Vitruvii De architectura libri decem (Latin) Vitruvius Pollio 1171 downloads.pdf

The Project Gutenberg eBook of Vitruvii De architectura libri
decem
This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at
www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you
will have to check the laws of the country where you are located
before using this eBook.

Title: Vitruvii De architectura libri decem

Author: Vitruvius Pollio

Contributor: Marcus Cetius Faventinus

Editor: Valentin Rose

Release date: April 20, 2016 [eBook #51812]
Most recently updated: October 23, 2024

Language: Latin

Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/51812

Credits: Produced by Ted Garvin, abi278, Stephen Rowland and the
Online Distributed Proofreading Team at
http://www.pgdp.net

*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK VITRUVII DE
ARCHITECTURA LIBRI DECEM ***
Transcriber’s Note: It would be wise to approach this book with a reference guide to Latin
scribal abbreviations to hand. The Unicode characters used to render these are not supported by all
fonts and may not display correctly. Additionally, there are a number of symbols on pages 232,
263-8, 271, 275-6 that have no Unicode equivalent, in particular those represented here by ◌ and
⊙ (circles of varying numbers of dots); these pages are included as images.

This key may help.
≣ text scratched out, text s̶t̶r̶u̶c̶k̶ ̶ t̶h̶r̶o̶u̶g̶h̶ but legible, text ⟦erased⟧, text ⁅written in over an
erasure⁆
extra spacing between words is intentional, indicating a missing word or words (lacunae)

[NT] represents NT ligature.

¦ represents a broken forward slash (/) indicating separation of two words written as one.

With reference to the MUFI Character Recommendation:

The character ᷑ (U+1DD1 COMBINING UR ABOVE, passim as t᷑ ) represents U+F153
COMBINING ABBREVIATION MARK SUPERSCRIPT UR ROUND R FORM.

The character ᷎ (U+1DCE COMBINING OGONEK ABOVE, passim as t᷎, r᷎) represents U+F1C8
COMBINING ABBREVIATION MARK ZIGZAG ABOVE CURLY FORM.

The character K (U+212A KELVIN SIGN, page 68 note to line 27) represents U+E8A3 LATIN
ABBREVIATION SIGN AUTEM.
In this e-text, page numbers from this edition are given at the head of each page, page numbers
from a previous edition in the right margin (in bold), chapter numbers at the start of paragraphs,
and line numbers from both editions in the right margin, distinguished e.g. 5 and (5). This may not
display well on all devices.
Notes originally split across two pages have been rejoined and placed onto the most relevant
page.
For this e-text, the text is given twice: first as printed, with all notes and apparatus, and then as
text alone.

VITRUVII

DE ARCHITECTURA

LIBRI DECEM.

ITERUM EDIDIT

VALENTINUS ROSE.

LIPSIAE
IN AEDIBUS B. G. TEUBNERI
MDCCCXCIX.

LIPSIAE. TYPIS B. G. TEUBNERI

Ut post triginta annos Vitruvium ex meo Müllerique mei ( † 14. Aug.
1893) apparatu iterum ederem, id non mea effecit voluntas sed editore
Lipsiensi postulante (3. I. 1895) imposita quasi necessitas. necessitatem in
studium convertit occasio. nam eodem fere temporis momento evenit ut
amica manu favente codicis Scletstatensis (de quo a. 1879 A. Giry, Revue
de philol. III, 16-18) propter Mappae claviculam tunc in museum
Berolinense delati, mox autem Josepho Gény bibliothecario Scletstatensi
indulgente in bibliothecam translati amplior notitia suppeteret. quae cum
ad ipsum quidem auctoris textum iuvandum nihil, non nihil tamen faceret
ad illustranda textus traditi fata, prioris editionis supplementum praestare
videbatur delectabile. parum quidem codex ille antiquus est (saeculi X
vergentis), immo magistrali saeculi licentia multo magis etiam ut
emendatus ita deformatus, quam aut Leidensis aut (unde[1] reliqui)
Pithoeanus, qui propaginis Harleianae testes sunt antiquissimi, id tamen
peculiare habet quod licet ad Harleiani codicis exemplar et ipse sit
descriptus, proprio tamen conatu quamvis desultorio nec ultra fere primum
librum pro medii aevi more pertinaci ad alterius stirpis exemplar ipso
quidem codice Gudiano antiquius correctus est, non in margine tantum, et
inter scribendum radendo, sed in ipsa statim prima scriptione. etenim quod
primum promptumque alterius generis indicium olim (praef. p. VI)
quaerenti fore videbatur, in textu ipso sine ullo rasurae vestigio habet verba
quae post ipsum statim operis initium in codice antiquissimo (H saec. IX2)
praetermissa sunt, reliqua autem quae solus servavit Gudianus (saec. XI1),
aeque omnia desiderantur, nisi quod in eodem fere primo libro parvula
quaedam verbis iam scriptis ipse superaddidit, utriusque generis a librariis
postea confusi quasi princeps quoddam praebens specimen. hoc autem
conscriptum est sex librariorum (sicut octo Leidense) invicem aut
scribentium aut corrigentium festinanti diligentia. qui Germani certe omnes

(ut is qui plumbo solummodo vel graphio impresso passim nonnulla notavit
et supra p. 58, 6 “carpinus” adscripsit “haginbuocha”) non solum ad
exemplaria correxerunt sed ex proprio captu multa et ad saeculi
consuetudinem. atque similiter post egit qui et ipsum Scletstatense exemplar
adhibuisse deprehenditur corrector codicis Gudiani, qui vice versa
lectiones Harleianas infersit stirpi Gudianae.

Utrumque vero librorum genus (H et G) ad codicem Fuldensem (praef. p.
IV. VI. cf. de catalogo saec. XVI N. Kindlinger, Katalog und Nachrichten
von der … Bibliothek in Fulda Lpz. 1812 p. 80 sub IX, 3, 14: de antiquo
enim indice ex codice Vat. Pal. 1877 imperfecte edito non habeo quod
referam) redire credo in Germania antiquissimum et ad “scoticae
scripturae” quam qui ex eo produnt “inexperientiam”[2], ita quidem ut ipsi
Fuldensi quibus praestat ea debeat Gudiani pater, lacunas Harleianus
Reginberto atque exemplari quod vel “scripsit vel scribere fecit” Augiensi
(inter a. 838-842 s. G. Becker Cat. ant. 9, 5), quo postea etiam usus est
Hermannus Contractus monachus Augiensis in ipsa Augia mortuus a. 1054
(cf. ad p. 232, 10). in Augia enim descriptum fuisse Vitruvii exemplar illud
quod in monasterium S. Pantaleonis (a. 964 conditum) translatum Coloniae
legebat qui paginae vacuae iuxta crucis figuram (f. 145b) nomen inscripsit
“Goderamnus propositus” eiusdem monasterii, hoc indicare videtur codicis
nunc foliis quibusdam truncati[3] appendicula atque “sumpta ex phisicis
probamenta” illa aeque truncata, quae ad Augiensem bibliothecam
pertinent et ad Mappae claviculam iam a. 822 ibi servatam (Becker 6, 139),
servatam sc. cum alio volumine iuxta collocato (6, 138) “de architectura”
sine nomine tradita eadem fortasse ratione qua in codice Scletstatensi, quo
utrumque opus eodem volumine coniunctum postea in ipsa Augia repetitum
est.[4] istam scilicet appendiculam cuius in codice Harleiano nunc initium

solum extat ab a l t e r a m a n u adscriptum, ex integro tunc codice uno
tenore et ab ipsa Vitruvii finiti manu descriptam praebet Leidensis (f. 105a-
6a, item Escorialensis f. 84-86 cf. Haenel, Cat. Mst. p. 958) atque eadem
excerpta ad finem etiam aucta repetit Scletstatensis. contra Pithoeanus
(item qui ex eo Vaticanus) sine nomine auctoris Vitruvio finito addidit
Faventinum (qui et ipse bibliothecae Augiensis testis est: Becker 10, 2).
Pithoeanus quidem omnium qui ex H ut antiquissimus fuit ita feracissimus.
nam ex eo fluxerunt et is ad quem pertinent b l c (et qui ex c, h et m) et
Vaticanus s. XI, cuius integra nunc uti licuit scripturae collatione ab
Augusto Wilmanns olim facta[5], et (ex quo Parisiensis alter p)
Franekeranus (qui nunc est Leuwardiae in bibliotheca Frisiae provinciali
no. 51) belle et antique scriptus saec. X2 atque Scletstatensi si non
auctoritate, certe aetate compar.[6] Pithoeani autem praeter mea nunc usus
sum integra librorum I et X collatione a Friderico Haase ( † 1867)
exemplari editionis Tanchnitianae (Lips. 1836) pridem adscripta.
Antiquos igitur quos superesse scimus Vitruvii codices id est ante saec.
XII scriptos, ipse vidi omnes (praeter Vaticanum, de quo supra, et
Escorialensem, de quo vid. praef. p. V: post ea autem quae mea causa olim
diligentissime adnotavit F. Jagor a. 1867, de eodem codice relatum est ex
schedis G. Loewe anni 1879 in Sitz.-Ber. d. Wiener Ak. ph. h. Kl. 112, 180 et
Wiener Stud. 1888/89 IX, 327. X, 168). principes omnium H et G. qui
secundas partes agunt, ex uno omnes pendent codice Harleiano P, L, e,
praeter S, qui Gudiani patrem novit cum E. reliqui omnes inferioris ordinis
sunt et merito negligendi. quorum si origines sciremus, id est si nomina
traderentur monasteriorum quibus scripti fuerant, architecturam
germanicam lepidissima historia illustraremus. Leidense quidem exemplar
monasterii olim fuisse suspicor S. Michaelis Hildenesheimensis, cui primus
praepositus fuit Goderamnus ille qui codicem Harleianum (id est

Coloniensem) manibus versaverat. etenim ad finem libri quarti (f. 40a)
vetus lectoris coaevi manus rudem quandam sed veram imaginem margini
appinxit columnae illius aeneae, tunc scilicet novae et spectabilis, quam ad
exemplum Traiani factam (scil. inter annos 1001 quo Romae fuerat et quo
ecclesia dedicata est 1022) Christo victori iuxta altare erexerat Bernwardus
episcopus (993-1022)[7].

Vitruvio, sicut olim, subdidi Faventinum, id est Epitomam, cui nomen
auctoris reddidit Iosephus Haupt anno 1871. eius textum contuli cum
Anonymi cuiusdam compilatione, qua ex ipso Vitruvii textu tunc vulgari
epitoma vetus aucta fuit. hanc scil. unus servavit codex Scletstatensis ad
finem non perscriptam, immo remisso labore aut mutilam aut imperfectam,
sicut qua eiusdem librarii manus voluminis initium fecit imperfecta est
Mappae clavicula. de hac Anonymi opella nuper retulit S. Krohn a. 1896,
de altera autem et recentiore (s. XII) Epitomae editione, quae est “de
architectura valde utilis scientia” (cf. praef. p. XII et infra ad Faventini
initium) disserendum erit ei qui ipsam edet Claviculam illam summopere
memorabilem, id est ei a cuius benevolentia pauca haec praefari exorsus
sum, Ludovico Kaemmerer.
Marginibus adscripsi numeros paginarum quae fuerunt editionis prioris
(anni 1867) eo consilio ut novae quoque editioni servaretur indicis Nohliani
(ab anno 1876) utilitas, quo de Vitruvii sermone ita nituntur recentiorum
studia universa (ipsius Nohl, Praun, Oehmichen, Eberhard etc.) ut sine eo
non existerent omnino.
Scripsi B e r o l i n i 26. Julii 1898 (quae libro impresso nunc relego 14.
Junii 1899).

Valentinus Rose.

[1] quod demonstravit apparatus prioris editionis criticus. unum hic exemplum afferam,
quod verba p. 149, 24 “et ex intestino opere lacunariis ornatus” quae leguntur in
GHLS, ea cum P omittunt f p v ( b ) l ( c h ). similiter p. 273, 13. 281, 2 etc.

[2] exemplo utor vitiis ex p (= r) anglosaxonico (e. g. per = res) translato mox in n:
natione (?) p. 32, 3. contigrationem G 52, 18. 24. remissionibus 136, 8. spissionibus
194, 13. notatione 219, 27. nostrum 230, 22. notae 255, 14. voluntatem 260, 22. mox in
p: pythmo 9, 13. desepti 63, 20. hypetri 96, 22. excepto 167, 5. cf. p pro f: prontibus H
100, 15. porte G 168, 13.—f pro p: confressione H 237, 18.—r pro p: raribus 121, 23.
saprinea G 56, 18 etc. etc. de nota anglosax. pro autem in G saepe repetita (explicat
suprascripto autem Gc ad p. 155, 1. cf. 69, 22. 201, 6.) v. praef. p. VI (vid. etiam p. 191,
8. 196, 12. 199, 12 etc., pro vero HGc p. 70, 5).—simillimae sunt notae r et s, ut fuerunt
in x, vel in ipso H, unde vitia plurima: sed hoc late patet, sicut u = a. alia ratio est
vulgaris apud librarios saec. IX confusionis vocalium u = o, a = o, i = e.

[3] folio 158b finitur ultimus quaternio XX, post quem volumen claudunt quattuor folia
159-162. ex prioribus duo quaterniones XIIII et XV septena tantum folia habent, item
post f. 108 et 114 singula folia recisa sunt, quae eadem forte causa inutilia essent quam
quae pagina versa vacua relicta sunt f. 84b, 103b, 133b, 145b. quem codicem qui et
foliorum forma quadrata et paginarum ambitu effigie quadam minuta repetit, etiam
numero foliorum aequaret textus Scletstatensis, nisi post f. 116 (quod finitur ed. p. 200,
17 post v. ferum, ut Harl. f. 116 finitur ed. p. 200, 18 post v. dissolvere) in ipso primum
folio 117a, ut iterata vice infra, omittendo peccasset. Harleianus enim grandioribus
litteris verbisque sine compendio (e x e x e m p l a r i q u i d e m c o m p e n d i o s o)
exscriptus latiore spatio utitur. specimen scripturae habes in Catal. of ancient mss. in
the British Museum P. II (Lond. 1884) tab. 55.

[4] Scletstatensis codicis p a r s p r i o r a duobus manibus scripta fuit, quarum altera
C l a v i c u l a e, post prologum et indicem, particulam scripsit (f. 1-12), eadem
Faventini textum, quem inceperat, reliquit imperfectum. altera eiusdem Mappae aliaque
de coloribus etc. e x c e r p t a dedit varia atque confusa tribus foliorum quaternionibus
(sign. I-III, f. 13-38) quorum tertii in altera parte, post inserta duo illa folia
delineationibus architectonicis destinata, rursus prior manus scripsit excerptum ex
Vitruvii libro III (cf. V. Mortet: Bibl. de l’éc. des ch. 1896 p. 289, Revue de phil. 1898 p.
34, aliaque veterum auctorum fragmenta per saecula IX et X celeberrima saepeque
obvia, ad Mappam non pertinentia). sequitur altera Excerptorum series (m. 2) usque ad
Faventinum (m. 1).—deinde a l t e r a e i u s d e m v o l u m i n i s p a r t e, sine nomine
Incipit prologus de architectura, quo finito ipsius Vitruvii nomen uno loco comparet in
rubrica libri primi (ad p. 2, 17). hanc partem alii sex librarii scripserunt.

[5] is codex, propter nitorem scil. exemplaris, multis locis verba auctoris obscura in
albo omisit, velut “liacolorum” illud, de quo Nohl, Ind. Vitr. prf. p. iii (cf. p. 72).

[6] hunc ad bibliothecam Berolinensem missum inspexi ipse m. Iulio 1898. unde cognovi
ex eo ipso descriptum fuisse p, alius autem suaeque ex P originis esse v.

[7] qua comparata manifestum est alienum esse capitulum quod nunc spectatur
columnae olim fractae restitutum (cf. tabulam in: Vaterländ. Archiv Jahrg. 1825 Bd. 2 S.
250. Kratz, Dom zu Hildesheim ii S. 60 cum tab. 7 fig. 1 et tab. 12 fig. 3. cf. tab. 4 fig. 3.
—de Bernwardi studiis chemicis Kratz iii, 11 et Pyrgalli carmen apud Leibnitz Scr.
Brunsv. ii introd. p. 18. Lüntzel, Gesch. der Diöcese u. Stadt Hildesheim, ii, 176. cf.
Mappae inscr. in cat. Aug. “de efficiendo auro” et ipsius voluminis Scletst. “De chymia
Manuscript”). in summa columna erat Christi statua crucifixi quidem, sed sine cruce
(Kratz 2, 62), manibus supra pectus complicatis, praeter subligaculum nudi, cum
corona spinea et cum ligno suppedaneo.

Vitruvii codices antiqui
habentur hi

H = H a r l e i a n u s mus. Brit. 2767 (saec. IX2)
unde L = L e i d e n s i s Voss. lat. fol. 88 (s. X)
et e = E s c o r i a l e n s i s III F. 19 (s. X/XI)
et P = (P i t h o e a n u s) Paris. lat 10277 (s. X1)
ex quo is unde
b = B r u x e l l e n s i s 5253 (s. XI)
l = L e i d e n s i s Voss. lat. fol. 107 (s. XI)
c = C o t t o n i a n u s mus. Brit. Cleop. D 1 (s. XI)
ex quo
h = H a r l . mus. Brit. 3859 (s. XI/XII)
[m = M o r r i s . nunc Berolinensis lat. fol. 601
(s. XII)]
f = (F r a n e k e r a n u s) Leuward. 51 (s. X2)
ex quo
p = P a r i s . lat. 7227 (s. XI/XII)
v = Va t i c a n u s reg. Suec. 1504 (s. XI)
et S = Scletstatensis 1153bis (s. X2)
G = Wolfenbuttelensis G u d i a n u s 69 (s. XI1)
E = (epitomati Vitruvii) Wolfenb. G u d i a n u s 132 (s. X)
itaque in hac editione x mihi est pro codicum omnium consensu =
H(S)G(E): de quibus singulis notatur tantum ubi differunt, de reliquis non
curandum.

In supplementum editionis prioris (a. 1867) sequitur
eorum quae vel addenda vel corrigenda tunc
fuerant adnotatio (cf. praef. p. vii not.).
ad p. 1, 6 lege gubernaren̤ tur c (contra dele ad v. 3 gloriarentur ante corr.
c).

ad p. 9, 19 l. trigonis G(Lp): tridonis H(Plbch) [in p sc. trigonis est ex fc].
in p. 16, 8 l. occidentem (pro vit. typ. accidentem).

in p. 16, 13 l. vitiantur (quod volueram, cum codd., pro vitiabuntur, quod
inmutatum ex textu vulg. ramansit).
ad p. 17, 20 adde (quae excidit) notam compositionis rec.: -nibus G H
(Llch).
ad p. 20, 22 excidit nota haec passuum rec.: passus G H(Llch).

ad p. 27, 11 l. ae≣thestę (i. e. aetthestę) ante ras. G.
ad p. 29, 11 et 15 omisi olim, quae recentes viderentur, correcturas
codicis H. sunt autem negligenti ductu atque inconsueto supra additae,
quas nunc signavi H2 (sicut calamo sine atramento impressas codicis S =
ad l
S2): (11) ab .ı. ab .k. et (15) ab .ı. ad .n.
ad p. 30, 22 cf. ed. pr. p. vii not.

ad p. 50, 22 add. in(im Gc)pudico G H(Llc).
ad p, 52, 25 l. despectationes G H (non disp.).

p. 52, 24 l. cenaculorum (non coe-): textum Lor. a me correctum cum in
officinam dederim, fieri potuit ut remaneret o illud, non (ut p. 150, 12)
deletum.
ad p. 55, 14 omisi notam quem (habent): quae H (L, quę Glc).

ad p. 57, 4 l. terreni habens G H (habentes Gc), ubi delevi habens.
ad p. 57, 10 add. est enim: &enim H (Llc) = Et n̶ G.

ad p. 59, 6 l. tinia ante corr. G (tenia errore Gc qui voluit tinea).
ad p. 60, 6 l. se dededissent H (Gc), sede dedissent Llc, se¦d̲ e̲ dedissent =
se dedissent Lc, sed|e(d)idissent? ante corr. G.

ad p. 61, 17 l. amiserint Gc: amiserunt G H(Llc).
ad p. 78, 14 adde notam contracturae iusta Joc.: contractura eius tali G
H(Llc).

ad p. 81, 12 l. proiecturae cymatium H(Llc), proiecturę cimatiū G.
ad p. 85, 18-20 l. columnas—possent om. G etc.
ad p. 96, 4 adde notam orientis & (et) simulacrum G H(Llc).

ad p. 97, 26 adde notam altitudinis Mar. (ed. pr.): -ne G H(Llc).
ad p. 98, 8 adde notam eae H(Llc): hae G.

in p. 111, 5 l. gravis et ex gravi (= G H).
ad p. 113, 18 adde notam et disdiatesseron et disdiapente (G, &
diatesseron & disdiapente H): sic codd.

ad p. 118, 7 add. n. qua Phil.: quę G, quae H (quę Ll, que c).
ad p. 124, 2 hypaethrasque Lor.: hypetrisque G H.

ad p. 127, 5 add. n. ambulationes lc.

ad p. 127, 15 adde n. subdextro G H.
ad p. 129, 20 adde n. exęquanda G(Pl): exaequenda H(Lc).
ad p. 129, 22 adde n. structura Lor.: structurae(ę) G H(Llc).

ad p. 130, 21 l. potuerunt G(Lc): poterunt H(l).
ad p. 135, 19 (non ad v. 16) l. tumore H (et ante corr. c).

ad p. 136, 8 adde n. remissiores: remissionibus E G H(Llc).
ad p. 139, 6 adde n. species se H(lc).

in p. 140, 4 l. pronuntiandum (pro c ex ed. Tauchn. negligenter rep.).
in p. 146, 29 l. ne minus pedes occupent septenos (sic codd.: ubi
occupent pedes septenos edd.).

ad p. 149, 9 l. distat G (non ad 8 distantes): distant H(Llc).
in p. 151, 7 l. formatur historia (sic codd., non historia formatur, ut edd.).

ad p. 152, 15 l. materies H(Ll): matries G(ch).
ad p. 155, 9 adde n. invidiore (sine corr.) G.
ad p. 158, 24 l. extentionē G: -ne H(Llc).

ad p. 159, 11 l. De mausoleo H (De maus oleo L, De|manus oleo l, De
man̤ us oleo c), demaus oleo G. cf. ad p. 50, 27.

ad p. 161, 7 add. n. servos H (L, -us Glc).
ad p. 163, 6 add. n. clavis G: clavi (fixi) H.
ad p. 170, 15 add. n. canalis G: -les H (Llc).
ad p. 172, 5 add. n. e quarum: e(ae H L)quibus G H.

ad p. 176, 13 l. egraegia H.

in p. 181, 10 l. vocitant.

ad p. 181, 10 add. n. vocitant G H: vocant edd.
ad p. 182, 7 l. violacio E G H(L, -tio lc et Gc).
ad p. 189, 22 l. percipit E Gc(lc): percepit G H.
ad p. 190, 4 l. &tenuatos H E, et tenuatos G.

ad p. 190, 17 l. atlante H (athlante lch): anthlante EG(L).
ad p. 195, 7 add. n. ammonem (-ē) GH.
ad p. 201, 8 not. v. 10 monendum est omissionem illam verborum v. 11-12
quae notatur pertinere ad codd. lc(f), non ad L.
ad p. 219, 5 add. n. architectata EG: architecta H(Llc).
ad p. 219, 26 add. n. subiens EG: subic(t L)iens H(Llc).

ad p. 220, 18 l. radios uti ꝑ centrum (hoc excidit!) cum itineribus
coronantes EGH.
ı
ad p. 222, 5 l. is E(G l): his GH(ch), ubi hıs Gc (non = hiis, sed) = ≣is
c

Sc.
ad p. 225, 6 l. linea EG (lch): linia H(L).
ad p. 228, 12 in s. c. laevo et auriga (&auri|ga H) pedes GH (unde addidi
tauri).
ad p. 229, 8 add. n. ophiuchos EH(Llc), ophiychos G.

ad p. 232, 4 add. n. ex EG: & H.
ad p. 232, 17 add. n. enascentiā H (-am c).
ad p. 234, 20 add. n. altera(-rạ̇ Lc) aestivus H(L).

ad p. 241, 19 add. n. spatio G (ut sexcenties iste o pro a).

ad p. 249, 3 l. sed ante corr. G (pro Gc) discenderent.
in p. 255, 19 l. tunc vero etiam plostra (ubi etiam errore omiserat textus
Schneideri).
in p. 257, 16 l. tympani eius (cum codd., pro eius tympani edd.).
in p. 258, 16 l. est eius (cum codd., pro eius est edd.).

in p. 258, 18 l. tantundem et longitudine (sic codd., t. in l. edd.).
in p. 263, 14 l. pedum quaternum et sextantis (ubi et sextantis textus
Schneideriani errore neglecto excidit).
ad p. 263, 14 add. n. sextantes EGH(Llc, -tis Lc, -te Ec).
ad p. 265, 9 add. n. denticulo (Schn.): -lus GH.
ad p. 267, 6 add. n. habentes Phil.: habens GH.

ad p. 274, 15 add. n. scorpiones G: -nis H(Llc).
ad p. 277, 13 add. n. gręce G (l, graece L): graeci H(Pch).
ad p. 278, 3 l. amoxopodes G, -pedes H(Llc).
ad p. 278, 4 l. pedes xxviiii. H(Llc), pedes xxviii. | G.

In codd. HG rubricae capitulorum in textu primi
libri litt. unc. scribuntur hae
post tit. Vitruvii de architectura liƀ. I (H, om. G).

(ad p. 2, 17) De architectis instituendis (litt. min. in m. suppl. Gc).
(ad p. 11, 10) II. Ex quibus rebus architectura constet.
(ad p. 12, 19) III. De aedibus sacris.
(ad p. 14, 5) IIII. De osteis (ostiis Hc G) operum et balnearum (= PL, -
orum Hc G) et fenestris.
(ad p. 14, 11) V. De qualitatibus locorum et copiis operum.

(ad p. 15, 5) VI. De partibus architecturae.
(ad p. 15, 27) VII. De corporatura animalium et locorum salubritate.
(ad p. 18, 22) VIII. De iocineribus animalium inspiciendis ad
explorandam aeris qualitatem (in m. Gc).
(ad p. 20, 9) VIIII. De municipio (sic GL et in textu Pvf et ind. vfc, De
municio H et ante corr. e, unde De minutio ind. P et ex hoc De minucio in
textu vel h et a. c. ind. f, sed De munitionibus S) de loco in locum translato.
(ad p. 20, 24) X. De fundamentis murorum et turrium constitutionibus.

(ad p. 23, 13) XI. De divisione operum quae intra muros sunt et
dispositione ut ventorum noxii flatus vitentur.
(ad p. 30, 1 solus numerus restat) XI. (= PL, pro XII. ut SGc) usque ad
finem, ubi Liber primus explicit (deo gratias amen add. solus H) incipit
liber secundus.

quae capitula in indicem capitulorum colliguntur (post praefationem ad
p. 2, 17) in cod. P Incipiunt capitula I (—XI).
ea ex P etiam habent f v p b l c h, non habent neque L(e) neque S.
reliquorum praeter I librorum nunc non extant rubricae (sed cf. G ad p.
146, 11 et 169, 25).

Quae omittuntur in codice Harleiano (eisque qui
hunc sequuntur), servata autem leguntur in G, haec
sunt verba
libri I

p. 2, 18 suo indicio probantur omnia (GS) ex homoeoteleuto.
p. 15, 16 locis (GS1).
p. 19, 22 fit (G).
p. 20, 7 per (GS1).

p. 28, 8 ad Κ (ad h G = ad k S, ad h S2).

libri II

[p. 31, 11 ut (S, om. HG).
p. 43, 26 ad (GS) ex h.
[p. 44, 8 in (S, om. HG).

p. 47, 19 non enim (GS1).
p. 47, 20 structura (G).
p. 61, 23 quae (G) ex h.

libri III

p. 68, 9 autem (EG).

p. 72, 12-14 octo et dimidię—columnarum (G) ex hom.

p. 72, 17 invenit (G).
p. 77, 14-15 quartae reliquae—torus (G) ex hom.
p. 79, 14 ab (G) ex h.

libri IV

p. 86, 3 altitudinis (G) ex hom.
p. 86, 11-12 subtilitate—elegantia (G) ex hom.

libri V

p. 107, 16 trabes (G).

p. 112, 2 sunt (G).
p. 122, 19 autem (G).
p. 123, 5 una (G).

libri VI

p. 140, 1 cum (G).

p. 145, 28 pinacothecas (G) ex hom.
p. 148, 23 in (G) ex hom.
p. 151, 25 a (G).

libri VII

p. 160, 5-6 collecta—animad verti (GSc) ex hom.
p. 165, 7 contestateque solidiscendo (G).

p. 165, 29 se (G).
p. 169, 2 materia (G).

p. 169, 21 ita (G).
p. 173, 2 nam pinguntur (G) ex hom.
p. 179, 18 si (EG).

libri VIII

p. 186, 8 et stabiliores (G).

p. 199, 10 e quibus ad unum (EG) ex hom.
p. 199, 22 ex qua (EG) ex hom.
p. 200, 24 aquam (EG).
p. 201, 1 qua [lac. S].

p. 206, 14 dextra ac sinistra cum librata (G) [lac. ES].
p. 211, 20 et suaviorem (EG).

libri IX

p. 212, 5 phithia (EG).
p. 217, 16 itaque neque cum maxime sunt (EG) ex h.

p. 219, 2 et stellarum cursibus (EG) ex h.
p. 221, 1-2 iustum cursum. ita efficitur (EG) ex h.
p. 225, 9 luna—occidentem (EG) ex h.
p. 228, 5 ab eo (EG).

p. 229, 15 est (EG).
p. 230, 6 se adtollens reflectitur a (EG) ex h.

p. 231, 13 nodus (EG).
p. 233, 7 et (EG).

libri X

p. 244, 8-9 et transversariis—conligationibus (G) ex h.
p. 255, 10 alteram (G).

p. 264, 5 et (EG).
p. 266, 12 latitudine (G) [lac. S] ex h.
p. 269, 21 pedes (G).
p. 280, 20 dignitate (EG).

Contra quae omittuntur in Gudiano, habentur in H
sqq., haec
libri I

p. 13, 11 ab (HS).
p. 15, 27 ea (HSGc).
(deficit E) p. 20, 23 in (HS).
p. 22, 22 est (HS).
p. 28, 20 id (HS).

libri II

p. 38, 13 perrumpit (HSGc).
(def. E)
p. 51, 14 inanibus (HSGc).

libri III

p. 71, 23 in (HS).
p. 72, 3 si &trastylos facienda fuerit (HSGc) ex hom.
p. 72, 11-12 ipsarum—modulorum (HS) ex hom.
(def. E) p. 74, 16-18 earumque—septem (HSLGc, om. etiam
P f v l c h) ex hom.
p. 77, 1 ita (HS).
p. 84, 26 in (HS).

libri IV

(def. E) p. 84, 18-20 columnas—possent (HSGc).
p. 87, 16 praeter (HSGc).

p. 93, 20 habeat (HSGc).
p. 100, 5 columnas (HSGc).

libri V

p. 120, 6-8 allelos linea—regione (HS) ex hom.
p. 122, 6 incensum (HSGc).
(def. E)
p. 125, 20 tegulae (HSGc).
p. 130, 9 pilae (HSGc).

libri VI

p. 135, 19 capillo (EHS).
p. 138, 20 (= E) et (HS).
p. 142, 17 latum (HS1).
p. 143, 30 cum (HS).
(def. E)
p. 148, 2 in (HS).
p. 154, 1 opera constitui (HSGc) ex hom.

libri VII

p. 165, 11 ex spica (HSGc).
(def. E)
p. 165, 17 in (HS).

libri VIII

p. 185, 10 in (HSE).
(def. E) p. 186, 2 ea (HS).
p. 189, 7 (= E) et (HSGc).
p. 190, 20 agger (EHSGc).
(def. E) p. 201, 13/14 πημηνη—εμην (H) [lac. ES]. hic ep. v. 5 sic
scribit G ΡΑΜΗϹΗΚΑΙΔΥΡΗΙΤΗΓΗΝ.

p. 207, 25 ne minus longae (H) [lac. S].

libri IX

p. 223, 8 ardere (EHS).
p. 229, 1 supra—aquarii (EHSGc) ex hom.
p. 230, 25 (= E) ad (HS).
p. 236, 1 rationes (HSGc).
(def. E) p. 239, 22 significat (HSGc).
p. 240, 12 foramen per quod ex cas (HSGc).

libri X

p. 247, 8 capite (HSGc).
p. 247, 18 est (HS).
p. 256, 4 se (HS).
p. 256, 19 ad (HS) ex hom.
p. 270, 12 praeterquam— (p. 271, 2) crassitudo (HS—
(def. E) notatur quidem a pr. m. ð in G, sed deest
supplementum ipsum) ex hom.
p. 271, 12-13 scapos—xii k (HSGc).
p. 272, 7 ea (HSGc) ex hom.
p. 273, 9 iugis (HSGc).
p. 274, 18 autem (HS).
p. 281, 10 (= E) & (HSGc).

quorum pleraque omisit ipse G, non is ex quo ductus fuit (cum E), sicut
novas lacunas et proprias plurimas praebet S, locis circiter 80, quas tamen,
praeter 20 mox supplevit Sc: in quo S hoc maxime mirum est quod de
magnis illis lacunis librorum VIII (p. 200, 26-208, 25) et X (p. 258, 2-267,
21) in margine nihil (ne signo quidem đ ut p. 77, 12) apposito[8] notatum

est, cum ad manus essent et scribentium et corrigentium integra
exemplaria. eae tales sunt ut dimidiorum fere quaternionum eius exemplaris
ex quo descriptus fuerit S (non Harleiani qui plenus est sed eius simillimi
aut gemelli) defectus significare videantur. quod cum ab ipso H manifesto
pendeat S, equidem non concedo, quo vero casu factum sit, non explico.

[8] similiter defecit corr. S p. 113, 22-24. 114, 14-16. cf. etiam p. 283, 5-7. item ad p. 70,
16. 91, 29. 92, 1 etc.

Duplices lectiones codicis Gudiani
libri I

p. 6, 2 uti canonicam H: uti ꝉ canonicā (ex supra scripta lectione!) G, sed
(eraso in textu ꝉ) supra Gc (solus) ꝉ canorā.
p. 8, 4 prieni H (LP etc.): primus v̲ e̲ l̲ ̲p̲ r̲ i̲ e̲ n̲ i̲ in ipso textu G (primus S et
qui punctis delevit vel prieni Gc). cf. G ad p. 6, 2. 77, 21. S ad p. 257, 7. x
ad p. 4, 23. 94, 1. 127, 25. 230, 2. 252, 25. 261, 15.

p. 27, 12 circlas H (LPflcv, circias fc): cirtius G et (circius) S, sed in m. Gc
ī aꝉ cirglas.

libri II

p. 32, 8 ꝉ si quis Gc (= HS).
p. 41, 1 liacolorum H (SLPflc): ꝉ iaculorū (hoc unum in ipso textu ut p. 6,
2 vel canonicam, retinuit) G (et inter lin. adscr. ꝉ iaculorū) S2 = Fav. p. 295,
14. totum locum (uti signinum—recipit) albo relicto om. v.

p. 43, 21 materia H(Sc etc.): materie G, sed supra ꝉ a Gc (-⁅æ⁆ S eraso e).
p. 44, 2 edem oportunitatis H(flc), eędem oportunitates Sfc = ęedem (sic)
uel eiusdē oportunitatis
oportunitates v: e⟦t⟧ędem opportunitates G (quod supra scripsit Gc nunc
extat in uno L sic eiusdē oportunitatis).

p. 46, 2 scalptos H(Lflc): sculptos G(Sv), sed in m. Gc ī aꝉ scalptos.

p. 49, 15 otio H(Lflcv) et in ras. S: octo G (et ante corr. S?, ī aꝉ otiū in m.
Gc).

p. 56, 18 sappinea H(Lflcv)S: saprinea G (ī aꝉ sappinea Gc).

libri III

p. 71, 21 estyli H(SLlcv): eustili G (in m. ꝉ es Gc, sed in m. Sc ꝉ eustyli).
p. 74, 1 crassitudinis H(SLlcv): crassitudini G, sed supra ꝉ is Gc.

p. 74, 5 eae H (hæ Lfl, hę c, heę S): hae G, sed in m. Gc ī aꝉ eę (hic quod
—aere albo relicto om. v).
p. 76, 25 lysis H (Lflcv et in ras. Sc): lapis G (et ante corr. S?), cui in
marg. adscr. Gc ī aꝉ lysis.

libri IV

p. 100, 17 eum (eū S) H(Sfv): enī G (in m. ī aꝉ eū Gc).

p. 106, 17 altitudinibus HG (etc.): altitudinis solus S, unde in G supra
adscr. ꝉ is Gc.

libri V

p. 129, 23 munus H(SLflv, minus ch): minus G, sed in marg. Gc ī aꝉ
munus.

libri VI

p. 132, 8 labidis HS etc.: lapidis G (supra ꝉ labidis Gc, qui tamen postea
deleto vel vitium sustulit).

p. 142, 2 ad maioribus H (lcvf, om. ad L, ad maiora fc): ad maiores (ex
falsa emendatione) G et S, sed in m. Gc ī aꝉ maioribus, item in m. Sc ꝉ ibus.

p. 152, 12 uti|le ventonus H (utile ventonus fS, uti. levent onus discernit L
= v): uti. Li|ventonus G, sed uti‿le | ventonus Gc, qui praeterea inter
columnas adscripsit ī aꝉ uti | ventonꝰ (sic errans).

libri VII

p. 164, 2 eae H (ea S, eę Sc): hę G ut Lflc, sed supra ꝉ eę Gc.

p. 166, 13 tum tomices sparto H(SLflcv): tum tonices sparto G, sed in
marg. ī aꝉ tomices Gc.
ꝉę
p. 167, 4 in hisq; H (f, que sic Sv): In his | qu o G (= quę Gc, ut in his quę
Llc).
p. 172, 5 aequibus finibis H (aequib; finibus L, equibus finibus Sflvc):
equib; finiis G, sed in marg. ī aꝉ finibus Gc.

p. 172, 18 megalo graphiam H(SL): melago graphiā G (ut lcvf ex P), sed
Gc copulae lineolam add. (ut L) et adscripsit in margine ī aꝉ megalo.

libri VIII

p. 188, 5 fructus H(Lflc, inde fluctus sua coniectura male S, ut v): ructus
recte EG, sed in marg. Gc ī aꝉ fructus.
⊣ ꝉc̄
p. 190, 15 conchis H (Lflcv, ch o nchis sic S): colchys recte EG, sed co
lchys i. e. vel con supra Gc.

libri IX

p. 217, 24 pectoribus H(SLflcv) = E: corporibus suo errore (ut v. 17) G,
sed supra Gc ī aꝉ pectoribus.

p. 222, 15 divinationibus H(SLflc): divinitatibus EG (et ita v), sed Gc
supra ī aꝉ divinationib;, ut S (ex EG) in marg. ipse scripsit ꝉ divinitatibꝰ.

p. 230, 22 nostrum H(L = n̅ r̅ m̅ v) G, sed supra rostrum Gc (non tamquam
ex aꝉ. sed ex manifesta correctura = S et lc, item fc).
p. 237, 22 instituit H(SLPflcv): instruxit G, sed supra Gc ī aꝉ instituit.

libri X

p. 250, 7 bacculis H(SLPflc sed fc baculis): buculis G (= v), sed in marg.
Gc ī aꝉ baculis.
p. 250, 16 trientes H(LPflcv, triantas S): trientes etiam G, sed Gc in marg.
ꝉ (sic = vel, non ī aꝉ, ut olim edidi) trahentes (ex sua fortasse coniectura).

p. 258, 4 dicidantur H(Pflcv, decidantur Lfc, lac. in S): ividantur G, sed
Gc in marg. ī aꝉ dicidantur.

p. 258, 16 in qua prima H(SLPflcv): inprima qua G, sed Gc in marg. ī aꝉ
in qua prima.
p. 274, 4 cxx H(SLPflcv): cxxx G, sed supra Gc ī aꝉ xx.

p. 274, 5 xxiii H(SLPflcv): xiii. G, sed supra Gc ī aꝉ xxiii.
p. 276, 15; intercardinatis H(SLPflcv): inter ordinatis G, sed supra or Gc ꝉ
car, contra Sc in marg. ꝉ ordinatis.

p. 281, 13 magna facta H(LPflcv): magnificata EG, sed Gc in marg. ī aꝉ
magna facta.

Plain text

Appendicula codicum Vitruvii Harleiani
Leidensis (Escorialensis) Scletstatensis.

(1) Uncia caerae colligit in fusura
aeris uncias viii et
denarios
xvi, aeris cypri uncias viiii et

denarium i, stagni
uncias
vii et denarios xvii, argenti

uncias x et denarios
xii, plumbi

libram i et denarios vi, auri
libram et uncias vii et
denarios
viii. 5

(2) De ponderibus.
Calculus est ciceris
grana duo, et
est quarta pars oboli. quattuor
calculi obolum
reddunt. duo
oboli scrupulum faciunt. tres
scripuli dragmam
complent.
dragma scripulus et obolus
quadrantem efficiunt.
duo quadrantes
statera faciunt. duo stateres
unciam reddunt.
unciae 10

unciae 10
xii libram efficiunt. librae

lxxii talentum faciunt.

a quibusdam,
cxx libras talentum faciunt.

(3) D e l i q u i d i s . Coclear
habet dimidiam
dragmam, id
est scripulus et obolus.
cocleares tres conclam
faciunt. conclae
viii ciatum reddunt. ciati viiii

eminam efficiunt.
eminae 15
ii sextarium complent. sextarii

vi congium reddunt.

congia
iiii modium implent. modius

unus et semis urnam
faciunt.
urnae duae amphoram
complent. urnae iii
cadum, id est artabam.
modii xv gomor reddunt.
gomor duo chorum
faciunt.

c. 1 excerptum est ex initio
fragmenti notissimi De
mensura caerae et metalli
in operibus fusilibus (quod
extat etiam in cod. Scletst.
f. 38).

2 cipri untias viii (sic) & d. S (&
om. HL).
3 xvii: sic HLS (xvi. legitur vitio
r
typ. ed. pr. p. ix). | Angenti
sic L.
5 hucusque H (mutilus). reliqua
dant LeS.

c. 2 = Hultsch, Metrolog.
scriptor. rel. ii p. 132 (no.
135, 26-34) e cod. Mutin. s.
xiii (cf. p. xxii).

7 Quatuor S. | oboli reddunt S.

8 scripulū S.

10 staterā (sic) LS.
11 duodecim S. | a quibusdam c.
x. x. libras t. f. om. (sed in

marg. sic suppl.) S.

c. 3 = Hultsch l. c. no. 135, 35-

45.
14 obulus S.

15 ciatū reddunt. ciati viiii (sic
LS): om. Mut.

16 Congiū … Congia .iiii. LS:
conzum … conzia tria
(vulg.) Mutin.
18 anphorā L, amforā S. | artabū
LS.

19 Modia xv LS: modii xiv Mut.

(4) Scripuli xviii faciunt unciam.
medietas dragmae est
scripulus et obolus. hoc debet
pensare coclear.

(5) confectio dialthaeas
calastica
r e c i p i t h a e c.…
troclitis libram i S, faeni
graeci eminam, lini
seminis eminam.
haec omnia infundis per
triduum in aquae
sextariis viii 5
in vaso aeneo. post haec tam
diu coquis donec
siccentur. deinde
colas fortiter et pensas de
suco ipso libras ii, olei
libras
ii, et mittis in cacabum et

coquis ad ignes lentos
et semper
agitas, donec sucus
consumatur et solus
oleus remaneat. sic
iterum colas et mittis oleum in
cacabum mundum et
ponis ad 10

ponis ad 10
focum. addis cerae libram i,
colophoniae libram i,
galbani
optimi ÷ iiii. conficis, uteris.
facit enim ad multa et
non
solum podagricis sed et
duricias viscerum
habentibus. et
quartanarios in stomacho
imposita medetur, et si
quae sunt
duritiae solvit. et ad omnes
inflationes stomachi
＜facit＞, et 15
non solum inflationes curat,
verum etiam ventris
constrictionem
quamvis antiquissimam sine
aliquo labore ita solvit
et temperat
ut mirum sit. antiquissima
squibala resolvit et
macronosiam
e stomacho discutit.

(6) Tinctio vitri
p r a t i n i . Tere vitrum
bene limas 20

bene, limas 20
aeramen mundum et mittes in
libra de vitro aeramen
÷ iii et
coques per dies tres. A l i a
t i n c t i o . Teres
vitrum bene, mittes
per libram aeramen uncias II,
alumen aegyptium ÷ i,
et decoques
per dies tres. A l i a l a c t e i
c o l o r i s . In libra
mittes

1 xviii. (sic) LS (pro xxiiii).

2 obulus S qui om. coclear. idem
om. (quod seq. in Le) c. 5.
c. 5 ex Antidotario (om. S).
Conf dialtea calisticū L (cf.
To dialtheas Th. Pr. p. 375,
3).

4. ≣roclites i. e. myrrae
troglodytidis vel -ditis Th.
IS
Pr. ind. p. 546. | liƀ. ∕∕∕∕∕ ·
fenugrecu . emina .
lini¦semen . emina sic cod.

5 haec omnia: multas species
(et eam ipsam unde nomen)
ab initio neglectas esse
ostendit Escorial., qui post
recipit haec sic incipit
Euisci radices … (SB. 112,
180). | ꝑtriduo L. | aqua
.SS. viii. L.

7 ipsos L. | oleo liƀ L.

8 ignis lent⟦o⟧ſ (cum lac.) L.
9 soluſ oleuſ sic L.

10 in cacabo mundo L (sed
i bū)

supra in cacabū).

11 galbano optimo ē | iiii sic L. |
colofoniae L (sc. resinae).

12 multas L.

13 sed & ad d. L. | & ad qu. L.
18 antiquissimas squibalas L cf.
Theod. ind. p. 542. 534 et
Simon Jan. s. v. | magron⁅o⁆
‿sia L.

19 aestomacho L.
20 sequentia scribo, ut leguntur
in LS. c. 6 = Exc. (post
Mappam) Scletst. f. 43b.

22 tincto L.

23 ae(ę S)gyptia sic LS
(aluminis ęgyptii Exc.).
24 lactis S. | In libra m. st.—
dies ii haec in marg. suppl.
L, qui in textu om. rubr.
sequentem t. s. eamque
verbis ad quae pertinet
postponit (item in seqq.).
recta servavit S.

stagni ÷ iii et decoques per
dies ii. T i n c t i o
sanguinea.
In libra mittes cinnabarin ÷ iii
et decoques dies duos.
Tinctio
r u b e a . In libra vitri triti
psimithin ÷ ii et
coques dies
sex. T i n c t i o a l i t h i n i .
Absque igne tinctum.
ungues subtiles
vitria et ungues dracontea
anamemigmenis, et
fiet sicut 5
rubea.

(7) C r i s o c o l o n . In omnia
calcu cecaumenu ÷ i,
saponis
olei solidos iii, calcitarii
solidum i. ista
commisces. primo
teres calcu cecaumenu utiliter
ad pulverem, et
calcitarin semotim,
et commisces cum sapone et
quantum necesse
fuerit ＜aqua＞ 10

fuerit ＜aqua＞ 10
ipsum crisocolon. A l i u d
c r i s o c o l o n . Calcu
cecaumenu
libram i, alumen solidos duo.
Crisocolon.
Aurum commixtum
cum argento vivo. et post haec
intrat in caliclum, et
ardet ipsum argentum vivum.
et post tolles aurum et
teres
in mortario munditer donec
fiet pulvis, et
commiscis illum cum
15
sapone ex oleo quantum
suscipit coctio
crisocolli.

(8) A r g e n t i g l u t e n . Argenti
partes ii et aeramen
partem
i. A l i a . argenti
g l u t e n . Argentum
mixtum cum argento
vivo. et pones in ignem donec
desiccetur. et post
haec teris
utiliter donec fiat pulvis et

utiliter donec fiat pulvis et
tum miscis cum
sapone et aqua 20
quod sufficit. A e r a m e n t i
g l u t e n . Aeramen
libram i, plumbi
libras ii commisces. solves
primum aeramen,
deinde mittes
plumbum et commisces in
unum. S t a g n i
g l u t e n . Stagni
partes ii et plumbi unam.
Petrae gluten.
Marmoris albi

2 cinnabarin L, -rī S. | dies ii. S.
v
3 ḅitri L. | psimitu S.
u
4 unge̦s Lc.

5 vitrea Exc.
6 robea LS.

c. 7 = Exc. Scl. f. 15b (confectio
crisocollæ).

7 In omnıa L(e), In om̅ ı̅a S (om.
Exc.). | sapone (-nis Exc.)
olei(-ea S) LS.

8 commiscens LS.

9 calcuc.—(11) crisocollum S et
Exc.: om. L. | utiliter pulver
S. | calcitar insemotim S
v
(calcitarıụ̄ semotim Exc.).

10 commiscens S, -ce Exc. |
aqua Exc.: om. S. | 11 ipsu
crisoclon S, ad ipsum criso
collum Exc.
12 alum̄ soꝉ. ii. S, aluminis soꝉ ii
Exc. | Item criso collon
Exc. corr.

13 argentu vibu ante corr. L.
14 et post haec intrat in caliclū
LS: mittitur in calido Exc.

c. 8 seq. ib. in Exc. f. 15b, ubi
Argiri confectio cum
suprascr. corr. I̅ t̅ argenti
gluten.
17 heramen (semper) L, ęram̄ S.

18 cū argentum vibum L.

19 siccetur S et ante corr. Exc. |
teris L: turris S.
21 quod LS: quantum Exc. |
Heramenti g. L, Ęr. g. S, ut
corr. Exc. supra
Calcocollae confectio.

22 commiscens solvens L
23 commisceṇ̇s L. | Stagnicollae
confectio Exc. (ubi supra
gluten corr.).

24 Conf. lithocollae Exc. (ubi
supra corr. Petrae gluten).

trito pulvere tolles ictiocollon
÷ i, taurocollon ÷ i et
mittes
cum aqua. commixta coques
et dum bullierit mittes
pulverem
marmoris et facies gluten
marmoris. P e t r a e
g l u t e n . Ictiocollon
÷ ii, casei gluten ÷ ii. et mittes
ex ipso pulvere
marmoris,
sicut superius. L i g n i autem
g l u t e n. taurocollon
semotim, 5
ictiocollon semotim glutat.
aurum autem et
argentum,
sicut superius docuimus in
exaurata.

(9) Compositio
brondisino.
aeraminis partes duas,
plumbi unam, stagni unam.

(10) C o m p o s i t i o
cinnabarin
alithinis et

mundissimae 10
ex argenti vivi et sulfuris vivi
urina munda partem
unam,
argenti vivi partes duas, et
ipsa mundissima.
tolles ampullam
fortem et sine fumo, qui et
calorem sufferet.
sulfur tritum
et admixtum argento vivo
mittes in ampulla non
plena minus
habente uncias ii. quod si
maior erit, et tres
uncias minus 15
habeat. et mixta exagita. et
facies fornacem
minorem vitriarii,
ut ampullam large capiat, et
dimittes locum unde
ampulla
ingrediatur, et divides cannas,
et inde incendes
fornacem.
dimittes et alias fenestras
minores, unde exalet
flamma in
circuitu ampullae signum

circuitu ampullae. signum
autem coctionis hoc
est. dum 20
videris ubi minus habet
ampulla porfirizonta
fumum et colorem
facientem ut cinnabarin,
desines succendere.
leviter autem
succendes, ne ex multo
incendio ampulla
crepet. et dum
percoctum
fuerit, dimittes eam
refrigidare.

(11) L u l a x id est indica
compositio. larin ÷ ii,
vitrioli 25

1 tritū pulverē(-re S) LS. |
yctio(yccio- S)collon LS.
3 facis L. | Lithocolla. Item alia
Exc.

5 Ligna LS. | glut≣ L, glutat S,
ubi Exc. Ligni autem gluten
＜glutat sic add. corr.＞ cf.
xylocollam Diosc.
6 gluten(-en in ras.). aurum
autem L (ubi glutat Exc.),
Glutat aū aurū S.

c. 9 = Exc. f. 22.
8 brondisino L, -sono S
(brundisii Exc.).

9 plumbi una ⁛ stagni una L (et
sine p. S).

c. 10 = Exc. f. 22.
10 ἀληθινῆϲ mundissimę LS:
mundi spume a. v. Exc.
v
11 vibi L. | sulphuris S. | urina
munda om. Exc. | parte una
S.

12 tollens LS (tolle Exc.).
13 i & i LS ( i t l

13 qui & sic LS (quia et calor
est Exc.). | sufferịt L, -rit
ante corr. (-ret) S. | sulfhur
L, sulphur S.
v
14 vibo L. | mittis LS. | ampula
L, ampullā n̄ plenvs S.

15 ÷ ii LS. | tres ÷ LS.

17 dimittis LS. | ampullam(-ā S)
LS (-la Exc.).
18 devides ante corr. L.

19 demittes L. | flamina S.

21 calorem LS.
22 desinis S.

23 ampullę crepat LS.
c. 11 sequitur etiam in Exc. f.
22b quomodo componatur
lulax i. indicū.

25 Ludax S. | indico S et ante
corr. L. | iarin hic L.

mundi ÷ iiii, alumen
aegyptium ÷ ii, guatu
÷ ii, ipsum autem
guatum semotim pisa
munditer, larin vero et
vitriolum et
alumen in unum. et tolles
saponem ex oleo sine
calce dimidiam
unciam, et commisces in ipsa
tres species. post quod
pisas, commisces diligenter
secundo cum sapone.
et deinde 5
tolles guatu pisatum ut
oportet, et commisces
et ipsum cum
supra dictis speciebus, et
defricas diligenter.
diem unam
requiescere.

confectio eius haec est. tolles
urinam mundam
libram i,
et ipsum despumatum et
commixtum cum ipsa
sis species. 10

Specierum et
ponderum
atque colorum
sumpta
ex phisicis
probamenta
finiunt. Amen.
＜ΘΕΟΥ ΔΟΞΙΑϹ.
Compos voti factus sum qui
cognoverim quae sint
in structuris
et aedificiis adservanda.＞

(12) D e r o s a t o . 15

Quinque libras rosae pridie
purgatae in vini veteris
x

sextariis mergis, et obstringit.
a dies x despumati
mellis libras
adicies, et uteris.

D e o l e o l i l i a c i o . Per
olei libras singulas
dena lilia
curabis infundere, et vas
vitreum quadraginta
diebus locare 20
sub divo

sub divo.

D e o l e o r o s e o . In olei
libras singulas rosae
purgatae
singulas uncias mittis, et vii
diebus in sole
suspendis
et luna.

D e r o d o m e l i . In suci
rosae sextariis singulis
libras 25
singulas mellis admisces, et
diebus xl sub sole
suspendis.

1 (et 2) gautu S (ubi uuatum bis
Exc. = herba isatis cf.
Anecd. ii, 117).
2 guatū L. | semitim S. | pisa L:
ipsa S.

3 sine calce LS: sine salē Exc.
4 in ipsa: ipsas Exc.
5 pisas L: ipsas S

6 guatu pisatū L, gaittu (hic)
pisatu S (ubi guuatum
Exc.).
8 sic (om. dimittes, quod habent
Exc.) LS.
9 sic (om. rubrica) sine lac. LS
(item Exc.). | urina munda
librā i L, ur. mundo libra i
S.

10 ipso di(e S)spumatum (-u S)
LS. | cum ipsa sis species
(sic pro ipsas ispecies)
etiam Escor., cum ipsas
species S.

11 collorum … phicis S.
12-14 haec solus (sic) add. S
(θεῷ δόξα etc om ut

(θεῷ δόξα etc., om. ut
Leid., etiam Escor.).
13 coguerim (sic) S.

c. 12 ex Palladio (in m. Maio
extr. VI, 13-16).
16 Quinque L: Quibus S.
17 pro et post triginta dies X …
(!).

19 Per om. S. | dena¦lilia L,
denallia S.
23 septem S.
25 De rodo meli L, De rodo
melle S.
26 ex (d.) S.

(13) S i f i s t u l a e aequalis
grossitudinis fuerint et
maior
minorem in sua longitudine
bis habuerit et insuper
concavitatis
eius diametrum, d i a p a s o n
consonantiam ad se
invicem
resonabunt. Item si fistula
maior fistulae minoris
longitudinem
quater in se habeat et insuper
diametri quod in cavo
est ter 5
mensuram contineat, b i s
diapason
consonantiam
resonabunt.
Item si fistula maior minorem
in se totam habeat et
insuper
longitudinis eius tertiam
partem nec non et
tertiam diametri
quod in cavo est,
diatessaron
consonantiam

resonabunt.
Item si fistula maior minorem
in se totam habeat et
insuper 10
longitudinis eius medietatem
simul cum medietate
diametri
quod in cavo est, d i a p e n t e
consonantiam
resonabunt. Item
si fistula maior habeat in se
fistulam minorem
totam et insuper
longitudinis eius octavam
partem, t o n u m
resonabunt.
Item si fistula maior fistulam
minorem in se habeat
totam et 15
insuper longitudinis eius
partem sextam
decimam, haec
consonantia
s e m i t o n i u m erit.

c. 13 eadem manu scriptum sine
rubrica sequitur in solo S
(om. L, ubi sequitur
subscriptio nominis Joh.
ep̅ i̅ Warmiensis manu s. xv).
legitur etiam (inscr. Iterum
de fistulis) in cod. Bern. B.
56 s. X (Hagen) post
notissimimum fr. de fistulis
organicis (v. praef. ed. pr. p.
xii), quod ex cod. illo denuo

edidit A. Schubiger,
Musikalische Spicilegien
Berl. 1876 S. 82-85.
habetur idem fragmentum
in cod. Einsidl. 319 s. X
(Gabriel Meier, Catal. I,
290), initium etiam in cod.
Berlin. Phill. 1817 s. X
(Verz. I, 397).—additionem
aliam hic habet post Finit
suum et sententiam latinam
graecis litteris male
scriptam cod.
Escorialensis, scil.
epistolas duas, quarum
altera ab congregatione
beatorum Medardi et

Sebastiani K. regi data
(Sitz.-Ber. d. Wiener Ak. ph.
h. Kl. 112, 181).
9 diatesseron S. | sonabunt (hic)
S.
14 tonus S.

15 fistola (hic) S.
17 reliquum paginae (versuum
18 ex 23) vacuum in S.

Propter Vitruvii IX praef. 9 sqq. (cf. Zeitschr. f. D.
Alt. N. F. vi, 333) et Appendiculae Harl. c. 1 (Uncia
caerae …) ex compilatione chronologica et
astronomica saeculi noni incipientis (quae servatur
in codice Vaticano Regin. 309 s. x:[9] cf. Bethmann
in Pertz Archiv xii, 273) addo capita duo (l. V c. 1-2)
iam a. 1849 edita in Catalogo (bibl. Montispess.)
gallico (i p. 421 sq.).
Compilationis huius ex variis excerptis in septem libros redactae (cuius
non nisi reliquiae confusae extant in codd. Mon. 210 = Vindob. 387, de
quibus C. Rück: Progr. des Ludwigs-Gymn. in München 1888 cf. Detlefsen:
Hermes xxxii, 328) habetur i n d e x hic in cod. Vat. (qui fuit “liber sci
dionysi in francia” f. 1a) f. 4b(-5b):

Lib. I.

“I. Rota quae continet natalicia sc̅ o̅ rum in k̅ l̅ nonis et idibus per
unumquemque mensem” (haec supra f. 2b).
“II. Argumentum de cursu lunae per duodecim signa.” (deest.)
III. Martyrologium per duodecim menses. (f. 6-12b).

IIII. Cycli decennovennales cum annis dn̅ i̅ (f. 17-29b usque ad a. 1063,
cum dupl. contin. rec. f. 30-36-58).
V. Adbreviatio chronicae ubi mittendae (f. 59-60). cf. Verz. d. lat. Hss.
Berl. I p. 292a. Rück p. 12.

VI. De ortu et obitu patrum (f. 61-63).
VII. Annus magnus de concurrentibus compositus ad ostendendum
diversitatem nativitatis et passionis dominicae (f. 63b-64b).

VIII. Ratio quomodo feria qua dominus passus est inveniatur etc. usque
ad c. xi.
Sequuntur libri II capp. 22, l. III capp. 14, l. IV capp. 27 (argumenta
paschalia).
Deinde, quae eodem ordine servatisque capitulorum numeris habentur in
excerptis (Rück p. 21) codicis Montpellier 334 saec. IX2 (praeter V, 10),
describo capitula libri V et VI:

Lib. V.

I. Excerptum de astrologia (f. 90-91).
cf. Verz. d. lat. Hss. Berlin I
II. De ordine ac positione stellarum in
p. 292b. Rück l. c. p. 7.
signis (f. 91-99 cum imag. pictis).
III. De positione et cursu septem
planetarum (f. 99b).
IIII. De intervallis earum (f. 100).
ex Plin. l. II.
V. De absidibus earum (f. 100).
VI. De cursu earum per zodiacum (in textu
“cotidianum”) circulum (f. 100b).
VII. De interlunio (f. 101b).
VIII. De eclypsi lunae (f. 101b).
VIIII. De eclypsi solis (f. 101b).
X. Quando solis eclypsis visa est moderno tempore (f. 102a cum enumerat.
eclips. a. 760, 764 sub Pippino, 787, 807, 810bis, 811, 812!)
XI. Dimensio caelestium spatiorum sec. quosdam (f. 102a).
XII. De praesagiis tempestatum (f. 102b-104b) ex Plin. XVIII, 340-365.

Lib. VI.

I. De ratione unciarum (f. 104b: S̶S̶ scripulus est sex siliquae … ins. cod.
M).
II. De probatione auri et argenti (f. 105).

III. De mensura caerae et metalli in operibus fusilibus (f. 105).
IIII. Ambrosii macrobii theodosii de mensura et magnitudine terrae et
circuli per quem solis iter est (f. 105b).
V. Item eiusdem de mensura et magnitudine solis (f. 106).

VI. Felicis capellae de mensura lunae (f. 107).
VII. Eiusdem argumentum quo magnitudo terrae deprehensa est (f. 107b).

Deinde Lib. VII.

“I. Item liber cum capitulis suis baedae praesbitero (sic) continens de
rerum naturis” (f. 108-116b cum 51 capp.).

Sequitur f. 117 appendix variorum “De mensuris et ponderibus etc.”
Hultsch no. 137-39, f. 119b De ventis, f. 121 Cursus lunae per XII signa
cum tabulis etc., f. 124b-125a opusc. comput. ad annum 885, rotae f. 126b-
127, f. 128 “horologium viatorum”, f. 128b-140 calendarium, deinde cum
tabulis aliis de computo varia usque ad f. 156b.

Ex archetypo igitur saeculi IX incipientis collectionis astronomicae (quae
integra fere nunc extat in solo cod. S. Dionysii Par. = Vat. reg. 309 = V,
quem exscripsi Romae m. Febr. a. 1892) haec duo veteris auctoris
fragmenta ducta sunt (cum toto libro V) in cod. Montp. 334 saec. IX2 (de
quo supra) = M et (duo sola) cod. Laud. 426bis (Palladii antiquissimo s. IX
f. 120b sq.) = L, item Scletstat. 1151bis s. X (Vitruvii f. 37b sq.) = S et (cum

praeced. de rat. unc.) in Monac. 14836 s. XI (f. 137 sq.) = m. hos ipse vidi:
de cod. Par. 12117 (s. XI f. 181b sq.) cf. Rück p. 24. praeterea prius
fragmentum (solum de prob. auri et arg.) receptum est in Epitomam
Faventini interpolatam (quae est De architectura valde utilis scientia),
cuius exscripsi cod. Paris. 6842c (s. XIII) = p, (ubi est cap. ultimum),
contuli cod. Laud. 403 (s. XII2) = l (ubi paenultimum).

[9] nam alterius manus sunt qui versus initio leguntur f. 1a (pertin. ad a. 1107). alterius
item manus sed fere coaeva est nota subscripta f. 2a Rex chnut devicit anglos et
subiugavit (c. a. 1017), atque in vacuum spatium postea illata sunt etiam quae habes f.
16b + f. 3b-4a.

Plain text

De probatione auri et argenti.

Omne aurum purum
cuiuslibet ponderis
omni argento
similiter puro, eiusdem tamen
ponderis, densius est
parte sui
vicesima. quod ita probari
potest. si purissima
auri libra
cum aeque puri argenti simili
pondere sub aqua
conferatur in 5
statera, xii denariis id est
vicesima sui parte,
aurum gravius
argento vel argentum levius
auro invenietur.
quapropter si
inveneris opus aliquod auro
formatum, cui
argentum per
mixtionem
inesse videatur, scireque
volueris quantum auri
quantumve
in eo contineatur argenti,
sume argentum sive
aurum 10

et examinato suspecti operis
pondere, non minus
pensantem
massam de utrovis metallo
fabricato atque
utrumque, et opus
scilicet et massam, staterae
lancibus inponito
aquisque inmergito.
si argentea fuerit massa quam
fecisti, opus
praeponderabit.
si aurea fuerit, allevato opere
aurum inclinabitur. 15

1 Tit. om. S.
2 parum p.
3 tamen ponderis: ponderis
tamen l.

4 vicesima: vicesima quarta et
ma
insuper ducentesima xl

add. solus S (item infra v.
6).
6 xii: undecim solus S.
7 auro om. V. | invenitur V p.

8 aliquod opus L. | auro om. S. |
per commixtionem S,
permixtum p.
9 inesse: esse p. | quantum vae
L, quantumque p.
10 contineatur: conveniatur L.
11 exanimato L. | suspecti: c̄
suspecti l. | pensatū m. |
pensante (sic) massam p,
pensante massa l.

12 fabricante p.
14 argea L.
15 alleviato L.

hoc tamen ita fiet ut quot
partibus inclinatur
aurum, totidem
partibus sublevetur argentum,
quia quicquid in ipso
opere
fuerit sub aqua praeter
solitum ponderis, ad
aurum propter
densitatem pertinet, quicquid
autem levitatis, ad
argentum
propter raritatem est
referendum. et ut hoc
facilius possit 5
adverti, considerare debes tam
in gravitate auri quam
in levitate
argenti xii denarios significare
libram, sicut p r i m a
lectionis huius
f r o n t e praefixum
est.

Plain text

De mensura cerae et metalli in operibus
fusilibus.

In fundendis operibus cuius
ponderis metallum
quodlibet 10
ad certum cerae pondus
respondere debeat.

Ad cerae unciam unam stagni
unciae vii et denarii
xvii,

aeris albi unciae viii et denarii
xvi, aeris cypri …

unciae viiii
et denarii iii, argenti unciae x
et denarii xii, plumbi
unciae xii
et denarii vi, auri unciae xviiii
et denarii viii. 15

Item si cerae fuerit libra,
s t a g n i vii librae et
unciae x
et denarii iiii mittendi sunt,
quia quot uncias cera
habuerit,
tot vii uncias et xvii denarios
stagni pondus habere
debebit.
et ideo si cerae fuerit libra, id
est xii unciae,

,
duodecies vii
unciae stagni, quae faciunt vii
libras, et duodecies
xvii denarii 20

mittendi sunt, qui faciunt cciiii
denarios, id est uncias
x et

denarios iiii.

si fuerit cerae libra, a e r i s
a l b i librae viii
sumendae sunt

1 inclinabitur (iterum) M,
inclinetur p.
3 solum V. | pondus p.

4 laevitatis L, lenitatis V.

5 est referendum:
con(c̄ )ferendum V.

7 xii denarios (dn̅ r̅ s̅ L): denar
.xii. S. | libram: vicesimam
partem libre solus l. | p.
huius lectionis f. S.
8 fronte om. l. | premissum est l.

9-11 (De mensura—certum) in
vacuo pro rubrica
scribenda (2½ versuum)
spatio om. S (qui incipit
aerae pondus r. d.).

9 (etc.)caerae (-rę, -re) LMVSm
semper.

11 deb& S.
13 xvi MVSm: xvii L. | post
aeris cypri lacunam
significavi quia statim
subiecta auricalci (v. infra)
mensura, aeris cypri (viiii
u. + i d.) excidit (iam in

) (
exemplari ex quo descripta
est coll. Vaticana, unde
pendent omnes).

14 unciae (un̅ c̅ ) xii LMVm: ÷ I.
S.

15 vi MVSm: v L. | viii LMVm:
viiii S.

17 iiii: quattuor MV. | quot: quod
L. | cae(ę)ra: cęrę L.

18 et xvii: et x et viii S.

19 vii: xvii M.
20 duodecies: Duę decies L.

21 unciae M.

et duodecies xvi denarii, quod
sunt cxcii denarii, qui
faciunt
uncias viiii et denarios xii.

in libram cerae a e r i s
c y p r i librae viiii et
denarii xii
mittendi sunt.

sic in libram cerae
a u r i c a l c i librae
viiii et duodecies 5

tres denarii, qui faciunt
unciam unam et
denarios xvi.

contra libram cerae a r g e n t i
librae x et duodecies
xii

denarii.

simili modo in libram cerae
p l u m b i librae xii et
duodecies
vi denarii mittendi sunt. 10

in auri fusione contra libram
cerae a u r i librae
xviiii et

duodecies octo denarii, quod
sunt unciae iiii et
denarii xvi.

2 viiii: viii V.
4 mittende L.

6 tres: iii MS. | unam: i LS. | xvi:
vi L.

7 Contra—(11) auri fusione om.
M. | duodecies xii LSm:
duodecim V.
11 contrā (sic) L.

12 octo: viii S. quod (qđ L) sunt
LMVm (ut supra): qui
faciunt S (qui suus est et
arbitrarius, ut in Vitruvio et
in Faventino etc.). | unciae:
÷ S. | iiii ego: iii. LMVSm. |
xvi: xiii. S.

VITRUVII

DE ARCHITECTURA LIBRI DECEM

1

VITRUVII DE
ARCHITECTURA
Plain text

LIBER PRIMUS.
1 Cum divina tua mens et
numen, imperator
Caesar,
imperio potiretur orbis
terrarum invictaque
virtute cunctis
hostibus stratis, triumpho
victoriaque tua cives
gloriarentur
et gentes omnes subactae
tuum spectarent nutum
populusque
| Romanus et senatus liberatus
timore amplissimis
tuis 5
cogitationibus consiliisque
gubernaretur, non
audebam,
tantis occupationibus, de
architectura scripta et
magnis
cogitationibus explicata edere,
metuens ne non apto
tempore
2 interpellans subirem tui animi

offensionem. cum
vero
attenderem te non | solum de
vita communi omnium
curam 10
publicaeque rei constitutione
habere sed etiam de
opportunitate
publicorum aedificiorum, ut
civitas per te non
solum provinciis esset aucta,
verum etiam ut
maiestas
imperii publicorum
aedificiorum egregias
haberet auctoritates,
non putavi praetermittendum |
quin primo quoque 15
tempore de his rebus ea tibi
ederem. ideo quod
primum
parenti tuo de eo fueram notus
et eius virtutis
studiosus.
cum autem concilium
caelestium in sedibus
in|mortalitatis 2
eum dedicavisset et imperium
parentis in tuam

potestatem

1 um (sic sine litt. init., quam D
pro C adscr. manus recens)
divina tua mens in albo
primae lineae suppl. Gc
(Cum—numen litt. capital.
scr. H primo pag. versu). |
o
caesar Gc.
” ”
10 curam … habere signis
mutandae positionis
coniungit Sc (ut ed. Lor.).
11 constitutione S(Gc):
constitutionem H (-nē) G.
17 (virtutis) erat add. S.

Plain text

transtulisset, idem studium
meum in eius memoria
permanens
in te contulit favorem. itaque
cum M. Aurelio
et P. Minidio et Gn. Cornelio
ad apparationem
ballistarum
| et scorpionum
reliquorumque
tormentorum
refectionem fui (5)
praesto et cum eis commoda
accepi. quae cum
primo 5
mihi tribuisti, recognitionem
per sororis
commendationem
3 servasti. cum ergo eo
beneficio essem
obligatus, ut ad
exitum vitae non haberem
inopiae timorem, haec
tibi
scribere coepi quod |
animadverti multa te
aedificavisse et (10)
nunc aedificare, reliquo

quoque tempore et
publicorum et 10
privatorum aedificiorum pro
amplitudine rerum
gestarum
ut posteris memoriae
tradantur curam
habiturum. conscripsi
praescriptiones terminatas, ut
eas attendens et ante
facta et futura qualia sint
opera per | te posses
nota habere. (15)
namque his voluminibus
aperui omnes
disciplinae rationes.
15

I Architecti est scientia pluribus
disciplinis et variis
eruditionibus ornata, cuius
iudicio probantur
omnia quae
ab ceteris artibus perficiuntur
opera. ea nascitur ex
fabrica
et | ratiocinatione. fabrica est
continuata ac trita (20)
usus meditatio, qua manibus
f

perficitur e materia
cuiuscumque 20
generis opus est ad
propositum
deformationis.
ratiocinatio autem est quae res
fabricatas sollertia,
ratione
2 proportionis demonstrare
atque explicare potest.
itaque
architecti qui sine litteris |
contenderant ut
manibus essent (25)
exercitati, non potuerunt
efficere ut haberent
pro laboribus 25
auctoritatem, qui autem |
ratiocinationibus et
litteris solis 3

3 ballistarum G: balistarum HS
(ut p. 6, 3 ed. pr. et ubi
ballistae Hc 12, 20 etc., sed
idem in l. X plerumque scr.
ball- ut ego semper, cum
rec. PSG praeferant bal-).
v
4 scorpionem H.
5 quae (Quę S) cum HS:
Quęcūq⁊ G.
6 recognotionem S.
7 (servasti) in animo. add. S
(suo errore).

10 aedificaviss& ante ras. H.
12 traderentur (quasi ab
gestarum) x (cf. p. 103, 22).
14 sunt (a. c.) G.

17 cuius iudicio probantur
omnia GS (cf. p. 132, 24):
om. H.
18 ex GS: & (et) H.
20 quae (quę SG) x. | cuius
cumque HG: unius
cuiusque S (unius ante
cuius cumque add. Gc).

cuius cumque add. G ).
22 quaerés (sic, cum apice, ut
mox p. 3, 2. 6 etc.) H. |
sollertiae (-tię GS) ac
rationis proportione x (cf. p.
65, 6. 10, 18).

Plain text

confisi fuerant, umbram non
rem persecuti videntur.
at
qui utrumque perdidicerunt,
uti omnibus armis
ornati
citius cum auctoritate quod
fuit propositum sunt
adsecuti.
3 cum in omnibus enim rebus,
tum | maxime etiam in
architectura (5)
haec duo insunt, quod
significatur et quod
significat. 5
significatur proposita res de
qua dicitur, hanc
autem significat demonstratio
rationibus doctrinarum
explicata.
quare videtur utraque parte
exercitatus esse
debere qui se architectum
profiteatur. itaque eum
etiam
| ingeniosum oportet esse et
ad disciplinam
docilem. neque 10

enim ingenium sine disciplina
aut disciplina sine
ingenio
perfectum artificem potest
efficere. et ut litteratus
sit,
peritus graphidos, eruditus
geometria, historias
complures
noverit, philosophos
diligenter audierit,
musicam scierit,
medicinae | non sit ignarus,
responsa
iurisconsultorum
noverit, 15
astrologiam caelique rationes
cognitas habeat.

4 Quae cur ita sint haec sunt
causae. litteras
architectum
scire oportet, uti
commentariis
memoriam firmiorem
efficere possit. deinde
graphidos scientiam
habere, quo
facilius | exemplaribus pictis

quam velit operis
speciem 20
deformare valeat. geometria
autem plura praesidia
praestat
architecturae, et primum ea
euthygrammi et circini
tradit usum, e quo maxime
facilius aedificiorum
in areis
expediuntur descriptiones
normarumque et
librationum et
linearum directio|nes. item per
opticen in aedificiis ab
4
certis regionibus caeli lumina
recte ducuntur. per
arithmeticen 26
vero sumptus aedificiorum
consummantur,
mensurarum
rationes explicantur,
difficilesque
symmetriarum
quaestiones geometricis
rationibus | et
methodis inveniuntur.
(5)

1 fuerant G (Eberhard): fuerunt
HS.
10 disciplinā HcS: -na H, -nas
G.
11 aut (ante corr.) om. H. | aut
sine ingenio disciplina G.
13 graphidos HG: -dis S (ut x v.
19) et in m. idē.
descriptionibꝰ figurarū vel
picturę Sc

17 haec H, hęc S: hę G.
22 ex euthy(-i G)grammis
circini x.
23 aeris S.

24 descriptionis ante corr. H.
25 opthicen HS, optichen G.
26 dicuntur G. | arithmetichen (-
ⱶ
cen Sc) x.

Plain text

5 historias autem plures novisse
oportet, quod multa
ornamenta
saepe in operibus architecti
designant, de quibus
argumenti rationem cur
fecerint quaerentibus
reddere
debent. quemadmodum si qui
statuas marmoreas
muliebres
stolatas, quae caryatides
dicuntur, pro |
columnis in opere 5
(10)
statuerit et insuper mutulos et
coronas conlocaverit,
percontantibus
ita reddet rationem. Carya
civitas Peloponnensis
cum Persis hostibus contra
Graeciam consensit,
postea Graeci per victoriam
gloriose bello liberati
communi
consilio Caryatibus bellum
indixerunt. itaque
oppido 10

| capto viris interfectis civitate
desacrata matronas
(15)
eorum in servitutem
abduxerunt, nec sunt
passi stolas
neque ornatus matronales
deponere, uti non una
triumpho
ducerentur sed aeterno
servitutis exemplo
gravi contumelia
pressae poenas pendere
viderentur pro civitate.
ideo qui 15
tunc architecti | fuerunt
aedificiis publicis
designaverunt (20)
earum imagines oneri ferundo
conlocatas, ut etiam
posteris
6 nota poena peccati Caryatium
memoriae traderetur.
non
minus Lacones, Pausania
Agesipolidos filio
duce, Plataico
proelio pauca manu |
infinitum numerum

exercitus Persarum 5
cum superavissent, acto cum
gloria triumpho
spoliorum 21
et praedae, porticum Persicam
ex manubiis, laudis
et virtutis civium indicem,
victoriae posteris pro
tropaeo
constituerunt, ibique
captivorum | simulacra
barbarico vestis (5)
ornatu, superbia meritis
contumeliis punita,
sustinentia 25
tectum conlocaverunt, uti et
hostes horrescerent,
timore
eorum fortitudinis effectus, et
cives id exemplum
virtutis
aspicientes gloria erecti ad
defendendam
libertatem essent

3 argumentis x.
4 si quis x (ut p. 7, 14).

5 cary(i HS)atides x.
6 percontantibus HG:
percuntantibus Hc ,
percunctantibus S(Gc).
7 caria x. | peloponnessis H, -
ponensis GS.

10 caryatibus H, cariatybus G,
cariatibus S.
11 declarata x.
13 una (unâ S) sic x.
16 (designaverunt) quod add. S.

17 onera Sc. | ferundo H:
ferendo HcGS.
18 caryatium x.
19 Agesipolidos: hagest illae
(ille G, hagestillę SGc)
polidos x. | Plataico: pitalco
x.

23 tropae(ę G)o HG: tropheo S.

Plain text

parati. itaque ex eo multi
statuas Persicas |
sustinentes (10)
epistylia et ornamenta eorum
conlocaverunt, et ita
ex eo
argumento varietates egregias
auxerunt operibus.
item
sunt aliae eiusdem generis
historiae, quarum
notitiam
7 architectos tenere oportet.
philosophia vero
perficit architectum 5
animo magno et uti non sit
adrogans, sed potius
| facilis aequus et fidelis sine
avaritia, quod est
maximum, (15)
nullum enim opus vere sine
fide et castitate fieri
potest.
ne sit cupidus neque in
muneribus accipiendis
habeat
animum occupatum, sed cum
gravitate suam tueatur

10
dignitatem bonam famam
habendo. et haec enim
philosophia
praescribit. | praeterea de
rerum natura quae
graece (20)
φυϲιολογια dicitur
philosophia explicat,
quam necesse est
studiosius novisse, quod habet
multas et varias
naturales
quaestiones, ut etiam in
aquarum ductionibus.
incursibus 15
enim et circumitionibus et
librata planitie
expressionibus
spiritus naturales aliter at|que
aliter fiunt, quorum
(25)
offensionibus mederi nemo
poterit nisi qui ex
philosophia
principia rerum naturae
noverit. item qui
Ctesibii aut
Archimedis et ceterorum qui

eiusdem generis
praecepta 20
conscripserunt leget, sentire
non poterit nisi his |
rebus 6
8 a philosophis erit institutus.
musicen autem sciat
oportet,
uti canonicam rationem et
mathematicam notam
habeat,
praeterea ballistarum
catapultarum
scorpionum
temperaturas
possit recte facere. in capitulis
enim dextra ac 25
sinistra | sunt foramina
hemitoniorum, per
quae tenduntur (5)
suculis et vectibus e nervo
torti funes, qui non
praecluduntur
nec praeligantur nisi sonitus
ad artificis aures
certos et aequales fecerint.
bracchia enim quae in
eas
tentiones includuntur, cum

te t o es c udu tu , cu
extenduntur, aequaliter
et pariter 30

1 multi GS: multis ante ras. H.

5 oporteat x.
13 phy(i S)siologia HS,
phisioloya G. | (dicitur.)
quę add. S.
16 circuitionibus x.

19 ctesibii: cum(cū GS)thesbia
x.
23 uti ꝉ (vel) canonicā G (sed
eraso ꝉ supra scr. ꝉ canorā
Gc).
26 emitoniorum HS.
27 surculis x.

29 fecerint GS: -runt H. |
bracchia H: brachia GS.

Plain text

utraque plagam mittere |
debent. quodsi non
homotona (10)
9 fuerint, inpedient directam
telorum missionem.
item theatris
vasa aerea, quae in cellis sub
gradibus mathematica
ratione conlocantur sonituum
ad discrimina, quae
Graeci
ηχεια appellant, ad
symphonias musicas
sive concentus 5
componuntur divisa in
circinatione
dia|tessaron et
diapente (15)
et ＜diapason ad＞
disdiapason, uti vox
scaenici sonitus
conveniens in dispositionibus
tactu cum offenderit,
aucta
cum incremento clarior et
suavior ad
spectatorum perveniat
aures. hydraulicas quoque

machinas et cetera
quae 10
sunt similia his organis, sine
musicis rationibus
efficere
10 | nemo poterit. disciplinam
vero medicinae
novisse oportet (20)
propter inclinationes caeli,
quae Graeci κλιματα
dicunt,
et | aeris et locorum qui sunt
salubres aut
pestilentes 7
aquarumque usus. sine his
enim rationibus nulla
salubris 15
habitatio fieri potest. iura
quoque nota habeat
oportet
ea quae necessaria sunt
aedificiis communium
parietum
ad ambitum stilli|cidiorum, et
cloacarum, luminum,
item (5)
aquarum ductiones. et cetera
quae eiusmodi sunt
nota

oportet sint architectis, uti
ante caveant quam
instituant 20
aedificia, ne controversiae
factis operibus
patribus familiarum
relinquantur et ut legibus
scribendis prudentia
caveri possit et locatori et
conductori. | namque
si lex (10)
perite fuerit scripta, erit ut
sine captione uterque
ab
utroque liberetur. ex
astrologia autem
cognoscitur oriens 25
occidens meridies septentrio,
etiam caeli ratio,
aequinoctium
solstitium astrorum cursus.
quorum notitiam si qui
non
habuerit, horologiorum
rationem omnino scire
| non poterit. (15)

11 Cum ergo tanta haec
disciplina sit

condecorata et
abundans eruditionibus variis
ac pluribus, non puto
posse 30

1 utrae(ę GS)que x. | o motonia
HG, ＜o＞motonia in ras.
S (i. equaliter sonantia in
textu ipso male add. S).
2 impedient directam G et in
ras. S: impediendi | rectam
H.

4 sonitum (-tū GS) & d. x. | 5
echea x. | 7 diapason ad om.
x.
13 inclinationem (-nē GS) x. |
climata x.
17 communibus x.

23 cavere x.
27 si qui Praun: si quis x.

Plain text

se iuste repente profiteri
architectos nisi qui ab
aetate
puerili his gradibus
disciplinarum
scandendo, scientia
plerarumque
lit|terarum et artium nutriti
pervenerint ad
summum (20)
12 templum architecturae. at
fortasse mirum
videbitur
inperitis, hominis posse
naturam tantum
numerum doctrinarum
5
perdiscere et memoria
continere. cum autem
animadverterint
omnes disciplinas inter se
coniunctionem
rerum et communicationem |
habere, fieri posse
faciliter (25)
credent. encyclios enim
disciplina uti corpus
unum ex

his membris est composita.
itaque | qui a teneris
aetatibus 10
eruditionibus variis
instruuntur, omnibus
litteris 8
agnoscunt easdem notas
communicationemque
omnium
disciplinarum, et ea re facilius
omnia cognoscunt.
ideoque
de veteribus architectis
Pytheos, qui Priene
aedem
Minervae | nobiliter est
architectatus, ait in
suis 15 (5)
commentariis architectum
omnibus artibus et
doctrinis plus oportere
posse facere quam qui
singulas res suis
industriis et
exercitationibus ad summam
claritatem
perduxerunt. id
13 autem re non expeditur. non
enim debet nec potest

esse
architectus gram|maticus uti
fuerat Aristarchus, sed
non 20 (10)
agrammatos, nec musicus ut
Aristoxenus, sed non
amusos,
nec pictor ut Apelles, sed
graphidos non
inperitus,
nec plastes quemadmodum
Myron seu Polyclitus,
sed
rationis plasticae non ignarus,
nec denuo medicus ut
Hippocrates,
sed non aniatrologetos, | nec
in ceteris doctrinis 25
(15)
singulariter excellens, sed in
is non inperitus. non
enim

1 se om. x (ut G p. 36, 1).

2 ẹscandendo H. | plerumque x.

4 ac x.
5 hominibus x.

8 haberi ante corr. G.

9 enciclios G.
10 qui a: quia x (qui¦a Gc).

14 py(i G)thios HG, pythius (ut
9, 7 x) S. | prieni H (cf. p.
159, 3), primus S, primus ꝉ̣
p̲ r̲ i̲ e̲ n̲ i̲ G i. e. primus Gc (cf.
ad p. 6, 2)

20 fuerat (cf. p. 252, 2 etc.):
fuerit x. | aristarcus G.

21 agrammatus x.
25 aniatrologetus G, -gecus H
(sed -getus Hc = LP), -
gicus S(Gc).

26 is: his x. ita sexcenties
(praevalente pronomine hic
apud recentiores) poterit
corrigi: cf. mox p. 9, 6.
quod raro tentavi, nisi quod
semper scribo is qui … pro

hic qui … (quod est rec. et
medii aevi). | imperitos H.

Plain text

in tantis rerum varietatibus
elegantias singulares
quisquam
consequi potest, quod earum
ratiocinationes
cognoscere et
14 percipere vix cadit in
potestatem. nec tamen
non tantum
architecti non possunt in
omnibus rebus |
habere summum (20)
effectum, sed etiam ipsi qui
privatim proprietates
tenent 5
artium non efficiunt ut
habeant omnes
sum|mum laudis 9
principatum. ergo si in
singulis doctrinis
singuli artifices
neque omnes sed pauci aevo
perpetuo nobilitatem
vix sunt
consecuti, quemadmodum
potest architectus, qui
pluribus
artibus debet esse peritus, non

id ipsum mirum | et
magnum 10 (5)
facere ne quid ex is indigeat,
sed etiam ut omnes
artifices
superet qui singulis doctrinis
adsiduitatem cum
industria
15 summa praestiterunt. igitur in
hac re Pytheos errasse
videtur quod non animadvertit
ex duabus rebus
singulas
artes esse compositas, ex
opere et eius
ratiocinatione. |ex 15
(10)
his autem unum proprium est
eorum qui singulis
rebus
sunt exercitati, id est operis
effectus, alterum
commune
cum omnibus doctis, id est
ratiocinatio, uti
medicis et
musicis est de venarum
rythmo et ad pedem
motu, at si

vulnus mederi aut aegrum
eripere de periculo
oportuerit, 20
non accedet mu|sicus, sed id
opus proprium erit
medici. (15)
item in organo non medicus
sed musicus
modulabitur, ut
16 aures suam cantionibus
recipiant
iucunditatem. similiter
cum astrologis et musicis est
disputatio communis
de
sympathia stellarum et
symphoniarum in
quadratis et 25
trigonis diatessaron et
diapente, | et
geometris de visu qui
(20)
graece λογοϲ οπτικοϲ
appellatur, | ceterisque
omnibus doctrinis 10

1 eligantias x (sic etiam 87, 2 et
H 36, 17. 145, 21. item G
86, 12—sed elegantiam 10,
3 x).
6 laudes (a. c.) H.
ⱶ
11 is S: his HG et (ubi ex ı ſ) Sc.
ı
12 qui HS: qu,ín S (id est quin
S, qui in Sc), & qui G.
16 est: esse (e̅ e̅ GS) x. | rebus
om. S (suppl. S2).

18 ratione (-nē S) x.
19 est: & x. pythmo x (sed
supra Sc ꝉ rithmo). | pedem
motus H, pedū motus GS
(s. metricorum supra add.
Sc). | at: ut x.

23 suae (suę GS) x. |
iocunditatem (sic) semel H
(semper SEG).
25 stillarum ante corr. H (ut
230, 11 H, qui staellae 232,
8).

26 trigonis GS: tridonis H. | et

g. de visu: a g. divisus x.
27 logos opticos x | appellat᷎ H
= apellat᷑ S, appellatur G.

Plain text

multae res vel omnes
communes sunt
dumtaxat ad
disputandum. operum vero
ingressus, qui manu ac
tractationibus
ad elegantiam perducuntur,
ipsorum sunt qui
proprie una arte ad faciendum
sunt | instituti. ergo
satis (5)
abunde videtur fecisse qui ex
singulis doctrinis
partes et 5
rationes earum mediocriter
habet notas eas quae
necessariae
sunt ad architecturam, uti si
quid de his rebus et
artibus
iudicare et probare opus fuerit
ne deficiat. quibus
vero
natura tantum tribuit sollertiae
acumi|nis memoriae ut
(10)
possint geometriam
astrologiam musicen

ceterasque disciplinas
10
penitus habere notas,
praetereunt officia
architectorum
et efficiuntur mathematici.
itaque faciliter contra
eas disciplinas disputare
possunt, quod pluribus
telis disciplinarum
sunt armati. hi autem
inveniuntur raro, ut
| aliquando fuerunt
Aristarchus Samius,
Philolaus et Archytas
15
Tarentini, Apollonius
Pergaeus,
Eratosthenes
Cyrenaeus,
Archimedes et Scopinas ab
Syracusis, qui multas
res
organicas et gnomonicas
numero naturalibusque
rationibus
inventas atque explicatas
posteris reliquerunt.

17 | Cum ergo talia ingenia ab
naturali sollertia non
20
passim cunctis gentibus sed
paucis viris habere
concedatur,
officium vero architecti
omnibus eruditionibus
debeat esse
exercitatum, et ratio propter
amplitudinem rei
permittat
non iuxta necessitatem
summas sed etiam
mediocres scientias
habere dis|ciplinarum, peto,
Caesar, et a te et ab is
11
qui ea volumina sunt lecturi,
ut si quid parum ad
regulam 26
artis grammaticae fuerit
explicatum ignoscatur.
namque
non uti summus philosophus
nec rhetor disertus nec
grammaticus
summis rationibus | artis
exercitatus sed ut

architectus (5)

2 ac: aut x.
5 ex om. S (sed supra suppl. in
Sc).
8 deficiat Sc: -tur x (cf. p. 184,
14. 132, 20 etc.).
15 phy(i S)lolaus x. | architas
GS.

17 ab HG: a HcS(Gc)
18 organicas gnomonicas G et
(ips. corr.) H Sc (= L),
organicas gnominicas H2S
(= P. cf. not. ed. pr.).
20 ab HG: ac S (ubi naturali＜s
＞ Sc).

22 deb& S.
24 non ＜summas sed etiam
iuxta necessitatem＞
mediocres in ras. Sc.|
mediocris H.
25 peto: Pro eo S (ubi post
lecturi add. Sc expostulo). |
is: his x.

Plain text

is litteris imbutus haec nisus
sum scribere. de
artis vero potestate quaeque
insunt in ea
ratiocinationes
polliceor, uti spero, his
voluminibus non
modo aedificantibus
sed etiam omnibus
sapientibus cum
maxima auctoritate
me sine dubio praestaturum. 5

II | Architectura autem constat
ex ordinatione, quae
graece (10)
ταξιϲ dicitur, et ex
dispositione, hanc
autem Graeci διαθεϲιν
vocitant, et eurythmia et
symmetria et decore et
distributione, quae graece
οικονομια dicitur.

2 Ordinatio est modica
membrorum operis
commoditas 10
| separatim universaeque
proportionis ad

p p
symmetriam
comparatio. (15)
haec componitur ex
quantitate, quae graece
ποϲοτηϲ dicitur. quantitas
autem est modulorum
ex ipsius
operis ＜membris＞ sumptio
e singulisque
membrorum partibus
universi operis conveniens
effectus. 15

| Dispositio autem est rerum
apta conlocatio
elegansque (20)
e compositionibus effectus
operis cum qualitate.
species
dispositionis, quae graece
dicuntur ιδεαι, sunt
hae, ichnographia
orthographia scaenographia.
ichnographia est
circini regulaeque modice
continens usus, e qua
capiuntur 20
forma|rum in solis arearum
descriptiones.

orthographia (25)
autem est | erecta frontis
imago modiceque
picta rationibus 12
operis futuri figura. item
scaenographia est
frontis
et laterum abscedentium
adumbratio ad
circinique centrum
omnium linearum responsus.
hae nascuntur ex
cogitatione 25
et inventione. | cogitatio est
cura, studii plena et
industriae (5)
vigilantiaeque, effectus
propositi cum
voluptate.

1 is: his x.

7 taxis x. | diathesin x.

8 eyrithmia (sic) HSG (sed infra
p. 12, 9 eurithmia omnes).

9 oeconomia x.

11 proportiones H: -nis S,
proporticionis (sic) G.

13 possotes HS, posotis G.
14 membris om. x. | sumptio. e
singulis que HG:
sumptione. sinġu̇ larisque S
(sumptione singulisque Gc),
cui sc. in marg. adscripsit
Sc in singulis.
16 eligans x (praeter S) et sic
103, 10 (pr. S). 145, 23.
155, 1 (pr. S). 173, 20. 173,
24 (pr. S). 175, 4. 178, 21
(pr. E). 182, 25 (pr. Ec).
item H 160, 13 (ubi ele-
GS). sed eleg. x 13, 15. 13,
16, 15, 24. 23, 20 (pr. S).
46, 2. 244, 10.

17 e om. x.

18 ideae (-ę S) x.

(ę )
20 equa G: aequa H, ęqua SGc.

21 solis G: soliis HS.

Plain text

inventio autem est
quaestionum
obscurarum explicatio
ratioque novae rei vigore
mobili reperta. hae
sunt terminationes
dispositionum.

3 Eurythmia est venusta species
commodusque in
compo|sitionibus (10)
membrorum aspectus. haec
efficitur cum 5
membra operis convenientis
sunt altitudinis ad
latitudinem,
latitudinis ad longitudinem et
ad summam omnia
respondent
suae symmetriae.

4 Item symmetria est ex ipsius
operis membris
conveniens
| consensus ex partibusque
separatis ad universae
10 (15)
figurae speciem ratae partis
responsus. uti in

p
hominis
corpore e cubito pede palmo
digito ceterisque
particulis
symmetros est eurythmiae
qualitas, sic est in
operum
perfectionibus.
et primum in aedibus sacris
aut e columnarum
crassitudi|nibus aut triglypho
aut etiam embate, 15
(20)
sed et ballistae e foramine ＜
et＞ quod Graeci
περιτρητον
vocitant, navis interscalmio,
quod διαπηγμα dicitur,
item
ceterorum operum e membris
invenitur
symmetriarum
ratiocinatio.

5 Decor autem est emendatus
operis aspectus
probatis 20
| rebus compositi cum
auctoritate. is

perficitur statione,
(25)
quod graece θεματιϲμωι
dicitur, seu
consuetudine aut
natura. statione, cum Iovi
Fulguri et Caelo et
Soli et
Lunae aedi|ficia subdiu
hypaethraque
constituentur. horum
13
enim deorum et species et
effectus in aperto
mundo atque 25
lucenti praesentes videmus.
Minervae et Marti et
Herculi
aedes doricae fient. his enim
diis propter virtutem
sine
deliciis aedificia | constitui
decet. Veneri Florae
Proserpinae (5)
Fonti Lumphis corinthio
genere constitutae
aptas

Plain text

videbuntur habere
proprietates, quod his
diis propter
teneritatem
graciliora et florida foliisque
et volutis ornata
opera facta augere videbuntur
iustum decorem.
Iunoni
Dianae Libero Patri
cete|risque diis qui
eadem sunt
similitudine (10)
si aedes ionicae construentur,
habita erit ratio 5
mediocritatis, quod et ab
severo more
doricorum et ab
teneritate corinthiorum
temperabitur earum
institutio proprietatis.
6 ad consuetudinem autem
decor sic exprimitur,
cum
aedificiis interioribus
ma|gnificis item
vestibula convenientia
(15)

et elegantia erunt facta. si
enim interiora
prospectus 10
habuerint elegantes, aditus
autem humiles et
inhonestos,
non erunt cum decore. item si
doricis epistyliis
in coronis denticuli scalpentur
aut in pulvinatis
columnis
ionicis epistyliis exprimentur
triglyphi, | translatis ex
alia (20)
ratione proprietatibus in aliud
genus operis
offendetur 15
7 aspectus, alius ante ordinis
consuetudinibus
institutis. naturalis
autem decor sic erit, si
primum omnibus
templis
saluberrimae regiones
aquarumque fontes in
is locis idonei
eligentur in quibus fana
constituantur, deinde
maxime

| Aesculapio Saluti, quorum
deorum plurimi
medicinis aegri 20
(25)
curari videntur. cum enim ex
pestilenti in salubrem
locum 14
corpora aegra translata fuerint
et e fontibus
salubribus
aquarum usus
subministrabuntur,
celerius convalescent.
ita efficietur uti ex natura loci
maiores auctasque
cum
dignitate | divinitas excipiat
opiniones. item
naturae decor 25 (5)
erit, si cubiculis et
bybliothecis ab oriente
lumina capiuntur,
balineis et hibernaculis ab
occidente hiberno,
pinacothecis
et quibus certis luminibus
opus est partibus a
septentrione, quod ea caeli
regio neque exclaratur

eg o eque e c a atu
neque

6 ab HS: om. G.

7 eorum x.

10 perfectus x (cf. p. 119, 25).

13 sculpentur x. | aut in
pulvinatis columnis et
ionicis episty(i GS)liis
capitulis exprimentur
triglyphis (G, triclyphis H,
tricliphis S) x.

16 alius: aliis x.

18 is: his x.

20 saluti et eorum deorum
quorum pl. x.

25 opinionis ante corr. H.

27 balneis x. | pinacothi(e S2)cis
S, ubi in m. solo calamo (ut
saepius = S2) impressum
legitur ubi pingitur.

Plain text

obscuratur solis cursu | sed est
certa inmutabilis die
perpetuo. (10)

8 Distributio autem est
copiarum locique
commoda dispensatio
parcaque in operibus sumptus
cum ratione
temperatio.
haec ita observabitur, si
primum architectus ea
5
non quaeret quae non poterunt
inveniri aut parari nisi
magno. | namque non
omnibus locis harenae
fossiciae nec (15)
caementorum nec abietis nec
sappinorum nec
marmoris
copia est, sed aliud alio loco
nascitur, quorum
comportationes
difficiles sunt et sumptuosae.
utendum autem est 10
ubi non est harena fossicia,
fluviatica aut marina
lota

lota,
inopiae quoque | abietis aut
sappinorum vitabuntar
utendo (20)
cupresso populo ulmo pinu,
reliquaque his
similiter erunt
9 explicanda. alter gradus erit
distributionis, cum ad
usum
patrum familiarum aut ad
pecuniae copiam aut
ad eloquentiae 15
dignitatem aedificia aliter
disponentur. namque
aliter urbanas domos opor|tere
constitui videtur, aliter
(25)
quibus ex possessionibus
rusti|cis influunt
fructus, non item 15
feneratoribus, aliter beatis et
delicatis, potentibus
vero
quorum cogitationibus
respublica gubernatur,
ad usum 20
conlocabuntur, et omnino
faciendae sunt aptae

omnibus
personis aedificiorum
distributiones.

III | Partes ipsius architecturae
sunt tres, aedificatio,
gnomonice, (5)
machinatio. aedificatio autem
divisa est bipertito,
e quibus una est moenium et
communium operum
in 25
publicis locis conlocatio,
altera est privatorum
aedificiorum
explicatio. publicorum autem
distributiones sunt
tres, e
qui|bus est una defensionis,
altera religionis, tertia
(10)
opportunitatis. defensionis est
murorum turriumque
et portarum
ratio ad hostium impetus
perpetuo repellendos
excogitata, 30
religionis deorum
inmortalium fanorum
di

aediumque sacrarum

4 cū (supra add. ips.) S (unde
rec.): om. HG

6 poterunt G et (in ras.) S:
potuerunt H (-rint Pcv).
11 lota x: loca (L) Gc.

13 reliqua que H (-quaq⁊ S):
reliquaq; quę G.

15 f. & ad p. x.
16 alte (-ae a. r. H) disp. x
(aliter L).

17 urbanas HS: -nos G. |
construi S.
18 idem x.
25 e: ex S.

28 est una HS: una est G.
31 sacrorum x.

Plain text

conlocatio, opportunitatis
communium locorum
ad
usum publicum dis|positio, uti
portus fora porticus
balineae (15)
theatra inambulationes
ceteraque quae isdem
rationibus in
publicis locis designantur.

2 Haec autem ita fieri debent ut
habeatur ratio
firmitatis 5
utilitatis venustatis. firmitatis
erit habita ratio, cum
fuerit
| fundamentorum ad solidum
depressio et quaque e
materia (20)
copiaram sine avaritia
diligens electio,
utilitatis autem,
cum emendata et sine
inpeditione usus
locorum dispositio
et ad regiones sui cuiusque
generis apta et
commoda 10

commoda 10
distributio, venustatis vero
cum fuerit operis
species grata
et elegans | membrorumque
commensus iustas
habeat symmetriarum
(25)
ratiocinationes.

IV In ipsis vero moenibus ea
erunt principia.
primum
electio loci saluberrimi. is
autem erit excelsus et
non 15
ne|bulosus non pruinosus
regionesque caeli
spectans neque 16
aestuosas neque frigidas sed
temperatas, deinde si
vitabitur
palustris vicinitas. cum enim
aurae matutinae cum
sole oriente ad oppidum
pervenient et his ortae
nebulae
adiun|gentur spiritusque
bestiarum palustrium
venenatos 20 (5)

venenatos 20 (5)
cum nebula mixtos in
habitatorum corpora
flatu spargent,
efficient locum pestilentem.
item si secundum
mare erunt
moenia spectabuntque ad
meridiem aut
occidentem non
erunt salubria, quod per
aestatem caelum
meridianum sole
exoriente | calescit meridie
ardet, item quod
spectat ad 25 (10)
occidentem sole exorto
tepescit meridie calet
vespere fervet.
2 igitur mutationibus caloris et
refrigerationis corpora
quae
in his locis sunt vitiantur. hoc
autem licet
animadvertere
etiam ex is quae non sunt
animalia. in cellis
enim
vinariis tectis | lumina nemo
it idi b

capit a meridie nec ab
occidente 30 (15)

2 uti HS: ut G. | balinea H,
balnea HcSG

3 hisdem x.
4 locis G et (supra lin. ips.
add.) S: om. H.
7 et om. x, ubi pro depressio
(deprạ̇esio H) quaque HG
in rasura sic dispositio &
cū erit libere ut solet ipse
corrigit S.
9 cum om. x. | usu x.

12 ẹ̇membrorūq; Hc =
membrorumque G
(membrorum S, qui om.
que).
14 ea (ante corr.) om. G.
17 si: sic x.
24 quod HS: quia G.

28 vitiantur: sic x.
29 is: his x.

Plain text

sed a septentrione, quod ea
regio nullo tempore
mutationes recipit sed est
firma perpetuo et
inmutabilis.
ideo etiam ea granaria quae ad
solis cursum spectant
bonitatem cito mutant,
obsoniaque et poma
quae non in
ea parte caeli ponuntur quae |
est aversa a solis
cursu, 5 (20)
3 non diu servantur. nam
semper calor cum
excoquit e
rebus firmitatem et vaporibus
fervidis eripit
exsugendo
naturales virtutes, dissolvit
eas et fervore
mollescentes
efficit inbecillas. ut etiam in
ferro animadvertimus,
quod
quamvis natura sit durum, in
fornacibus ab | ignis
vapore 10 (25)

percalefactum ita mollescit uti
in omne genus formae
faciliter fabricetur, et idem
cum molle et candens
refrigeretur,
tinctum frigida redurescit et
restituitur in antiquam
4 proprietatem. licet etiam
considerare haec ita
esse
ex eo quod aestate non solum
in pestilentibus locis
sed 15
| etiam in salubribus omnia
corpora calore fiant
inbecilla, (30)
et | per hiemem etiam quae
pestilentissimae sint
regiones 17
efficiantur salubres ideo quod
a refrigerationibus
solidantur.
non minus etiam quae ab
frigidis regionibus
corpora traducuntur
in calidas, non possunt durare
sed dissolvuntur, 20
quae | autem ex calidis locis
sub septentrionum

regiones (5)
frigidas, non modo non
laborant inmutatione
loci valetudinibus
5 sed etiam confirmantur. quare
cavendum esse
videtur in moenibus
conlocandis ab is
regionibus quae
caloribus flatus ad corpora
hominum possunt
spargere. 25
namque e principiis, | quae
Graeci ϲτοιχεια
appellant, ut (10)
omnia corpora sunt
composita, id est e
calore et umore,
terreno et aere, ita
mixtionibus naturali
temperatura figurantur

2 mutationis ante corr. H.
3 ea: & x.
6 e rebus: aeribus x.
7 exugendo HSGc (exsugendo
GSc).

11 inomni genus H et (ante
corr.2) S.
13 redurescat et restituatur x.
22 valitudinibus (hic) x (sed
val&udo solus H 32, 23 ubi
valit. SLP vlchEG).
24 is: his x. | quae caloribus
(sic) x (a cal. L).
26 e (princ.) om. x. | stoechia x.
h
27 ecalore HS: acalore G. | u
more Hc, humore GS. ita
ⱶ
c
saepius, ut H , et (umore)
Gc—pro umore (umido
etc.) x. humore etc. semper
SPL, haud raro etiam HG.
28 ita: & ita x (eṭ del. Gc).

Plain text

omnium animalium in mundo
generatim qualitates.
6 ergo in quibus corporibus
cumque exsuperat e
principiis
calor, tunc interficit
dissol|vitque cetera
fervore. haec (15)
autem vitia efficit fervidum ab
certis partibus caelum,
cum insidit in apertas venas
plus quam patitur e
mixtionibus 5
naturali temperatura corpus.
item si umor occupavit
corporum venas inparesque
eas fecit, cetera
principia
ut a liquido corrupta diluuntur
et dissol|vuntur
compositionibus (20)
virtutes. item haec e
refrigerationibus
umoris
ventorum et aurarum
infunduntur vitia
corporibus. non 10
minus aeris etiamque terreni

in corpore naturalis
compositio
augendo aut minuendo
infirmat cetera
principia,
terrenum cibi plenitate, aer
gravitate caeli. |

7 Sed si qui voluerit diligentius
haec sensu percipere,
18
animadvertat attendatque
naturas avium et
piscium et 15
terrestrium animalium, et ita
considerabit
discrimina
temperaturae.
aliam enim mixtionem habet
genus avium,
aliam | piscium, longe aliter
terrestrium natura.
volucres (5)
minus habent terreni, minus
umoris, caloris
temperate,
aeris multum. igitur levioribus
principiis compositae
facilius 20

in aeris impetum nituntur.
aquatiles autem
piscium
naturae quod temperatae sunt
a calido plurimoque et
aeris et terreni sunt |
compositae sed umoris
habent oppido (10)
quam paulum, quo minus
habent e principiis
umoris in
corpore, facilius in umore
perdurant, itaque cum
ad terram 25
perducuntur, animam cum
aqua relinquunt. item
terrestria
quod e principiis ab aere
caloreque sunt
temperata
minusque habent terreni
plurimum|que umoris,
quod abundant (15)
umidae partes, non diu
possunt in aqua vitam
tueri.
8 ergo si haec ita videntur
quemadmodum
proposuimus et 30

1 qualitatis ante corr. H.
2 cumque Nohl: cum x (cf. p.
232, 21). | exuperatae H =
exsuperat e GS.
4 certis: cae(ę GS)teris x.
8 ut aliquida H, ut liquida G,
aut aliquida S. | con (m
GS)positionibus (-ibꝰ) sic x.
13 terrena x.

14 si qui x (si quis in ras. S,
unde Gc, sed si qui in marg.
S2).

15 attendat: tendat HS, intendat
G.
16 considerabit GS: -uit H.
19: temperate G, -tae H (-ti S).
22 plurimum(-ū S)que ex x.

Plain text

e principiis animalium
corpora composita
sensu percipimus
et e superationibus aut
defectionibus ea
laborare dissolvique
iudicamus, non dubitamus
quin dili|gentius quaeri
(20)
oporteat uti temperatissimas
caeli regiones
eligamus, cum
quaerenda fuerit in moenium
conlocationibus
salubritas. 5
9 itaque etiam atque etiam
veterem revocandam
censeo
rationem. maiores enim
pecoribus immolatis
quae pascebantur
in is locis quibus aut oppida
aut castra stativa
| constituebantur, inspiciebant
iocinera, et si erant
livida et (25)
vitiosa primo, alia
immolabant dubitantes

utrum morbo 10
an pabuli vitio laesa essent.
cum pluribus experti
erant
et probaverant integram et
solidam naturam
iocinerum ex
aqua | et pabulo, ibi
constituebant
munitiones, si autem
19
vitiosa inveniebant, iudicium
transferebant item
humanis
corporibus pestilentem
futuram nascentem in
his locis 15
aquae cibique copiam, et ita
transmigrabant et
mutabant
10 regiones quaeren|tes omnibus
rebus salubritatem.
hoc autem (5)
fieri uti pabulo ciboque
salubres proprietates
terrae videantur,
licet animadvertere et
cognoscere ex agris
Cretensium

qui sunt circa Pothereum
flumen, quod est
Cretae 20
inter duas civitates Gnoson et
Gortynam. dextra
enim
et sinistra eius fluminis |
pascuntur pecora, sed
ex his quae (10)
pascuntur proxime Gnoson ＜
lienosa＞ sunt, quae
autem ex
altera parte proxime
Gortynam, non habent
apparentem
splenem. unde etiam medici
quaerentes de ea re
invenerunt 25
in his locis herbam, quam
pecora rodendo
inminuerunt
lienes. ita eam herbam
colli|gendo curant
lienosos (15)
hoc medicamento, quod etiam
Cretenses αϲπληνον

2 esuperationibus x (i. e. e sup.
= 64, 3 cf. exuperat =
exsuperat 17, 14).
6 censeo GS: cens& H.

8 is: his x.

14 iudicio transferebant. Idem
in humanis x.
18 (terrę) habere supra add. Sc.

20 pothereum (-ū G) HG:
potherū S.
21 (24) corty(i GS)nam x.

23 Gnoson ＜lienosa＞ sunt,
quae autem: gnoson(. GS)
si quae (que G, quę S)
autem x (ubi ad gnoson˸ in
marg. Sc ˸splenem habent,
ut rec., inepte).

24 proxime G (S2): -ma HS(Gc).
26 rudendo HG (rodendo S,
radendo Gc).

27 lienosus H.
28 asplenon x.

Plain text

vocitant. ex eo licet scire cibo
atque aqua
proprietates
locorum naturaliter pestilentes
aut salubres esse.

11 Item si in paludibus moenia
constituta erunt, quae
paludes secundum mare
fuerint, spectabuntque
ad septentrio|nem (20)
aut inter septentrionem et
orientem, eaeque
paludes 5
excelsiores fuerint quam litus
marinum, ratione
videbuntur
esse constituta. fossis enim
ductis fit aquae exitus
ad litus, et mare tempestatibus
auctum in paludes
redundantia
motionibus concitata
amarique mixtionibus
non
patitur bestia|rum palustrium
genera ibi nasci,
quaeque de 10 (25)
superioribus | locis natando

superioribus | locis natando
proxime litus
perveniunt, 20
inconsueta salsitudine
necantur. exemplar
autem huius rei
Gallicae paludes possunt esse
quae circum Altinum
Ravennam
Aquileiam aliaque quae in
eiusmodi locis
municipia
sunt proxima paludi|bus, quod
his rationibus habent
15 (5)
12 incredibilem salubritatem.
quibus autem
insidentes sunt
paludes et non habent exitus
profluentes neque per
flumina
neque per fossas, uti
Pomptinae, stando
putescunt et
umores graves et pestilentes
in his locis emittunt.
item
in Apulia oppidum Salpia
vetus, quod |

Diomedes ab Troia 20
(10)
rediens constituit sive
quemadmodum
nonnulli scripserunt
Elpias Rhodius, in eiusmodi
locis fuerat
conlocatum, ex
quo incolae quotannis
aegrotando laborantes
aliquando
pervenerunt ad M. Hostilium
ab eoque publice
petentes
impetraverunt ut is idoneum
locum ad moenia
trans|ferenda 25 (15)
conquireret eligeretque. tunc
is moratus non est, sed
statim rationibus doctissime
quaesitis secundum
mare mercatus
est possessionem loco salubri
ab senatuque
populoque

7 fit G: om. HS.
8 mare … aucto H (auctum
Ussing), mari … aucto GS.
| paludis HS (-des G).

9 concitata marique (marisque
GS) x.
14 aquilegiam x.

17 per (fl.) GSc: om. H et ante
ips. corr. S.

18 pomptinae H: pomtinę GS. |
putescunt: sic x (putrescunt
L. cf. Lachmann ad Lucr. p.
188, Keil ad Varr. p. 90).
putṛescunt (sic) male corr.
Plin. Aug. 11, 277—non 12,
96.

20 diomedis H.

22 elphias x.
23 quod annis (semper) H (ut
quod pro quot).

24 m̄ H, M. S, marcū G.
25 ut his HS, uti his G.

26 elegeret quae H.

Plain text

Romano petiit ut liceret
transferre oppidum,
constituitque
moenia et areas divisit
nummoque sestertio
singulis | municipibus
mancipio dedit. his
confectis lacum (20)
aperuit in mare et portum e
lacu municipio
perfecit.
itaque nunc Salpini quattuor
milia passuum
progressi ab 5
oppido veteri habitant in
salubri loco.

V Cum ergo his rationibus erit
salubritatis moenium
con|locandorum explicatio
regionesque electae
fuerint fructibus (25)
ad alendam civitatem
copiosae et viarum
munitiones
aut opportunitates fluminum
seu per portus marinae
10
subvectiones | habuerint ad

subvectiones | habuerint ad
moenia
comportationes
expeditas, 21
tunc turrium murorumque
fundamenta sic sunt
facienda uti fodiantur, si queat
inveniri, ad solidum et
in
solido, quantum ex
amplitudine operis pro
ratione videatur,
crassitudine ampliore | quam
parietum qui supra
terram 15 (5)
sunt futuri, et ea impleantur
quam solidissima
structura.
2 item turres sunt proiciendae in
exteriorem partem, uti
cum ad murum hostis impetu
velit adpropinquare, a
turribus
dextra ac sinistra lateribus
apertis telis vulneretur.
curandumque maxime videtur
ut | non facilis aditus
sit ad 20 (10)
oppugnandum murum, sed ita

circumdandum ad loca
praecipitia
et excogitandum uti portarum
itinera non sint
directa sed scaeva. namque
cum ita factum fuerit,
tum
dextrum latus accedentibus
quod scuto non erit
tectum
proximum erit muro.
conlocanda autem |
oppida sunt non 25
(15)
quadrata nec procurrentibus
angulis sed
circumitionibus,
uti hostis ex pluribus locis
conspiciatur. in quibus
enim
anguli procurrunt, difficiliter
defenditur, quod
angulus
3 magis hostem tuetur quam
civem. crassitudinem
autem
muri ita faciendam censeo uti
armati homines supra |
obviam 30 (20)

1 romano GS, ṝ H. | petiit S(Gc)
= petit HG.
5 passus x (cf. p. 27, 4. 203, 4.
al. p. 251, 1).

6 veteri HS: -re G (ut x 33, 14). |
in HS: om. G.
7 inmoe(ę S)nium con(l
GS)locandorum x (cf. p. 17,
8. 18, 21. 108, 15).

11 subvectionis (pro -nes) Sc (ut
L) | habuerit x.

13 queant x.
14 videatur G: -antur HS.

19 vulneretur Gc: -rentur x.
23 tum H: dum G, tunc S.

26 circuitionibus x.

28 quod S(Gc): quo HG.
29 tuetur HS: tueatur G.

Plain text

venientes alius alium sine
inpeditione praeterire
possint.
tum in crassitudine perpetuae
taleae oleagineae
ustilatae
quam creberrime instruantur,
uti utraeque muri
frontes
inter se, quemadmodum
fibulis, his taleis
conligatae aeternam
habeant firmitatem. namque
ei materiae nec caries
5
| nec tempestates nec vetustas
potest nocere, sed ea
et in (25)
terra obruta et in aqua
conlocata permanet
sine vitiis
utilis sempiterno. itaque non
solum in muro sed
etiam
in substructionibus quique
parietes murali
crassitudine
erunt faciundi hac ratione

religati non cito
vitiabuntur. 10
4 intervalla | autem turrium ita
sunt facienda ut ne
longius 22
sit alia ab alia sagittae
missionis, uti si qua
oppugnetur,
tum a turribus quae erunt
dextra ac sinistra
scorpionibus
reliquisque telorum
missionibus hostes
reiciantur. etiamque
contra in|teriora turrium
dividendus est murus
intervallis 15 (5)
tam magnis quam erunt turres,
ut itinera sint
interioribus partibus turrium
contignata, neque ea
ferro
fixa. hostis enim si quam
partem muri
occupaverit, qui
repugnabunt rescindent et si
celeriter
administraverint,
non patientur reliquas partes

tur|rium murique
hostem 20 (10)
penetrare, nisi se voluerit
praecipitare. turres
itaque
5 rotundae aut polygoniae sunt
faciendae. quadratas
enim

2 tum: dum x. | taleae: tabulae x.
3 creberrimae H = -me (adv.
sine unc.) GS.
.c
5 neceſ̣ſ̣carieſ Hc, ne c̣ aries Gc,
neccaries S.

6 tempestates HS: -tas G.

7 permanet G: -nent H et (ubi
utiles) S.
12 sagitta emissionis x.

13 ac om. x (ut 29, 5).
14 hostis a. c. H.

15 inferiores x.

22 rutundae H, qui sic—item
rutunditas, rutundare,
rutundatio—semper solus
(raro sequente uno L, ut p.
208, 6. 243, 26. 271, 14).
scil. e 37 locis (ind. Nohl.)
corrigendo litt. u in o
mutatur his septem 22, 11.
13. 66, 2. 4. 79, 4. 94, 4. 6.
r&undationi legitur 25, 26
(cf. ital. ritondo). at (sine
corr., ut videtur) o non

legitur nisi duobus 29, 2 et
264, 6. alteratutunditatis H
252, 13 ut repetunt L et P (l
—sed corr. c) ex H, ita ex
antiquiore fonte G (qui, ut
EPS, ipse numquam habet
ru-) sic scribens altera
rotutunditatis. sic etiam in
antiquissimo Plinii
Augiensi semper ru- 11,
275. 12, 127. 13, 47. 14, 30
(sed 11, 58 rotonditatum
sic!) etc. item cod.
Marcianus SRR. et Lucretii
vett. cf. Lachmann ad Lucr.
2, 402. Keil ad Cat. p. 43 et
ad Varr. p. 6. | poly(i
S)gonea x.

Plain text

machinae celerius dissipant,
quod angulos arietes
tundendo
frangunt, in rotundationibus
autem uti cuneos ad
centrum
adigendo laedere non possunt.
item munitiones | muri
(15)
turriumque aggeribus
coniunctae maxime
sunt tutiores,
quod neque arietes neque
suffossiones neque
machinae 5
6 ceterae eis valent nocere. sed
non in omnibus locis
est
aggeris ratio facienda nisi
quibus extra murum
ex alto
loco plano pede accessus
fuerit ad moenia
oppugnanda.
itaque in eius|modi locis
primum fossae sunt
faciendae (20)
latitudinibus et altitudinibus

quam amplissimis,
deinde 10
fundamentum muri
deprimendum est intra
alveum fossae
et id extruendum est ea
crassitudine ut opus
terrenum
7 facile sustineatur. item
interiore parte
substructionis
fundamentum
distans ab exte|riore introrsus
amplo spatio ita (25)
uti cohortes possint
quemadmodum in acie
instructae ad 15
defendendum supra
latitudinem aggeris
consistere. cum
autem fundamenta ita
distantia inter se
fuerint constituta,
tunc inter ea alia transversa,
coniuncta exteriori et
interiori
fundamento, pectinatim
dis|posita,
quemadmodum (30)

serrae dentes solent esse
conlocentur. cum enim
sic erit 20
factum, tunc ita oneris terreni
magnitudo | distributa
in 23
parvas partes neque universa
pondere premens
poterit ulla
8 ratione extrudere muri
substructiones. de ipso
autem
muro e qua materia struatur
aut perficiatur, ideo
non est
praefiniendum quod in
omnibus locis quas
optamus co|pias, 25
(5)
eas non possumus habere. sed
ubi sunt saxa quadrata
sive silex seu caementum aut
coctus later sive
crudus, his
erit utendum. non enim uti
Babylone abundantes
liquido
bitumine pro calce et harena
ex cocto latere factum

e cocto ate e actu
habent

2 cuneos GS: cuneus H.

3 munition＜is＞ in ras. S (ex -
ibꝰ).
8 munia x.

12 est (ea) HS: om. G.

20: solentes se G, solventes se
HS(Gc).
22 pondere HS: -ra G.

29 harena HcSG (ut p. 14, 15.
19 x): arena H, qui ante
corr. sic saepius scripsit
(item G), sicut arenoso HG
h
38, 1. arenariis G 40, 18. a
h
rena Gc 40, 1. arenaria Hc
ⱶ
40, 9. 43, 25. arenę Gc 41,
h h
1. arenę Hc 41, 3. arenosa
Hc 43, 21 etc. (harena etc.
semper S). | ex: & x.

Plain text

murum, sic item possunt
omnes regiones seu
locorum pro|prietates
(10)
habere tantas eiusdem generis
utilitates uti ex
his comparationibus ad
aeternitatem perfectus
habeatur
sine vitio murus.

VI Moenibus circumdatis
secuntur intra murum
arearum 5
divisiones platearumque et
angiportorum ad caeli
regionem
| directiones. dirigentur haec
autem recte, si exclusi
erunt (15)
ex angiportis venti prudenter.
qui si frigidi sunt
laedunt,
si calidi vitiant, si umidi
nocent. quare
vitandum videtur
hoc vitium et advertendum ne
fiat quod in multis
civitatibus 10

civitatibus 10
usu solet venire.
quemadmodum in
insula Lesbo
oppidum | Mytilene
magnificenter est
aedificatum et
eleganter, (20)
sed positum non prudenter. in
qua civitate auster
cum fiat, homines aegrotant,
cum corus, tussiunt,
cum
septentrio, restituuntur in
salubritatem sed in
angiportis 15
et plateis non possunt
consistere propter
vehementiam
2 frigoris. ventus | autem est
aeris fluens unda cum
incerta (25)
motus redundantia. nascitur
cum fervor offendit
umorem
et impetus calefactionis
exprimit vim spiritus
flantis. id
autem verum esse ex

aeolipilis aereis licet
aspicere et de 20
latentibus caeli rationibus |
artificiosis rerum
inventionibus 24
divinitatis exprimere
veritatem. fiunt enim
aeolipilae
aereae cavae. hae habent
punctum
angustissimum quo
aqua infunduntur
conlocanturque ad
ignem, et antequam

2 utilitatis H.

5 secuntur H: sequntur G
(sequuntur SGc).
6 angiportuum (-uū) x (pro -
tûm?). cf. p. 26, 17. 22. 29,
23 [plinthuum H =
plinthum G 78, 3].

7 de(i G)rectione(i G)s
dirigentur. haec (Hęc GS) x.

10 avertendum x.
11 usu HS usus G.

14 chorus (ut infra) x.
19 calfactionis (= fervoris rec.)
Lorentzen (tactionis olim
ego, cf. impetu tangit p.
189, 10 190, 1. 188, 8. 123,
27. 27, 19): factionis x (= ἡ
τῆϲ ζέϲεωϲ ῥύμη apud Gal.
xvi, 398 cf. G. Kaibel:
Hermes 20, 581). | vim x: vi
Sc. | flantis Lor. (φυϲοῦντοϲ
Gal.): flatus H et (ante ras.)
S, flatum G (-ū Sc).
20 ex acolis aeris H, ex … ris G
(ex eolypylis aereis in ras.

Gc), ex eolis aereis S (ubi
aereis in ras. et in marg. ꝉ
eolippilis Sc). itaque ex
eolis aeris ante ras. GS
(corr. ex p. 24, 2).
23 quo aqua: quae qua H, quę
aqua GS.

Plain text

calescant non habent ullum
spiritum, | simul autem
fervere (5)
coeperint, efficiunt ad ignem
vehementem flatum.
ita
scire et iudicare licet e parvo
brevissimoque
spectaculo
de magnis et inmanibus caeli
ventorumque naturae
rationibus.
3 ＜igitur venti si ex
habitationibus＞
exclusi fuerint, 5
non solum efficient
corporibus valentibus
locum salubrem,
sed etiam si | qui morbi ex
aliis vitiis forte
nascentur, qui (10)
in ceteris salubribus locis
habent curationes
medicinae
contrariae, in his propter
temperaturam
exclusione ventorum
expeditius curabuntur. vitia

autem sunt quae
difficulter 10
curantur in regionibus quae
sunt supra scriptae
haec, gravido, arteriace, |
tussis, pleuritis,
pthisis, sanguinis (15)
eiectio et cetera quae non
detractionibus sed
adiectionibus
curantur. haec ideo difficulter
medicantur primum
quod
ex frigoribus concipiuntur,
deinde quod
defatigatis morbo 15
viribus eorum, aer agitatus e
ventorum
agitationibus
extenuatur
unaque a vitiosis | corporibus
detrahit sucum et (20)
efficit ea exiliora. contra vero
lenis et crassus aer,
qui
perflatus non habet neque
crebras redundantias,
propter
inmotam stabilitatem

adiciendo ad membra
eorum alit 20
eos et reficit qui in is sunt
inpliciti morbis.

4 | Nonnullis placuit esse ventos
quattuor, ab oriente
(25)
aequinoctiali solanum, a
meridie austrum, ab
occidente
aequinoctiali | favonium, ab
septentrionibus
septentrionem. 25
sed qui diligentius
perquisierunt
tradiderunt eos esse
octo, 25
maxime quidem Andronicus
Cyrrestes, qui etiam
exemplum

1 s. a. ut f. x (ut del. Stock).
4 rationibus exclusi fuerint (sine
albo) x (ex Gal xvi, 398 sic
lacunam, de qua v. not. ed.
pr., certius explet G.
Kaibel: Hermes 20, 582 cf.
infra p. 26, 19).

9 exclusiones x.
12 gravitudo arteria ca&ussis
H, gravitudo arteriacę (-ce
S) tussis GS (κόρυζα
ἀρθρῖτιϲ? βήξ Gal. xvi,

399). ubi gravitudo
librariorum est (cf. Theod.
Prisc. p. 515) ex forma
gravido = gravedo scil.
narium = κόρυζα Cels. 4, 5
etc. de arteriaca autem
passione i. e. brancho vid.
Paul. 3, 28 f. 39 Ven. 1528
(Gal. xiii, 4) quem citat
Simon Ian. s. v. | pleuri(e
S)tis tiphisis x.
16 e (ex S): est (ex é) H, ē G (ē
ex Gc). | extenuabitur x.
21 is: his x.

22 ventos GSc: -tus HS.
24 ab septentrionali x (cf. ad p.
144, 26).

Plain text

conlocavit Athenis turrim
marmoream
octagonon et in
singulis lateribus octa|goni
singulorum ventorum
imagines (5)
excalptas contra suos quosque
flatus designavit,
supraque
eam turrim metam
marmoream perfecit et
insuper Tritonem
aereum conlocavit dextra
manu virgam
porrigentem, 5
et ita est machinatus uti vento
circumageretur et
semper
contra flatum consisteret
supraque | imaginem
flantis venti (10)
5 indicem virgam teneret. itaque
sunt conlocati inter
solanum
et austrum ab oriente hiberno
eurus, inter austrum
et favonium ab occidente
hiberno africus, inter

favonium 10
et septentrionem caurus,
quem plures vocant
corum, inter
septentrionem et solanum
aquilo. hoc modo
vi|detur esse (15)
expressum uti capiat numeros
et nomina et partes
unde
flatus certi ventorum spirent.
quod cum ita
exploratum
habeatur, ut inveniantur
regiones et ortus
corum sic erit 15
6 ratiocinandum. conlocetur ad
libellam marmoreum
amussium
mediis moenibus, aut locus ita
expoliatur ad regula
et li|bellam ut amussium non
desideretur, supraque
eius (20)
loci centrum medium
conlocetur aeneus
gnomon indagator
umbrae, qui graece ϲκιαθηραϲ
dicitur. huius

antemeridiana 20
circiter hora quinta sumenda
est extrema gnomonis
umbra
et puncto signanda, deinde
circino diducto ad
punctum
quod est gno|monis umbrae
longitudinis signum,
ex eo a (25)
centro circumagenda linea
rotundationis. itemque
observanda
postmeri|diana istius
gnomonis crescens
umbra, et 26
cum tetigerit circinationis
lineam et fecerit
parem 26

1 turrem HG (-rim S = Gc, ut v.
6 x).

2 octagonon HS: octogonon G
(item p. 29, 17. 23) sed 25,
4 octagoni x.
3 excalpas H, exscaptas G,
n
exsculpas S. | quosque
(Faventini cod. S p. 288,
18): cuiusque x.
11 caurus HS: chaurus G.
13 numerus x (-ros Sc).

16 libellum HGc (-lam G et in
ras. -lā S et G2 = v. 20). |
marmoream ante corr. H et
supra S2. | amusium HS,
hamusium G.
18 hamusium HG (amusium S).
19 aeneos H.
20 sciotheres (ciotheres S) x. |
ante meridianā c. horā
quinta (-tā SGc) x.

21 (non 23) gnominis ante corr.
S.
23 ex eoque x.

23 ex eoque x.
24 ro(e H)tundationi x (-ne Sc, -
nis G2).

25 gnominis HS.
26 tetiger& HS (-rit GSc).

Plain text

7 antemeridianae umbrae
postmeridianam,
signanda puncto. ex
his duobus signis circino
decussatim
describendum, et per
decussationem et | medium
centrum linea
perducenda ad (5)
extremum, ut habeatur
meridiana et
septentrionalis regio.
tum postea sumenda est sexta
decima pars
circinationis 5
lineae totius rotundationis,
centrumque
conlocandum in
meridiana linea qua tangit
circinationem, et
signandum
dextra ac sinistra in
circinatione | et
meridiana et (10)
septentrionali parte. tunc ex
signis his quattuor per
centrum
medium decussatim lineae ab

extremis ad extremas
circinationes 10
perducendae. ita austri et
septentrionis habebitur
octavae partis designatio.
reliquae partes dextra
tres ac
sinistra tres aequales his
distribuendae sunt | in
tota (15)
rotundatione, ut aequales
divisiones octo
ventorum designatae
sint in descriptione. tum per
angulos inter duas
ventorum 15
regiones et platearum et
angiportorum videntur
debere
8 dirigi descriptiones. is enim
rationibus et ea
divisione
exclusa erit ex habitationibus
et vicis ventorum vis |
molesta. (20)
cum enim plateae contra
directos ventos erunt
conformatae, ex aperto caeli
spatio impetus ac

flatus 20
frequens conclusus in
faucibus angiportorum
vehementioribus
viribus pervagabitur. quas ob
res convertendae
sunt ab regionibus ventorum
directiones vicorum,
uti advenientes
ad angulos | insularum
frangantur repulsique
dissipentur. 25 (25)

9 Fortasse mirabuntur i qui
multa ventorum
nomina
noverunt, quod a nobis
expositi sunt tantum
octo esse
venti. si autem
animadverterint orbis
terrae circumitionem

2 (10, etiam 28, 25. 29, 15)
decusatim x.
3 decusationē HS (decussacionē
G).
4 septentrionales H.

5 tum HS: tunc G.
7 qua&angit H (quę t. GS).
12 dextra ac sinistra tres
aequales et tres his x.

16 debere G: -ri HS (cf. 134,
23).
17 is: his x.
18 excluserit H (-sa erit GS). |
vis molesta HS: molesta vis
G.
19 derectos x. | ventus HS (-tos
G).

23 ad (pro ab) regionibus HG (a
reg. S). | derectiones HS
(non G).
26 i (ei): hi (hi≣ H) x. cf. p.
117, 17. 217, 3.
28 venti G(Sc): ventis H, -tos S.
| animadverterint HS:

|
adverterint G. | circum(-ū
S)itionē HS: circuitionē G.

Plain text

per solis | cursum et umbras
gnomonis
aequinoctiales et 27
inclinationem caeli ab
Eratosthene Cyrenaeo
rationibus
mathematicis et geometricis
methodis esse
inventam ducentorum
quinquaginta duum milium
stadium, quae fiunt
passuum c̅ c̅ c̅ x̅ v̅ milia, | huius
autem octava pars
quam 5
ventus tenere videtur est
triciens nongenta
triginta septem
milia et passus quingenti, non
debebunt mirari si in
tam
magno spatio unus ventus
vagando
inclinationibus et
recessionibus
10 varietates mutatione flatus
faciat. itaque dextra
et sinistra austrum leuconotus
| et altanus flare solet,

10
africum libonotus et
subvesperus, circa
favonium argestes
et certis temporibus etesiae,
ad latera cauri circias
et
corus, circa septentrionem
thracias et gallicus,
dextra ac
sinistra aquilonem supernas et
caecias, circa solanum
carbas et certo tempore
ornithiae, euri vero
medias | partes 15
tenentis in extremis
eurocircias et
volturnus. sunt autem
et alia plura nomina flatusque
ventorum e locis aut
fluminibus
11 aut montium procellis tracta.
praeterea aurae
matutinae, qua sol cum
emergit de subterranea
parte versando
pulsat aeris umorem et impetu
scandendo profundens
20

ex|primit aurarum antelucano
spiritu flatus. qui 28
cum exorto sole
permanserunt, euri
venti tenent partes,
et ea re quod ex auris
procreatur ab Graecis
ευροϲ videtur

1 gnominis HS. | ae(e
S)quinoctialis x.

2 inclinatione x (-nē Gc). | erat(h
G)osthenin HG (eratostene
SGc).

3 methodiis H(Gc), -dus GS.
4 stadium HG: -diorum S(Gc).
5 passus x. | trecenties et decies
quinquaginta milia x (cf.
Plin. 2, 247).

6 triciens HG: -cies S.
9 varietatis ante corr. G (non
HS).
11 subvesperos x. | ergastes x.

12 aet | thestae (aetthestę G)
HG (ethesie SGc). | chauri
x. | circlas H(S), circ(t
G)ius GSc (ī aꝉ cirglas Gc in
marg.).
15 ornitiae H (-tię) S, -thiae G (-
ⱶ
t ı ę) Sc (-ciae Gc).
16 tenentes x. | euri cert(c S)ias
HS, euri circias GSc. | uol
.tur

ṇus HS (vulturnus G).
servavi (cf. H 158, 5. 160,
23) uo- pro uu- in solis
nom. propriis cf. p. 30, 15.
45, 16. frequens enim in H
litt. u et o confusio in nom.
sg. praecipue decl. ii -os:
itaque et -uos velut 161, 7.
190, 16. 205, 3. 230, 24
etc..

19 qua: quas x.
20 profundens: prudens HG
.ce
(procedens in ras. S et -p rụ
dens Gc, prodens ec).
23 ab HG: a S. | aurus x.

Plain text

esse appellatus crastinusque
dies propter auras
matutinas
αυριον fertur esse | vocitatus.
sunt autem nonnulli
(5)
qui negant Eratosthenem
potuisse veram
mensuram orbis
terrae colligere. quae sive est
certa sive non vera,
non
potest nostra scriptura non
veras habere
terminationes 5
12 regionum unde spiritus
ventorum oriuntur.
ergo si ita
est, tantum erit uti non certam
mensurae | rationem
sed (10)
aut maiores impetus aut
minores habeant
singuli venti.

Quoniam haec a nobis sunt
breviter exposita, ut
facilius
intellegantur visum est mihi

intellegantur visum est mihi
in extremo volumine
10
formas, sive uti Graeci
ϲχηματα dicunt, duo
explicare, unum
ita de|formatum ut appareat
unde certi ventorum
spiritus (15)
oriantur, alterum
quemadmodum ab
impetu eorum aversis
directionibus vicorum et
platearum evitentur
nocentes flatus.
erit autem in exaequata
planitie centrum ubi
est littera a, 15
gnomonis autem
antemeridiana umbra
ubi est b, et a
centro ubi est a | diducto
circino ad id signum
umbrae (20)
ubi est b, circumagatur linea
rotundationis. reposito
autem gnomone ubi antea
fuerat, expectanda est
dum decrescat
f

faciatque iterum crescendo
parem antemeridianae
20
umbrae postmeridianam
tangatque lineam
rotundationis
ubi erit littera c. tunc a signo
ubi | est b et a signo
ubi (25)
est c circino decussatim
describatur ubi erit d,
deinde
per decussationem ubi est d et
centrum perducatur
linea
ad extremum, in qua linea
erunt litterae | e et f.
haec 29
linea erit index meridianae et
septentrionalis
regionis. 26

2 aurion x. | autem HS: enim G.
3 eratostenem (H, -ē GS) x.
10 intelle(i Gc, ut 104, 19. 111,
4. 252, 16. 263, 5)gatur x.

11 formā x. | sch(sc S)emata x |
explicare HG: explanare S.
12 in marg. H fol. 16b extat octo
ventorum rota in xvi partes
descripta cf. p. 64, 23.
16 ubi est .b. et .a. centro (a
centro GS) ubi est .a. et .b.
deducto x.
17 id HS: om. G.

20 parem G: partem HS(Gc).
22 .c. G(H2): .e. H (vel e— pro
c— in marg. S2), d S(Gc).
23 .c. HG (vel c supra S2): d
S(Gc). | .d. HG (vel d S2 in
m.): e S(Gc).

24 per decusationem et centrum
ubi est .d. (HG, e SGc, vel d
Sc in m.) perducatur x.
25 ad S: ab (extremum) HG. | er̄
litterę S(Gc): erit littera HG.

26 index HG: indextra S. |
septentrionales H.

Plain text

13 tunc circino totius
rotundationis sumenda
est pars xvi,
circinique centrum ponendum
est in meridiana linea
qua
tangit rotundationem ubi est
littera e, et signandum
| dextra (5)
ac sinistra ubi erunt litterae g
h. item in

septentrionali
parte centrum circini
ponendum in
rotundatione 5
et septentrionali linea ubi est
littera f, et signandum
dextra ac sinistra ubi sunt
litterae i et k, et ab g
ad k
et ab h ad i per centrum lineae
perducendae. ita quod
erit spatium | ab g ad h, erit
spatium venti austri et
(10)
partis meridianae, item quod
erit spatium ab i ad k,
erit 10

septentrionis. reliquae partes
dextra tres ac sinistra
tres
dividendae sunt aequaliter,
quae sunt ad orientem
in
quibus litterae l m et ab
occidente in quibus
sunt litterae
n et o. ab m ad o et | ab l ad n

perducendae sunt
lineae (15)
decussatim. et ita erunt
aequaliter ventorum
octo spatia 15
in circumitione. quae cum ita
descripta erunt, in
singulis
angulis octagoni cum a
meridie incipiemus
inter eurum
et austrum in angulo erit
littera g, inter austrum
et
africum h, inter africum et
favonium n, | inter
favonium (20)
et caurum o, inter caurum et
septentrionem k, inter

septentrionem 20
et aquilonem i, inter
aquilonem et solanum
l,

inter solanum et eurum m. ita
his confectis inter
angulos
octagoni gnomon ponatur, et
ita dirigantur
angiportorum
divisiones. |

VII Divisis angiportis et plateis
constitutis arearum
electio 30
ad opportunitatem et usum
communem civitatis
est explicanda 26
aedibus sacris foro reliquisque
locis communibus.
et si erunt moenia secundum
mare, area ubi forum

2 qua: quae (quę GS) x.
4 ac om. x.

5 ro(u H)tundationis et x.
7 ab .g. ad .k. (h supra S2) et ab
.h. ad .i. S (= ed.): ab .g. ad
.h. et ab .h. ad .i. G(S2), ab
.g. et ab .h. ad .i. H(LP).
10 ab .i. ad .k. (H2) S(Gc): ab .i.
ab .k. HG.
11 dextra tres. ac sinistra tres
HS(Gc): dextrates ac
sinistrates G(S2).

14 ab .l. ad .n. H2 (= ed.): ab .i.
ad .n. x.
16 circumitione S: -nem H, -nē
G.
20 chaurum x. | caurum H:
chaurum HcGS.

23 angiportu(oc)rū H.
24 divisiones. XI. divisis
H(LP)G, divisiones. XII.
Divisis S(Gc). sequitur
enim cap. xii (sine rubr.).

Plain text

constituatur | eligenda
proxime portum, sin
autem mediterranea,
(5)
in oppido medio. aedibus vero
sacris, quorum deorum
maxime in tutela civitas
videtur esse, et Iovi et
Iunoni
et Minervae in excelsissimo
loco unde moenium
maxima
pars conspiciatur areae
distribuantur.
Mercurio autem in 5
foro, aut etiam ut | Isidi et
Serapi in emporio,
Apollini (10)
Patrique Libero secundum
theatrum, Herculi in
quibus
civitatibus non sunt gymnasia
neque amphitheatra ad
circum, Marti extra urbem sed
ad campum, itemque
Veneri
ad portum. id autem etiam
Etruscis haruspicibus

disciplinarum 10
scripturis ita est dedicatum,
extra | murum Veneris
(15)
Volcani Martis fana ideo
conlocari uti non
insuescat in
urbe adulescentibus seu
matribus familiarum
veneria libido,
Volcanique vi e moenibus
religionibus et
sacrificiis evocata
ab timore incendiorum
aedificia videantur
liberari. Martis 15
vero divinitas cum sit extra
moenia dedi|cata, non
erit (20)
inter cives armigera dissensio,
sed ab hostibus ea
defensa
2 a belli periculo conservabit.
item Cereri extra
urbem
loco, quo non omnes semper
homines nisi per
sacrificium
necesse habeant adire, cum

religiose caste
sanctisque moribus 20
is locus debeat tueri.
ceterisque diis ad
sacrificiorum
| rationes aptae templis areae
sunt distribuendae.
(25)

De ipsis autem aedibus sacris
faciundis et de earum
symmetriis in tertio et quarto
volumine reddam
rationes,
quia | in secundo visum est
mihi primum de
materiae 31
copiis quae in aedificiis sunt
parandae, quibus sint
virtutibus 26
et quem habeant usum
exponere, ＜deinde＞
commensus
aedificiorum et ordines et
genera singula
symmetriarum
peragere et in sin|gulis
voluminibus explicare.
(5)

1 mediterraneo x.
3 et (iovi) HG: ut S.

10 &hruscis H.
12 (14) uolcani H: uulcani GS. |
ideo: deo (ante corr. 2) S. |
insuescant x (-cat S2).
13 adolescentibus GS.
14 vis x.

15 ab (timore) HS: a G.
17 defensa G(S2): -si HS.
18 cereri GS: cerei H.

19 non omnes: nomine x (scil.
ex n̄ omnesemper …).
20 religione x.
21 deb& x.

23 earum: arearum x.
27 habent (ante corr.) H. |
deinde om. x.

Plain text

LIBER SECUNDUS.
1 Dinocrates architectus
cogitationibus et
sollertia fretus,
cum Alexander rerum
potiretur, profectus est
e Macedonia
ad exercitum regiae cupidus
commendationis. is e
patria
| a propinquis et amicis tulit
ad primos ordines et
purpuratos 5 (10)
litteras ut aditus haberet
faciliores, ab eisque
exceptus
humane petiit uti
quamprimum ad
Alexandrum
perduceretur. cum polliciti
essent, tardiores
fuerunt idoneum
tempus expectantes. itaque
Dinocrates ab his se
existimans ludi ab | se petiit
praesidium. fuerat

enim 10 (15)
amplissima statura, facie
grata, forma
dignitateque summa.
his igitur naturae muneribus
confisus vestimenta
posuit in
hospitio et oleo corpus
perunxit caputque
coronavit populea
fronde, laevum umerum pelle
leonina texit,
dextraque
clavam tenens incessit contra |
tribunal regis ius
dicentis. 15 (20)
2 novitas populum cum
avertisset, conspexit
eum
Alexander. admirans ei iussit
locum dari ut
accederet,
interrogavitque quis esset. at
ille, Dinocrates, inquit,
architectus Macedo, qui ad te
cogitationes et formas
adfero
dignas tuae claritatis. namque
Athon montem

formavi 20
| in statuae virilis figuram,
cuius manu laeva
designavi (25)
civi|tatis amplissimae moenia,
dextra pateram quae
32
exciperet omnium fluminum
quae sunt in eo monte
aquam,
3 ut inde in mare profunderetur.
delectatus Alexander
narratione
formae statim quaesiit, si
essent agri circa qui
25
possent frumentaria | ratione
eam civitatem tueri.
cum (5)
invenisset non posse nisi
transmarinis
subvectionibus,
Dinocrates,
inquit, attendo egregiam
formae
compositionem

3 e (mac.) HS: a EG.
6 ut (add.) S: om. HEG.
7 (10) petit x.
10 exestimans H.
h
14 umerum Hc = hum. SEG, ut
semper S (um- H, ut
semper HL et infra p. 101.
228. 229 etiam G).

17 ei iussit HS: iussit ei EG.
20 tuę (tuae E) claritati x.
24 narratione: natione HS,
ratione EG (deratione in
marg. Sc). cf. p. 87, 5.

25 quaesiit HE: quęsivit SG.
26 possent EG: possint HS.

Plain text

et ea delector, sed
animadverto si qui
deduxerit eo loci
coloniam fore ut iudicium
eius vituperetur. ut
enim
natus infans sine nutricis lacte
non potest | ali neque
ad (10)
vitae crescentis gradus
perduci, sic civitas
sine agris et
eorum fructibus in moenibus
affluentibus non potest
crescere 5
nec sine abundantia cibi
frequentiam habere
populumque
sine copia tueri. itaque
quemadmodum
formationem
puto probandam, sic iudico
locum inprobandum,
teque
4 volo | esse mecum, quod tua
opera sum usurus. ex
eo (15)
Dinocrates ab rege non

discessit et in
Aegyptum est eum 10
persecutus. ibi Alexander cum
animadvertisset
portum
naturaliter tutum, emporium
egregium, campos
circa totam
Aegyptum frumentarios,
inmanis fluminis Nili
magnas
utilitates, iussit eum | suo
nomine civitatem
Alexandriam (20)
constituere. ita Dinocrates a
facie dignitateque
corporis 15
commendatus ad eam
nobilitatem pervenit.
mihi autem,
imperator, staturam non
tribuit natura, faciem
deformavit
aetas, valetudo detraxit vires.
itaque quoniam ab his
praesidiis sum desertus, per |
auxilia scientiae
scriptaque (25)
ut spero perveniam ad

commendationem. 20

5 Quoniam autem primo
volumine de officio
architecturae
terminationibusque artis
perscripsi, item de
moenibus et |
intra moenia arearum
divisionibus, cum
sequatur ordo de 33
aedibus sacris et publicis
aedificiis itemque
privatis quibus
proportionibus et symmetriis
debeant esse uti
explicentur, 25
non putavi ante ponendum
nisi prius de materiae
copiis,
e | quibus conlatis aedificia
structuris et materiae
rationibus (5)
perficiuntur, quas habeant in
usu virtutes
exposuissem
quibusque rerum naturae
principiis essent
temperatae dixissem.

sed antequam naturales res
incipiam explicare, 30

1 siqui deduxerit EG: siquid
deduxerit H, siquid
eduxerit S (unde Gc in
marg. vel siquid). | eo loco
x.
2 fore EG(S2): forte HS.

8 iudicio H et (ante ras.) S.
10 abcessit S.
15 dignitate EGS: -tis H.

18 valitudo GS (cf. ad 17, 6).
19 auxilia HS: -um EG.
21 Quoniam: Cum x.

23 cum sequatur: insequatur x.
29 temperate G (-tę Gc): -ta HS.

Plain text

de aedificiorum rationibus
unde initia ceperint et
uti creverint
eorum inven|tiones ante
ponam, et insequar
ingressus (10)
antiquitatis rerum naturae et
eorum qui initia
humanitatis
et inventiones perquisitas
scriptorum praeceptis
dedicaverunt.
itaque quemadmodum ab his
sum institutus
exponam. 5

I Homines veteri more ut ferae
in silvis et speluncis et
| nemoribus nascebantur
ciboque agresti
vescendo vitam
exigebant. (15)
interea quodam in loco ab
tempestatibus et
ventis densae crebritatibus
arbores agitatae et
inter se 10
terentes ramos ignem
excitaverunt et eo

excitaverunt, et eo
flamma vehementi
perterriti qui circa eum locum
fuerunt sunt fugati.
post
ea re|quieta propius
accedentes cum
animadvertissent
commoditatem (20)
esse magnam corporibus ad
ignis teporem, ligna
adicientes et ita conservantes
alios adducebant et
nutu 15
monstrantes ostendebant quas
haberent ex eo
utilitates.
in eo hominum congressu
cum profundebantur
aliter spiritu
voces, cotidiana |
consuetudine vocabula
ut obtigerant (25)
constituerunt, deinde
significando res
saepius in usu ex
eventu fari fortuito coeperunt
et ita sermones inter se
20

2 procreaverunt. ergo cum
propter ignis
inventionem
conventus
initio apud homines et |
concilium et convictus
34
esset natus, et in unum locum
plures convenirent
habentes
ab natura praemium praeter
reliqua animalia ut
non
proni sed erecti ambularent
mundique et astrorum
magnificientiam 25
aspicerent, item manibus et
arti|culis quam (5)
vellent rem faciliter tractarent,
coeperunt in eo coetu
alii
de fronde facere tecta, alii
speluncas fodere sub
montibus,
nonnulli hirundinum nidos et
aedificationes earum
imitantes

1 ceperint GS: coeperint H(Gc).
3 humanitatis GS: -tes H.
7 vetere x (cf. p. 20, 22).
g
8 ex ı ebant Hc, exi＜ge in ras.
＞bant Sc i. e. exiebant HS:
eigebant G.

9 quodam GS: quondam H. | ab
HS: a G.
11 eo GS (ea Sc): eos H.
12 effugati S.

13 requieta HS (re¦quieta Sc):
requie data G. | proprius H
et ante ras. S. | cum—(15)
adicientes om. S (sed in ima
pagina calamo impressa
supplet S2).
15 ita: id x.
17 espiritu x.
18 obtigerant S(Gc): optegerent
H(G).

Plain text

de luto et virgulis facere loca
quae subirent. tunc
observantes aliena tecta et
adicientes suis
cogitationibus
res | novas, efficiebant in dies
meliora genera
casarum. (10)
3 cum essent autem homines
imitabili docilique
natura,
cotidie inventionibus
gloriantes alius alii
ostendebant 5
aedificiorum effectus, et ita
exercentes ingenia
certationibus in
dies melioribus iudiciis
efficiebantur.
primumque furcis
erectis et | virgulis interpositis
luto parietes texerunt.
alii (15)
luteas glaebas arefacientes
struebant parietes,
materia eos
iugumentantes, vitandoque
imbres et aestus

tegebant harundinibus
10
et fronde. posteaquam per
hibernas tempestates
tecta non potuerunt imbres
sustinere, fastigia
facientes
luto inducto, proclinatis |
tectis stillicidia
deducebant. (20)

4 Haec autem ex is quae supra
scriptae sunt
originibus
instituta esse possumus sic
animadvertere quod ad
hunc 15
diem nationibus exteris ex his
rebus aedificia
constituuntur,
ut in Gallia Hispania
Lusitania Aquitania,
scandulis robusteis
aut | stramentis. apud
nationem Colchorum
in Ponto (25)
propter silvarum abundantiam
arboribus perpetuis
planis

dextra ac sinistra in terra
positis, spatio inter eas
relicto 20
quanto arborum longitudines
patiuntur, conlocantur
in
extremis partibus earum supra
alterae transversae,
quae
circumcludunt | medium
spatium habitationis.
tum insuper (30)
alternis trabibus ex quattuor
partibus angulos
iugumentantes
et ita parietes | arboribus
statuentes ad
perpendiculum 35
imarum educunt ad
altitudinem turres,
intervallaque, 26
quae relinquuntur propter
crassitudinem
materiae,
schidiis et luto obstruunt. item
tecta, recidentes ab
extremo
transtra, traiciunt gradatim
contra|hentes, et ita ex

(5)

5 cotidie: sic (et cotidianus)
semper H (sed 33, 24 et 35,
25 Hc) et G, rec. cottidie
SL. | aliu(o H)s alii x (alii
aliis Gc).
9 glebas x (sic etiam glebe x
165, 15 ut semper SG,
numquam praeterea H, nisi
quod glebulae x 197, 22).

14 is: his x. | scripta x.
h
16 his (GS, ı̣ is Hc): iis H. |
constituuntur G: -antur HS.
17 utigallia x. | hispania S:
spania HG (ispania Hc). |
æ(e S)quitania GS. |
scandulis G: scandalis HS.
23 tum HS: tunc G.

28 adextremos x.

Plain text

quattuor partibus ad
altitudinem educunt
medio metas,
quas fronde et luto tegentes
efficiunt barbarico
more
5 testudinata turrium tecta.
Phryges vero, qui
campestribus
locis sunt habitantes, propter
inopiam silvarum
egentes
materiae eligunt tumulos
naturales eosque
medios fossura 5
dis|tinentes et itinera
perfodientes dilatant
spatia quantum (10)
natura loci patitur. insuper
autem stipites inter se
religantes
metas efficiunt, quas
harundinibus et
sarmentis
tegentes exaggerant supra
habitationes e terra
maximos
grumos. ita hiemes

calidissimas, aestates
frigidissimas 10
efficiunt tectorum | rationes.
nonnulli ex ulva
palustri (15)
componunt tuguria tecta. apud
ceteras quoque gentes
ad
nonnulla loca pari similique
ratione casarum
perficiuntur
constitutiones. non minus
etiam Massiliae
animadvertere
possumus sine tegulis,
subacta cum paleis
terra, tecta. 15
Athenis Areopagi antiquitatis
exemplar | ad hoc
tempus luto (20)
tectum. item in Capitolio
commonefacere potest
et significare
mores vetustatis Romuli casa
et in arce sacrorum
6 stramentis tecta. ita his signis
de antiquis
inventionibus
aedificiorum sic ea fuisse

ratiocinantes
possumus iudicare. 20

| Cum autem cotidie faciendo
tritiores manus ad
aedificandum (25)
profecissent et sollertia
ingenia exercendo per
consuetudinem ad artes
pervenissent, tum
etiam industria
in animos eorum adiecta
perfecit ut qui fuerunt
in his
studio|siores fabros esse se
profiterentur. cum
ergo haec 36
ita fuerint primo constituta et
natura non solum
sensibus 26
ornavisset gentes
quemadmodum
reliqua animalia, sed
etiam
cogitationibus et consiliis
armavisset mentes et
subiecisset

5 materiae H (-ę S): materia G. |
fossura G: -rae H (-rę) S.

6 detinentes x. | quantum HS:
inquantum G.

8 quas GS: qua H.

9 exaggerabant x. | habitationis
H (-nes GS).

10 crumos x. | aestatis H (-tes
GS).

11 efficiunt GS: -cit H.

12 tiguria ante corr. H. | ad
Praun: et (&) x. | 16
areopagi HS: ariopagi G.
18 vetustates H (-tis GS).

21 tritiores GSc (tristiores ante
ras. S): tritores H.

22 profecissent S2 (qui et
edificantium antea scr. pro
ad aed.): per(ꝑ)fecissent x. |
ingenia HS: -nii G.

25 esse se H (e̅ e̅ se) S: esse G.

26 solum HS(Gc): plus G.

Plain text

cetera | animalia sub
potestate, tunc vero ex
fabricationibus (5)
aedificiorum gradatim
progressi ad ceteras
artes et disciplinas,
e fera agrestique vita ad
mansuetam
perduxerunt
7 humanitatem. tum autem
instruentes animo se et
eprospicientes
maioribus cogitationibus ex
varietate artium 5
natis, non casas sed etiam |
domos fundatas et
latericiis (10)
parietibus aut e lapide structas
materiaque et tegula
tectas perficere coeperunt,
deinde
observationibus
studiorum
e vagantibus iudiciis et
incertis ad certas
symmetriarum
perduxerunt rationes.
posteaquam

animadverterunt
profusos 10
esse partus ab natura materiae
et abun|dantiam (15)
copiarum ad aedificationes ab
ea comparatam,
tractando
nutrierunt et auctam per artes
ornaverunt
voluptatibus
elegantiam vitae. igitur de his
rebus quae sunt in
aedificiis
ad usum idoneae, quibus sint
qualitatibus et quas 15
habeant virtutes ut potuero
dicam.

8 | Sed si qui de ordine huius
libri disputare voluerit,
(20)
quod putaverit eum primum
institui oportuisse, ne
putet
me erravisse sic reddam
rationem. cum corpus
architecturae
scriberem, primo volumine
putavi quibus

eruditionibus 20
et disciplinis esset ornata
exponere finireque
terminationibus
| eius species et e quibus rebus
esset nata (25)
dicere. itaque quid oporteat
esse in architecto, ibi
pronuntiavi.
ergo in primo ＜dixi＞ de
artis officio, in hoc
de naturalibus materiae rebus
quem habeant usum
disputabo. 25
namque hic liber non
profitetur unde
architectura
nascatur, sed unde origines
aedifi|ciorum sint
institutae et 37
quibus rationibus enutritae et
progressae sint
gradatim ad
9 hanc finitionem. ergo ita suo
ordine et loco huius
erit
voluminis constitutio. 30

1 ex: & (et G) x.

4 tum HS: tunc G. | e(ae ante
ras. H)prospicientes x
(≣prospicientes Sc).

8 tectas G: tecta HS.
11 ab natura materiae: ab
naturae materia H, ≣
naturę materia S, naturę
admateriā G(S2). |
abundantē x.

12 copiarum H et (ante ras.) S:
copiā G(S2).

15 quibus sint: quibusque sunt
x.
24 dixi om. x.

27 sunt x.
29 ita om. S.

Plain text

Nunc revertar ad propositum
et de copiis quae aptae
| sunt aedificiorum
perfectionibus,
quemadmodum
videantur (5)
esse ab natura rerum
procreatae quibusque
mixtionibus
principiorum congressus
temperentur, ne
obscura sed perspicua
legentibus sint ratiocinabor.
namque nulla
materiarum 5
genera neque corpora neque
res sine principiorum
coetu na|sci neque subici
intellectui possunt,
neque aliter (10)
natura rerum praeceptis
physicorum veras
patitur habere
explicationes, nisi causae
quae insunt in his
rebus quemadmodum
et quid ita sint subtilibus
rationibus habeant 10

demonstrationes.

II | Thales primum aquam
putavit omnium rerum
esse (15)
principium. Heraclitus
Ephesius, qui propter
obscuritatem
scriptorum a Graecis
ϲκοτεινοϲ est
appellatus, ignem.
Democritus
quique est eum secutus
Epicurus atomos, quas
15
nostri insecabilia corpora,
nonnulli individua
vocitaverunt.
Pytha|goreorum vero
disciplina adiecit ad
aquam et ignem (20)
aera et terrenum. ergo
Democritus etsi non
proprie res
nominavit sed tantum
individua corpora
proposuit, ideo
ea ipsa dixisse videtur quod
ea cum sint disiuncta

nec 20
laeduntur nec interitionem
recipiunt nec
sectionibus dividuntur
sed | sempiterno aevo
perpetuo infinitam
retinent in (25)
2 se soliditatem. ex his ergo
congruentibus cum res
omnes
coire nascique videantur ut
eae in infinitis
generibus rerum
natura essent disparatae,
putavi oportere de
varietatibus 25
et discriminibus usus earum
quasque haberent in
aedificiis
qualitates exponere, | uti cum
fuerint notae, non
habeant (30)
qui aedificare cogitant
errorem, sed aptas ad
usum copias
aedificiis comparent.

III Itaque primum de lateribus,
qua de terra duci eos
30

30

v
2 s ı nt H.

4 ne G: nec H (cf. p. 180, 9), n̄
(non) S. | sed ut p. S.
12 Tales x.

14 scotinos x.
15 quique HG: quoque S(Gc). |
quos x.

17 pythari eorum H, pythareorū
G, phitagoreorū S
(pythagoreorū Gc).
18 aera G: aerea HS.

20 nec leguntur HG,
negleguntur S(Gc).
h
24 ut eae: et ạ̶ẹ̶ae H, ethę G, &
hę S.

29 cōpararent S.

Plain text

| oporteat dicam. non enim de
harenosa neque
calculosa 38
neque sabulone soluto sunt
ducendi, quod ex his
generibus
cum sint ducti primum fiunt
graves, deinde cum ab
imbribus
in parietibus sparguntur,
dilabuntur et
dissolvuntur
pa|leaeque in is non
cohaerescunt propter
asperitatem. 5
faciendi autem sunt ex terra
albida cretosa sive de
rubrica aut etiam masculo
sabulone. haec enim
genera
propter levitatem habent
firmitatem et non sunt
in opere
2 ponderosa et faciliter
aggerantur. ducendi
autem sunt
per vernum tempus et |
autumnale, ut uno

tenore siccescant. 10
qui enim per solstitium
parantur ideo vitiosi
fiunt quod
summum corium sol acriter
cum praecoquit, efficit
ut
videatur aridus, interior autem
sit non siccus. et cum
postea siccescendo se
contrahit, perrumpit ea
quae erant
arida. ita rimosi facti
efficiuntur in|becilli.
maxime autem 15
utiliores erunt, si ante
biennium fuerint ducti.
namque
non ante possunt penitus
siccescere. itaque cum
recentes
et non aridi sunt structi,
tectorio inducto
rigideque obsolidato
permanente ipsi sidentes non
possunt eandem
altitudinem
qua est tectorium tenere,
contractione|que moti

20
non haerent cum eo, sed ab
coniunctione eius
disparantur.
igitur tectoria ab structura
seiuncta propter
tenuitatem
per se stare non possunt sed
franguntur, ipsique
parietes fortuito sidentes
vitiantur. ideo etiam
Uticenses
latere si sit aridus et ante
quinquennium ductus,
cum 25
arbi|trio magistratus fuerit ita
probatus, tunc utuntur
in (25)
3 parietum structuris. fiunt
autem laterum genera
tria.
unum quod graece Lydium
appellatur, id est quo
nostri

1 harenosa neque calculosa (sc.
terra, ut v. 6 = solo Plin. 35,
170) neque sabulone
soluto: harenoso neque
calculoso luto (H, luto om.
S, calculo soluto G) neque
sabulonoso luto x.

3 ab imbribus in p. G(S2): ab
intribus in p. HSc, in tribus
p. (om. ab et in) S.

5 is: his x.
10 tenore: tempore x.

12 corium GS: chorium H. |
effecit H.

13 aridum (-ū) x. | 14 perrumpit
(a. c.) om. G.
18 ri(e H)gidoque obsolidati
permanent x.
20 qua est tectorium HS (ubi ē
tector⟦ı⟧ū cum ras. Sc): quę
ē tectorū G.

24 fortuito HG (ut 33, 26 x): -tu
(Hc)S(Gc) | sidentes (ut v.
18 x) sedentes x.

25 laterem H (-rē) GS.

( )
27 lidiū GS.

Plain text

utuntur, longum | sesquipede,
latum pede. ceteris
duobus 39
Graecorum aedificia
struuntur. ex his unum
πενταδωρον,
alterum τετραδωρον dicitur.
δωρον autem Graeci
appellant
palmum, quod munerum datio
graece δωρον
appellatur, id
autem semper | geritur per
manus palmam. ita
quod est 5
quoquoversus quinque
palmorum pentadoron,
quod quattuor
tetradoron dicitur, et quae
sunt publica opera
πενταδωροιϲ,
4 quae privata τετραδωροιϲ
struuntur. fiunt autem
cum his lateribus semilateria,
quae cum struuntur,
una
parte lateribus ordines, | altera
semilateres ponuntur.

ergo 10
ex utraque parte ad lineam
cum struuntur, alternis
coriis
parietes alligantur et medii
lateres supra
coagmenta conlocati
et firmitatem et speciem
faciunt utraque parte
non
invenustam.

Est autem in Hispania
ulteriore civitas
Maxilua, item 15
| Callet, in Asia Pitane, ubi
lateres cum sunt ducti
et (15)
arefacti, proiecti natant in
aqua. natare autem eos
posse
ideo videtur quod terra est de
qua ducuntur
pumicosa.
ita cum est levis, aere solidata
non recipit in se nec
combibit liquorem. igitur levi
raraque cum sint
proprietate 20

nec patiantur pene|trare in
corpus umidam
potestatem, (20)
quocumque pondere fuerint
cogitur ab rerum
natura quemadmodum
pumex uti ab aqua
sustineantur. sic autem
magnas habent utilitates, quod
neque in
aedificationibus
sunt onerosi, et cum ducuntur,
a tempestatibus non
dissolvuntur. 25

IV | In caementiciis autem
structuris primum est
de harena 40

2 pentadoron … (3) tetradoron
x.
3 (4) doron x.

5 palmam: palmum x (ut v. 4).

6 quinque G(Sc): equinque HS.
7 pentadoros HS, -toros G.

8 tetradoros GS, -doro H.

11 cum (cū S) struuntur HS:
construuntur G. | coriis S:
choriis H et (ubi chorus) G
(chorı¦iſ Gc).

12 collocati HS: collecti G (et in
marg. S2 vel collecti).

15 Maxilua … Pitane (Plin. 35,
171): maxima et in galliis
et in asia ita ne x.
16 sint ante corr. S.

20 sint Gc: sit x.

21 nec: non H, n̄ GS. | patiantur
HS: patiuntur G.

22 fuerit x. | cogitur (sic) x (=
cogit rerum natura,
necessitas).

23 sustineatur x

23 sustineatur x.

Plain text

quaerendum, ut ea sit idonea
ad materiem
miscendam
neque habeat terram
commixtam. genera
autem harenae
fossiciae sunt haec, nigra,
cana, rubra,
carbunculus. ex
his | quae in manu confricata
fecerit stridorem erit
optima, (5)
quae autem terrosa fuerit non
habebit asperitatem.
item 5
si in vestimentum candidum
ea coniecta fuerit,
postea excussa
vel lota id non inquinarit
neque ibi terra
subsiderit,
2 erit idonea. sin autem non
erunt harenaria unde
fodiatur,
tum de flumi|nibus aut e
glarea erit excernenda,
non minus (10)
etiam de litore marino. sed ea

in structuris haec
habet 10
vitia, difficulter siccescit,
neque onerari se
continenter paries
patitur nisi intermissionibus
requiescat, neque
concamarationes
recipit. marina autem hoc
amplius quod etiam
parietes, cum in is | tectoria
facta fuerint,
remittentes (15)
3 salsuginem corium dissolvunt.
fossiciae vero celeriter
in 15
structuris siccescunt, et
tectoria permanent, et
concamarationes
patiuntur, sed eae quae sunt
de harenariis recentes.
si enim exemptae diutius
iacent, ab sole et luna
et pruina concoctae
resolvuntur et | fiunt
terrosae. ita cum (20)
in structuram coiciuntur, non
possunt continere
caementa, 20

sed ea ruunt et labuntur onera
quae parietes non
possunt
sustinere. recentes autem
fossiciae cum in
structuris tantas
habeant virtutes, eae in
tectorio ideo non sunt
utiles quod

3 carbunculus G(S2): -lum HS.
6 coniecta GS: contecta H.

7 vel lota: vel icta x. |
subsiderit: sic x.
9 tum HG: tunc S.

11 sicces(r G)sit HGc (-scit S) |
continenter | recipit paries
patitur … recipit. marina H
(item Lch, sed l ante corr.—
qui inter lineas adscripsit—
omisit ea quae fuerunt inter
duo illa recipit deditque
continenter recipit . marina,
atque idem sine dubio
fecerat S, ubi nunc Sc
continenter ＜⁖paries in
ras.＞ Marina cum
suppletis in ima pagina
verbis ⁖patitur … recipit.
sine lapsus vestigio G.
itaque sic statuo
continentes paries G(Sc):
continenter recipit paries
HS.
12 (16) concamerationes x.

14 is: his x. | remittentes

|
(remittentese G, unde ad
Fav. p. 295, 5 An. S
salsugine sua se remittente)
salsuginem (-nē etiam G)
eorum dissolvuntur x.
17 eae: hae H, hę S, hęc G.

21 ea ruunt GS: earunt H. |
oneraque x.

23 eae H: hae G, heę S. |
tectorio (ut p. 41, 2): -riis x.

Plain text

pinguitudine eius calx palea
com|mixta propter
vehementiam (25)
non potest sine rimis
inarescere. | fluviatica
vero, propter 41
macritatem inutilis signino,
liaculorum
subactionibus in
tectorio recipit soliditatem.

V De harenae copiis cum
habeatur explicatum,
tum etiam 5
de calce diligentia est
adhibenda uti de albo
saxo aut
silice | coquatur. et quae erit
ex spisso et duriore,
erit (5)
utilis in structura, quae autem
ex fistuloso, in
tectoriis.
cum ea erit extincta, tunc
materia ita misceatur
ut si
erit fossicia, tres harenae et
una calcis infundantur,
si 10

si 10
autem fluviatica aut marina
duae harenae et una
calcis
coiciantur. ita enim erit | iusta
ratio mixtionis
temperaturae. (10)
etiam in fluviatica aut marina
si qui testam tunsam et
succretam ex tertia parte
adiecerit, efficiet
materiae
temperaturam
2 ad usum meliorem. quare
autem cum recipit 15
aquam et harenam calx tunc
confirmat structuram,
haec
esse causa videtur quod e
principiis | uti cetera
corpora (15)
ita et saxa sunt temperata. et
quae plus habent aeris
sunt tenera, quae aquae lenta
sunt ab umore, quae
terrae
dura, quae ignis fragiliora.
itaque ex his saxa si
antequam 20

coquantur, contusa minute
mixta harenae in
structuram
coiciantur, non solidescunt
nec eam poterunt |
continere. (20)
cum vero coniecta in
fornacem ignis
vehementi
fervore correpta amiserint
pristinae soliditatis
virtutem,
tunc exustis atque exhaustis
eorum viribus
relinquuntur 25
patentibus foraminibus et
inanibus. ergo liquor
qui est
in eius lapidis corpore et aer
cum exustus et ereptus
fuerit, habuerit|que in se
residuum calorem
latentem, intinctus
(25)
in aqua, priusquam ea ignis
vim recipit, umore

1 pinguitudine (eius sc. operis
tectorii Fav. p. 295, 12):
pinguitudini HG (ut Anon.
ed. Fav. S), pinguedini S (ut
ipse Fav. p. 295, 13).

3 inutilis signino (ex Fav. cf. p.
211, 10): uti signinū x. |
liacolorum HS: l iaculorum
(in ipso textu) G (et inter
lin. S2), item (iac.) codd.
Faventini. | subactionibus
HS: -nes G.

5 habeatur HG: sit S.
10 infundatur x.

11 duo harenę una x.

12 coiciatur x.
20 dura GS: durae H.

21 insṭructuram G: in
instructuram HS
22 potuer̄ ante corr. S.

29 ea ignis: ex igni x.

Plain text

penetrante in foraminum
raritates confervescit
et ita refrigeratus
3 reicit ex calcis corpore
fervorem. ideo autem
quo pondere saxa coiciuntur
in fornacem, cum
eximuntur
non possunt ad id |
respondere, sed cum
expenduntur,
permanente 42
ea magnitudine, excocto
liquore circiter tertia 5
parte ponderis inminuta esse
inveniuntur. igitur cum
patent
foramina eorum et raritates,
harenae mixtionem in
se corripiunt
et ita cohae|rescunt
siccescendoque cum
caementis (5)
coeunt et efficiunt
structurarum
soliditatem.

VI Est etiam genus pulveris quod
efficit naturaliter res

efficit naturaliter res
10
admirandas. nascitur in
regionibus Baianis et
in agris
municipiorum quae sunt circa
Vesuvium montem.
quod
com|mixtum cum calce et
caemento non modo
ceteris aedificiis (10)
praestat firmitatem, sed etiam
moles cum struuntur
in mari, sub aqua solidescunt.
hoc autem fieri hac
ratione 15
videtur quod sub his montibus
et terrae ferventes sunt
et
fontes crebri, qui non essent,
si non in imo haberent
aut
e sulphure | aut alumine aut
bitumine ardentes
maximos (15)
ignes. igitur penitus ignis et
flammae vapor per
intervenia
permanans et ardens efficit

levem eam terram, et
20
ibi qui nascitur tofus turgens
est sine liquore. ergo
cum
tres res consimili ratione ignis
vehementia formatae
in
unam pervenerint mixtionem,
| repente recepto
liquore una (20)
cohaerescunt et celeriter
umore duratae
solidantur, neque
2 eas fluctus neque vis aquae
potest dissolvere.
ardores 25
autem esse in his locis etiam
haec res potest
indicare
quod in montibus
Cumanorum Baianis
sunt loca sudationibus
excavata, in quibus vapor
fervidus ab imo |
nascens (25)
ignis vehementia perforat eam
terram per eamque
manando

11 et om. x.
14 firmitate | (pro -tē) G: -tes
HS(Gc).
18 sulphure GS: sulpure (sic
hoc solo loco) H.
19 inter vena (venī̱a) S2.

21 qui: quod (qđ GS) x (cf. p.
44, 23). | tophus S (qui 44,
12 thophus) ut 44, 24 et
Plin. 11, 203. | exurgens H
(exsurgens GS) scil. pro
&urgens (= sive simpl.
turgens sive et turgens).

25 dissolvere HS: dies solvere
G.

27 cūanorū G: cum | annorum
H, cumannorū S.

29 post manando iterum
fervidus ab imo nascens
rep. x.

Plain text

in his locis oritur et ita
sudationum egregias
efficit utilitates.
non minus etiam memorantur
antiquitus crevisse
ardores et abundavisse sub
Vesuvio monte et inde
evomuisse
circa agros flammam. ideoque
tunc quae spongia
sive pumex | Pompeianus
vocatur excocto ex
alio genere 5 (30)
lapidis in hanc redacta esse
videtur generis
qualitatem.
3 id autem genus | spongiae
quod inde eximitur
non in 43
omnibus locis nascitur, nisi
circum Aetnam et
collibus
Mysiae quae a Graecis
κατακεκαυμενη
nominatur et si
quae eiusdem modi sunt
locorum proprietates.
si ergo in 10

his locis aquarum ferventes |
inveniuntur fontes et
montibus (5)
excavatis calidi vapores,
ipsaque loca ab
antiquis
memorantur pervagantes in
agris habuisse ardores,
videtur
esse certum ab ignis
vehementia ex tofo
terraque,
quemadmodum
in fornacibus ex calce, ita ex
his ereptum esse 15
4 liquorem. igitur dissimilibus
et dis|paribus rebus
correptis (10)
et in unam potestatem
conlatis, calida umoris
ieiunitas
aquae repente satiata
communibus
corporibus latenti
calore
confervescit et vehementer
efficit ea coire
celeriterque unam
soliditatis percipere virtutem.

20

Relinquetur desideratio,
quoniam item sunt in
Etruria
| ex aqua calida crebri fontes,
quid ita non etiam ibi
nascitur (15)
pulvis, e quo eadem ratione
sub aqua structura
solidescat.
itaque visum est antequam
desideraretur de his
5 rebus quemadmodum esse
videantur exponere.
omnibus 25
locis et regionibus non eadem
genera terrae nec
lapides
nascuntur, sed | nonnulla sunt
terrena alia sabulosa
itemque (20)
glareosa aliis locis harenosa
non minus materia, et
omnino dissimili disparique
genere in regionum
varietatibus

2 memorantur G(Sc): -rentur
HS.

5 ponpeianus HS. | excocto HS:
-ta G(Sc).

8 aetnam H: aethnam G, ethnam
S(Gc).
9 catacae | caumae (-me S)
nominatur H, cata
cecaumenos nom. G (lig.
nos
c
add. G ), cata | cecaumeno
minatur S2.

11 montibus (Jocundus, ut p.
42, 23): in omnibus x.

14 ex (tofo): & x.

15 & acalce x.
18 aquae H: aqua GS.

21 item: ita x.
28 glareosa G: glariosa HS. |
materia HS(Gc): -rie G.

Plain text

qualitates insunt in terra.
maxime autem id sic
licet
considerare quod qua mons
Appenninus regiones
Italiae
Etruriaeque circa cingit, prope
| in omnibus locis non
desunt (25)
fossicia harenaria, trans
Appenninum vero
quae pars
est ad Adriaticum mare, nulla
inveniuntur, item
Achaia 5
Asia omnino trans mare nec
nominan|tur quidem.
igitur 44
non in omnibus locis quibus
effervent aquae
calidae crebri
fontes, eaedem opportunitates
possunt similiter
concurrere,
sed omnia uti natura rerum
constituit, non ad
voluptatem
6 hominum sed ut fortuito

disparata pro|creantur.
ergo quibus 10 (5)
locis non sunt terrosi montes
sed tenerae materiae,
ignis
vis per eius venas egrediens
adurit eam. quod est
molle
et tenerum exurit, quod autem
asperum relinquit.
itaque
uti in Campania exusta terra
cinis, sic in Etruria
excocta
materia efficitur carbunculus.
utraque autem | sunt
egregia 15 (10)
in structuris, sed alia in
terrenis aedificiis alia
etiam in
maritimis molibus habent
virtutem. est autem
materiae
potestas mollior quam tofus,
solidior quam terra,
qua
penitus ab imo vehementia
vaporis adusta,
nonnullis locis

procreatur id genus harenae
quod dicitur
carbunculus. 20

VII | De calce et harena quibus
varietatibus sint et
quas (15)
habeant virtutes dixi. sequitur
ordo de lapidicinis
explicare,
de quibus et quadrata saxa et
caementorum ad
aedificia eximuntur copiae et
comparantur. haec
autem
inveniuntur esse disparibus et
dissimilibus virtutibus.
sunt 25
enim aliae | molles, uti sunt
circa urbem Rubrae
Pallenses (20)
Fidenates Albanae, aliae
temperatae, uti
Tiburtinae
Amiterninae

1 sic licet (L): silicet G, scilicet
HS(Gc), licet (del. sci) Sc.
2 regionis HS (-nes G).

5 ē ad adriaticū GS: est
adriaticum H. sed infra
hadrianum bis H.

6 nec nominatur x.
8 eędem (ęedē Sc) op(p
G)ortunitates GSc (vel
eiusdem oportunitatis Gc ex
L): edem oportunitatis HS.

10 fortuito HG: -tu (Hc)S(Gc).
11 tenerae: genere x.

14 uti campania (in om.) HG,
.uti
ubi S Itaq ue ịn campania
(ipse sic addens quod
omiserat uti). cf. v. 23.

18 quo … 19 adusto x.

20 procrearetur S2.
22 lapidicinis HG: lapidibus S
(sed in marg. ipse add. vel
lapiditinis).

24 haec (hęc GS) sic x.

27 tiburtinae G: tibertinae H et
(ante ips. corr.) S. | ame(i
Sc)terninae x.

Plain text

Soractinae et quae sunt his
generibus, nonnullae
durae, uti siliceae. sunt etiam
alia genera plura, uti
in
Campania rubri et nigri tofi,
in Umbria et Piceno et
in
Venetia albus, qui | etiam
serra dentata uti
lignum secatur. (25)
2 sed haec omnia quae mollia
sunt hanc habent
utilitatem 5
quod ex is saxa cum sunt
exempta in opere
faciliter tractantur.
et si sunt | in locis tectis,
sustinent laborem, si
45
autem in apertis et patentibus,
gelicidiis et pruina
contacta
friantur et dissolvuntur. item
secundum oram
maritimam
ab salsugine exesa diffluunt
neque perferunt

aestus. 10
Tiburtina vero et quae eodem |
genere sunt omnia
sufferunt (5)
et ab oneribus et a
tempestatibus iniurias,
sed ab
igni non possunt esse tuta
simulque sunt ab eo
tacta
dissiliunt et dissipantur, ideo
quod temperatura
naturali
parvo sunt umore itemque
non multum habent
terreni sed 15
aeris plurimum et ignis. igitur
cum et | umor et
terrenum (10)
in his minus inest, tum etiam
ignis, tactu et vi
vaporis ex is aere fugato,
penitus insequens et
interveniorum
vacuitates occupans fervescit
et efficit ea suis
ardentia
3 corporibus similia. sunt vero
item lapidicinae

complures 20
in finibus Tarquiniensium,
quae dicuntur
Anicianae,
| colore quemadmodum
Albanae, quarum
officinae maxime (15)
sunt circa lacum
Volsiniensem, item
praefectura Statonensi.
haec autem habent infinitas
virtutes. neque enim is
gelicidiorum tempestas neque
ignis tactus potest
nocere, 25

1 quae (-ę) HSGc: si quę G et
S2.
2 silice≣ę (pro -cetę) G: siliciae
H, -tię S.
3 rubrum et nigrum tofum
(tophū S) x. | umbria .
picens S.

4 albus (alb; GS) quod (qđ S) x
(cf. Plin. 36, 167).

6 is: his x.

7 sustineant x.
8 (contecta pro—cf. v. 7)
contacta (cf. p. 53, 16. 46,
13): congesta x (cf. etiam
ad p. 40, 7).

9 friantur H: fricantur (Hc)GS
(ut ap. Plin. 36, 166). | ora
maritima x.
10 exesa: exea x.

11 tibertina ante corr. S.
13 igni: sic semper x (nisi quod
bis igne E 179, 18 181, 8 et
semel S 200, 18). | tacta HS:
tecta G.

16 terrenus x.
18 is: his x. | insequens
intervenarum vacue(HS, i
G)tates x.

19 ea suis: asuis x.

22 quorum x.
23 uulsiniensem x. | statonensi.
haec (hęc GS) x.
24 is: his x.

Plain text

sed sunt firmae et ad
vetustatem ideo
permanentes quod
parum
habent e | naturae mixtione
aeris et ignis, umoris
autem (20)
temperate plurimumque
terreni. ita spissis
comparationibus
solidatae neque ab
tempestatibus neque
ab ignis vehementia
4 nocentur. id autem maxime
iudicare licet e
monumentis 5
quae sunt circa municipium
Ferenti ex his facta
lapidicinis. namque | habent et
statuas amplas factas
46
egregie et minora sigilla
floresque et acanthos
eleganter
scalptos. quae cum sint
vetusta, sic apparent
recentia uti
si sint modo facta. non minus

etiam fabri aerarii de
his 10
lapidicinis in aeris flatura |
formis comparatis
habent ex (5)
is ad aes fundendum maximas
utilitates. quae si
prope
urbem essent, dignum esset ut
ex his officinis omnia
opera
5 perficerentur. cum ergo
propter
propinquitatem
necessitas
cogat ex Rubris lapidicinis et
Pallensibus et quae
sunt 15
urbi proximae copiis uti, si
qui vo|luerit sine vitiis
perficere, (10)
ita erit praeparandum. cum
aedificandum fuerit,
ante biennium ea saxa non
hieme sed aestate
eximantur,
et iacentia permaneant in locis
patentibus. quae autem
eo biennio a tempestatibus

tacta laesa fuerint, ea
in fundamenta 20
coiciantur. cetera quae non
erunt vitiata, ab
| natura rerum probata durare
poterunt supra terram
(15)
aedificata. nec solum ea in
quadratis lapidibus
sunt observanda
sed etiam in caementiciis
structuris.

VIII Structurarum genera sunt
haec, reticulatum quo
nunc 25
omnes utuntur, et antiquum
quod incertum dicitur.
ex
his | venustius est reticulatum,
sed ad rimas faciendas
ideo (20)
paratum quod in omnes partes
dissoluta habet cubilia
et
coagmenta. incerta vero
caementa alia super
alia sedentia
inter seque imbricata non

speciosam sed
firmiorem quam 30

1-5 sed est (ē GS) firma …
permanens … habet …
solidata … nocetur x.

3 con(HG, cō SGc)parationibus
(sic recte) x.

6 ferentis x.
8 achanthos H (-tos GS).

9 scalptos H(Gc): sculptos GS.

10 sunt ante ras. G.
11 formis con(cō SGc)paratas
HS, formas conparatas G.

12 is: his x.
15 palliensibus x.

16 urbę S. | qui HS: quis G.

28 cubilia HS: cubicula G.
30 inbricata H.

Plain text

2 reticulata praestant
structuram. utraque
autem ex minutis|simis
(25)
sunt instruenda, uti materia ex
calce et harena
crebriter parietes satiati
diutius contineantur.
molli enim
et rara potestate cum sint,
exsiccant sugendo e
materia
sucum. cum autem superarit
et abundarit copia
calcis et 5
harenae, paries plus habens
umoris non cito fiet
evanidus,
sed ab his | continetur. simul
autem umida potestas
e 47
materia per caementorum
raritatem fuerit
exsucta calxque
ab harena discedat et
dissolvatur, item
caementa non
possunt cum his cohaerere,

sed in vetustatem
parietes 10
3 efficiunt ruinosos. id | autem
licet animadvertere
etiam (5)
de nonnullis monumentis,
quae circa urbem facta
sunt e
marmore seu lapidibus
quadratis
intrinsecusque medio
calcata
structuris, vetustate evanida
facta materia
caementorumque
exsucta raritate, proruunt et
coagmentorum ab 15
4 ruina dissolutis iuncturis
dissi|pantur. quodsi
qui noluerit (10)
in id vitium incidere, medio
cavo servato
secundum orthostatas,
intrinsecus ex rubro saxo
quadrato aut ex testa
aut
ex silicibus ordinariis struat
bipedales parietes, et
cum

his ansis ferreis et plumbo
frontes vinctae sint. ita
enim 20
non acervatim sed ordine
structum | opus poterit
esse sine (15)
vitio sempiternum, quod
cubilia et coagmenta
eorum inter
se sedentia et iuncturis
alligata non protrudent
opus neque
orthostatas inter se religatos
labi patiuntur.

5 Itaque non est contemnenda
Graecorum structura.
non 25
| enim utuntur e molli
caemento structura
polita, sed cum (20)
discesserunt a quadrato,
ponunt de silice seu
lapide duro
ordinaria, et ita uti latericia
struentes alligant
eorum

2 rebus (ante sunt) add. S. | et
inharena ante ras. G.
4 e HG: a S.

6 paries: partes H et (ips. in
marg.) S(Gc), -tis G.
7 si (ante humida) add. S.

8 exsuta HG, exuta S.

9 discedat (sed ips. corr. -it) et
dissolvitur S.

11 ruinosos HS: rimosos G.
15 exstructa x.

16 qui HG: quis S.

17 orchostatas HS (ortho- G).
21 acervati x.

24 orto statas HG (ortho- S).

25 non enim G (et qui ipse
addit post finem lineae) S:
om. H.
26 structura G: om. HS.

27 discesserunt (-ser̄ S) HS: -
rint G. | lapide: de lapide S.

Plain text

alternis coriis coagmenta, et
sic maxime ad
aeternitatem
firmas perficiunt virtutes.
haec autem duobus
generibus
struuntur. ex his | unum
isodomum, alterum
pseudisodomum (25)
6 appellatur. isodomum dicitur
cum omnia coria
aequa
crassitudine fuerint structa,
pseudisodomum cum
inpares 5
et inaequales ordines |
coriorum diriguntur.
ea utraque 48
sunt ideo firma, primum quod
ipsa caementa sunt
spissa
et solida proprietate neque de
materia possunt
exsugere
liquorem sed conservant eam
in suo umore ad
summam
vetustatem, ipsaque eorum

cubilia | primum plana
et librata 10 (5)
posita non patiuntur ruere
materiam, sed
perpetua parietum
crassitudine religata continent
ad summam
vetustatem.
7 altera est quam εμπλεκτον
appellant, qua etiam
nostri
rustici utuntur. quorum
frontes poliuntur,
reliqua ita uti sunt
nata cum materia conlocata
alternis al|ligant
coagmentis. 15 (10)
sed nostri celeritati studentes,
erecta conlocantes
frontibus serviunt et in medio
farciunt fractis
separatim
cum materia caementis. ita
tres suscitantur in ea
structura
crustae, duae frontium et una
media farturae. Graeci
vero non ita, sed plana
conlocantes et

longitudines | eorum
20 (15)
alternis in crassitudinem
instruentes, non media
farciunt
sed e suis frontibus perpetuam
et unam crassitudinem
parietum consolidant.
praeterea interponunt
singulos crassitudine
perpetua utraque parte
frontatos, quos
διατονουϲ
appellant, qui maxime
religando confirmant
parietum 25
8 solidi|tatem. itaque si qui
voluerit ex his
commentariis (20)
animadvertere et eligere
genus structurae,
perpetuitatis poterit
rationem habere. non enim
quae sunt e molli
caemento
subtili facie venustatis, non
eae possunt esse in
vetustate

3 (4) hisodomum x. | (et 5)
speudisodomum S et (ante
ras.) G.

8 exsugere SG: exugere H.
9 eam: ea x.

13 enplecton x.

14 quorum (ante corr. marg.)
om. S.

16 celeritate ante corr. G.
17 faciunt (sed Sc farciunt)
factis x.

18 structurę S.
22 frontibus: frontatis x. | et
unam: et in unam HG, om.
S.

23 preterea GSc: praecaetera H,
p̄ cętera (ante corr.) S.

24 parte SGc (porte G): partes
H. | diatonos HG, diatanos
S.

29 eae H et (eę) S(Gc): hae G. |
venustate x.

Plain text

non ruinosae. itaque cum
arbitri communium
parietum
su|muntur, non aestimant eos
quanti facti fuerint,
sed cum (25)
ex tabulis inveniunt eorum
locationes, pretio
praeteritorum
annorum singulorum
deducunt
octogensimas et ita ea
reliqua
summa pacta reddi pro his
parietibus sententiam
5
pronuntiant eos non posse
plus quam annos lxxx
durare.

9 | De latericiis vero dummodo
ad perpendiculum sint
49
stantes nihil deducitur, sed
quanti fuerint olim
facti, tanti
esse semper aestimantur.
itaque nonnullus
civitatibus et

civitatibus et
publica opera et privatas
domos etiam regias e
latere 10
structas licet | videre, et
primum Athenis
murum qui spectat (5)
ad Hymettum montem et
Pentelensem, item
Patris
in aede Iovis et Herculis
latericias cellas, cum
circa lapidea
in aede epistylia sint et
columnae, in Italia
Arretio
vetustum egregie factum
murum, Trallibus
domum regibus 15
Attalicis factam quae ad |
habitandum semper
datur ei (10)
qui civitatis gerit sacerdotium.
item Lacedaemone e
quibusdam
parietibus etiam picturae
excisae intersectis
lateribus
inclusae sunt in ligneis formis

et in comitium ad
ornatum aedilitatis Varronis et
Murenae fuerunt
adlatae. 20
10 Croesi domus, quam Sardiani
civibus ad |
requiescendum (15)
aetatis otio, seniorum collegio
gerusiam
dedicaverunt. item
Halicarnasso potentissimi
regis Mausoli domus
cum Proconnesio
marmore omnia haberet
ornata, parietes habet
latere structos, qui ad hoc
tempus egregiam
praestant firmitatem
25
ita tectoriis operibus expoliti
uti vitri perlucidi|tatem
(20)
videantur habere. neque is rex
ab inopia id
fecit. infinitis enim
vectigalibus erat
fartus, quod imperabat
11 Cariae toti. acumen autem
eius et sollertiam ad

Plain text

aedificia paranda sic licet
considerare. cum esset
enim
natus Mylasis et
animadvertisset
Halicarnasso locum
naturaliter
esse munitum em|poriumque
idoneum portum
utilem, (25)
ibi sibi domum constituit. is
autem locus est theatri
curvaturae
similis. itaque in imo
secundum portum
forum 5
est constitutum. per mediam
autem altitudinis
curvaturam
praecinctionemque platea
ampla lati|tudine facta,
in qua 50
media Mausoleum ita egregiis
operibus est factum ut
in
septem spectaculis nominetur.
in summa arce media
Martis

fanum habens statuam
colossicam acrolithon
nobili manu 10
Leocharis factam. hanc autem
statuam | alii
Leocharis (5)
alii Timothei putant esse. in
cornu autem summo
dextro
Veneris et Mercurii fanum ad
ipsum Salmacidis
fontem.
12 is autem falsa opinione
putatur venerio morbo
inplicare
eos qui ex eo biberint. sed
haec opinio quare per
orbem 15
terrae falso rumore sit
pervagata non pigebit
ex|ponere. (10)
non enim quod dicitur molles
et inpudicos ex ea
aqua
fieri, id potest esse, sed est
eius fontis potestas
perlucida
saporque egregius. cum autem
Melas et Arevanias ab

Argis et Troezene coloniam
communem eo loci
deduxerunt, 20
barbaros Caras et Lelegas
eiecerunt. hi autem ad
mon|tes (15)
fugati inter se congregantes
discurrebant et ibi
latrocinia
facientes crudeliter eos
vastabant. postea de
colonis unus
ad eum fontem propter
bonitatem aquae
quaestus causa
tabernam omnibus copiis
instruxit eamque
exercendo eos 25
barbaros allectabat. ita
singillatim decurrentes
et ad coetus
| convenientes e duro feroque
more commutati in
Graecorum (20)
consuetudinem et suavitatem
sua voluntate
reducebantur.
ergo ea aqua non inpudici
morbi vitio sed

o b v t o sed
humanitatis

2 my(i S)lasus HS (-sis HcScG,
sed -sus Gc). | alicarnasso (-
naso S) x. | locū G: loco
cum H, lo≣͜cū S.

10 colossicam: colossi (colosi
G) quam x.

11 telocharis HS(Gc), telo claris
G. | teleocharis HS(Gc),
teleo claris G.

13 mercuri H (-rii GS).

15 biberint HS: -runt G.
16 falsorum (-oꝝ S) ore x.

19 (saporque) eius. e̶i̶u̶s̶ add. S.

20 troezen x.

21 eiecerunt S: eicerunt HG.

26 allectabat HG: -tavit S. |
singillatim HG: singulatim
S.

27 feroque Sc: ferroque x.

29 in(m S)pudico x. | morbo
ante corr. H.

Plain text

dulcedine mollitis animis
barbarorum eam
famam
est adepta.

13 Relinquitur nunc quoniam ad
explicationem
moenium
| eorum sum invectus, ut tota
uti sunt definiam.
quemadmodum (25)
enim in dextra parte fanum est
Veneris et fons 5
supra scriptus, ita in sinistro
cornu regia domus,
quam
rex Mausolus ad suam
rationem conlocavit.
conspicitur
enim ex ea | ad dextram
partem forum et portus
moeniumque 51
tota finitio, sub sinistram
secretus sub moenibus
latens
portus ita ut nemo posset quid
in eo gereretur
aspicere 10
14 nec scire at rex ipse de sua

14 nec scire, at rex ipse de sua
domo remigibus et
militibus
sine ullo sciente | quae opus
essent imperaret.
itaque (5)
post mortem Mausoli
Artemisia uxore eius
regnante Rhodii
indignantes mulierem
imperare civitatibus
Cariae totius,
armata classe profecti sunt uti
id regnum occuparent.
15
tum Artemisiae cum esset id
renuntiatum, in eo
portu
abstrusam classem celatis
remigibus | et epibatis
comparatis, (10)
reliquos autem cives in muro
esse iussit. cum autem
Rhodii ornata classe in
portum maiorem
exposuissent,
plausum iussit ab muro bis
dare pollicerique se
oppidum 20

tradituros. qui cum
penetravissent intra
murum relictis
navibus inanibus, Artemisia
repente fossa facta in |
pelagus (15)
eduxit classem ex portu
minore et ita invecta
est in
maiorem. expositis autem
militibus classem
Rhodiorum
inanem abduxit in altum. ita
Rhodii non habentes
quo 25
se reciperent, in medio
conclusi in ipso foro
sunt trucidati.
15 ita Artemisia in navibus
Rhodiorum suis
militibus et

4 ut tota: tota (GSc, totā HSGc)
x (om. ut).
7 mausolus GS: manu solus H.
8 portus HcS: portum HG.

9 sinistram x (-tra Sc). |
moenibus: montibus x.
10 geratur x.

11 at: ut x.
12 imperaret: sperarent S,
spirarent HGSc (-ret Gc).

13 artemi(e ante corr. S, item v.
8. 19)siam (-ā S) uxorē eius
regnantem (-tē GS) x (-re
ⱶ
c
… te S ). | rhodii HG (≣ro
dii Sc): throdii (ante ras., et
sic semper exc. v. 24. 25) S.
16 (item v. 22) tum HS: tunc G.

19 hrodii (hic ante corr.) G. |
ornatam classem G (non
HS).
20 dare G: darent HS.
22 inanibus (ante corr.) om. G. |
pelagum (-ū GS) x (-us L).

Plain text

remigibus | inpositis Rhodum
est profecta. Rhodii
autem (20)
cum prospexissent suas naves
laureatas venire,
opinantes
cives victores reverti hostes
receperunt. tum
Artemisia
Rhodo capta principibus
occisis tropaeum in
urbe Rhodo
suae victoriae constituit
aeneasque duas statuas
fecit unam 5
Rhodiorum civita|tis alteram
suae imaginis. eam ita
figuravit (25)
Rhodiorum | civitati stigmata
inponentem. ideo
autem 52
postea Rhodii religione
inpediti quod nefas est
tropaea
dedicata removeri, circa eum
locum aedificium
struxerunt
et ita erecta Graia statione