis regionibus omnibus quantum ei facultatis dari
potuit, qui navi egredi ac se barbaris committere non auderet, V. die ad
Caesarem revertitur quaeque ibi perspexisset renuntiat.
Dum in his locis Caesar navium parandarum causa moratur, ex magna
parte Morinorum ad eum legati venerunt, qui se de superioris temporis
consilio excusarent, quod homines barbari et nostrae consuetudinis imperiti
bellum populo Romano fecissent, seque ea quae imperasset facturos
pollicerentur. Hoc sibi Caesar satis oportune accidisse arbitratus, quod
neque post tergum hostem relinquere volebat neque belli gerendi propter

anni tempus facultatem habebat neque has tantularum rerum occupationes
Britanniae anteponendas iudicabat, magnum iis numerum obsidum imperat.
Quibus adductis eos in fidem recipit. Navibus circiter LXXX onerariis
coactis contractisque, quot satis esse ad duas transportandas legiones
existimabat, quod praeterea navium longarum habebat quaestori, legatis
praefectisque distribuit. Huc accedebant XVIII onerariae naves, quae ex eo
loco a milibus passuum VIII vento tenebantur quo minus in eundem portum
venire possent: has equitibus tribuit. Reliquum exercitum Q. Titurio Sabino
et L. Aurunculeio Cottae legatis in Menapios atque in eos pagos Morinorum
a quibus ad eum legati non venerant ducendum dedit.
P. Sulpicium Rufum legatum cum eo praesidio quod satis esse
arbitrabatur portum tenere iussit.
His constitutis rebus, nactus idoneam ad navigandum tempestatem III.
fere vigilia solvit equitesque in ulteriorem portum progredi et naves
conscendere et se sequi iussit. A quibus cum paulo tardius esset
administratum, ipse hora diei circiter IIII. cum primis navibus Britanniam
attigit atque ibi in omnibus collibus expositas hostium copias armatas
conspexit. Cuius loci haec erat natura atque ita montibus angustis mare
continebatur, uti ex locis superioribus in litus telum adigi posset. Hunc ad
egrediendum nequaquam idoneum locum arbitratus, dum reliquae naves eo
convenirent ad horam nonam in ancoris expectavit.
Interim legatis tribunisque militum convocatis et quae ex Voluseno
cognovisset et quae fieri vellet ostendit monuitque, ut rei militaris ratio,
maximeque ut maritimae res postularent, ut, cum celerem atque instabilem
motum haberent, ad nutum et ad tempus D omnes res ab iis
administrarentur. His dimissis, et VII ab eo loco progressus aperto ac plano
litore naves constituit.
At barbari, consilio Romanorum cognito praemisso equitatu et essedariis,
quo plerumque genere in proeliis uti consuerunt, reliquis copiis subsecuti
nostros navibus egredi prohibebant. Erat ob has causas summa difficultas,
quod naves propter magnitudinem nisi in alto constitui non poterant,
militibus autem, ignotis locis, impeditis manibus, magno et gravi onere
armorum oppressis simul et de navibus desiliendum et in auctibus
consistendum et cum hostibus erat pugnandum, cum illi aut ex arido aut
paulum in aquam progressi omnibus membris expeditis, notissimis locis,
audacter tela coicerent et equos insuefactos incitarent. Quibus rebus nostri

perterriti atque huius omnino generis pugnae imperiti, non eadem alacritate
ac studio quo in pedestribus uti proeliis consuerant utebantur.
Quod ubi Caesar animadvertit, naves longas, quarum et species erat
barbaris inusitatior et motus ad usum expeditior, paulum removeri ab
onerariis navibus et remis incitari et ad latus apertum hostium constitui
atque inde fundis, sagittis, tormentis hostes propelli ac submoveri iussit;
quae res magno usui nostris fuit. Nam et navium figura et remorum motu et
inusitato genere tormentorum permoti barbari constiterunt ac paulum modo
pedem rettulerunt. Atque nostris militibus cunctantibus, maxime propter
altitudinem maris, qui X legionis aquilam gerebat, obtestatus deos, ut ea res
legioni feliciter eveniret, ' desilite', inquit, ' milites, nisi vultis aquilam
hostibus prodere; ego certe meum rei publicae atque imperatori officium
praestitero.' Hoc cum voce magna dixisset, se ex navi proiecit atque in
hostes aquilam ferre coepit. Tum nostri cohortati inter se, ne tantum
dedecus admitteretur, universi ex navi desiluerunt. Hos item ex proximis
primi navibus cum conspexissent, subsecuti hostibus adpropinquaverunt.
Pugnatum est ab utrisque acriter. Nostri tamen, quod neque ordines
servare neque firmiter insistere neque signa subsequi poterant atque alius
alia ex navi quibuscumque signis occurrerat se adgregabat, magnopere
perturbabantur; hostes vero, notis omnibus vadii, ubi ex litore aliquos
singulares ex navi egredientes conspexerant, incitatis equis impeditos
adoriebantur, plures paucos circumsistebant, alii ab latere aperto in
universos tela coiciebant. Quod cum animadvertisset Caesar, scaphas
longarum navium, item speculatoria navigia militibus compleri iussit, et
quos laborantes conspexerat, his subsidia submittebat. Nostri, simul in arido
constiterunt, suis omnibus consecutis, in hostes impetum fecerunt atque eos
in fugam dederunt; neque longius prosequi potuerunt, quod equites cursum
tenere atque insulam capere non potuerant. Hoc unum ad pristinam
fortunam Caesari defuit.
Hostes proelio superati, simul atque se ex fuga: receperunt, statim ad
Caesarem legatos de pace miserunt; obsides sese daturos quaeque
imperasset facturos polliciti sunt. Una cum his legatis Commius Atrebas
venit, quem supra demonstraveram a Caesare in Britanniam praemissum.
Hunc illi e navi egressum, cum ad eos oratoris modo Caesaris mandata
deferret, comprehenderant atque in vincula coniecerant; tum proelio facto
remiserunt et in petenda pace eius rei culpam in multitudinem contulerunt et

propter imprudentiam ut ignosceretur petiverunt. Caesar questus quod, cum
ultro in continentem legatis missis pacem ab se petissent, bellum sine causa
intulissent, ignoscere [se] imprudentiae dixit obsidesque imperavit; quorum
illi partem statim dederunt, partem ex longinquioribus locis arcessitam
paucis diebus sese daturos dixerunt. Interea suos in agros remigrare
iusserunt, principesque undique convenire et se civitatesque suas Caesari
commendare coeperunt.
His rebus pace confirmata, post diem quartum quam est in Britanniam
ventum naves XVIII, de quibus supra demonstratum est, quae equites
sustulerant, ex superiore portu leni vento solverunt. Quae cum
adpropinquarent Britanniae et ex castris viderentur, tanta tempestas subito
coorta est ut nulla earum cursum tenere posset, sed aliae eodem unde erant
profectae referrentur, aliae ad inferiorem partem insulae, quae est propius
solis occasum, magno suo cum periculo deicerentur; quae tamen ancoris
iactis cum fluctibus complerentur, necessario adversa nocte in altum
provectae continentem petierunt.
Eadem nocte accidit ut esset luna plena, qui dies a maritimos aestus
maximos in Oceano efficere consuevit, nostrisque id erat incognitum. Ita
uno tempore et longas naves, [quibus Caesar exercitum transportandum
curaverat,] quas Caesar in aridum subduxerat, aestus complebat, et
onerarias, quae ad ancoras erant deligatae, tempestas adflictabat, neque ulla
nostris facultas aut administrandi ` aut auxiliandi dabatur.
Compluribus navibus fractis, reliquae cum essent funibus, ancoris
reliquisque armamentis amissis ad navigandum inutiles, magna, id quod
necesse erat accidere, totius exercitus perturbatio facta est. Neque enim
naves erant aliae quibus reportari possent, et omnia deerant quae ad
reficiendas naves erant usui, et, quod omnibus constabat hiemari in Gallia
oportere, frumentum in his locis in hiemem provisum non erat. Quibus
rebus cognitis, principes Britanniae, qui post proelium ad Caesarem
convenerant, inter se conlocuti, cum et equites et naves et frumentum
Romanis deesse intellegerent et paucitatem militum ex castrorum exiguitate
cognoscerent, quae hoc erant etiam angustior quod sine impedimentis
Caesar legiones transportaverat, optimum factu esse duxerunt rebellione
facta frumento commeatuque nostros prohibere et rem in hiemem
producere, quod his superatis aut reditu interclusis neminem postea belli
inferendi causa in Britanniam transiturum confidebant. Itaque rursus

coniuratione facta paulatim ex castris discedere et suos clam ex agris
deducere coeperunt.
At Caesar, etsi nondum eorum consilia cognoverat, tamen et ex eventu
navium suarum et ex eo quod obsides dare intermiserant fore id quod
accidit suspicabatur. Itaque ad omnes casus subsidia comparabat. Nam et
frumentum ex agris cotidie in castra conferebat et, quae gravissime adflictae
erant naves, earum materia atque aere ad reliquas reficiendas utebatur et
quae ad eas res erant usui ex continenti comportari iubebat.
Itaque, cum summo studio a militibus administraretur, XII navibus
amissis, reliquis ut navigari [satis] commode posset effecit.
Dum ea geruntur, legione ex consuetudine una frumentatum missa, quae
appellabatur VII., neque ulla ad id tempus belli suspicione interposita, cum
pars hominum in agris remaneret, pars etiam in castra ventitaret, ii qui pro
portis castrorum in statione erant Caesari nuntiaverunt pulverem maiorem
quam consuetudo ferret in ea parte videri quam in partem legio iter fecisset.
Caesar—-id quod erat—-suspicatus aliquid novi a barbaris initum consilii,
cohortes quae in statione erant secum in eam partem proficisci, ex reliquis
duas in stationem succedere, reliquas armari et confestim sese subsequi
iussit. Cum paulo longius a castris processisset, suos ab hostibus premi
atque aegre sustinere et conferta legione ex omnibus partibus tela coici
animadvertit. Nam quod omni ex reliquis partibus demesso frumento pars
una erat reliqua, suspicati hostes huc nostros esse venturos noctu in silvis
delituerant; tum dispersos depositis armis in metendo occupatos Subito
adorti paucis interfectis reliquos incertis ordinibus perturbaverant, simul
equitatu atque essedis circumdederant.
Genus hoc est ex essedis pugnae. Primo per omnes partes perequitant et
tela coiciunt atque ipso terrore equorum et strepitu rotarum ordines
plerumque perturbant, et cum se inter equitum turmas insinuaverunt, ex
essedis desiliunt et pedibus proeliantur. Aurigae interim paulatim ex proelio
excedunt atque ita currus conlocant ut, si illi a multitudine hostium
premantur, expeditum ad quos receptum habeant. Ita mobilitatem equitum,
stabilitatem peditum in proeliis praestant, ac tantum usu cotidiano et
exercitatione efficiunt uti in declivi ac praecipiti loco incitatos equos
sustinere et brevi moderari ac flectere et per temonem percurrere et in iugo
insistere et se inde in currus citissime recipere consuerint.

Quibus rebus perturbatis nostris [novitate pugnae] tempore oportunissimo
Caesar auxilium tulit: namque eius adventu hostes constiterunt, nostri se ex
timore receperunt. Quo facto, ad lacessendum hostem et committendum
proelium alienum esse tempus arbitratus suo se loco continuit et brevi
tempore intermisso in castra legiones reduxit. Dum haec geruntur, nostris
omnibus occupatis qui erant in agris reliqui discesserunt. Secutae sunt
continuos complures dies tempeststes, quae et nostros in castris continerent
et hostem a pugna prohiberent. Interim barbari nuntios in omnes partes
dimiserunt paucitatemque nostrorum militum suis praedicaverunt et quanta
praedae faciendae atque in perpetuum sui liberandi facultas daretur, si
Romanos castris expulissent, demonstra; verunt. His rebus celeriter magna
multitudine peditatus equitatusque coacta ad castra venerunt.
Caesar, etsi idem quod superioribus diebus acciderat fore videbat, ut, si
essent hostes pulsi, celeritate periculum effugerent, tamen nactus equites
circiter XXX, quos Commius Atrebas, de quo ante dictum est, secum
transportaverat, legiones in acie pro castris constituit. Commisso proelio
diutius nostrorum militum impetum hostes ferre non potuerunt ac terga
verterunt. Quos tanto spatio secuti quantum cursu et viribus efficere
potuerunt, complures ex iis occiderunt, deinde omnibus longe lateque
aedificiis incensis se in castra receperunt.
Eodem die legati ab hostibus missi ad Caesarem de pace venerunt. His
Caesar numerum obsidum quem ante imperaverat duplicavit eosque in
continentem adduci iussit, quod propinqua die aequinoctii infirmis navibus
hiemi navigationem subiciendam non existimabat. Ipse idoneam
tempestatem nactus paulo post mediam noctem naves solvit, quae omnes
incolumes ad continentem pervenerunt; sed ex iis onerariae duae eosdem
portus quos reliquae capere non potuerunt et paulo infra delatae sunt.
Quibus ex navibus cum essent expositi milites circiter CCC atque in
castra contenderent, Morini, quos Caesar in Britanniam proficiscens pacatos
reliquerat, spe praedae adducti primo non ita magno suorum numero
circumsteterunt ac, si sese interfici nollent, arma ponere iusserunt. Cum illi
orbe facto sese defenderent, celeriter ad clamorem hominum circiter milia
VI convenerunt; Qua re nuntiata, Caesar omnem ex castris equitatum suis
auxilio misit. Interim nostri milites impetum hostium sustinuerunt atque
amplius horis IIII fortissime pugnaverunt et paucis vulneribus acceptis
complures ex iis occiderunt. Postea vero quam equitatus noster in

conspectum venit, hostes abiectis armis terga verterunt magnusque eorum
numerus est occisus.
Caesar postero die T. Labienum legatum cum iis legionibus quas ex
Britannia reduxerat in Morinos qui rebellionem fecerant misit. Qui cum
propter siccitates paludum quo se reciperent non haberent, quo perfugio
superiore anno erant usi, omnes fere in potestatem Labieni venerunt. At Q.
Titurius et L. Cotta legati, qui in Menapiorum fines legiones duxerant,
omnibus eorum agris vastatis, frumentis succisis, aedificiis incensis, quod
Menapii se omnes in densissimas silvas abdiderant, se ad Caesarem
receperunt. Caesar in Belgis omnium legionum hiberna constituit. Eo duae
omnino civitates ex Britannia obsides miserunt, reliquae neglexerunt. His
rebus gestis ex litteris Caesaris dierum XX supplicatio a senatu decreta est.

*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK C. IULI CAESARIS
DE BELLO GALLICO, I-IV ***

Updated editions will replace the previous one—the old editions will be
renamed.

Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright law
means that no one owns a United States copyright in these works, so the
Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United States
without permission and without paying copyright royalties. Special rules,
set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to copying
and distributing Project Gutenberg™ electronic works to protect the
PROJECT GUTENBERG™ concept and trademark. Project Gutenberg is a
registered trademark, and may not be used if you charge for an eBook,
except by following the terms of the trademark license, including paying
royalties for use of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge
anything for copies of this eBook, complying with the trademark license is
very easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation
of derivative works, reports, performances and research. Project Gutenberg
eBooks may be modified and printed and given away—you may do
practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected by
U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark license,
especially commercial redistribution.

START: FULL LICENSE

THE FULL PROJECT GUTENBERG™ LICENSE
PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK

To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free
distribution of electronic works, by using or distributing this work (or any
other work associated in any way with the phrase “Project Gutenberg”), you
agree to comply with all the terms of the Full Project Gutenberg License
available with this file or online at www.gutenberg.org/license.

Section 1. General Terms of Use and Redistributing
Project Gutenberg electronic works

1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg electronic work,
you indicate that you have read, understand, agree to and accept all the
terms of this license and intellectual property (trademark/copyright)
agreement. If you do not agree to abide by all the terms of this agreement,
you must cease using and return or destroy all copies of Project Gutenberg
electronic works in your possession. If you paid a fee for obtaining a copy
of or access to a Project Gutenberg electronic work and you do not agree to
be bound by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the
person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.

1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be used on
or associated in any way with an electronic work by people who agree to be
bound by the terms of this agreement. There are a few things that you can
do with most Project Gutenberg electronic works even without complying
with the full terms of this agreement. See paragraph 1.C below. There are a
lot of things you can do with Project Gutenberg electronic works if you
follow the terms of this agreement and help preserve free future access to
Project Gutenberg electronic works. See paragraph 1.E below.

1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the Foundation”
or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
Gutenberg electronic works. Nearly all the individual works in the
collection are in the public domain in the United States. If an individual
work is unprotected by copyright law in the United States and you are

located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
copying, distributing, performing, displaying or creating derivative works
based on the work as long as all references to Project Gutenberg are
removed. Of course, we hope that you will support the Project Gutenberg
mission of promoting free access to electronic works by freely sharing
Project Gutenberg works in compliance with the terms of this agreement for
keeping the Project Gutenberg name associated with the work. You can
easily comply with the terms of this agreement by keeping this work in the
same format with its attached full Project Gutenberg License when you
share it without charge with others.

1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in a
constant state of change. If you are outside the United States, check the
laws of your country in addition to the terms of this agreement before
downloading, copying, displaying, performing, distributing or creating
derivative works based on this work or any other Project Gutenberg work.
The Foundation makes no representations concerning the copyright status
of any work in any country other than the United States.

1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:

1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate
access to, the full Project Gutenberg License must appear prominently
whenever any copy of a Project Gutenberg work (any work on which the
phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the phrase “Project
Gutenberg” is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, copied
or distributed:

This eBook is for the use of anyone anywhere in the
United States and most other parts of the world at no
cost and with almost no restrictions whatsoever. You
may copy it, give it away or re-use it under the terms
of the Project Gutenberg™ License included with this
eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not
located in the United States, you will have to check the
laws of the country where you are located before using
this eBook.

1.E.2. If an individual Project Gutenberg electronic work is derived from
texts not protected by U.S. copyright law (does not contain a notice
indicating that it is posted with permission of the copyright holder), the
work can be copied and distributed to anyone in the United States without
paying any fees or charges. If you are redistributing or providing access to a
work with the phrase “Project Gutenberg” associated with or appearing on
the work, you must comply either with the requirements of paragraphs
1.E.1 through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
Project Gutenberg trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.3. If an individual Project Gutenberg electronic work is posted with the
permission of the copyright holder, your use and distribution must comply
with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional terms imposed
by the copyright holder. Additional terms will be linked to the Project
Gutenberg License for all works posted with the permission of the
copyright holder found at the beginning of this work.

1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg License
terms from this work, or any files containing a part of this work or any
other work associated with Project Gutenberg.

1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
electronic work, or any part of this electronic work, without prominently
displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with active links or
immediate access to the full terms of the Project Gutenberg License.

1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
word processing or hypertext form. However, if you provide access to or
distribute copies of a Project Gutenberg work in a format other than “Plain
Vanilla ASCII” or other format used in the official version posted on the
official Project Gutenberg website (www.gutenberg.org), you must, at no
additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of
exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work
in its original “Plain Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format
must include the full Project Gutenberg License as specified in paragraph
1.E.1.

1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, performing,
copying or distributing any Project Gutenberg works unless you comply
with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing access to
or distributing Project Gutenberg electronic works provided that:

• You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from the
use of Project Gutenberg works calculated using the method you
already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed to the
owner of the Project Gutenberg trademark, but he has agreed to donate
royalties under this paragraph to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation. Royalty payments must be paid within 60 days
following each date on which you prepare (or are legally required to
prepare) your periodic tax returns. Royalty payments should be clearly
marked as such and sent to the Project Gutenberg Literary Archive
Foundation at the address specified in Section 4, “Information about
donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation.”

• You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he does
not agree to the terms of the full Project Gutenberg™ License. You
must require such a user to return or destroy all copies of the works
possessed in a physical medium and discontinue all use of and all
access to other copies of Project Gutenberg™ works.

• You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
electronic work is discovered and reported to you within 90 days of
receipt of the work.

• You comply with all other terms of this agreement for free distribution
of Project Gutenberg™ works.

1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg™
electronic work or group of works on different terms than are set forth in
this agreement, you must obtain permission in writing from the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of the Project

Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3
below.

1.F.

1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread works
not protected by U.S. copyright law in creating the Project Gutenberg™
collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™ electronic works, and
the medium on which they may be stored, may contain “Defects,” such as,
but not limited to, incomplete, inaccurate or corrupt data, transcription
errors, a copyright or other intellectual property infringement, a defective or
damaged disk or other medium, a computer virus, or computer codes that
damage or cannot be read by your equipment.

1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except
for the “Right of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the
Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project
Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all liability to
you for damages, costs and expenses, including legal fees. YOU AGREE
THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT
EXCEPT THOSE PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE
THAT THE FOUNDATION, THE TRADEMARK OWNER, AND ANY
DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE LIABLE
TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL,
PUNITIVE OR INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE
NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH DAMAGE.

1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you
discover a defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you
can receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
written explanation to the person you received the work from. If you
received the work on a physical medium, you must return the medium with
your written explanation. The person or entity that provided you with the
defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a refund.
If you received the work electronically, the person or entity providing it to

you may choose to give you a second opportunity to receive the work
electronically in lieu of a refund. If the second copy is also defective, you
may demand a refund in writing without further opportunities to fix the
problem.

1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth in
paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO OTHER
WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING
BUT NOT LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR
FITNESS FOR ANY PURPOSE.

1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied warranties or
the exclusion or limitation of certain types of damages. If any disclaimer or
limitation set forth in this agreement violates the law of the state applicable
to this agreement, the agreement shall be interpreted to make the maximum
disclaimer or limitation permitted by the applicable state law. The invalidity
or unenforceability of any provision of this agreement shall not void the
remaining provisions.

1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in accordance
with this agreement, and any volunteers associated with the production,
promotion and distribution of Project Gutenberg™ electronic works,
harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, that
arise directly or indirectly from any of the following which you do or cause
to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg work, (b)
alteration, modification, or additions or deletions to any Project Gutenberg
work, and (c) any Defect you cause.

Section 2. Information about the Mission of Project
Gutenberg

Project Gutenberg is synonymous with the free distribution of electronic
works in formats readable by the widest variety of computers including
obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists because of the

efforts of hundreds of volunteers and donations from people in all walks of
life.

Volunteers and financial support to provide volunteers with the assistance
they need are critical to reaching Project Gutenberg’s goals and ensuring
that the Project Gutenberg collection will remain freely available for
generations to come. In 2001, the Project Gutenberg Literary Archive
Foundation was created to provide a secure and permanent future for
Project Gutenberg and future generations. To learn more about the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation and how your efforts and donations
can help, see Sections 3 and 4 and the Foundation information page at
www.gutenberg.org.

Section 3. Information about the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation

The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit 501(c)
(3) educational corporation organized under the laws of the state of
Mississippi and granted tax exempt status by the Internal Revenue Service.
The Foundation’s EIN or federal tax identification number is 64-6221541.
Contributions to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation are tax
deductible to the full extent permitted by U.S. federal laws and your state’s
laws.

The Foundation’s business office is located at 41 Watchung Plaza #516,
Montclair NJ 07042, USA, +1 (862) 621-9288. Email contact links and up
to date contact information can be found at the Foundation’s website and
official page at www.gutenberg.org/contact

Section 4. Information about Donations to the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation

Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread
public support and donations to carry out its mission of increasing the
number of public domain and licensed works that can be freely distributed
in machine-readable form accessible by the widest array of equipment

including outdated equipment. Many small donations ($1 to $5,000) are
particularly important to maintaining tax exempt status with the IRS.

The Foundation is committed to complying with the laws regulating
charities and charitable donations in all 50 states of the United States.
Compliance requirements are not uniform and it takes a considerable effort,
much paperwork and many fees to meet and keep up with these
requirements. We do not solicit donations in locations where we have not
received written confirmation of compliance. To SEND DONATIONS or
determine the status of compliance for any particular state visit
www.gutenberg.org/donate.

While we cannot and do not solicit contributions from states where we have
not met the solicitation requirements, we know of no prohibition against
accepting unsolicited donations from donors in such states who approach us
with offers to donate.

International donations are gratefully accepted, but we cannot make any
statements concerning tax treatment of donations received from outside the
United States. U.S. laws alone swamp our small staff.

Please check the Project Gutenberg web pages for current donation methods
and addresses. Donations are accepted in a number of other ways including
checks, online payments and credit card donations. To donate, please visit:
www.gutenberg.org/donate.

Section 5. General Information About Project Gutenberg
electronic works

Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg
concept of a library of electronic works that could be freely shared with
anyone. For forty years, he produced and distributed Project Gutenberg
eBooks with only a loose network of volunteer support.

Project Gutenberg eBooks are often created from several printed editions,
all of which are confirmed as not protected by copyright in the U.S. unless a

copyright notice is included. Thus, we do not necessarily keep eBooks in
compliance with any particular paper edition.

Most people start at our website which has the main PG search facility:
www.gutenberg.org.

This website includes information about Project Gutenberg, including how
to make donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation,
how to help produce our new eBooks, and how to subscribe to our email
newsletter to hear about new eBooks.