De Wereld vóór de schepping van den mensch (Dutch) Camille Flammarion 1742 downloads.pdf

The Project Gutenberg eBook of De Wereld vóór de schepping van
den mensch

This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most
other parts of the world at no cost and with almost no restrictions whatsoever.
You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project
Gutenberg License included with this eBook or online at www.gutenberg.org.
If you are not located in the United States, you will have to check the laws of
the country where you are located before using this eBook.

Title: De Wereld vóór de schepping van den mensch

Author: Camille Flammarion

Editor: B. C. Goudsmit

Release date: October 18, 2006 [eBook #19585]
Most recently updated: January 8, 2023

Language: Dutch

Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/19585

Credits: Produced by Jeroen Hellingman and the European Online
Distributed Proofreading Team at http://dp.rastko.net/ for
Project Gutenberg.

*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK DE WERELD VÓÓR
DE SCHEPPING VAN DEN MENSCH ***

De eerste eeuwen der menschheid

Tijdperk van den holenbeer

DE WERELD
VÓÓR DE SCHEPPING VAN
DEN MENSCH.

NAAR FLAMMARION
VOOR NEDERLAND BEWERKT
DOOR DR. B. C. GOUDSMIT.
Leeraar aan de H. B. S. en het Gymnasium te Zutphen.

MET MEER DAN 300 GRAVURES EN GEKLEURDE
PLATEN.

ZUTPHEN.—W. J. THIEME & Cie.

Snelpersdruk van H. C. A. THIEME, te Nijmegen.

Inhoud.
Inleiding. 1

EERSTE BOEK.

De geboorte der aarde. 22

TWEEDE BOEK.

Het azoïsche tijdperk.

HOOFDSTUK I.

Bloedverwantschap en afstamming. Begin van het leven. De eerste organismen.
41

HOOFDSTUK II.

Ontwikkeling van het leven. 77

HOOFDSTUK III.

Eerste planten en eerste dieren. 126

DERDE BOEK.

Het primaire tijdperk.

HOOFDSTUK I.

De tijdperken in de schepping. De formaties, hare verdeeling. 171

HOOFDSTUK II.

De veranderingen van den bodem in onzen tijd. 190

HOOFDSTUK III.

De devonische periode. 249

HOOFDSTUK IV.

De steenkoolperiode. 269

HOOFDSTUK V.

De Permische periode. 312

VIERDE BOEK.

Het secundaire tijdperk.

HOOFDSTUK I.

De triasperiode. 327

HOOFDSTUK II.

De Juraperiode. 369

HOOFDSTUK III.

De krijtperiode. 445

VIJFDE BOEK.

Het tertiaire tijdperk.

HOOFDSTUK I.

De Eocene periode. 484

HOOFDSTUK II.

De Miocene periode. 529

HOOFDSTUK III.

De Pliocene periode. 556

ZESDE BOEK.

Het quaternaire tijdperk.

HOOFDSTUK I.

Het vierde tijdperk van het leven op aarde en de eerste dagen van het
tegenwoordige tijdperk. 571

HOOFDSTUK II.

De schepping van den mensch. 599

Gekleurde platen.
PLAAT I.

De eerste eeuwen der menschheid. Titelplaat.

PLAAT II.

Een bosch uit de steenkoolperiode. Tegenover. 272

PLAAT III.

Tooneel uit de secundaire periode. Tegenover. 365

PLAAT IV.

Europeesch landschap der tertiaire periode. Tegenover. 489

De Wereld vóór de Schepping van den Mensch.

Inleiding.

De eerste dagen der aarde.
Er was een tijd, dat de menschheid nog niet bestond. De aarde bood toen eenen
aanblik aan, die geheel afweek van dien, welken zij thans aanbiedt. In de plaats van
het verstandige, nijvere en werkzame leven, dat thans op hare oppervlakte heerscht;
in de plaats van die bevolkte steden, dorpen en woningen, van die bebouwde
akkers, die wijngaarden en tuinen, van die wegen, die spoorbanen, schepen,
fabrieken en werkplaatsen; van die paleizen, tempels en monumenten; in de plaats
van die voortdurende werkzaamheid, die tegenwoordig alle natuurkrachten aan
zich dienstbaar maakt, in de diepten der aarde doordringt, de raadselen des hemels
ontsluiert, de wonderen van het heelal bestudeert en de geheele geschiedenis der
schepping in zich schijnt te vereenigen: bestonden er slechts woeste en
ondoordringbare wouden, rivieren, die in de doodsche stilte stroomden tusschen
eenzame oevers, nooit beklommen bergen, valleien zonder hutten, avonden zonder
droomen, sterrenrijke nachten zonder waarnemers. Er bestond geen wetenschap en
geene letterkunde; geene schoone kunsten en geene nijverheid; geene politiek en
geene geschiedenis; geen taal, geen verstand, geene gedachte. In dien tijd waren de
treur- en kluchtspelen van het menschelijk leven op aarde onbekend. Genegenheid
en haat, liefde en nijd, deugd en boosheid, zelfopoffering, geestdrift en toewijding,
in één woord alle hartstochten, die het stramien van het weefsel des menschelijken
levens vormen, bestonden nog niet. De bewoners der aarde bestonden zonder het te
weten en arbeidden zonder doel. Hier was het de logge mastodon, die onder zijne
voetstappen de bloemen vertrad, die reeds te voorschijn gekomen waren, of het
ontzaglijke megatherium, dat met zijnen snuit de wortelen der boomen opdolf, of
de mylodon robustus, die knaagde aan de lage takken der cederen, of het
Dinotherium Giganteum, het grootste van de zoogdieren, die ooit bestaan hebben,
dat zijne lange slagtanden in de diepe wateren onderdompelde om er de bezonken
planten uit te voorschijn te halen; daar waren het de voorwereldlijke apen, die
hunne kromme sprongen maakten op de heuvelen van het voorwereldlijke
Griekenland en hun geslacht voortplantten op de hoogten van het Parthenon.

In die vervlogen tijden sluimerde Nederland nog in eene onbekende toekomst. Een
oud bosch had zijnen donkeren mantel over Frankrijk, België en Duitschland
uitgestrekt; visschen, die thans niet meer bestaan, vervolgden elkander in de breede
wateren; thans uitgestorven vogels zongen in de eilanden; voorwereldlijke
kruipende dieren bewogen zich over de rotsen. Andere planten en dieren waren

over het aardrijk verspreid, er heerschte eene andere temperatuur, een ander
klimaat, eene geheel andere wereld.

Gaan wij nog verder terug in de geschiedenis der aarde, dan komen wij op een
tijdstip, waarop de oppervlakte van Europa nog veel meer afweek van hare
tegenwoordige gedaante, een tijdstip, waarop planten en dieren zóózeer van de
tegenwoordige verschilden, dat misschien de bewoners van Venus of Mars meer
met ons overeenkomen dan deze. Reusachtige vleugelvingerigen met breede
vleugels sprongen door de lucht, en die vliegende draken, die ontzaglijke
vleermuizen, waren toen de vorsten van den dampkring. De Dimorphodon
Macronyx, de Ramphorynchus, en andere dieren, nog barbaarscher dan hunne
namen, zetten zich op de boomen neder en klommen met handen en voeten tot
boven op de rotsen, wierpen zich in de lucht, terwijl zij hunne vliezige valschermen
openden, en wierpen zich als amphibiën in de wateren. In dien tijd ook, leverden de
reusachtige vischhagedissen, de Ichthyosaurus en Plesiosaurus slag in de bewogen
wateren, de lucht vervullende met hun woest gebrul, breedkoppige monsters met
ontzaglijke kaken, van tien tot twaalf meters lengte, en somtijds met tweeduizend
tanden in hunnen bek. De Iguanosaurus en de Megalosaurus bewoonden de
wouden, waarin reusachtige boomen, varens en duizenden kegeldragende boomen
hunne pyramidale toppen verhieven. De Iguanodon, een monster, dat op onzen
Kanguro gelijkt, had eene lengte van veertien meters: met de pooten tegen onze
tegenwoordige huizen staande, zou hij tot boven de bovenste verdieping reiken.
Wat verbazende massa’s, vergeleken met die van onzen tijd! Wel overtreffen die
fantastische wezens die, welke de menschelijke verbeelding heeft uitgevonden,
zooals de Centaur, de Chimaera, de Draak, de Griffioen, de Cerberus, de Vampyr:
en zij hebben werkelijk geleefd in de oorspronkelijke wouden; zij hebben de Alpen
en de Pyreneën zien oprijzen uit de zee en zich tot boven de wolken zien verheffen
en daaruit zien nederdalen.

Grootsche landschappen van vervlogen eeuwen! geen menschenblik heeft u
aanschouwd, geen oor heeft uwe harmoniën begrepen, uwe tooverachtige
panorama’s hebben geene enkele gedachte opgewekt. Des daags verlichtte de zon
alleen de gevechten en spelen van het dierlijk leven; des nachts bescheen de maan
den slaap der zich onbewuste natuur.

Sedert de geboorte der aarde, sedert het tijdstip, waarop zij, losgerukt van de
zonnenevelvlek, als planeet een zelfstandig bestaan verkreeg, en zich tot eenen bol
verdichtte, afkoelde, vast en bewoonbaar werd, zijn zóóvele millioenen jaren
voorbijgegaan, dat de geheele geschiedenis der menschheid bij dien ontzaglijken

tijdkring in het niet verzinkt. De vijftien- tot twintigduizend jaren geschiedenis der
menschheid zijn zelfs slechts een klein gedeelte van de tegenwoordige geologische
periode. Indien wij slechts honderdduizend jaren rekenen (en dit is matig berekend)
voor den duur der tegenwoordige periode, het quaternaire tijdstip genaamd, de
vierde sedert het ontstaan der aarde, dan moet de tertiaire periode
driehonderdduizend jaren geduurd hebben, de secundaire periode
twaalfhonderdduizend en de primaire periode meer dan drie millioen jaren. Dit is
dus te zamen viermillioen zevenhonderdduizend jaren sedert den oorsprong van
betrekkelijk reeds ontwikkelde planten en dieren. Doch die perioden waren reeds
voorafgegaan door eene azoïsche periode, waarin het ontstaande leven alleen wordt
voorgesteld door lagere soorten van zeewier, schaaldieren, weekdieren,
ongewervelde dieren of koplooze gewervelde dieren, en die azoïsche periode
schijnt 53 honderdsten van de dikte der geologische formaties uit te maken, en dus
alleen reeds meer dan vijfmillioen jaren geduurd te hebben!

De bosschen waren woest en ondoordringbaar, de logge mastodon vertrapte
de bloemen, die reeds in de open ruimte ontloken.

Die tienmillioen jaren stellen dus den ouderdom van het leven op aarde voor. Maar
de voorbereiding tot die wordingsgeschiedenis heeft nog heel wat langer geduurd.
De periode, vóórdat eenig levend wezen op onze planeet verscheen, overtreft in
duur verreweg de periode, waarin zich de verschillende soorten hebben opgevolgd.
Met zorg en oordeelkundig gedane proefnemingen hebben het waarschijnlijk

gemaakt, dat onze aarde minstens driehonderdvijftig millioen jaren noodig had, om
van tweeduizend tot tweehonderd graden af te koelen.

Hoe belangrijk is de geschiedenis eener wereld! Hoe loffelijk is de eerzucht, om
ingewijd te worden in de belangrijke geheimen der natuur, om te willen
doordringen tot den raad der oude goden, die het bestuur van het heelal onder
elkander verdeeld hadden. En moet men geen belang stellen in die schitterende
veroveringen der moderne wetenschap, die de graven der aarde opdelvende, onze
verdwenen voorouders heeft weten te doen herleven? Op de roepstem van het
menschelijke genie hebben die voorwereldlijke monsters gesidderd in hunne
donkere graven, en vooral sedert eene halve eeuw zijn zij één voor één uit hunne
graven verrezen, te voorschijn getreden uit de steengroeven, de mijnen en de
tunnels, om weder het daglicht te aanschouwen. Van alle zijden hebben die oude
lijken, die reeds in den tijd van den zondvloed versteend waren, en die tot stukken
waren verbrijzeld, de kop hier, andere deelen ginds, het bazuingeschal gehoord van
het gericht, het gericht der wetenschap, en zijn zij uit den doode opgestaan, en
hebben zij zich verbonden als een leger, samengesteld uit vreemde legioenen van
alle landen en alle eeuwen, en trekken zij in gelederen voor ons voorbij,
vreemdsoortig, wonderlijk, links, onhandig, monsterachtig, als kwamen zij uit eene
andere wereld, maar daarbij krachtig, sterk, zelfvoldaan, alsof zij zich van hunne
waarde bewust waren, en ons wilden toeroepen: „Hier zijn wij, wij, uwe
voorouders, wij, die u het aanzijn geschonken hebben. Ziet ons aan en zoekt in ons
den oorsprong van uw bestaan. Uwe oogen, waarmede gij het oneindig groote peilt
en het oneindig kleine uitmeet, gij vindt ze bij ons in wording en nederig, maar
toch belangrijk, want indien die eerste pogingen bij ons niet gelukt waren, zoudt gij
blind zijn. Ziet naar uwe handen, zoo sierlijk en zoo knap, en aanschouwt dan onze
klauwen, waarvan zij de volmaking zijn; lacht niet te zeer over onze klauwen,
indien gij uwe handen nuttig en aangenaam vindt. Uw mond, uwe tong, uwe
tanden, dat alles is fijn, sierlijk, lief, maar het zijn onze muilen, onze snuiten, onze
bekken, die uw mond geworden zijn. Uwe harten slaan zacht, geheimzinnig, en die
kloppingen van het menschenhart, die wij niet kennen, verschaffen u, zooals men
zegt, zulke diepe aandoeningen, dat gij somtijds de geheele wereld zoudt willen
geven, om aan de nietigste dier aandoeningen te kunnen voldoen; welnu, ziet hier,
hoe de bloedsomloop begonnen is, ziet hier het eerste hart, dat geklopt heeft! En in
uwe hersens bewondert gij den zetel der ziel en der gedachte, en zóózeer waardeert
gij hunne onvergelijkelijke gevoeligheid, dat gij nauwelijks hunnen fijnen bouw
durft doorgronden; maar bedenkt, dat uwe hersenen ons ruggemerg is, het merg
onzer wervelen, dat zich ontwikkeld, volmaakt, gezuiverd heeft, en bedenkt, dat

zonder ons de natuurkundige, de geoloog, de astronoom, de wijsgeer, de dichter
niet zouden bestaan. Ja, hier zijn wij, begroet in ons uwe voorouders!”

Zoo zouden die versteende wezens, de apen, de halfapen, de buideldieren, de
vogels, de kruipende dieren, de slangen, de amphibiën, de visschen, de weekdieren
spreken, en terecht, want de mensch is de hoogste tak van den stamboom der
natuur, zijne wortels zijn vastgehecht aan den gemeenschappelijken bodem, en de
boom, welke die schoone vrucht draagt, is gevormd uit al die soorten, die in schijn
zoo verschillend zijn, maar in werkelijkheid zoo nauw verwant.—Zij zijn uit den
doode opgestaan, en de beoefenaar der natuur rangschikt ze.

Vleugelvingers (Pterodactyli) met breede vleugels sprongen door de lucht.

En welk denkend en belangstellend wezen, welke denker, ja zelfs welk eenvoudig
lezer van mengelwerk en romans, zou niet boven onvruchtbare lectuur het groote
boek der natuur verkiezen, dat voor een ieder geopend is, en dat door zijne

openbaringen zoo belangrijk, door zijne verrassingen zoo boeiend en zoo verheven
is boven alle verdichtselen en sproken? Wie zou niet willen ingewijd worden in het
groote geheim van den oorsprong van den mensch, van de geboorte der aarde en de
wieg van het heelal? Is er één onderwerp, dat ons meer van nabij raakt, en onze
belangstelling meer kan opwekken?

De geschiedenis der aarde bestudeeren, beteekent eveneens het heelal en den
mensch bestudeeren, want de aarde is eene ster in het heelal, en de mensch is het
voortbrengsel van aardsche krachten. Hij is niet de vrucht van een wonder, hij is
het kind der natuur.

De dieren zijn niet plotseling op de roepstem van den Schepper geheel gevormd en
volwassen voortgekomen en paarsgewijze, van den olifant tot de vloo en tot de
mikroskopische mikroben; het eerste paard is niet plotseling van eenen heuvel
afgesprongen; de eerste eik is niet als een honderdjarige geschapen. Neen, de thans
bestaande dieren zijn voorafgegaan door oorspronkelijke, zeer verschillende
soorten; iedereen weet, dat onze aarde zeer oud is, en dat hare geologische lagen de
versteeningen bevatten van vervlogen tijden; iedereen weet, dat uit een anatomisch
oogpunt het lichaam van den mensch hetzelfde is als dat der zoogdieren; iedereen
weet, dat wij nog sporen van organen bezitten, die ons tot niets dienen, en die de
sporen zijn van die, welke nog bestonden bij onze voorouders; iedereen weet, dat
wij vóór de geboorte, in de eerste maanden na de bevruchting in den
moederschoot; weekdier, visch, kruipend dier, viervoetig dier geweest zijn, daar de
natuur in het klein haren grooten arbeid der oude tijden samenvat; iedereen weet
eindelijk, dat alle levende soorten aan elkander verbonden zijn als de schakels van
eenen zelfden keten, die onmerkbaar in elkander overgaan; dat het leven op aarde
begonnen is met de eenvoudigste wezens, met planten, die noch bladeren, noch
bloemen, noch vruchten hadden en nauwelijks den naam van planten konden
dragen, met dieren, die noch kop, noch zintuigen, noch spieren, noch maag, noch
bewegingsorganen hadden, en dus nauwelijks tot het dierenrijk konden gerekend
worden, en dat de wezens langzaam, ja zelfs onmerkbaar, trapsgewijze, in
overeenstemming met den toestand van den dampkring en het water, de
temperatuur, de omgeving en de voeding, meer levend, gevoeliger, karakteristieker,
volmaakter geworden zijn, om eindelijk uit te loopen op die schitterende en
welriekende bloemen, die het sieraad onzer velden zijn, op de vogels, die in de
bosschen zingen ... op den mensch eindelijk, die het hoogst van allen staat in de rei
der levende wezens.

Meen echter niet, dat de mensch, de koning der schepping, zoo afgescheiden en
zoo los is van zijne voorouders, en ook zoo hoog ontwikkeld als hij wel schijnt. Op
de veertienhonderd millioen menschelijke wezens, die op aarde bestaan, zijn er
zoovelen, die nooit eenig bewijs van verstandelijke ontwikkeling geven, en dat niet
alleen bij de stammen van Centraal-Afrika, de Samojeden of de bewoners van
Vuurland, maar zelfs bij de beschaafde natiën: menschen, die niet denken, die zich
nooit rekenschap gegeven hebben van hunne bestemming, die hoegenaamd geen
belang stellen in hun eigen levensdoel, in de geschiedenis der menschheid, in die
onzer planeet, die niet weten, waar zij zijn, en er zich ook niet om bekommeren, in
één woord, die geheel als redelooze dieren leven. Zij, die werkelijk denken en een
geestesleven leiden, vormen de minderheid onder de menschheid. Toch neemt hun
aantal van dag tot dag toe en ontwaakt en ontwikkelt zich het gevoel van
belangstelling. De vooruitgang, die zich langzaam geopenbaard heeft in de
volmaking der zintuigen en der hersenen van het dierenrijk, gaat gestadig voort, en
wij zien dien aan het werk bij onze eigen soort, die eertijds ruw, grof, onbeschaafd,
en thans gevoeliger, fijner en verstandiger is. De mensch verandert, en
waarschijnlijk sneller dan eenige andere soort. Indien iemand over honderdduizend
jaren op aarde kon terugkeeren, zoude hij de menschheid niet meer herkennen.

Indien wij den toestand van het menschdom vergelijken met dien uit het steenen
tijdperk, dan bespeuren wij reeds eenen merkbaren vooruitgang, niet alleen moreel,
maar ook lichamelijk. Het zijn dezelfde menschen niet meer. De fijnheid van
vernuft en van vormen is toegenomen. De spieren zijn minder krachtig, de
zenuwen zijn meer ontwikkeld. De moderne man is minder log en ruw;
onmerkbaar hebben de hersenen de overhand verkregen. De moderne vrouw is
fijner en heeft meer kunstgevoel; zij is blanker, haar haar is langer en meer
zijdeachtig, haar blik is helderder en hare hand is kleiner. Somtijds schijnt de
ontwikkeling stil te staan in tijden van omwentelingen en beroeringen, als de
hartstochten ontketend zijn. Doch die stilstand is slechts schijnbaar. Het geheel
wordt medegesleept in het onbewuste zoeken naar het hoogere, in het streven naar
het ideaal. Men zoekt en tast en streeft, en dat streven voert de menschheid, die
nooit bevredigd is, steeds vooruit naar eenen hoogeren trap van
geestesontwikkeling. De schedel modelleert de hersenen; het lichaam modelleert
den geest.

De oefening der ledematen ontwikkelt juist die, welke het meest gebruikt worden,
terwijl die, welke weinig geoefend worden, verminderen, om eindelijk weg te
sterven. Men kan daarom over de zeden van eene bepaalde periode oordeelen uit
den lichaamsbouw der individuen. Hoewel men ook in onzen tijd nog dikwijls ziet,

dat macht boven recht gaat, toch is men thans overtuigd, dat dit een valsch beginsel
is. De dag zal aanbreken, waarop de mensch zich er over schamen zal, dat er nog
oorlogen gevoerd worden, en waarop hij zich het oorlogsbudget, dien mantel van
dwaasheid en laagheid, van de schouders zal werpen.

Neen, hij, die over honderdduizend jaren op aarde zou terugkeeren, zou het
menschdom niet meer herkennen. Geen onzer talen zal meer gesproken worden.
Geene onzer natiën zal meer bestaan. Eene schitterende beschaving zal Centraal-
Afrika verlicht hebben. De dampkring zal doorploegd zijn met luchtschepen.
Nieuwe natuurkrachten zullen bedwongen zijn ... en misschien zal de een of andere
photophonische telegraaf ons doen spreken met de bewoners der naburige planeten.

Het bazuingeschal der wetenschap heeft weerklonken, zij zijn uit den doode
opgestaan.

De aarde verandert onophoudelijk. Hier knaagt de zee aan de sterke kusten en
dringt zij tot in het binnenland door; ginds daarentegen dragen de zeeën zand aan,
vormen zij delta’s en baaien; regen en wind doen de bergen afdalen naar de
stroomen en den Oceaan; onderaardsche krachten heffen andere bergen op;
vulkanen verwoesten en bouwen op; zeestroomingen en stroomingen in den
dampkring wijzigen het klimaat; de jaargetijden veranderen periodiek; de planten

wijzigen haren vorm, niet alleen door kweeking, maar ook door verandering der
omstandigheden; steden ontstaan, komen tot bloei en sterven; alles beweegt zich
met duizelingwekkende vaart voorwaarts; in de natuur is nooit rust, steeds een
harmonische, eeuwigdurende arbeid; de aarde moge onbewegelijk schijnen: zij
voert ons in de ruimte voort met eene snelheid van 106000 kilometers in het uur;
de sterren schijnen ons toe vast te zijn: ieder van deze vliegt vooruit met eene
duizelingwekkende snelheid; de stroom aan onze voeten moge kalm schijnen als
een spiegel: hij stroomt steeds voort en voert onophoudelijk het regenwater in den
Oceaan, dat steeds neervalt uit de wolken, welke zich steeds vormen uit de dampen
van den Oceaan, die zich altijd verheffen; het gras, waarop wij gezeten zijn, schijnt
slechts een levenloos tapijt te zijn: het groeit en neemt toe, en dag en nacht, zonder
een oogenblik van verpoozing bestrijden elkander of verbinden zich; de moleculen
waterstof, zuurstof en koolzuur in voortdurende werkzaamheid; en wij zelf, die
droomende dat groote schouwspel der natuur aanschouwen, wij wanen ons in rust
en verbeelden ons, dat de natuur in ons gedurende onzen slaap eveneens slaapt,
doch dit is eene dwaling: ons hart klopt, en zendt bij iederen slag het bloed door
onze slagaderen; onze longen werken, en hernieuwen onophoudelijk onze
levenskracht, de moleculen, waaruit ieder deel van ons lichaam is samengesteld,
legeren zich naast elkander, vereenigen zich, verjagen elkander, treden
onophoudelijk in elkanders plaats, en, indien wij onder den mikroskoop de
weefsels onzer organen, onzer spieren, onzer zenuwen, van ons bloed, ons
ruggemerg konden bestudeeren, en voornamelijk de gisting in onze hersens, dan
zouden wij eene voortdurende inwendige werking bijwonen, die ieder deel van ons
lichaam dag en nacht doet trillen, van het oogenblik af, dat wij verwekt zijn, tot
onzen laatsten ademtocht—en nog daarna; immers na onzen dood keert ons
lichaam weder molecule voor molecule in den kringloop der natuur terug, om deel
uit te maken van de planten, de dieren en de menschen, die na ons komen: niets
gaat verloren of wordt nieuw geschapen, wij bestaan uit het stof onzer voorouders,
onze kleinkinderen zullen uit ons stof samengesteld worden.

Alles verandert en neemt eene andere gedaante aan. Men wane niet, dat
tegenwoordig de schepping tot rust is gekomen. De natuur is eeuwig en oneindig
en steeds in wording. Nog thans ontbranden werelden in wording aan den hemel en
worden andere uitgedoofd. Zwervende kometen, zich van stelsel tot stelsel
bewegend, zaaien op haren weg de vallende sterren, de asch van verwoeste
werelden, en de koolstof, de kiem van de toekomstige organismen. Iedere planeet
heeft hare jeugd, haren rijpen leeftijd, haren ouderdom, haren doodstrijd. De dag
zal komen, waarop de reiziger te vergeefs zal zoeken naar de plaats, waar
Amsterdam, Londen, Parijs, Rome, New-York gedurende zoovele eeuwen

geschitterd hebben als de hoofdplaatsen van bloeiende natiën, evenals de
oudheidkenner thans de plaats zoekt, waar Ninive, Babylon, Tyrus, Sidon en
Memphis schitterden te midden der werkzaamheid en der weelde. Zoo zal ook de
dag aanbreken, waarop de menschheid na het zenith harer ontwikkeling bereikt te
hebben, zal uitdooven tegelijk met de laatste levenselementen der planeet, en den
doodslaap zal intreden op eene voortaan verlaten en woeste aarde, waarop de vogel
niet meer zal zingen, de bloem niet meer zal bloeien, het water niet meer zal
stroomen, de wind niet meer zal waaien, waarop de witte lijkwade van sneeuw en
ijs zich zal uitstrekken van de polen tot den evenaar. En zóó zal ook de zon zelf
worden uitgedoofd te midden van haar stelsel.

Grootsche landschappen van vervlogen eeuwen, geen sterfelijk oog heeft u
aanschouwd.

De wet van den Vooruitgang beheerscht alles. Hoewel wij er ons geen rekenschap
van geven, toch gaan wij met snelheid vooruit, en wij hebben geen reden,
ontevreden te zijn over den afgelegden weg. Wat is twee, drie eeuwen in
vergelijking met den tijd van het bestaan van het menschdom. En in dien tijd is
toch de vrijheid van geweten voor goed voor den vooruitgang veroverd.

Versteende afdruksels van den Labyrinthodon (Doolhoftandige).

Ja, de wereld beweegt zich voortdurend naar een hooger ideaal; de zeden verliezen
hare ruwheid, de geest wordt verlicht, de menschheid gaat in haar geheel en in hare
onderdeelen vooruit.

De geschiedenis der aarde levert de schoonste en welsprekendste getuigenis voor
de wet van den vooruitgang. Zij is als het ware de vooruitgang zelf, belichaamd in
het leven, van het erts af tot den mensch toe. Onze planeet is begonnen als eene
vormelooze nevelvlek, die zich langzamerhand tot eenen bol verdicht heeft. Die
gasvormige nevelvlek, veel ijler dan de lucht die wij inademen, was gevormd uit
een gas, veel lichter dan waterstof. De wederzijdsche aantrekking van alle
moleculen naar het middelpunt, de verdichting, die daarvan het gevolg was, de
wrijving en de omzetting van die beweging naar het middelpunt in warmte; de
eerste scheikundige verbindingen, die ontstonden uit die warmteontwikkeling, de
invloed der electriciteit, de veelzijdige werking der natuurkrachten, die als het ware
uit elkander voortvloeiden, vormden de eerste elementen, waterstof, zuurstof,
koolstof, stikstof, natrium, ijzer, calcium, silicium, aluminium, magnesium en de
verschillende overige mineralen, die alle in bepaalde meetkundige vormen gegoten

schijnen, alsof zij veelvouden zijn van de oorspronkelijke grondstof, die het eerst
tot waterstof verdicht schijnt te zijn.

Diezelfde stoffen, die onze oorspronkelijke planeet uitmaakten, toen zij als
nevelachtige ster schitterde; die zuurstof, die waterstof, dat natrium, toen in
gloeiing verkeerend, zooals die stoffen nu nog gloeien in de zon, hebben zich op
geheel andere wijze verbonden, nadat de aarde als ster is uitgedoofd. Het vuur is
water geworden. Uit een natuurkundig oogpunt zijn vuur en water uitersten, uit een
scheikundig oogpunt zijn zij dezelfde. De oceaan, die nog thans zijne golven doet
rollen rondom de aarde, bestaat uit waterstof, zuurstof en natrium.

Ieder onzer is in den moederschoot weekdier, visch, kruipend dier, viervoetig dier
geweest.

Een waarnemer,
buiten de aarde
geplaatst, zoude
onze aarde eerst
hebben kunnen zien
schijnen als eene
bleeke nevelvlek,
daarop zien
schitteren als eene
zon, dan eene roode,
daarna eene donkere
en eindelijk eene
veranderlijke ster
Menschelijke vrucht in Schildpad. Kuiken. zien worden met
de baarmoeder. telkens anderen
glans, om ten slotte
haar licht en hare warmte te verliezen en in eenen dergelijken toestand te komen,
als waarin wij thans Jupiter zien.

Visch.

Al die millioenen jaren waren de eerste bewoners der aarde doofstom en
geslachtloos.

Reeds toen wentelde de aarde om eene as en om de zon. Toen de oorspronkelijke
temperatuur was afgenomen, toen de dampen in de atmosfeer zich verdichtten en
de oorspronkelijke zee zich over de geheele aarde uitstrekte, vormden zich te
midden der vulkanische schokken der nog jonge aarde, onder bliksemschichten en
donderslagen, in het lauwe en vruchtbare water, de eerste planten en dieren uit
koolstofverbindingen, half vast, half vloeibaar, slijmig, kneedbaar, bewegelijk en

veranderlijk. Die eerste wezens zijn niets anders dan cellen of groepen van cellen,
wier, zeegras, ringwormen, geleiachtige lichamen, weekdieren: het zijn nog
evenzeer mineralen als planten en dieren, het zijn plantdieren, koralen, sponzen,
sterkoralen, schaaldieren. De eerste dieren zijn niets anders dan planten zonder
wortels. Door de langzame verbetering der levensvoorwaarden op de planeet, door
de trapsgewijze ontwikkeling van enkele organen in wording, verbetert, verrijkt en
volmaakt zich het leven. Gedurende het azoïsche tijdvak ziet men slechts
ongewervelde dieren, drijvende in de nog lauwe wateren der oorspronkelijke
zeeën. Op het einde dier periode, gedurende het silurische tijdvak, ziet men de
eerste visschen verschijnen, maar dan nog slechts de kraakbeenachtige; de andere
visschen komen eerst veel later. Gedurende de primaire periode ontstaan de grove
amphibiën, de logge kruipende dieren, de langzame schaaldieren. Eilanden heffen
zich uit de wateren op en worden met een schitterend plantenkleed bedekt. Maar
het dierenrijk is nog uiterst arm. Gedurende millioenen jaren zijn alle bewoners der
aarde doofstom geweest; de eerste op aarde verschenen dieren, zij, die thans
beneden op de rei staan, missen stemorganen; de stem ontstaat eerst in het midden
der secundaire periode, en het oor ontstaat nog veel later. Ook zijn gedurende
millioenen jaren planten en dieren geslachtloos geweest. Doch trapsgewijze gaat
het leven vooruit. Spoedig splitst zich het dierenrijk in afzonderlijke en talrijke
soorten. De kruipende dieren ontwikkelen zich; de vleugel voert den vogel
hemelwaarts; de eerste zoogdieren, de buideldieren, bewonen de wouden.
Gedurende de tertiaire periode scheiden de slangen zich af van de kruipende dieren
en verliezen zij hare pooten (waarvan de oorspronkelijke aanhechtingen nog thans
merkbaar zijn); de archeopteryx, half kruipend dier, half vogel, verdwijnt, de
voorouders der apen ontwikkelen zich op het vaste land, tegelijk met de krachtige
diersoorten. Maar de mensch bestaat nog niet. Deze komt eindelijk te voorschijn,
wat zijn’ bouw betreft, gelijkende op het dier, maar hooger staande op den trap van
den vooruitgang en bestemd om de wereld te beheerschen door de grootte van
zijnen geest.

De verschillende geologische lagen der aarde, die wij in onzen tijd kunnen omslaan
als de bladen van een boek, toonen ons duidelijk de opvolging der begraven
versteende soorten. Die soorten zijn elkander opgevolgd, terwijl zij zich stap voor
stap ontwikkelden als de takken van eenzelfden boom. Zij zijn uit dezelfde bron
voortgekomen en behooren tot eene zelfde orde van zaken.

Maar laat ons niet vooruitloopen op de tooneelen, die zich voor onze oogen zullen
ontrollen. Nu wij eenen voorloopigen blik geslagen hebben in die grootsche
vraagstukken, moeten wij dadelijk in het hart der vraag binnendringen. In de

Wonderen des Hemels1 hebben wij over het ontstaan der werelden in het algemeen
gehandeld, terwijl wij daar, zoowel als in het Rijk der Sterren2 over de
verschillende typen van werelden uitvoerig gesproken hebben. Wij achten het dus
overbodig, hierop terug te komen. Wij zullen dan ook dadelijk ons onderzoek
aanvangen met de beschouwing der aarde, van het oogenblik af, dat zij hare
moeder, de zonnenevelvlek had verlaten.

1 De Wonderen des Hemels. Flammarion’s Astronomie populaire, voor Nederland bewerkt. Zutphen, W.J.
Thieme en Cie.

2 Het Rijk der Sterren, Flammarion’s Etoiles et Curiosités du Ciel, voor Nederland bewerkt. Zutphen, W.J.
Thieme en Cie.

Eerste boek.

De geboorte der Aarde.
De zonnenevelvlek verspreidde aan den donkeren oneindigen hemel een flauw
licht, en terwijl zij zich gestadig naar haar middelpunt verdichtte, gaf de
aardsche nevelvlek, uit haar voortgekomen, een even flauw licht, terwijl zij in
den tijd van een jaar om de zon heenwentelde. Onze planeet was toen geheel
gasvormig, zij had toen nog geene vaste kern of geene vloeistoflaag; zij
bestond toen als het ware alleen uit eenen dampkring, die veel lichter was dan
de lucht, die wij inademen. Hare oorspronkelijke temperatuur was even hoog
als die van den zonnegordel, waaruit zij was voortgekomen. Die temperatuur
nam nog toe door hare eigen verdichting. Gehoor gevend aan de wetten der
zwaartekracht, verdichtten de moleculen zich nog sterker naar het middelpunt
toe. Hare bolvormige gedaante werd hoe langer hoe duidelijker zichtbaar.
Eindelijk werd de nevelvlek zon en verspreidde zij een schitterend licht.

De mechanische warmteleer leert ons, dat alleen de verdichting onzer
nevelvlek tot bol eene verwarming moet hebben veroorzaakt van 8988 graden
(Celsius). In dien tijd schitterde dus de aarde in de ruimte als eene zon, door
eenen flauwen nevel omgeven. Een waarnemer, toen in het heelal geplaatst,
zou eene dubbelster gezien hebben, bestaande uit twee sterren van
verschillende grootte; de grootste was onze eigen zon, de kleinste was onze
aarde. Ongetwijfeld was dit stelsel veelvoudig, daar verscheidene andere
planeten tegelijkertijd met de aarde zonnen waren. Doch waarschijnlijk waren
Mercurius en Venus nog nevelvlekken, toen de aarde reeds tot zon verdicht
was, zoodat tusschen de aarde en de zon geene andere ster meer gezien werd.

Eeuwen lang schitterde de aarde als eene glinsterende zon, als het brandpunt
van krachtige scheikundige werkingen, en gaf zij het aanzijn aan vlekken en
reusachtige uitbarstingen, overeenkomende met die, welke wij thans op de
oppervlakte der zon waarnemen. Naar alle waarschijnlijkheid was zij toen niet
zoo groot als thans de zon is; doch zeker was zij veel grooter dan nu, en
strekte zij zich uit tot voorbij de loopbaan der maan; zij was toen niet alleen
geheel gasvormig, doch ook uiterst ijl. Maar de ruimte, waarin zich de
werelden bewegen, is koud en donker. Hare normale temperatuur ligt op 273°

onder nul. Die temperatuur is zóó laag, dat de luchtsteenen die temperatuur
inwendig behouden, niettegenstaande zij aan hunne oppervlakte sterk verhit
worden bij hunne snelle beweging door onzen dampkring; indien men ze na
hunnen val opneemt, brandt men zich de vingers, indien men ze aanraakt,
maar als men ze doorslaat, zijn zij van binnen zóó koud, dat men zich daaraan
nog heviger brandt dan aan de buitenzijde. (Dit is onder anderen opgemerkt
bij den meteoor van Dhurmsalla, den 14den Juli 1860).

Bij die koude straalde de aarde hare warmte langzamerhand geheel uit; noch
de voortgaande verdichting, noch de scheikundige verbindingen, noch de val
van kosmische stof, die op haar neerkwam van de zonnenevelvlek en van de
verschillende deelen der ruimte, waren voldoende om te herstellen, wat zij
door die uitstraling verloor. De aarde werd van gasvormig vloeibaar, wel nog
gloeiend, maar nog steeds minder lichtgevend. In stede van wit en schitterend
werd zij eerst goudgeel, daarna oranjekleurig, rossig en donkerrood. Een
dikke, zware, in beroering zijnde dampkring omgaf haar. Eindelijk doofde zij
uit. Als zon had zij uitgediend, maar om zich te koesteren aan den
morgenstond van het leven.

In deze periode ontstond de maan, dochter der aardsche nevelvlek, evenals de
aarde was voortgekomen uit den moederschoot der zon. De maan behoort bij
de aarde, zooals de aarde bij de zon behoort. Zij draait om ons heen in 27⅓
dag, zooals wij om de zon draaien in 365¼ dag; als een trouwe wachter
vergezelt zij ons op onze reis om de zon; zij wentelt om ons heen in dezelfde
richting als waarin wij ons bewegen, d.i. van het westen naar het oosten en
bijna in het vlak der aardbaan (de helling bedraagt 5°); hare geboorteakte
draagt zij bij hare beweging met zich, en haar aardsche oorsprong treedt in al
hare karaktertrekken voor den dag; zij is tachtigmaal lichter en vijftigmaal
kleiner dan de aarde, zoodat hare dichtheid 6/10 van die der aarde is.

Zij heeft zich van de zonnenevelvlek losgemaakt op een tijdstip, waarop de
beweging der aarde om hare as veel sneller was dan thans het geval is; de
maan toch is zóó dicht bij ons, en hare aantrekking is zóó aanzienlijk, dat zij
aanzienlijke vloeden teweegbrengt; deze vloeden werkten de beweging der
aarde om hare as tegen, zooals zij dit thans nog doen, maar toen in veel
sterkere mate.

Nauwkeurige berekeningen, door den zoon van den grooten Darwin gedaan,
schijnen tot de gevolgtrekking te leiden, dat de maan ongeveer vijftig millioen
jaren geleden van de aarde is losgerukt, in eenen tijd, waarin de aarde zich in
drie uren om eene as bewoog. Reeds vóór de geboorte van de maan
ondervond de aarde vloeden, die het gevolg waren van de aantrekking der zon
en die onze aardnevelvlek deden zwellen in het vlak van den equator.
Bovendien veroorzaakte de snelle beweging onzer planeet om eene as in het
vlak van den evenaar eene krachtige middelpuntvliedende kracht, zoodat de
minste kracht voldoende was, om een betrekkelijk groot gedeelte van de
nevelvlek los te rukken. Die kracht ging uit van de zon. Een krachtige vloed,
zijnen invloed voegende bij de middelpuntvliedende kracht, heeft een gedeelte
van de aarde vrijgemaakt van de aantrekking; de aarde heeft haren bolvorm
hernomen en de losgerukte massa heeft zich verzameld tot ééne massa, die op
hare beurt weder aantrekking uitoefende op hare samenstellende deelen,
terwijl de losgerukte gordel zijne oorspronkelijke beweging behield en om de
aarde bleef wentelen.

Zóó ontstond de maan. In de eerste tijden nadat zij gevormd was, was zij in de
onmiddellijke nabijheid der aarde en wentelde zij om haar heen in eene
periode van drie uren. Onze vloedgolven zijn slechts een flauw overblijfsel
van wat zij in den eersten tijd na de vorming der maan waren. In de eerste
plaats was de wachter veel dichter bij de planeet, en men weet, dat de
aantrekking toeneemt in de reden van het vierkant van den afstand, zoodat op
den dubbelen afstand de aantrekking viermaal zwakker, op den drievoudigen
afstand negenmaal zwakker wordt. In de tweede plaats was de aarde niet
zooals thans verdeeld in land en zee, maar was zij geheel vloeibaar; de vloed
werkte dus op de geheele massa en deed eenen kring van water om haar heen
draaien. Thans, nu onze onbeduidende vloedgolven in tegengestelde richting
loopen van de omwentelingsrichting der aarde en alzoo die beweging
tegenhouden, verlengt zij den dag met 22 secunden in eene eeuw. In dien tijd
daarentegen werkten de reusachtige vloeden, die de geheele aarde tweemaal
daags doorliepen, de beweging der aarde veel krachtiger tegen, zoodat de tijd
harer omwenteling van drie tot vier, vijf, twaalf en eindelijk tot vier en twintig
uren toenam. De vertraging in de beweging der aarde gaat gepaard met die der
maan, en daardoor ook met eene langzame verwijdering van onzen wachter.

De vloed, door de aarde op de maan uitgeoefend, was heel wat heviger, dan
die door de maan op de aarde uitgeoefend; de planeet immers is 80 maal
zwaarder dan de wachter. Hij heeft zóó lang gewerkt, totdat hij de maan om
hare as deed wentelen in denzelfden tijd, waarin zij zich om de aarde beweegt,
zoodat zij thans steeds dezelfde helft naar ons toekeert. Bovendien is zij niet
volkomen bolvormig, maar een weinig gerekt in de richting der aarde. Er zijn
thans geen getijden meer op de maan; zelfs indien de maan nog met water
bedekt was, zou dit toch niet het geval zijn, nu de maan steeds hare zelfde
zijde naar de aarde toekeert.

Sedert hare geboorte heeft zich dus de maan langzaam van de aarde
verwijderd, al langzamer en langzamer rondwentelend; evenzoo is ook
wederkeerig de omwentelingssnelheid der aarde afgenomen. Nog steeds doen
de getijden hunne remmende werking op de aarde gevoelen. Waarschijnlijk
zal eens de dag aanbreken, waarop ook de maan de beweging der aarde om
hare as zóózeer zal vertraagd hebben, dat deze even lang zal duren als de
beweging der maan om de aarde, zoodat dan ook de aarde steeds hare zelfde
zijde naar de maan zal keeren. Indien de zeeën op aarde zóó lang zullen
blijven bestaan, dat de getijden een zoodanig gevolg zullen hebben, zal de
maan in 58 dagen om ons heen wentelen, en zouden wij slechts 6 dagen in het
jaar hebben, ieder van 1400 uren. Welken invloed zou dit niet moeten
uitoefenen op onze zeden en gewoonten!

Er zijn in het zonnestelsel twee planeten, die ons een beeld kunnen geven van
die lang vervlogen tijden; hoewel zij immers lang vóór de aarde geboren zijn
en dus veel ouder zijn dan zij, hebben zij zich veel langzamer verdicht, en zijn
zij dus betrekkelijk jonger dan thans onze aarde is. Wij bedoelen de grootste
lichamen van het zonnestelsel, Jupiter en Saturnus. De manen van Saturnus
zijn nog in de onmiddellijke nabijheid van de planeet gelegen, waaruit zij zijn
voortgekomen; zij zijn dan ook betrekkelijk nog eerst kort geleden ontstaan.
Bovendien bestaan de ringen, die om Saturnus heenwentelen, uit kleine
lichamen, tot een kring verbonden, terwijl de deeltjes, waaruit die ringen
bestaan, en die met groote snelheid om de planeet heenwentelen, in bepaalde
richtingen opgehoopt zijn tot dichte banden, en in andere richtingen verspreid
en verdund zijn. Men vindt zelfs eene volkomen ledige strook, die de ringen
in twee afzonderlijke deelen scheidt. Men mag aannemen, dat die
vreemdsoortige ringen de kiemen zijn van twee toekomstige wachters,

waardoor het aantal gezellen van Saturnus tot tien zou stijgen. Waarschijnlijk
is het, dat de maan, evenals de wachters der overige planeten, gevormd is uit
eenen gordel, die van de planeet is losgeraakt, en die door de aantrekking
harer samenstellende deelen langzamerhand in eenen bol is overgegaan.

Oorspronkelijk veroorzaakte de maan, toen zij veel dichter bij de aarde stond,
ontzaglijke vloedgolven.

De duur van de periode, waarin zich eene planeet heeft gevormd, hangt af van
de hoeveelheid stof, waaruit zij bestaat, terwijl de tijd, waarin zij is afgekoeld,
afhangt van de temperatuur van den oorspronkelijken bol, van zijn volume en
zijne oppervlakte; hierbij moet nog gevoegd worden de aard van de stoffen,
waaruit de planeet bestaat, en de aard van den dampkring; de laatste toch zal,
naarmate hij de warmtestralen meer of minder tegenhoudt, in meerdere of
mindere mate de planeet tegen afkoeling beschermen. Eene planeet koelt
natuurlijk aan de buitenoppervlakte af, en daar het volume der aarde 49 maal
grooter is dan dat der maan, maar hare oppervlakte slechts dertienmaal grooter
is, zoo is het afkoelend vermogen der maan bijna viermaal grooter dan dat der
aarde, en inderdaad is zij ook sneller dan de aarde verkoeld.

Onze planeet moet, zooals uit de wijze van haar ontstaan volgt, eene
temperatuur gehad hebben, overeenkomende met die der zon; langzamerhand
moet zij begonnen zijn af te koelen, terwijl zij zich nog steeds verdichtte;
daarop is zij van gasvormig vloeibaar geworden, en moet het tijdstip zijn
aangebroken, waarop hare oppervlakte begon vast te worden. De aarde koelde
dus van eeuw tot eeuw af van de buitenzijde naar binnen.

Is die afkoeling thans geëindigd, of is er nog inwendige warmte verborgen in
den schoot der aarde? Is zij niet van binnen ijskoud geworden, nu zij zich
eeuwen lang heeft voortbewogen in eene ruimte van 273° onder het nulpunt?
Wat is thans de inwendige temperatuur der aarde? Deze vraag is van het
hoogste gewicht, en daarom zullen wij deze in bijzonderheden bestudeeren en
daaraan een afzonderlijk hoofdstuk wijden, waarin wij alle gegevens zullen
mededeelen, die door de wetenschap zijn verzameld omtrent den inwendigen
toestand der aarde, omtrent de temperaturen in mijnen, tunnels, warme
bronnen, vulkanen, enz. enz. waargenomen. Maar de geschiedenis der aarde
houdt ons thans bezig, en wij zijn thans genaderd tot één der beslissende
overgangen in haar bestaan.

Een ieder weet, dat de drie toestanden, waarin de stof kan voorkomen, de
vaste, vloeibare en gasvormige toestand, alleen het gevolg zijn van
temperatuursverschillen. Indien b.v. een blok ijs gebracht wordt tot de
temperatuur van het smeltpunt (0° Celsius), houdt het op vast te zijn en gaat
het in den vloeibaren toestand over; de moleculen zullen zich op andere wijze
schikken en zich rangschikken, zooals dit onder den invloed der zwaartekracht

noodzakelijk is. Wordt dit water verhit tot het kookpunt (100° Celsius) dan
gaat het in damp over. In alle drie toestanden is het water scheikundig niet
veranderd; het is nog steeds water; maar het natuurkundig voorkomen is
geheel gewijzigd; in het eerste geval is het eene vaste stof, in het tweede geval
eene vloeistof, in het derde geval een gas, dat snel onzichtbaar wordt. Zoo zal
een stuk ijzer bij 1500° smelten, een stuk zink bij 470°, terwijl het bij 1300°
gasvormig wordt.

Vorming van den dampkring. Eerste verdichting van het water.

De verschillende stoffen, waaruit de aarde bestaat, zijn eerst vloeibaar en vast
geworden, toen zij voldoende waren afgekoeld. De scheikundige
verbindingen, waaruit de samengestelde lichamen gevormd zijn, konden eerst
ontstaan nadat de oorspronkelijke temperatuur aanmerkelijk was afgekoeld.
De dampen in den dampkring begonnen als regens neer te vallen. Bij 350°

begon de kwikregen, de waterregen was eerst mogelijk bij 100°. Wanneer
vielen de overige stoffen neder, zoowel de enkelvoudige als de
samengestelde? Welke waren te midden van die ongelijksoortige
bestanddeelen de scheikundige werkingen in dat uitgestrekte laboratorium,
aan den evenaar, de polen en de tusschenliggende plaatsen? Langzamerhand
werd de oppervlakte van de aarde door afkoeling vast en dik genoeg, om tot
bekken te dienen voor de wateren en vloeistoffen, die voor goed den
dampkring verlieten, om de zeeën te vormen. Deze vloeibare neerslag werkte
evenals de dampkring zelf op de brandbare of zoutvormende stoffen van het
vaste gedeelte. Door voortgezette afkoeling van de kern en door hare
inkrimping, brak de omringende korst, die om eene te nauwe kern sloot, op
verschillende tijdstippen door, welke doorbraken zeldzamer werden, nadat de
korst dikker en steviger werd.

Niet alle gasvormige bestanddeelen onzer planeet gingen gedurende die
langzame afkoeling in vloeistoffen of vaste stoffen over. Om den bol bleef een
uitgestrekt gasvormig omhulsel over, bestaande uit een mengsel van zuurstof
en stikstof. Dit is de lucht, die wij inademen. De dampkring, die zich eertijds
tot aan de maan uitstrekte (die toen trouwens niet zoo ver als thans van ons
verwijderd was), en die bezwangerd was met verbazende hoeveelheden
waterdamp, die zich later tot oceanen en zeeën verdichtten, en bovendien met
dampen en gassen van toekomstige mineralen, is van eeuw tot eeuw
veranderd en gezuiverd, en zóó hebben wij thans het voorrecht, die
doorschijnende lucht te kunnen inademen, die ons het prachtige blauw des
hemels verschaft, ons de schoonheden van het luchtperspectief doet
bewonderen, het daglicht tempert, de planten en dieren voedt, en wier sluier,
dicht genoeg om de volkomen afkoeling in den nacht en den winter te
beletten, ijl genoeg is om ons de sterren te doen zien en het heelal te doen
bestudeeren. Wij geven er ons niet voldoende rekenschap van, dat indien de
dampkring slechts weinig anders ware, wij door eenen eeuwigdurenden nevel
zouden omgeven zijn, en dat zulk een ondoorschijnend omhulsel van enkele
kilometers voldoende zoude zijn, om ons van het overige deel van het heelal
af te zonderen.

De oppervlakte der aarde moet toen vuurrood geweest zijn. De atmosfeer van
dampen, die op haar drukte, was de zetel van uitwasemingen, van opstijgende
stroomen, van diluviaansche regens en nieuwe verdampingen, die eeuwen

lang van onze aarde eene reusachtige scheikundige werkplaats maakten, waar
alle elementen oorspronkelijk door elkander gemengd waren. De ontzaglijke
electrische ontladingen, die het gevolg waren van die omzettingen van warmte
en beweging, vervulden den dampkring met hare bliksemschichten en
donderslagen. Misschien was in dien tijd de maan bewoond, misschien zijn
hare bewoners zelfs getuigen geweest van die titanische worsteling der
elementen, die met elkander wedijverden om de heerschappij over eene
nieuwe wereld te veroveren.

Maar de maan, dichter bij de aarde gelegen dan thans, veroorzaakte door hare
machtige aantrekking verbazende getijden, die hooger waren, naarmate, bij
afwezigheid van vast land, de vloeibare of weeke bodem geheel
gehoorzaamde aan den gezamenlijken invloed van zon en maan. De
ontzaglijke vloedgolf liep van het westen naar het oosten om de geheele aarde,
terwijl de zware dampkring zelf nog geweldiger getijden ondervond. Het was
nog geen wereld, maar een oceaan van vuur, vlammen, rook, dampen, stormen
en onweders.

Doch door zich voort te bewegen in de ijskoude ruimte, koelde de planeet zelf
langzamerhand af. De dag brak aan, waarop de oppervlakte van dien
vloeibaren en nog brandenden bol begon vast te worden; dit geschiedde het
eerst aan de polen, waar de getijden het minst heftig waren en het spoedigst
ophielden, waar de dagelijksche beweging en de middelpuntvliedende kracht,
die daarvan het uitvloeisel is, het zwakst zijn, waar dus eene betrekkelijke
kalmte de natuur in staat stelde, te herademen. De polen hadden toen dezelfde
temperatuur als de evenaar. De warmte der aarde overtrof verre die, welke zij
van de zon verkreeg; zij bedroeg eenige honderden graden, en was voor alle
deelen der aarde dezelfde. Er waren toen noch klimaten, noch jaargetijden,
hoewel de stand der aarde met betrekking tot de zon en hare helling niet veel
verschilden met die van onze dagen. Maar de oven kookte in zijne eigen
warmte.

De eerste vaste lagen, die in de poolstreken ontstonden, konden reeds eenigen
tijd duren. Maar die, welke in de andere streken der aarde gevormd werden,
en vooral die in de tropen en aan den evenaar, werden langen tijd door de
getijden opgeheven en verbroken. Zij vormden slakken, op de vuurzee
drijvende, die beurtelings afnamen, smolten en weder gevormd werden. Toch

werd de oppervlakte tot op eene bepaalde diepte brijachtig; zij was niet meer
vloeibaar als water, maar kreeg eene zekere vastheid, zooals pek of zooals het
ijzer, dat uit den oven komt. Na verloop van eeuwen namen die drijvende
slakken in aantal toe, groeiden zij aan elkander, namen zij in uitgebreidheid
toe en werd de eerste vaste bodem gevormd.

Doch niet voor langen tijd. Nauwelijks gevormd, werd de bodem weder
verbroken en gescheurd door de dampen en gassen, die zich in den
inwendigen oven ontwikkelden, terwijl de getijden den bodem onder de
oppervlakte in golvende beweging brachten. Hoe zoude die eerste korst
weerstand hebben kunnen bieden aan de golven van die vuurzee? Wie kan
zich eene voorstelling maken van de vreeselijke verwoestingen,
overstroomingen en beroeringen in die eerste tijden? In den vurigen
hellegloed bestreden elkander reusachtige titanen, tot waanzin gedreven door
den gloeienden dampkring.

De vloeibare stroomen, die zich eenen uitweg baanden door de eerste breuken
in de oorspronkelijke korst en daarbuiten vast werden, waren stroomen van
graniet. Zoo ontstonden de eerste bergen.

Fig. 13. De eerste opheffingen der aardkorst: het graniet.

Toen de afkoeling zóóver gevorderd was, dat water in vloeibaren toestand kon
bestaan, begonnen de dampen te verdichten en vielen de eerste waterdruppels
neder. Maar bij die temperatuur (welke door de grootere dampkringsdrukking
100° overtrof) verdampte de nauwelijks neergevallen regen weder. Er was
toen eene langdurige periode van regen van kokend water. De verdamping
bracht het water weder in dampvormigen toestand in de hoogere lagen van
den dampkring, waar de temperatuur veel lager was door uitstraling in de
ijskoude ruimte, en daar werd het weder tot wolken verdicht, om weder als
regen neder te vallen en alzoo dien eeuwigdurenden kringloop voort te zetten.
Die strijd van water en vuur duurde eeuwen en eeuwen te midden van
electrische ontladingen, stormen, donder en bliksem. Daardoor werd ook de
afkoeling verhaast. Zóó brak de dag aan, waarop eene waterlaag van
verscheidene kilometers dikte zich over de geheele aardoppervlakte uitstrekte,
nadat het grootste gedeelte der dampen verdicht was.

De eerste vaste aardkorst, die den bodem der eerste wereldzee vormde, en die
door hare opheffingen het aanzijn schonk aan de eerste eilanden en de eerste
bergen, bestond uit graniet. Dit gesteente heeft zijnen naam ontleend aan zijne
korrelige structuur (van het Italiaansche grano, korrel). Het bestaat uit
veldspaat, kwarts en glimmer. Het water, zoowel koud als warm, en het
koolzuur der lucht, ontleden gemakkelijk het veldspaat, dat uit een kiezelzuur
zout bestaat, waarin aluminium, kalium en natrium voorkomen. Die
kiezelzure zouten verweren gemakkelijk onder den scheikundigen en
mechanischen invloed van het in beweging zijnde water, en zoo werd de
bodem der zee bedekt met zand en klei, dat zich in oorspronkelijk horizontale
lagen uitstrekte. Het graniet en het gneiss, de oorspronkelijke gesteenten,
werden dus op deze wijze voor het eerst gewijzigd.

De invloed der warmte op die eerste lagen is duidelijk zichtbaar. De zoo
afgezette klei kreeg onder den invloed der warmte eene bladerige structuur, en
bestond toen uit gemakkelijk te scheiden horizontale lagen, evenals de
leisteen. Die eerste afzettingen liggen onmiddellijk boven de terreinen van
vulkanischen oorsprong. In die eerste periode van haar bestaan was onze
aarde overal bedekt met eene laag lauw en modderig water, waarin zich die
producten der verwering van het graniet neerzetten. De eerste opheffingen
deden het graniet als eenzame eilanden boven den waterspiegel uitsteken,
terwijl dit graniet verweerde onder den invloed van regen, wind en onweder.

Die oorspronkelijke bodem, dien men onder alle geologische lagen vindt,
bestaat gewoonlijk uit vier op elkander liggende lagen: geheel beneden het
graniet; daarboven gneiss, dat slechts eene wijziging van het graniet is, waarin
glimmer de overhand heeft; daarna het micaschiefer; en daarboven eene
opeenvolging van lagen. In die lagen heeft men nooit eenige versteening, of
schelp of plant gevonden. Het leven bestond nog niet op de oppervlakte der
aarde.

Door de spleten en de scheuren, die in deze periode gevormd zijn, hebben zich
metalen, onder den invloed der inwendige warmte gesmolten, in dikkere of
dunnere lagen eenen weg gebaand. Men vindt daarin ijzer, goud, zilver, koper,
tin en edelgesteenten, zooals granaat en robijn. Waarschijnlijk bevinden zich
onder het graniet in het inwendige der aarde onmetelijke hoeveelheden ijzer
en zeer dichte metalen.

De onderste lagen, die onmiddellijk op het graniet rusten, zijn blauw, en die
welke zich later op de eerste afzetten, zijn groen (leisteen). Die lagen hebben
zich natuurlijk horizontaal op den bodem der wateren afgezet. Als men
hellende lagen vindt, dan moeten zij òf door onderaardsche krachten
opgeheven zijn, òf wel zij zijn door haar eigen gewicht neergestort, toen zich
door afkoeling en samentrekking ledige ruimten in het inwendige der aarde
gevormd hadden. Zoo dikwijls men bij het doen boren van eene rij hellende
lagen op het graniet komt, is men even zeker, de oppervlakte van dat laatste
gesteente in dezelfde richting hellend te vinden, als men uit het feit, dat alle
meubels eener kamer hellen, het besluit mag trekken, dat de vloer in dezelfde
richting helt. Ja zelfs, de lagen, die men boven het graniet van eenen berg
vindt, duiden het tijdperk zijner opheffing aan. Indien men bij voorbeeld
alleen blauwe lagen vindt zonder het groene leisteen, dan is dit een bewijs, dat
de opheffing van het graniet heeft plaats gevonden onmiddellijk na de eerste
bezinking en vóór de tweede. Indien zich leisteenlagen boven de blauwe lagen
bevinden, dan heeft de opheffing later plaats gehad. Het onderzoek der Alpen
en der Pyrenëen bewijst, dat die bergen verscheidene rijzingen en dalingen
hebben ondergaan. Somtijds zijn het niet de vorige lagen, die met het graniet
in aanraking zijn, maar bezinksels van veel latere dagteekening. Indien een
granieteiland zich uit de oorspronkelijke zee heeft opgeheven vóór de
vorming der lagen, waarover wij gesproken hebben, en het daarna weder
gezonken is (die afwisselende bewegingen zijn in den Griekschen Archipel en
in Italië niet zeldzaam), dan is het granieteiland alleen bedekt met bezinksels
van lateren tijd.

Fig. 14. Versteende afdrukken van regendruppels, voor millioenen jaren gevallen.

Men vindt de blauwe lagen, waarvan wij zooeven spraken, in sommige
gedeelten van Frankrijk (Finistère, Vendée); dit zijn de oudste gronden van
Europa en waarschijnlijk van de geheele aarde. Men vindt ze ook in
Cumberland in Engeland. De groene lei vindt men niet in Bretagne, maar wel
in Wales en in Noord-Amerika. Gneiss en glimmerschiefer vindt men bij
Lyon, Limoges, de Cevennes, Auvergne, Bretagne, de Vendée. Die terreinen
leveren weinig op voor den landbouwer, maar zijn daarentegen vruchtbaar
voor den mijnwerker.

De periode, wier geschiedenis wij in groote trekken geschetst hebben, strekt
zich over millioenen jaren uit. De gedenkboeken der aarde zijn kostbaar en
welsprekend. De scherpzinnige onderzoekingen der geologen hebben zelfs
versteende afdrukken van regendruppels voor den dag gebracht, zooals fig. 14
aanwijst. Die droppels waren op zand gevallen, dat tot zandsteen verhard is.
Men vindt in Chalindrey (Haute-Marne) eene steengroeve, waarin men over

eene groote oppervlakte de sporen vindt van eene golvende beweging van het
water (fig. 15). Dergelijke versteeningen zijn bij Boulogne-sur-Mer gevonden.

Fig. 15. Versteende golvingen van het water.

Gedurende al de eeuwen dier eerste periode zijn wij op eene planeet, die uit
een astronomisch en geologisch oogpunt belangrijk is, maar op eene planeet
zonder leven. Geen dier, geen plant! Slechts eene woestenij, water of rotsen.
Geen mos op die rotsen. Geen weekdier in die wateren. Is het de aarde wel?
Tevergeefs zou men de gedaante, die haar thans kenmerkt, willen terugvinden.
Noch Amerika, noch Europa, noch Azië, noch Afrika. Alleen de zee, overal de
zee met enkele granieteilanden. Een onmetelijke vloedgolf beweegt zich
tweemalen daags om de aarde. Bijna overal, bijna altijd is de lucht bedekt. De
regen valt, de donder rolt, bliksemschichten doorklieven de wolken, de wind
blaast en de storm beweegt de wateren. Maar de levenselementen zijn in
wording. In de uren van rust zou een helderziend profeet reeds in de diepte der
lauwe wateren enkele sporen van eene vruchtbare gelei ontdekken, die reeds
niet meer geheel levenloos is.

De eerste eilanden, dor en kaal, kwamen uit de wateren te voorschijn.

Tweede boek.

Het azoïsche tijdperk.

Eerste hoofdstuk.

Bloedverwantschap en afstamming. Begin van het
leven. De eerste organismen.

Te midden der oneindige eenzaamheid schijnt de natuur hare krachten te
verzamelen voor de schepping van het leven. Nog is er geen enkel levend
wezen op de oppervlakte der aarde: noch menschen, noch dieren, noch
planten. Overal en altijd water.

In zijnen schoot zal het leven ontkiemen. Onder de wereldzee zijn de
mineralen gestold tot eene dunne laag, die voortdurend opgeheven wordt en
weder nederdaalt onder den invloed der getijden, eene laag, beweeglijk,
veerkrachtig, van verschillende dichtheid, die reeds gedurig gespleten en
weder vast geworden is en de eerste uitbarstingen van graniet, de eerste
eilanden heeft doorgelaten. Die laag is nog steeds een drijvend vlot op de
vloeibare aarde. Maar van eeuw tot eeuw neemt hare vastheid toe. De
afkoeling doet hare dikte toenemen. De oorspronkelijke eilanden ondergaan
nu ook den invloed van dampkring, wind, regen, afwisseling van dag en
nacht, en terwijl zij langzaam verweren, doen zij op den bodem der zee de
eerste bezinksels ontstaan. De temperatuur is nog zeer hoog. Nog nauwelijks
kan men verschil in temperatuur waarnemen tusschen zomer en winter, dag en
nacht. Langzamerhand echter beginnen de jaargetijden en openbaart zich het
verschil tusschen dag en nacht. De zon is nog steeds omsluierd door den
dampkring, die met dampen, wolken en regen bezwangerd is; zij zelf is nog
niet in die periode gekomen, waarin hare schijf scherp begrensd is; nog steeds
is zij omgeven door eenen neveldampkring, die een gedeelte harer stralen
opslorpt, en daarenboven strekt zij zich waarschijnlijk uit tot voorbij de baan
van Venus, en heeft zij dus eene tweehonderd maal grootere middellijn dan
thans. Maar onmerkbaar nadert zij van eeuw tot eeuw tot den toestand van
lichtende ster, van brandpunt der planeten, van steun van het wereldstelsel. De
dampkring der aarde wordt zuiverder en in eene nog verwijderde toekomst zal
het hemelsblauw te voorschijn treden.

De wereld was toen zeer verschillend van wat zij nu is. Geen menschenoog
was nog in staat haar te aanschouwen; geen wezen kon hare geheimen
doorgronden. De eilanden, uit de golven te voorschijn getreden, waren dor en
naakt: geen boom, geen struik, geen grassprietjes, geen zeemos. Grijze rotsen,
uit het water uitstekende, weerkaatsten het licht, en ontvingen de regenvlagen
en de bliksemschichten, die haar des nachts verlichtten, en die wel troffen,
maar niets konden dooden, terwijl de onmetelijke maan, die nog geene
schijngestalten had, maar haar eigen licht afgaf, op de golven hare vaalroode
stralen verspreidde.

Wat is het leven? Hoe zijn de ontelbare diersoorten en plantensoorten op de
aarde verschenen? Hoe lang bestaan zij reeds? Zijn zij aan elkander verwant
en afgeleid uit enkele oorspronkelijke vormen? Men meende vroeger, dat de
soorten alle van elkander verschilden en onveranderlijk waren, doch dit is
eene dwaling. Niet alleen is de soort geen hoofdfactor bij de inrichting van het
leven op aarde, maar zelfs kan men zeggen, dat er geene soorten bestaan. In
de natuur kent men slechts individuen; deze individuen veranderen naar
gelang van de levensvoorwaarden, waaraan zij onderworpen zijn, en die
veranderingen zetten zich van geslacht tot geslacht voort, en worden erfelijk.
Het dieren- en het plantenrijk hangt met elkander samen door hunnen
gemeenschappelijken oorsprong en vormen ieder ééne enkele éénheid. Dit is
de groote waarheid, reeds voor tweeduizend jaren door Aristoteles vermoed,
en vele eeuwen lang bestreden, totdat Lamarck haar in het begin onzer eeuw
in eenen wetenschappelijken vorm goot, terwijl zij later door Darwin, Wallace
en anderen op vaste grondslagen gevestigd werd.

Onze verdeeling van het planten- en dierenrijk is noodzakelijk voor de studie,
maar is volkomen kunstmatig en bestaat niet in de natuur zelf. Zij komt ons
slechts daarom onveranderlijk voor, omdat wij slechts één oogenblik kennen
in den onmetelijken duur der eeuwen. „Indien het menschelijke leven”, zoo
zeide reeds Lamarck, „zich slechts ééne secunde uitstrekte, dan zoude ieder
individu onzer soort, de wijzers van een uurwerk beschouwende, deze niet van
plaats zien veranderen. De waarnemingen van dertig geslachten zou nog
weinig leeren omtrent de verplaatsing dier wijzers, want deze is in eene halve
minuut nog niet noemenswaard, en indien oudere waarnemingen ons leerden,
dat die wijzer werkelijk van plaats veranderd is, dan zouden wij het niet

gelooven en aan eene vergissing denken, daar ieder die wijzers steeds op
dezelfde plaats van de wijzerplaat gezien heeft.”

Als wij met een oppervlakkig oog de zoo ongelijksoortige levens beschouwen,
die onze planeet bewonen, dan schijnt het alsof zij elkander en ons volkomen
vreemd zijn. Indien wij de voorwereldlijke dieren beschouwen, die den
mensen zijn voorafgegaan en die thans uit hunne graven verrijzen, schijnen zij
ons monsters toe; en toch zijn zij aan ons verbonden door banden, die in
onzen tijd hoe langer zoo meer aan het licht komen, nu men den invloed weet,
door de omgeving uitgeoefend op den vorm en den bouw der wezens. De
invloed van het water, de lucht, het licht en de warmte op de bewerktuiging
der dieren en planten, is niet te loochenen. Doch indien de omgeving de
ontwikkeling van bepaalde organen bepaalt, die in volume toenemen door
aanhoudend gebruik, en van geslacht tot geslacht steeds volmaakter worden,
niet minder waar is het, dat diezelfde organen in volume afnemen, wegsterven
of geheel verdwijnen, indien door wijziging der omstandigheden het orgaan
niet meer gebruikt wordt.

Geleidelijke ontwikkeling der planten- en dierenwereld op aarde.

De plantkundigen hadden reeds vóór de zoölogen het groote gewicht dier
rudimentaire organen begrepen. Reeds de Candolle wijdde in zijne
elementaire theorie der plantkunde een afzonderlijk hoofdstuk aan de
mislukking der organen. De dorens der boomen en heesters zijn mislukte
takken. Onder den invloed van eenen slechten bodem, van droogte of van de

nabijheid van eenen overvloed van andere planten, blijven zij kort, hard en
puntig. Breng den doornachtigen pruimeboom eener haag naar eenen tuin
over, bemest hem en kweek hem, en gij zult zien, dat de dorens langer worden
en den vorm van gebladerde takjes aannemen, terwijl er geene nieuwe dorens
meer ontstaan.

Elke jonge tak eener sering eindigt in drie knopjes; maar steeds ontwikkelen
zich de twee zijdelingsche knoppen, terwijl de middelste, die tusschen de
beide andere ingesloten is, niet aangroeit, zoodat de tak zich slechts in twee,
niet in drie takken verdeelt.

Bij de dieren komen de redenen van wegsterving veel duidelijker aan het licht
dan bij de planten, daar is het eenvoudig het gebrek aan oefening van een
orgaan, het gevolg van gewijzigde levensomstandigheden van het dier. Niets
is uit dit oogpunt leerzamer dan de invloed van het licht op het
gezichtsorgaan. Een dier, dat steeds in de duisternis verkeert, beweegt zich
niet langer met behulp van zijne oogen, maar op het gevoel; de oogen nemen
dan in grootte af, gaan dieper in de kassen liggen, worden door de huid bedekt
en eindigen met weg te sterven en te verdwijnen. Dit is erfelijk van de ouders
op hun kroost, en men ziet diersoorten die van oogen voorzien zijn zoolang zij
in het licht leven, blind worden, als zij later in de duisternis komen.

Wat wij van het oog gezegd hebben, geldt van alle organen, wat ook de aard
hunner verrichtingen wezen moge, zij worden door oefening ontwikkeld, en
gebrek aan oefening doet ze wegsterven, terwijl die wijzigingen erfelijk zijn.
Wij gebruiken gewoonlijk den linkerarm veel minder dan den rechterarm;
daardoor is de laatste dan ook zwaarder en zijne beenderen, spieren, aderen en
zenuwen zijn dan ook krachtiger dan die van den linkerarm; die verschillen
bestaan reeds bij den jonggeborene. Bij de struisvogels, dieren die te zwaar
zijn, om zich in de lucht te verheffen, zijn de pooten krachtiger en langer, de
vleugels daarentegen korter geworden; deze laatste doen alleen dienst als
zeilen, als de vogel in de richting van den wind loopt. Bij den casuaris zijn de
vleugels teruggebracht tot een onnut deel, dat onder de veeren verborgen ligt,
omdat het dier niet langer vliegt, maar loopt.

Zoo heeft men bij watervogels, zooals de vetganzen, gezien, dat de vleugels in
vinnen veranderd zijn, en omgekeerd bij de vliegende visschen, dat de

borstvinnen zóó wijd zijn, dat de dieren zich eenigen tijd in de lucht in
evenwicht kunnen houden. Daarentegen ziet men bij de alen en de lampreien,
wier langwerpig lichaam zich gemakkelijk in het water beweegt, dat de borst-
en buikvinnen verdwijnen, daar de staartvinnen voor het zwemmen volkomen
voldoende zijn. Bij vele insecten bestaan de vleugels alleen bij het mannetje,
terwijl zij bij het wijfje onvolkomen of mislukt zijn.

Uit al deze feiten blijkt, waarom de zoöloog, zoo hij zich nauwkeurig wil
uitdrukken, altijd zegt: de vogels vliegen, omdat zij vleugels hebben, en niet:
de vogels hebben vleugels om te vliegen. De eerste uitdrukking drukt een
eenvoudig, duidelijk en onwederlegbaar feit uit; de tweede uitdrukking
daarentegen onderstelt eene voorbeschikking van een bepaald dier tot eene
bepaalde levenswijze. De levensomstandigheden bepalen de ontwikkeling of
het wegsterven der organen; zij zijn werkzaam of buiten werking naar gelang
van de omstandigheden en levensvoorwaarden van het dier. Eene algemeene
wet van vooruitgang, ontwikkeling, volmaking, opklimming, van verandering
der levenlooze stof in levende en denkende organismen, is gegrift in het
karakter der geheele natuur; aan die wet zijn de wezens onderworpen, hun
bestaan brengt reeds hunne wijziging en ontwikkeling mede.

Doch zetten wij ons onderzoek voort. Bij de kruipende dieren verdwijnen de
pooten. De krokodillen en de hagedissen hebben er vier; bij enkele zijn deze
zeer kort, andere hebben alleen vóór- of achterpooten, bij nog andere vindt
men alleen sporen van achterste ledematen. Bij enkele slangen vindt men
sporen van bekkenbeenderen, wat aan het begin van den staart door de
aanwezigheid van een paar hoornachtige punten merkbaar is. Lamarck
verklaart het verdwijnen der ledematen uit de gewoonte van het kruipen, die
reeds bij de hagedissen bestaat, hij merkt op, dat een lichaam, zóó uitgerekt
als dat van eene slang niet voldoend ondersteund zoude zijn door vier pooten,
welk aantal bij geen der gewervelde dieren overtroffen wordt. Eene slang
kruipt door middel van hare ribben voort. De bovenmatige verlenging van het
lichaam heeft de vermindering van één der longen te voorschijn geroepen,
terwijl de andere zich tot in den buik voortzet. Zelfs bij de zoogdieren zijn
mislukte en onnutte organen niet zeldzaam; zóó hebben de meeste zoogdieren
de drie typen van tanden, namelijk snijtanden, hoektanden en kiezen. Reeds
vroeger had men opgemerkt, dat bij de walvisch, waar de tanden vervangen
zijn door baleinen, de sporen der mislukte tanden bij de ongeboren vrucht

aanwezig zijn; evenzoo bij de vogels. De herkauwende dieren hebben in de
plaats van de bovenste snijtanden eenen eeltvormigen ring, maar in de
ongeboren vrucht komen de sporen dier tanden voor. De zeekoeien hebben in
het geheel geen snijtanden; daar zij zich alleen met zeeplanten voedden,
gebruikten zij ze niet, en daardoor zijn deze langzamerhand verdwenen.

Fig. 18 De axototl vóór en na hare verandering. Verandering van een waterdier, dat door kieuwen ademt,
in een kruipend dier.

De mislukte organen, die de mensch bezit, en waarvan hij dagelijks het
nuttelooze kan inzien, werden eertijds beschouwd als een bewijs voor de
eenheid van het scheppingsplan. Evenals, zoo meende men, een bouwmeester
op symmetrie gesteld, valsche ramen aanbrengt, of op de zijvleugels van een
gebouw het gronddenkbeeld van den hoofdgevel doet uitkomen, zoo ontsluiert
ons de Schepper in die organen het plan, dat hij met de schepping heeft
gevolgd. De aanwezigheid echter van die sporen van organen bij den mensch,
voor wien zij geheel nutteloos zijn, bewijst alleen, dat zijn bouw nauw

verbonden is met dien van het dierenrijk, waarvan hij het volmaaktste
uitvloeisel is. Aan de zijden van den hals hebben wij eene niet volkomen
ontwikkelde huidspier; bij de paarden doet die spier de huid trillen, wanneer
zij de vliegen willen verjagen; bij ons maken de kleederen, bij de wilden de
huiden, of het vet, waarmede zij zich besmeren, die spier overbodig; zij is dan
ook zóó dun geworden, dat zij aan de huid niet de minste beweging geven
kan. Hetzelfde is het geval met de spieren, die de ooren van het paard, den
hond en andere dieren bewegen; ook wij bezitten ze, maar zij dienen ons tot
niets. Zoo merkt men aan den binnenhoek van ons oog eene kleine plooi op;
deze is het overblijfsel van het derde ooglid der roofvogels, waardoor zij,
zonder hunne oogen te sluiten, in de richting der zon kunnen zien.

Het is zelfs mogelijk, dat rudimentaire organen niet alleen nutteloos, maar
zelfs schadelijk zijn. De kuit wordt gevormd door krachtige spieren, die door
de Achillespees aan den hiel verbonden zijn; daarnaast bevindt zich eene
lange, dunne spier, ongeschikt tot eenigen krachtigen arbeid, de voetzoolspier.
Die spier gelijkt op eenen dunnen katoendraad vastgehecht aan een dik
kabeltouw; als zij scheurt, hetgeen geschieden kan bij het springen of iets
dergelijks, is eene langdurige rust voor de genezing noodig. Bij de kat, den
tijger, den panter, den luipaard en verwante geslachten, is die spier even sterk
als de beide overige, en stelt zij die dieren in staat, hunne verbazende
sprongen te volvoeren. Zoo bezitten de plantenetende dieren, het paard, de
koe en enkele knaagdieren een toevoegsel bij den grooten darm, dat den naam
draagt van coecum: blinde darm; dit toevoegsel hangt samen met de
plantaardige voeding dier dieren; bij den mensch, wiens voeding niet zuiver
plantaardig is, bestaat die blinde darm alleen uit een klein cilindervormig
lichaam, waarvan de opening zeer nauw is. Hij is voor de spijsvertering van
geene waarde, daar het voedsel er niet in binnen kan dringen; hij kan zelfs
gevaarlijk worden, indien een hard lichaam, zooals eene pit of eene vischgraat
er bij ongeluk in geraakt; daardoor wordt ontsteking veroorzaakt, en somtijds
doorboring van het darmkanaal, waarvan dikwijls buikvliesontsteking het
gevolg is.

Deze monsters zijn door nauwe banden aan ons verbonden.

Deze voorbeelden zijn voldoende, om de beteekenis van afgestorven organen
aan te toonen. Bij den mensch en de hoogere zoogdieren zijn die rudimentaire
organen herinneringen aan dieren, lager op de ladder geplaatst; maar bij de
lagere gewervelde dieren zijn zij somtijds eene aanwijzing voor toekomstige
volmaking.

In één woord, het geheele dierenrijk, zoowel het levende als het fossiele, doet
ons dezelfde verschijnselen zien, als de ontwikkeling der vrucht, die,
beginnende uit de cel, zich trapsgewijze verheft tot aan de sport, waarop de
beide wezens staan, die haar het aanzijn geschonken hebben. Diezelfde
ontwikkeling openbaart zich in de rij der dieren, waarvan de geologische
lagen ons de overblijfselen bewaard hebben. De onderste lagen bevatten
slechts ongewervelde dieren en visschen; daarop volgen de kruipende dieren,
de vogels en de zoogdieren, terwijl de mensch die opklimmende reeks sluit.
De fabelleer van alle tijden en van alle natiën heeft de voortzetting der reeks
voorzien, door engelen te scheppen, wezens volmaakter dan de mensch,
staande tusschen dezen en zijnen Schepper.

In meesterlijke bewoordingen heeft reeds Goethe hetzelfde betoogd.

Hij zegt ongeveer het volgende: „De dieren zijn gevormd naar eeuwige
wetten, en iedere vorm verbergt het oorspronkelijke type in zich. De bouw van
het dier bepaalt zijne gewoonten, en de levenswijze werkt weer terug op de
vormen.

„Aan al die organismen ligt een gemeenschappelijke oorsprong ten grondslag,
terwijl het verschil in vormen het gevolg is van de betrekking der organismen
tot de buitenwereld. Wij mogen beweren, dat de volmaaktste vormen der
organische natuur, zooals de visschen, de amphibiën, de vogels, de
zoogdieren, en boven allen de mensch, gevormd zijn naar een oorspronkelijk
type, waarvan de schijnbaar onveranderlijke deelen slechts binnen enge
grenzen veranderen, en dat die vormen zich nog dagelijks ontwikkelen en zich
bij hunne voortplanting wijzigen.

Fig. 21.—Verandering der soorten. Het verlies der pooten.

1. De gewone hagedis.—2. Cicigna (Seps chalcydica).—3. De tweepootige
hagedis.—4. De eenvingerige hagedis.

„Indien men de planten en dieren beschouwt, die beneden op de ladder der
organismen geplaatst zijn, dan kan men ze nauwelijks van elkander

onderscheiden; wij mogen dus zeggen, dat de wezens, die oorspronkelijk zóó
nauw aan elkander verwant waren, dat zij niet van elkander onderscheiden
konden worden, langzamerhand planten en dieren geworden zijn, terwijl zij
zich in twee tegengestelde richtingen volmaakten, de eerste om te eindigen in
den onbewegelijken boom, de tweede in den mensch, die het type is van den
hoogsten graad van bewegelijkheid en vrijheid.”

Darwin heeft de leer van de langzame verandering der soorten en hare
afstamming van eenen gemeenschappelijken oorsprong uitgewerkt, en den
naam van natuurlijke teeltkeus gegeven aan de wijze, waarop de natuur
daarbij te werk gaat. In zijn „Origin of species” (de oorsprong der soorten)
heeft hij de algemeene en onwederlegbare wet van de verwantschap aller
wezens samengevat.

De verschillende vormen der wezens zijn het resultaat van uiterst langzame
wijzigingen. Het is in het groot hetzelfde, wat in het klein geschiedt met het
uiterlijk en de gewoonten van de menschen naar gelang van hunne
levenswijze en hunne bijzondere vermogens. Een denker, een geleerde, een
dichter, een kunstenaar, een ambtenaar, een koopman, een militair, een
werkman, een monnik, een losbol, een speler, een dief, een boosdoener,
dragen allen op hun gelaat en in hunne wijze van zijn, de ondubbelzinnige
uitdrukking van hunne plaats in de maatschappij. Dikwijls vindt men in de
maatschappij wezens, wier hersenen afgestorven schijnen. De denker draagt
het hoofd gewoonlijk iets voorovergebogen, als het ware iets zoekende; hij
wiens hersenkas ledig is, draagt het hoofd rechtop en neemt eene kunstmatige
houding aan, als een pauw. De werkman heeft spieren, de dichter en de
musicus zenuwen, de waarnemer oogen, en op ieders gelaat spiegelt zich de
ziel in hare openbaringen af. Laten die kleine schakeeringen zich eeuwen lang
overerven en ontwikkelen, en gij hebt een beeld van de verandering der
soorten.

Het onderzoek der versteeningen, die de verschillende lagen der geologische
terreinen karakteriseeren, toont aan, dat de bewerktuigde wezens eenvoudiger
van maaksel zijn, naarmate men dieper afdaalt en men oudere lagen vindt.
Wel is waar zijn nog niet alle vormen van versteeningen gevonden. De
opdelvingen uit de aardkorst zijn als het ware medailles uit verschillende
eeuwen; men heeft er enkele gevonden, maar er ontbreken een groot aantal.

Toch zijn zij voldoende, om den loop der ontwikkeling weder terug te vinden,
en iedere nieuwe vinding vindt hare plaats tusschen de ledige ruimten die nog
overgebleven zijn, en dient tot verbindende schakel tusschen twee soorten, die
te ver van elkander verwijderd schenen. En indien men afdaalt tot de
oorspronkelijke lagen, dan vindt men geene versteeningen van planten of
dieren, die gelijken op thans bestaande soorten, maar wel hoogst eenvoudige
typen, laag staande op de ladder, en die als het ware slechts verzamelingen
van niet georganiseerde cellen voorstellen.

De verschillende soorten vormen eene aaneengesloten keten. Niet alleen dat
men van de ééne soort naar de andere kan overgaan, zoowel bij planten als bij
dieren, zonder ooit groote sprongen behoeven te maken, men kan ook
aanwijzen, hoe de meest volmaakte soorten verbonden zijn met de
eenvoudigste, evenals men van de uiteinden der takken van eenen
reusachtigen boom afdaalt tot de lagere takken, waaraan de andere hunnen
oorsprong ontleenen. Doch er is meer. Indien men afdaalt tot de meest
eenvoudige dieren en planten, dan ziet men, dat deze onderling niet zóó ver
van elkander liggen als de hoogere dieren van de hoogere planten verwijderd
zijn, en dat zij daarentegen zóózeer tot elkander naderen, dat men niet meer
weet, of men ze dieren of planten moet noemen. Het zijn tusschenvormen, die
noch tot het dierenrijk noch tot het plantenrijk behooren, maar zelfs tot de
delfstoffen naderen. Wij wijzen slechts op de koralen, de sponsen, en een
groot aantal zoöphyten.

Men ziet dus, hoe alles ons op de eenheid van den geslachtsboom van het
leven wijst, en op de natuurlijke schakels, die zelfs de aardwormen met den
mensch verbinden. De embryologie, die ons den mensch leert kennen, zooals
hij zich ontwikkeld heeft uit een ei, in overgangen, die overeenkomen met de
diervormen, waaruit zijne voorouders zijn voortgekomen; de vergelijkende
ontleedkunde, die aantoont, dat zijn geraamte overeenkomt met dat der
hoogere gewervelde dieren; de physiologie, die ons in de hersens de gestadige
ontwikkeling uit het ruggemerg doet kennen, en in ieder orgaan de vrucht van
de oefening van steeds aangroeiende vermogens; de natuurlijke geschiedenis
in hare volle uitgebreidheid, die ons bij planten en dieren de verandering der
organen doet zien, veroorzaakt door wijziging der omgeving, der voeding, der
ademhaling, van licht, temperatuur enz.; de paleontologie, die ons de
versteeningen leert kennen, die zich van tijdperk tot tijdperk opvolgen, van de

eenvoudigste tot de meer samengestelde, en eenen langzamen en
voortdurenden vooruitgang in de ontwikkeling der soorten aanwijst; de
delfstofkunde, die ons de overeenstemming doet zien tusschen de perioden en
de soorten, die toen bestonden: dat alles is voor ons het bewijs van die
grootsche eenheid, die algemeene verbroedering.

De leer van de verandering der soorten niet te willen aannemen, staat gelijk
met de oogen te sluiten voor het licht. Indien gij in onzen tijd iemand de
verwantschap tusschen mensch en aap en de overige diersoorten hoort
belachelijk maken, wees dan overtuigd, dat gij een weetniet voor u hebt, of
iemand, die ter kwader trouw is, of eenen bevooroordeelde, en neem u de
moeite niet, hem te willen overtuigen. Zoodanige personen zoeken den adel,
waar hij niet is, en wel in den achteruitgang van een min of meer volmaakt
oorspronkelijk type, in plaats van dien te erkennen, te bewonderen en te
begroeten in den Vooruitgang.

Onder de onmetelijke zon der eerste eeuwen, overal en altijd water. Daarin
zal het leven ontkiemen.

Zoo zijn wij dan genaderd tot eene hoogstbelangrijke vraag. Wij mogen na al
het voorgaande aannemen, dat de geslachtsboomen van planten en dieren
dezelfde wortels hebben; maar gaan wij steeds verder en verder terug in de
afkomst der georganiseerde wezens, dan komen wij eindelijk tot een tijdstip,

waarop het leven moet begonnen zijn. Het leven kon niet bestaan, zelfs niet in
kiem, toen de aarde nog zon was, en licht gaf in de eenzame ruimte. Er
konden toen noch kiemen van planten of van dieren bestaan, noch moleculen
organische stof. Zelfs konden er toen geene scheikundige verbindingen
gevormd worden. Vóórdat onze planeet zon was, was zij in gasvormigen
toestand en maakte zij deel uit van de zonnenevelvlek. Nog verder
teruggaande, komen wij tot een tijdstip, waarop de stof, waaruit de aarde later
zou bestaan, zóózeer verdund was, dat het meest volkomen luchtledig van
onze luchtpompen in vergelijking daarmede als lood zoude zijn. In die
omstandigheden is het onmogelijk, zich kiemen van het leven voor te stellen,
tenzij men aanneme, dat de oorspronkelijke kiemen van het leven bijzondere,
levende atomen zijn. Men neemt in de scheikunde aan, dat de atomen niet
vernietigd kunnen worden. Is dit zoo, dan mag men evenzeer aannemen, dat
zij eeuwig bestaan hebben. Indien de oorsprong van het leven gelegen is in de
eigenschap van het levende atoom, om andere atomen aan te trekken en
daaruit organische moleculen te vormen, dan zou de eerste organische cel
gevormd zijn, zoodra de voorwaarden voor die vorming aanwezig waren.

Maar deze onderstelling is zeer onwaarschijnlijk. Hoogst waarschijnlijk
bestaan er geene atomen waterstof, zuurstof, koolstof, ijzer, maar alleen
moleculen dier lichamen, d.w.z. bepaalde groepeeringen van oorspronkelijke
atomen, die zelf noch waterstof, noch zuurstof, noch ijzer zijn. De lichamen,
in de scheikunde enkelvoudig genoemd, zijn waarschijnlijk samengesteld uit
groepen van grondatomen. Is dit waar, dan zoude er slechts ééne soort van
oorspronkelijke atomen bestaan.

De oorspronkelijke kosmische stof moet bestaan uit gelijkslachtige atomen.
De lichamen, die wij enkelvoudig noemen, moeten bestaan uit groepen van
atomen, uit moleculen, die onderling verschillen in volume, vorm en gewicht.
Eene molecule waterstof weegt 8 maal minder dan eene molecule zuurstof, 14
maal minder dan stikstof, 100 maal minder dan kwik. Maar dit zijn
waarschijnlijk moleculen en geen atomen, en hun verschil in eigenschappen
komt voort uit verschil in atomistischen bouw. Die moleculen vormen weder
deeltjes van lichamen, die vroeger als enkelvoudig beschouwd werden en
waarvan men thans weet, dat zij samengesteld zijn. Twee volumina waterstof,
verbonden met één volume waterstof, vormen water, 21 deelen zuurstof,
vermengd met 79 deelen stikstof, vormen de lucht. Alle lichamen, die ons

omgeven, hetzij organisch, hetzij anorganisch, zijn samengesteld, en bestaan
uit moleculen gevormd uit de stoffen, die men in de scheikunde enkelvoudige
stoffen noemt.

Overal en altijd klimt de natuur van het enkelvoudige tot het samengestelde
op. Wij moeten dus bij ons onderzoek naar den oorsprong der dingen tot den
meest eenvoudigen toestand afdalen.

Bij den oorsprong van het zonnestelsel bestond de kosmische stof uit
gelijkslachtige atomen; de tegenwoordige toestand van het heelal is een
gevolg van de latere schikking dier atomen onderling.

Wij nemen verder aan, dat de moleculen der lichamen, die wij thans nog
enkelvoudig noemen, uit atomen bestaan, en dat de verschillen in de lichamen
het gevolg zijn van de rangschikking dier atomen tot moleculen.

Die rangschikking is niet willekeurig, maar het gevolg van de natuurkrachten,
zooals de aantrekkingskracht der stof (wat die ook wezen moge), de warmte,
het licht, de electriciteit, het magnetisme en de andere vormen van beweging
der atomen. Het is dus niet te verwonderen, dat dezelfde combinaties van
atomen voorkomen op verschillende wereldstelsels, en dat de spectraalanalyse
de aanwezigheid van ijzer, waterstof, natrium, magnesium, zuurstof en
koolstof, en van andere op aarde voorkomende elementen heeft aangewezen
op de zon, de sterren, de planeten en de kometen. De wetten der natuur zijn
overal dezelfde, al zijn ook de omstandigheden, waaronder zij optreden,
verschillend. Doch diezelfde oorspronkelijke atomen kunnen zich tot andere
soorten van moleculen verbonden hebben, die op aarde niet bestaan. Zoo wijst
ons de spectroskoop in Saturnus, in Uranus en in enkele nevelvlekken, op
lichamen, die op aarde niet voorkomen. In het zonnespectrum toonen de
strepen van het helium aan, dat er op de zon lichamen zijn, welke niet
overeenkomen met die, welke wij op aarde kennen.

De meetkundige groepeering van atomen heeft het aanzijn geschonken aan de
oorspronkelijke moleculen der organische stoffen, zooals waterstof, zuurstof,
stikstof, koolstof, ijzer, zwavel, phosphorus, arsenicum, zilver, goud, lood,
zink, enz.

De vereeniging der moleculen, waartoe in de eerste plaats de koolstof, het
water en de lucht behooren, heeft de eerste organische stof gevormd. De
kracht, die oorspronkelijk in de beweging der elementaire atomen zuiver
mechanisch is, wordt verwantschap, physisch-chemische kracht in de
verbinding der moleculen, levenskracht in den bouw der planten- en
dierenorganismen, en later denkkracht bij de dieren en menschen. Er bestaat
ongetwijfeld slechts ééne kracht, zooals er slechts ééne soort van atomen
bestaat. Maar die kracht openbaart zich op verschillende wijzen, en die
verschillende uitingen kunnen van de ééne in de andere overgaan, zonder dat
het arbeidsvermogen der stof vernietigd wordt.

Het scheikundig onderzoek der plantaardige en dierlijke weefsels bewijst, dat
zij uit anorganische moleculen bestaan. Alle levende wezens bestaan uit
anorganische moleculen, waaronder de waterstof, de zuurstof, de koolstof en
de stikstof de overhand hebben.

Indien men nu die weefsels nauwkeuriger onderzoekt, dan blijkt het, dat zij
bestaan uit aan elkander verbonden slijmige bolletjes. Deze eiwitachtige
bolletjes, cellen genaamd, zijn mikroskopische eitjes, waarin men alles
onderscheiden kan, wat ieder ei kenmerkt: een omhulsel, eene vloeistof en
eene kern. Dit is het materiaal, waaruit alle levende wezens zijn opgebouwd,
zoowel planten als dieren. Allen (de mensch evenzeer) ontstaan nog thans uit
een mikroskopisch eitje, eene cel.

Wij worden er dus van zelf toe gebracht, aan te nemen, dat het leven op aarde
begonnen is uit elementaire cellen. Maar hoe en waaruit zijn die cellen
gevormd?

Deze vraag is van zóóveel belang, dat zij steeds allen heeft beziggehouden,
die belangstellen in de kennis der waarheid. Men heeft de oplossing dikwijls
zeer ver gezocht. Zoo heeft Sir William Thomson de onderstelling geuit, dat
de eerste kiemen van het leven op onze planeet konden gebracht zijn door de
vallende sterren en de meteoren. De stelling is zeer oorspronkelijk doch niet
waarschijnlijk, hoewel het niet onmogelijk is, dat een stuk van eene doode
planeet uit den hemel valt en ons eene nog niet onvruchtbaar geworden kiem
brengt. Maar de voorwaarden van bewoonbaarheid der verschillende werelden
verschillen onderling zoozeer, dat zelfs indien zoo iets plaats vond, het nog

niet gezegd is, dat de plek in zee of op het vaste land, waar een zoodanige
steen zou neerkomen, daarom geschikt zou zijn, om de bovenaardsche kiem te
doen ontkiemen. Doch eene zoodanige onderstelling verplaatst bovendien
slechts de moeilijkheid. Immers indien het leven zijnen oorsprong had op eene
andere wereld, dan zou nog altijd de vraag overblijven, hoe dat leven op die
andere wereld ontstaan is, en zóó zoude men eindeloos voort kunnen gaan.

Doch komen wij op de vraag zelf terug; om haar op te lossen hebben wij de
volgende gegevens: ten eerste het onderzoek der versteeningen, tot de oudste
lagen behoorende; dan den stamboom der plant- en diersoorten, en bovendien
het onderzoek van den tegenwoordigen bouw der bewerktuigde wezens en
van de stoffen, waaruit zij gevormd zijn.

Één der merkwaardigste resultaten der moderne wetenschap is, zooals wij
zooeven opmerkten, dat er geene afzonderlijke organische stof bestaat, omdat
planten en dieren uit bekende anorganische elementen zijn samengesteld,
waarvan de belangrijkste zijn: koolstof, waterstof, zuurstof, stikstof, kalk,
kiezel, phosphorus, zwavel. Alle levende wezens, van den mensch tot de
meest eenvoudige plant, bestaan uit anorganische bouwstoffen. Wat hen van
de delfstoffen onderscheidt, is niet de samenstelling, de stof, maar de wijze
van rangschikking, die er noch vaste, noch vloeistoffen, noch gassen van
maakt, zooals bij de anorganische lichamen, maar half vaste, half vloeibare
stoffen; die bijzondere toestand is voornamelijk toe te schrijven aan het water,
dat in groote hoeveelheid in alle bewerktuigde lichamen aanwezig is, en dat
door zijne verbinding met de hoofdelementen der stof de voornaamste rol
speelt in de verklaring der verschijnselen van het leven.

Dit is een zeer belangrijk feit voor de oplossing van het groote vraagstuk. Een
tweede, niet minder belangrijk feit is, dat die wezens zich voortplanten. Maar
men moet dit vermogen kunnen verklaren, en zich niet door den schijn laten
verblinden.

Men gelooft gewoonlijk, dat alle levende wezens, menschen, dieren, planten,
tegenwoordig geboren worden uit eenen vader en eene moeder, en men ziet
daarin een onoverkomelijk bezwaar tegen de vorming van het eerste levende
wezen. Dit is eene dwaling. Alleen de hoogere wezens planten zich langs
sexueelen weg voort. De lagere wezens planten zich door deeling voort.

Nemen wij b. v. de moneren, de zoöphyten, de amoeben, de polypen en
andere. Wat zien wij bij een groot aantal van deze? Eenvoudig dit: het lichaam
verdeelt zich in twee gelijke helften, zoodra het door groei een zeker volume
gekregen heeft; daarna groeit ieder der twee helften aan en wordt weder een
volledig wezen. Dezelfde wijze van voortplanting ontmoet men bij sommige
gelede dieren. Dit is dan ook de gewone toedracht bij de cel, het grondlichaam
der bewerktuigde wezens. Oorspronkelijk waren er noch delfstoffen, noch
dieren, maar alleen cellen, of misschien nog minder, de moneren van Haeckel.

De moneren zijn de
eenvoudigste lichamen, die tot
nu toe zijn waargenomen. Zij
zijn in 1864 in de
Middellandsche zee ontdekt, in
de prachtige baai van
Villafranca bij Nizza, en wel
door Haeckel, hoogleeraar in de
Fig. 23. De eerste organismen, de moneren, naar Haeckel.
dierkunde aan de hoogeschool
A. Eene geheele monere. B. De eerste monere in twee te Jena; het zijn kleine
helften verdeeld door insnoering. C. De twee helften slijmachtige bolletjes, met het
hebben zich gesplitst, en vormen nu afzonderlijke bloote oog onzichtbaar of zeer
lichamen. klein, (zelden grooter dan 1
millimeter in middellijn). Zij
bestaan uit eene eiwitachtige
koolstofverbinding en zijn aan elkander verbonden als de moleculen van een
blad, men vindt ze in den vorm van kleine geleiachtige lichamen op de rotsen
en in de zee. Het is een wezen zonder organen, kop, leden, maag, hart,
zenuwstelsel of spieren. Het is stof zonder bouw, gelijkslachtig en eenvoudig,
zoowel plant als dier. Het heeft eene ongeloofelijke levensvatbaarheid, en men
heeft het gevonden tot op 8000 Meters onder de oppervlakte der zee. Het is
bolvormig en bewegelijk. Als het zich gaat bewegen, vormen zich op de
oppervlakte vingervormige uitsteeksels, die het in staat stellen zich te
verplaatsen. Het voedt zich zonder mond, zonder darmkanaal door
endosmose, evenals de planten; het voedsel, dat moet worden opgenomen,
dringt dus door aanraking binnen in het lichaam. Het plant zich voort, door
verdeeling in twee deelen, die zich door insnoering vormen, zooals men kan
waarnemen door het beschouwen der vorige figuur.

Deze wijze van voortplanting is niets anders dan een overmaat van groei van
het organisme, dat zijne normale grootte overtreft. De voortplanting door
deeling is eigenlijk de meest verspreide wijze van voortplanting; op deze
wijze toch planten zich de cellen voort, uit wier opeenhooping de meeste
organismen, en ook het menschelijke lichaam gevormd is. Beschouwen wij
bijvoorbeeld een eitje van een zoogdier. Het is niets dan eene enkele cel. De
buitenste omtrek is een vlies, dat de geleiachtige massa omgeeft, waarin men
eene kleine kern of een kiemblaasje opmerkt.

In het eerste tijdperk der vorming van het levende
wezen verdeelt zich dat kiemblaasje in twee kernen en
volgt de celstof, de dooier van het ei, de beweging (fig.
25, A). Zoo verdeelen de twee cellen zich weder in vier
(B), deze in acht (C), in zestien enz., en eindelijk komt
daaruit voort een bolvormige hoop, op eene framboos
gelijkend (D). Zoo begint nog thans ieder levend wezen,
ook de mensch. Fig. 24. Eitje van een
zoogdier.
Deze zelfde wijze van voortplanting kan ook bij eene
groote menigte afgietseldiertjes worden waargenomen,
zooals fig. 26 aantoont. In den tijd van eenige dagen ziet men in een glas
zeewater millioenen wezens ontstaan, langs dezen eenvoudigen weg
voortgebracht.

In nauw verband met de voortplanting door verdeeling staat de voortplanting
door knopvorming, die zeer verspreid is in het plantenrijk en in enkele lagere
klassen van het dierenrijk, zooals bij wormen, polypen en andere. Maar terwijl
in het eerste geval de twee wezens, ontstaan uit de splitsing der
oorspronkelijke cel, aan elkander gelijk zijn, is bij de voortplanting door
knopvorming het tweede wezen een product van het eerste; het is kleiner, en
moet eerst nog groeien, vóórdat het aan het eerste gelijk wordt.

Fig. 25.—Eerste trappen van ontwikkeling van een zoogdier.

Fig. 26.—Voortplanting van een afgietseldiertje door deeling.

Zóó was het begin van het leven. De lagere organismen, zoowel planten als
dieren, zijn geslachtloos. Gedurende millioenen jaren plantten zij zich voort
door deeling, door knopvorming en vervolgens door kiemen. Het bestaan van
geslachten en de scheiding in twee verschillende wezens is eerst van veel
latere dagteekening. De tweeslachtigheid bestond lang vóór de scheiding der
geslachten; zij bestaat nog bij de meeste planten en enkele lagere dieren (de
slak, de pier en verscheidene andere wormen). Daarentegen bestaat de
scheiding der geslachten bij de hoogere planten, de mimoseën, de orchideën,
de wilgen, de peppels, de kastanjes en andere. De voortplanting zonder
geslacht grenst trouwens aan de geslachtsvoortplanting, en de tweede komt uit
de eerste voort, langs den weg der afwisselende voortplanting. De
parthenogenesis bestaat bij een groot aantal volkomen insecten (iedereen kent

de bladluizen). Zoo brengen bij de bijen, de eieren der koningin mannelijke
wezens voort, als zij niet bevrucht zijn, en vrouwelijke zoo dit wel het geval is
geweest.

Hieruit volgt, dat de oude bedenking, gegrond op het denkbeeld, dat alle
levende wezens voortkomen uit voortbrengende ouders, geene
wetenschappelijke waarde heeft, omdat gedurende eene lange rij van eeuwen
de oorspronkelijke bewoners der aarde zonder ouders geboren zijn. De
moeilijkheid, om de vorming van organische cellen aan te nemen, is niet meer
zóó groot, als toen men de wereld in eenen te nauwen kring insloot. Die
vorming schijnt nauwelijks ingewikkelder, dan die der mineralen, die in
prachtige, meetkunstige vormen kristalliseeren, of die der scheikundige
voortbrengselen, die onder bepaalde voorwaarden van verzadiging en
temperatuur, het aanzijn geven aan die prachtige rangschikking van
moleculen, waarvan de mikroskoop ons de schoonheid en harmonie heeft
leeren kennen.

De moneren van Haeckel zijn de eenvoudigste organismen, die men ooit heeft
waargenomen. Men kan hier nog aan toevoegen de mikroskopische wezens,
die men eerst als schimmel heeft beschouwd, doch welke langs scheikundigen
weg de opgeloste suiker omzetten, om de azijnmoer te vormen, in één woord:
om de organische stoffen te doen gisten. Die organische korrelingen dragen
den naam van micrococcus. Zij zijn niet grooter dan duizendsten van
millimeters. De aard van die organismen staat nog niet volkomen vast, maar
hetzij zij het onvernietigbare leven in zich dragen, zooals door sommigen
beweerd wordt, hetzij zij alleen dienen voor den bouw der wezens, zij
moesten hier, al is het slechts oppervlakkig, aangestipt worden.

Maar moneren, cellen, micrococci, zij alle zijn uit iets gevormd. Dat iets bezit
eene zekere werkzaamheid, dat de delfstoffen missen. Welnu! dat is de eerste
levende stof, en de eenvoudigste: zij draagt den naam van protoplasma, de
physiologen toonen aan, dat dit aan alle weefsels, hetzij dierlijke hetzij
plantaardige ten grondslag ligt.

Het protoplasma is eene stof, die behoort tot de groep der eiwitverbindingen,
dat wil zeggen, het is samengesteld uit koolstof, waterstof, stikstof en
zuurstof. Daarbij komen nog dikwijls in veranderlijke hoeveelheid zwavel,

ijzer en phosphorus. Dat protoplasma leeft, wordt geboren, groeit aan, plant
zich voort, sterft, is gevoelig, beweegt zich en reageert tegen prikkels. De stof
dient, terwijl zij zich op verschillende wijzen wijzigt, tot opbouwing der
weefsels en der organen van alle levende wezens. Als de levende wezens
sterven, dan ontleedt het protoplasma, en keert het terug tot de anorganische
wereld, waaraan het ontleend was.

De gevoeligheid is het uitgangspunt van het leven geweest. Planten, zoowel
als dieren, zijn gevoelig; het protoplasma is gevoelig, en dit is juist het groote
verschil tusschen die stof en de anorganische stoffen, die het meest er op
gelijken.

De moneren, die nog thans het zoute water bewonen, bestaan alleen uit eene
klont protoplasma. Het zijn de eenvoudigste wezens, die wij kennen. Het
leven is begonnen in eenen tijd, toen de aardbol geheel omringd was door het
lauwe water van den oorspronkelijken oceaan. De eerste levende wezens, die
zeer waarschijnlijk overeenkwamen met de tegenwoordige moneren, waren
bewoners der zee. Daaruit zijn de land- en waterplanten voortgekomen, de
wezens, die thans alleen slechts kunnen leven in het zoetwater van meren,
rivieren en stroomen, en de geheele planten- en dierenwereld, die thans het
vaste land versiert en leven schenkt. Nog thans bestaan alle wezens
voornamelijk uit water.

De studie der natuur geeft dus een antwoord op de zooeven gestelde vraag.
Wij weten, dat de eerste organismen gevormd zijn in het lauwe water der
oorspronkelijke zee en slechts geleiachtige, vormlooze lichamen geweest zijn
zonder structuur, scheikundige lichamen, waarin de bijzondere eigenschappen
der koolstof, en vooral de halfvloeibaarheid en de onbegrensde buigzaamheid
der eiwitbestanddeelen, eene splitsing hebben doen ontstaan met de
uitsluitend minerale lichamen en de verschijnselen van het leven hebben
voortgebracht.

Fig. 27. De oorsprong van het leven. Protoplasma, uit de diepten der zee opgedolven.

Hunne nog weifelende vormen zijn als het ware het beeld der weifelende
schreden van het juist ontstane leven. Bij hen bestaat zelfs de cel nog niet met
hare kern en haar vlies. De protoplasmastof, weifelend en vormloos, geeft ons
nauwelijks een denkbeeld van werkelijke wezens.

Toen men den eersten kabel in den Atlantischen oceaan legde, vond men
vermengd met het grijze slib, op den bodem gelegen, eene vormlooze
geleiachtige massa, die kalklichaampjes bevatte. Die gelei werd in alcohol
bewaard. Huxley herkende daarin het vormlooze protoplasma, de laagst
staande monere, den Bathybius Haeckelii.

De merkwaardige onderzoekingen in 1868 en 1869 door Thompson en
Carpenter gedaan op de schepen Lightning en Porcupine, die al de vroeger

algemeen aangenomen denkbeelden omverwierpen omtrent de afwezigheid
van het leven in de diepte der zee, deden op eene diepte van drie- tot vier
duizend meters op den bodem der zee dat protoplasma kennen, dat uit eene
groote hoeveelheid geleiachtige, organische stof bestond, en dat in zóó groote
hoeveelheid voorkwam, dat het aan het slib eene zekere kleverigheid
mededeelde. Indien men dit slib met verdunden wijngeest schudt, zetten zich
zeer fijne vlokken af, die het voorkomen hebben van eene slijmerige eiwitstof.
Indien men een weinig van dat slib in eenen druppel zeewater onder den
mikroskoop brengt, dan ziet men gewoonlijk na eenigen tijd een onregelmatig
net van eiwitachtige stof met scherp begrensde omtrekken, dat zich niet met
het water vermengt; men kan zien, hoe die stof langzamerhand van gedaante
verandert, en hoe de op zich zelf staande korreltjes en de vreemde lichamen
onderling van plaats veranderen. Die stof is dus in staat zich eenigszins te
bewegen, en het is niet twijfelachtig, of zij vertoont verschijnselen van eenen
nog weinig ontwikkelden vorm van het leven (Fig. 27).

Langen tijd bleef men twijfelen aan de juistheid der hier medegedeelde
resultaten. Daar de scheikundigen hadden aangetoond, dat alcohol, in
zeewater gestort, een slijmerig neerslag gaf, meende men, dat de zooeven
genoemde stof eenzelfde neerslag was. Doch in 1875 werden dezelfde
waarnemingen herhaald door den Duitschen natuuronderzoeker Bossels bij
eene Noordpool-expeditie, op eene diepte van 92 vademen. De toen gevonden
stof was werkelijk protoplasma, waarin toevallig enkele kalklichaampjes
voorkwamen.

Fig. 28. De eerste wezens. Samenvoeging van moneren.

De moneren zijn niet anders dan protoplasma. Een klonter gelei is het eenige,
wat onze krachtigste mikroskopen ons doen zien; maar die gelei leeft, men
ziet haar ieder oogenblik van vorm veranderen, zich meester maken van
andere infusiediertjes, ze oplossen en ze opnemen in haar eigen stof. In de
omringende vloeistof gelijken zij op die dunne strepen, die in een glas water
ontstaan boven een stukje suiker, dat oplost. De moneren zijn kleine bolletjes.
Moeten zij zich verplaatsen, dan groeien er stralen aan, die als pooten dienst
doen. Men kent reeds verschillende soorten. Zij hebben, zooals wij zeiden,
trilharen, die als pooten dienst doen, doch kort en onregelmatig zijn, in alle
richtingen uitspringen, zich inkorten en naar binnen treden, als het wezen ze
niet meer noodig heeft. De beweging is als het ware eene soort van kruipen,
hetwelk geschiedt door het uitrekken van een trilhaar, dat met zijn uiteinde
een steunpunt zoekt, zich daarna inkort en zóó het geheele lichaam medetrekt,
dat zich beweegt als een oliedroppel, dat op een stukje glas voortgeblazen
wordt. Als een zonnestraal het vat treft, dat één dier wezens bevat, dan

beweegt het zich steeds naar het licht toe. De veerkracht van het levende
protoplasma, zijne uitzetting en samentrekking onder den invloed der warmte,
zijn voldoende om rekenschap te geven van de wijze van beweging.

Wij noemen ten slotte onder de moneren het myxodictyum sociale (fig. 28).
Daar bestaat het protoplasma uit afzonderlijke wezens, kleine min of meer
bolvormige klonters, die van alle zijden omgeven zijn van vertakte en
straalvormige trilharen en zich door deeling voortplanten, maar toch in
koloniën vereenigd blijven door hunne vezels.

Dit zijn de oorspronkelijke wezens. Het organische komt uit het anorganische
voort. De levenskracht is uit de physisch-chemische kracht ontstaan.

De electriciteit is waarschijnlijk niet vreemd geweest aan dien vooruitgang der
stof; in den toestand, door de warmte, de drukking van het water, en andere
factoren voorbereid, heeft zij nog ingewerkt door aan de moleculen inwendige
bewegingen mede te deelen. Nog thans speelt zij eene belangrijke, nog niet
genoeg doorgronde rol in de hoogere levensverschijnselen.

De bevruchting der planeet is echter geen gewoon scheikundig proces,
evenmin als eene scheikundige verbinding een gewoon mechanisch proces is,
het is iets meer. Het leven is een nieuwe vorm van beweging; het is eene
nieuwe schepping, voortgebracht door de scheikundige verhoudingen, die het
bepaald hebben. Door de voortdurende veranderingen in samenstelling, door
de bewegingen, waarvan het de zetel is, door zijn vermogen om zich te
voeden, zich in afzonderlijke wezens te verdeelen, en zich voort te planten,
onderscheidt zich het protoplasma van alle scheikundige stoffen en vormt het
eene klasse van lichamen op zich zelf. De afstand tusschen de levende stof en
de scheikundige verbindingen is groot, maar toch weet men thans, dat het
leven met al zijne kenmerken in eene soort stof aanwezig is, die even
eenvoudig van bouw is als de scheikundige verbindingen.

Voor den denker, die de geheimen der natuur tracht te ontwarren, is het niet
vreemder, de koolstofverbindingen het aanzijn te zien schenken aan
geleiachtige lichaampjes, dan de kristallen uit eene zoutoplossing te zien
aangroeien naarmate het water verdampt, of den loodboom te zien aangroeien,
die ontstaat, indien men eene zinkstaaf in eene oplossing van azijnzuur lood

hangt, of den waterdamp heesters te zien teekenen op de glazen van een
bevroren venster, of de sneeuwkristallen te zien vormen in de lucht, of den
zwavel te zien kristalliseeren, of het bismuth, het goud en het koper. Het
verschil tusschen de organische en de anorganische stoffen bestaat niet in hare
samenstelling, want de levende wezens zijn alle samengesteld uit dezelfde
elementen als de anorganische stoffen; het verschil bestaat alleen in de
lenigheid der weefsels, in haar vermogen, om de omringende middenstof te
kunnen opnemen en van binnen aan te groeien, terwijl de kristallen
aangroeien door uitwendige aanzetting, en in haar vermogen, om zich te
verlengen, te verkorten en te bewegen. Het kenmerkend onderscheid schuilt
voornamelijk in het vermogen van voortplanting, maar zooals wij zeiden,
oorspronkelijk openbaarde zich dat vermogen door eenvoudige verdeeling van
het aangegroeide voorwerp. Men kan een organisch lichaampje, dat zóó
weinig ontwikkeld is als een protoplasmakorrel, noch onder de dieren, noch
onder de planten rangschikken, maar toch verschilt het in wezen van de
overige scheikundige voortbrengselen en is het de kiem van het leven, dat zich
later over de oppervlakte der aarde verspreid heeft.

Voor de natuur bestaat er geene scheikunde of natuurkunde, of werktuigkunde,
of sterrenkunde, of plant- en dierkunde, evenmin als er zuivere soorten van
planten, dieren of delfstoffen bestaan. Dit zijn verdeelingen, door de
menschen uitgedacht om de studie te vergemakkelijken en de voorwerpen van
studie te kunnen splitsen. Hoewel een groot aantal geleerden zich illusiën
scheppen en hunne eigene vindingen als feiten aannemen, is het wenschelijk,
niet het slachtoffer te worden van eene dwaling, die voor onzen geest den
prachtigen eenvoud der natuur zou verwoesten. Voor haar is het bewerktuigde
wezen, evenals de onbewerktuigde wereld de ontwikkeling van een zelfde
wezen; de geheele wereld wordt door eene onmetelijke éénheid beheerscht.

Het heelal bestond langen tijd in eenen zuiveren mechanischen toestand, als in
werking zijnde nevelvlek, als eene verzameling van bewegende atomen, als
onderworpen aan de algemeene aantrekkingskracht. De warmte, het licht, de
electriciteit, de vorming der moleculen, hebben het aanzijn geschonken aan
den natuurkundigen toestand, tijdens welken de planeet haar karakter als
nevelvlek verloor. De verbindingen, de verwantschap der stoffen hebben den
scheikundigen toestand doen geboren worden; de voorwaarden voor het leven
werden gunstig. Op die drie tijdperken, die uit elkander voortvloeiden, is de

organische toestand gevolgd, die weer het noodzakelijk gevolg was van het
vorige tijdperk.

Van den dag af, waarop de voorwaarden van het leven alle aanwezig waren,
moest zich het protoplasma even zeker vormen als eene scheikundige
verbinding het gevolg is van de voorwaarden, die haar bepalen. En van den
dag af, waarop het leven verschenen is met zijne karakteristieke eigenschap
van eeuwigdurende voortplanting, moest het zich uitbreiden en
vermenigvuldigen over de geheele oppervlakte der aarde. Evenals het licht, de
warmte, de verwantschap, de moleculaire beweging, zoo ook werkt het leven
onophoudelijk voort en wordt het nooit meer uitgedoofd. Tot aan den laatsten
dag van het bestaan der aarde zal het de natuur bezielen, steeds van vorm
veranderen en nooit vernietigd worden. Welke onweerstaanbare kracht!
Zoodra een organisme tot den volwassen leeftijd gekomen is, dan gevoelt het
oogenblikken van wellust, zonder welken de stroom des levens in zijnen loop
zoude gestuit worden. Het is niet genoeg te leven, het leven moet worden
voortgeplant.

Van dit tijdstip af is onze planeet van vorm veranderd. Tot nu toe behoorde zij
tot het rijk der delfstoffen, doof, blind, zich zelf niet bewust; van nu af aan
draagt zij het leven, en het eerste flauwe begrip van persoonlijk bestaan, dat
zich bij de vorming der eerste wezens openbaart, ontwikkelt zich en neemt
toe, totdat het eindelijk den trap bereikt, waarop verstand en
zedelijkheidsbegrippen haar beheerschen.

In de zee is het leven begonnen; en daar is het steeds het vruchtbaarst geweest.
De wateren bezitten veel meer bewoners dan het vasteland. Overal zijn de
zeeën bewoond; overal, tot op den bodem van den afgrond, bewegen zich
schepselen, die met elkander in harmonie zijn; overal vindt de
natuuronderzoeker stof tot leering en de wijsgeer stof tot nadenken. De
diepten van den oceaan, zijne bergen en dalen, zijne valleien en duisternissen,
zelfs zijne puinhoopen zijn bezield en versierd met ontelbare bewerktuigde
wezens. Het zijn eenzame of samenlevende planten, zich tot weiden
uitstrekkend of tot onmetelijke bosschen verbindend. Die planten beschermen
en voeden duizenden dieren, die kruipen, loopen, zwemmen, vliegen, zich
bedelven in het zand, zich aan rotsen vasthechten, in ravijnen wonen, elkander
zoeken en ontvluchten, bestrijden of vervolgen, elkander minnend liefkoozen

of meedoogenloos verscheuren. Onze wouden op het vaste land bevatten lang
niet zooveel dieren als die der zee. De oceaan, waarin de mensch het leven
niet kan behouden, is voor duizenden dieren de bron van leven en gezondheid.

Op groote diepten is de temperatuur van het water op alle breedten ongeveer
dezelfde (0°) van den aequator tot aan de polen. De meeste beroeringen harer
oppervlakte dringen niet dieper door dan 25 meters, waarvan het gevolg is, dat
de planten en dieren, door meer of minder diep af te dalen, steeds eene
omgeving kunnen vinden, die hun past.

De monsters, die men in de zee vindt, de walvisch, de potvisch, de dolfijn, de
haai, maken niet het belangrijkste deel uit van de bevolking der zee. De
oceaan is bevolkt met ontelbare, oneindig kleine wezens, mikroskopische
afgietseldiertjes, zóó klein, dat een droppel vloeistof er millioenen bevat. Alle
wateren zijn er vol van, zoowel het rivier- als het zeewater, bij hooge en bij
lage temperatuur. De groote stroomen voeren steeds oneindige hoeveelheden
naar zee. Alleen reeds de Ganges voert in een jaar tijds eene hoeveelheid naar
zee, die zes- tot achtmaal grooter is, dan de massa der hoogste pyramide van
Egypte.

In de
nabijhei
d der
polen,
waar
groote
organis
men
niet
zouden
kunnen
bestaan,
Fig. 29. Laagste afgietseldiertjes. Fig. 30. Laagste afgietseldiertjes.
vindt
(Monaden). Volvoceën. men
nog
duizend

en infusiediertjes. Zelfs in de overblijfselen van het gesmolten ijs, dat op 70°
breedte drijft, heeft men meer dan vijftig verschillende soorten gevonden.

Op plaatsen der zee, dieper gelegen dan de hoogte der hoogste bergen
bedraagt, leven in iedere waterlaag ontelbare scharen van bijna onzichtbare
bewoners.

Daar is de bakermat van het leven, en daar zijn de eerste levende wezens
geweest. De oceaan is hun wieg geweest, en de geleiachtige stof, waaruit de
afgietseldiertjes bestaan, is de vruchtbare stof geweest, waaruit zich het
levend organisme heeft ontwikkeld. Nog thans zijn de infusiediertjes de
talrijkste dieren der natuur, en die wier levenskracht het grootst is. Letten wij
b.v. op de amoeben (fig. 31). Stelt u voor een droppel, half-vaste, half-
doorschijnende, half-geleiachtige, gelijkslachtige stof, tot willekeurige
beweging in staat. Zij beweegt zich in verschillende richtingen, zet zich uit of
krimp weer in, en neemt de meest onregelmatige, meest onverwachte
gedaanten aan. Als men het diertje plaatst op het voorwerpglaasje van eenen
mikroskoop, glijdt het voort als een oliedroppel en verandert het telkens van
gedaante. Als een ware Proteus is het nu eens rond, dan weer langwerpig, of
gesterd, of gelobd.

Fig. 31. Amoeben.

Al die infusiediertjes zijn van trilharen voorzien, die hun voor alles dienen,
zoowel voor de beweging, als voor de voeding en de ademhaling.

Deze wezens hebben als het ware het leven in ieder hunner deelen. Men kan
somtijds een zoodanig diertje zich zien oplossen in deelen, die voortzwemmen
als ware er niets geschied. Nadert men het water, waarin zij zwemmen, met
een’ penneveer in ammoniak gedompeld, dan staat het diertje stil, maar blijft
het de trilharen bewegen. Plotseling ontstaat er eene insnijding op een punt
van den omtrek; deze wordt langzamerhand grooter, totdat het geheele dier als
het ware opgelost is. Voegt men hier eenen droppel zuiver water bij, dan houdt
de ontleding plotseling op, en wat er van het dier nog over is, begint zich weer
te bewegen en te zwemmen, als ware er niets geschied.

Er zijn van die organismen, die na gedurende jaren op eenen zolder vergeten
en verdroogd te zijn, na bevochtiging weder herleven.

Al die kleine wezens kunnen tot de oudste der planeet gerekend worden. Op
alle breedten en op iedere diepte vindt men in onmetelijke banken versteende
foraminiferen. De steengroeven van Gentilly bevatten er wel 20 milliard op
eenen cubieken meter! Indien wij een huis voorbijgaan, dat afgebroken, of een
gebouw, dat opgetrokken wordt, dan ademen wij in de stofwolk, die ons
tegemoet waait, duizenden van die diertjes in. Die oneindig kleine wezens
hebben eilanden en bergen gebouwd, en eene meer belangrijke rol gespeeld
bij de vorming der aarde dan de grootste en schijnbaar belangrijkste dieren.
Die kleine wezens zullen ons in het volgende hoofdstuk onderrichten over de
geschiedenis van het leven op onze planeet; thans was het ons slechts te doen,
den oorsprong van het leven vast te stellen.

Geven wij dus in korte trekken het vorige weer: Wij kennen thans den
oorsprong van het leven op aarde; wij weten, dat alle levende wezens, en ook
de mensch, met elkander verwant zijn en aan dien oorsprong hun bestaan
ontleenen; wij weten ook, dat die oorsprong eene nederige organische stof is,
het gevolg van de physisch-chemische omstandigheden, die haar het aanzijn
geschonken hebben; wij weten ten slotte, dat de wet van den vooruitgang de
geheele schepping beheerscht.

Tweede hoofdstuk

Ontwikkeling van het leven.
Ten gevolge van den reusachtigen arbeid der laatste tijden zijn wij door
verbinding en vergelijking van al de wetenschappelijke veroveringen, die
elkander aanvullen, zóóver gekomen, dat wij eenen tip van den sluier kunnen
opheffen, die het geheim verborg, dat zoovele eeuwen bedolven was onder de
menigte schijnbaar ondoordringbare raadselen der natuur; wij hebben een blik
geslagen in de vorming der eerste organische stoffen, die weder uit de
verbinding van vroegere stoffen zijn afgeleid, welke zelf weer ontstaan waren
uit de verschillende groepeeringen der moleculen; wij hebben in gedachte de
trapsgewijze gedaanteverwisseling der aardnevelvlek gevolgd, van den
gasvormigen, als het ware onweegbaren toestand af tot aan den bouw van de
moleculen der als enkelvoudig beschouwde lichamen, en tot aan de
verschillende verbindingen, de omzettingen van kracht en stof, de bakermat
van het leven en de eerste bewerktuigde wezens, planten en dieren.

Die oorspronkelijke organische stof blijft na hare vorming niet onvruchtbaar.
Gehoorzamende aan de wet van den vooruitgang, ondergaat zij zelf
vervormingen, die de trapsgewijze ontwikkeling van het leven, de
verscheidenheid in organismen, de volmaking der wezens ten gevolge heeft.
Mogen al sommige geleerden beweerd hebben, dat de hoeveelheid leven op
aarde standvastig is, dit is eene dwaling. Bij den oorsprong van het leven was
er niet de minste verscheidenheid en geen verschil in soorten. Het aantal
soorten is van eeuw tot eeuw toegenomen door splitsing in de vorming der
bewerktuigde wezens, en ook het aantal levende wezens is van geslacht tot
geslacht toegenomen. Sedert de eerste vorming van het protoplasma is de
hoeveelheid leven, het aantal en de verscheidenheid der levende wezens,
steeds toegenomen.

Van den dag af, waarop zich de eerste hoeveelheid protoplasma gevormd
heeft, heeft het leven iets aan de aarde toegevoegd, iets onweegbaars, maar
toch eenen nieuwen vorm van werkzaamheid, iets wat de planeet voorheen
niet bezat: het leven, het gevoel, en later de gedachte. De volmaking van het
leven heeft voortdurend iets aan de natuur toegevoegd. De invloed van het

licht en de vorming van de gezichtszenuw; de invloed van het geluid en de
vorming van de gehoorzenuw; de langzame ontwikkeling der vijf zintuigen,
de vorming en de ontwikkeling van het zenuwstelsel, het ontstaan der eerste
indrukken, het zelfbewustzijn, eerst nog duister en onbepaald, langzamerhand
beter ontwikkeld, de gedachte, het geheugen, ziedaar langzame veroveringen
der levende wezens. Niets hiervan bestond op onze planeet vóór het ontstaan
van het leven. Het is dus inderdaad de geschiedenis eener doorloopende
schepping, welke wij hier beschrijven.

De opklimming in het leven.

De geleerden, die op het voorbeeld van Haeckel meenen, dat het leven slechts
eene mechanische functie is, een bepaalde vorm van beweging, behoorende
tot het gebied der natuur- en scheikunde, tasten mis. De ontwikkeling van het
ei, dat een zoogdier, een’ vogel of een’ visch zal voortbrengen, behoort niet
uitsluitend tot het gebied dier wetenschappen. De werkzaamheid van plant of

dier, dat in zich de luchtmoleculen opneemt, of water, koolstof en andere
stoffen aan de omgeving onttrekken, waardoor het organisme in zijne kracht
en schoonheid onderhouden wordt, behoort niet uitsluitend tot het gebied der
natuur- en scheikunde, hoewel de levensverschijnselen er door beheerscht
worden. Er is nog iets meer.

De kracht, die de plant, het dier, den mensch doet leven, is eene omzetting der
natuurkrachten, die in de anorganische wereld werkzaam zijn. Sedert
Lavoisier is de oude vergelijking van het leven met eene brandende vlam
werkelijkheid geworden. Dezelfde scheikundige processen, die het vuur in de
onbewerktuigde natuur onderhouden, onderhouden het leven in de organische
natuur; de zuurstof oefent daarbij hare werking uit. Maar evenmin als het zuur
in het galvanisch element, of het zink en het koper, het electrisch uurwerk de
uren doet aanwijzen, evenmin brengt de stof de verschijnselen voort, die zich
in het leven openbaren, de stof is slechts de draagster van het leven.

De scheikundige verbindingen en de verwantschap der moleculen zijn
ontstaan na de zuiver mechanische periode van de geboorte der aarde, en zijn
het gevolg van den toestand, waarin kracht en stof toen verkeerden. Ook zij
hadden reeds iets nieuws toegevoegd aan den chaos der azoïsche periode. De
eerste vorming van het protoplasma, ontstaan uit de vroegere scheikundige
verbindingen, was tevens het begin van het leven. Er was toen noch ziel, noch
gedachte. De gedachte is bij de lagere dieren, de insecten, en de eerste
gewervelde dieren: visschen en kruipende dieren, ongetwijfeld het uitvloeisel
geweest van de ontwikkeling der zintuigen. Het leven is begonnen met eene
eenvoudig samengestelde stof, die nauwelijks de eigenschappen bezat, die wij
thans als uitingen van het leven kennen, en de kiem, de voortbrengster dier
oorspronkelijke organismen, is niets anders geweest, dan eene gelukkige
vereeniging van elementen, waardoor die nieuwe vorm van werkzaamheid in
het werk der schepping bepaald is. Evenals de electriciteit te voorschijn treedt
uit eene daartoe geschikt gemaakte batterij, zoo is ook de levenskracht
voortgekomen uit de groote werkplaats der natuur. Het protoplasma
ondervindt op zijne beurt den invloed, waardoor het zich langzamerhand
boven zijnen nederigen oorsprong verheft. Door zijn vermogen, om zich te
voeden, ontwikkelt het zich en verdeelt het zich: dit is de eerste wijze van
voortplanting geweest. Wel is het nog geene plant, maar het leeft, hernieuwt
zijn weefsel en plant zich voort.

Fig. 34. Microben in den dampkring, 1000 maal vergroot:
a, b, Vibrionen; c, d, Bacteriën; f, g, h, Micrococci.

Fig. 35.—1. Bacillen, 1000 maal vergroot; 2. gewone bacteriën,
1500 maal vergroot.

Die eiwitstof, die geleiachtige verbinding van koolstof, stikstof en zuurstof,
zal weldra andere stoffen, zooals zwavel, phosphorus, ijzer, zouten, in zich
opnemen, en van vorm en eigenschappen veranderen. Zoo zal het
protoplasma, na zich verdeeld te hebben in verschillende lichamen, die in
eigenschappen verschillen, het aanzijn schenken aan de moneren, de
foraminiferen, de eerste cryptogamen, de myxomyceten, de sponsen, het wier,
enz.

Fig. 36.—Verschillende vormen van Diatomeën.

Wij hebben reeds kennis gemaakt met de verschillende moneren en gezien,
dat er een aantal verschillende soorten bestaan, die zich bijna alle voortplanten
door verdeeling van hun lichaam in twee gelijke deelen. Er zijn er echter
enkele, zooals de protomonas, de vampyrilla en de protomyxa, die zich op
eene andere wijze voortplanten. Op een bepaald tijdstip van hun leven trekken
zij hunne kleine trilharen in, die hun voor de beweging en als grijporganen
dienen, en veranderen zij in bolletjes. De buitenste laag dier bolletjes wordt
taaier dan die van het protoplasma en vormt eene soort van omhulsel,
waarbinnen het protoplasma zich verdeelt in een groot aantal kleine
bolvormige massa’s. Daarna breekt het omhulsel en komen de nieuw
gevormde lichamen naar buiten. Zoo vormen zich de zoösporen.

Fig. 37. Verschillende vormen van Diatomeën.

De microben, waarvan men vooral in de laatste jaren zooveel spreekt, schijnen
ook niets anders dan moneren te zijn. Men heeft gewoonlijk geen denkbeeld,
hoe groot het aantal wezens is, dat overal in de lucht en in het water krioelt.
Gemiddeld bevat een cubieke meter lucht in eene volkrijke stad van drie- tot
vierduizend. Maar deze zijn eerst van jongeren datum, daar zij als parasieten
bij samenhoopingen van menschen gevonden worden en in volle zee en op de
bergen verdwijnen. Hunne levensvatbaarheid is verbazend, evenals die van de
meeste afgietseldiertjes. Eene enkele bacterie kan in 24 uren meer dan 15
millioen bacteriën voortbrengen! Sommige afgietseldiertjes kunnen als het
ware niet sterven. Spallanzani heeft door bevochtiging rotiferen doen
herleven, die dertig jaren lang uitgedroogd waren.1

De stamboom van het dierenrijk heeft zich evenmin als die van het
plantenrijk, gemakkelijk en spoedig ontwikkeld. Er was eene verbazende
ontwikkeling noodig, eer bepaalde moneren, die hun geheele leven het

omhulsel behielden, dat het protoplasma van enkele hunner tijdelijk
beschermt, in staat geworden waren, om onmiddellijk van het water en de
lucht, die meer of min met minerale stoffen bezwangerd waren, de
grondstoffen voor hunnen bouw te verkrijgen. Van dien dag af is het
plantenrijk op de aarde verschenen langen tijd waren de moneren de eenige
bewoners der aarde, en daaruit zijn langzamerhand naast elkander te
voorschijn getreden de wezens, die later de aarde zouden bedekken met haar
groen kleed of aan de weiden en de bosschen hunne tallooze bewoners zouden
verschaffen.

Fig. 38. Verschillende vormen van Diatomeën.

De planten zijn niet de voorouders der dieren. Het zijn twee verschillende
werelden, die alleen denzelfden oorsprong hebben. Het zou mogelijk geweest
zijn, dat alleen dieren bestonden, hetgeen het geval zou geweest zijn, als geen
der oorspronkelijke organismen zich aan den bodem had vastgehecht. Ook
zou het mogelijk geweest zijn, dat alleen planten gevormd waren, hetgeen het

geval geweest ware, indien alle oorspronkelijke organismen uit den bodem
gevormd waren, hetzij in de vrije lucht, hetzij in de diepte der wateren. Ook
had het kunnen zijn, dat het dierenrijk evenals het plantenrijk zich geheel
anders had ontwikkeld, dan het geval geweest is; daartoe hadden slechts de
omstandigheden, zooals de elementen, de warmte, de zwaartekracht, de
dichtheid, het licht en andere moeten verschillen van die, waaronder de
organismen thans gevormd zijn. De vormen, waaronder het leven op de
overige werelden optreedt, moeten geheel verschillend zijn van die op aarde.
Hoe moeten wij ons deze echter denken? Zouden wij ons boomen, vruchten
en bloemen kunnen voorstellen, indien er geen plantenwereld op onze planeet
bestond?

Fig. 39. Diatomëe (400 malen vergroot).

Wat ons het meeste treffen moet bij onze studie der eerste bewerktuigde
wezens op aarde, zijn hunne bijzonder kleine afmetingen: de meeste zijn
mikroskopisch klein. De eerste uiting der levenskracht was hoogst bescheiden,
alsof de natuur eerst hare krachten beproeven wilde, vóórdat zij zich te ver

van het onbewerktuigde rijk verwijderde. Minerva is niet in volle
wapenrusting uit het hoofd van Jupiter te voorschijn getreden. Maar al zijn die
wezens klein, zij zijn ontelbaar in aantal. Enkele terreinen bestaan uitsluitend
uit mikroskopische versteeningen van die oude wezens, waarvan een groot
aantal soorten nog in onzen tijd voorkomen. Ehrenberg heeft in éénen
cubieken centimeter krijt vijfhonderdduizend versteende foraminiferen
gevonden; Max-Schultze schatte het aantal van die skeletten in 30 grammen
zand van de haven van Gaeta op 1½ millioen. Zij vormen dikwijls geheele
bergen. Geheele eilanden, zooals Barbados, bestaan uitsluitend daaruit. Het
krijt bestaat uit de overblijfselen van mikroskopische dieren en planten; geen
stamper is fijn genoeg om de kleine wezens te verbrijzelen. Fig. 40 is een deel
van het oppervlak van een geglaceerd visitekaartje, tweehonderd malen
vergroot, zooals dit door Ehrenberg reeds in 1842 is waargenomen.
Foraminiferen, diatomeën en andere lagere diertjes zijn bij duizenden
opgehoopt in de krijt- en kiezelrijke terreinen; volgens Ehrenberg kan een
cubieke duim 40 millioen diertjes bevatten. Ook hier zijn de moleculen
meetkundig gerangschikt.

Fig. 40. Krijtschelpen van een geglaceerd visitekaartje.

De foraminiferen, zoo genoemd omdat hunne schaal van kiezel tallooze
gaatjes bevat; de rhizopoden (wortelpootigen), die stralen, stekels, haartjes om
zich heen hebben, bestaan evenals de moneren alleen uit protoplasma, en hun
skelet bestaat uit kiezel evenals het bergkristal. De organische draden van
deze dieren houden reeds door hunne aanraking de afgietseldiertjes of de
kleine schaaldieren tegen, die om hen heen drijven; zij grijpen ze vast,
omringen ze met hun slijmerig net, lossen ze op en voeden zich er mede. De
foraminiferen zijn mikroskopische diertjes; de rhizopoden kunnen somtijds de
grootte van eenen speldeknop bereiken. De eerste onttrekken het kiezel aan
het omringende water; de tweede scheiden koolzure kalk af. Beide leven nog
steeds in de diepte der zee. Deze oorspronkelijke wezens zijn niet uitsluitend
uit de anorganische wereld voortgekomen. De koolzure kalk kristalliseert bij
de rhizopoden in meetkundige vormen, die gewijzigd worden onder den
scheikundigen invloed van het eiwitachtige protoplasma, maar toch in
meetkundige vormen, evenals de sneeuw, het ijs, de kristallen enz. Beide
soorten van dieren komen in tallooze vormen voor. Zij zijn geslachtloos en
planten zich, evenals vele planten, door insnoering voort. Geene enkele der
voorwaarden voor vooruitgang is in haar aanwezig, geen strijd om het bestaan
of wedijver, want zij hebben eeuwen bestaan zonder te veranderen, en zijn dus
niet de stamvaders geworden van eene volmaakter soort.

Die kleine wezens verdienen reeds den naam van dieren. De amoeben,
waarmede wij reeds vroeger kennis gemaakt hebben, die niets anders zijn dan
protoplasma, en die zich eenvoudig voortplanten door eene verdeeling in twee
deelen, verdienden evenmin dien naam, als dien van planten. Een eerste stap
voorwaarts was het, toen het protoplasma geschikt werd, om een vliezig
omhulsel af te scheiden, waarbinnen het zich in meer of minder deelen
verdeelen kon. Is het omhulsel van eiwitachtigen aard, dan is het wezen, dat
dit omhulsel voortbracht, van dierlijken aard; is het daarentegen celstof, dan
nadert het wezen tot het plantenrijk. De eiwitstoffen zijn meer of min
buigzaam, de celstof is dit niet; hieruit volgt, dat in het eerste geval de
bewegingen van het protoplasma zich naar buiten kunnen openbaren; in het
tweede geval daarentegen niet. Daarom zijn de dieren in staat zich te
bewegen, terwijl het grootste aantal planten haar geheele leven onbewegelijk
zijn.

Fig. 41. Protisten. (Tusschenvormen tusschen dieren en planten).

Zweepdragende afgietseldiertjes.—1. Astasia.—2. Phacus.—3.
Euglena.—4. Dinobryon sertularia.

Vóór dien stap voorwaarts, waren de organismen noch planten, noch dieren,
hoewel zij reeds samengestelder waren dan de moneren en de amoeben. Er
bestaan nog heden talrijke afstammelingen van die wezens, die een ieder kan
bestudeeren. De zweepdragende afgietseldiertjes, zoo genoemd, omdat zij

gewoonlijk eene soort zweep aan hun uiteinde dragen, behooren tot die
tusschenvormen, die protisten, die noch plant noch dier zijn. Zij nemen alle
mogelijke vormen aan. Enkele zijn eivormig en roodachtig, andere zijn
bladvormig plat; weer andere zijn uitgerekt in den vorm van staafjes; nog
andere leven in kokers, die in boomvormige koloniën vertakt zijn. Die
organismen zijn dikwijls de oorzaak van het roodkleuren van den regen of de
sneeuw, welk verschijnsel eertijds door het bijgeloof van het angstige volk aan
bloed werd toegeschreven.

Fig. 42. Magosphaera planula.

Tot dezelfde klasse van tusschenvormen behoort ook de Magosphaera planula,
in 1869 door Haeckel in de Noordzee ontdekt. Het is een lichaam bestaande

uit 32 pyramiden, met hare toppen onderling verbonden (fig. 42 nº. 1; nº. 2 is
eene doorsnede door het middelpunt gaande). Met behulp der trilharen zwemt
het evenals de volvox ronddraaiend voort. Op een bepaald oogenblik valt het
lichaam uiteen, de vrijgeworden cellen gaan weg, verschillende grootten en
vormen aannemend (nº. 3, 4 en 5), daarna nemen zij den bolvorm aan en
gelijken zij op kleine eieren (nº. 6). Die eieren behoeven niet bevrucht te
worden. Ieder van deze verdeelt zich weder in 2, 4, 8, 16 en 32 cellen (nº. 7)
en brengt weder een wezen voort, dat overeenkomt met dat, waaruit het is
voortgekomen.

Wij zeiden reeds, dat die organismen geen der karakteristieke kenteekenen
van het planten- of dierenrijk bezitten. Tot dezelfde soort van wezens
behooren ook de myxomyceten, die zich des zomers in menigte ontwikkelen
op de eikenkrullen. Het zijn slijmachtige, oranjekleurige massa’s, die
verlengsels bezitten evenals de pseudopoden der amoeben, en die zich kunnen
verplaatsen en zich voeden door vreemde stoffen op te nemen. Het zijn
ongetwijfeld de voorouders der paddestoelen, die reeds tot het plantenrijk
behooren.

De Noctiluca miliaris (zeevonk) en het
Peridinium, waaraan grootendeels het
phosphoresceeren der zee moet
worden toegeschreven, zijn eveneens
tusschenvormen. Allen, die een tijd
lang des zomers aan het strand der zee
hebben doorgebracht, kennen dit
schoone verschijnsel. Voornamelijk na
warme en na stormachtige dagen
treedt het zeer sterk op. Het zeewater
bevat somtijds 25000 van die wezens
Fig. 43. Noctiluca miliaris.
in 30 cub. centimeters water. De zee
schijnt dan verlicht, alsof eene Najade
over de golven glijdt en het phosphoresceerende licht ontsteekt. Die protist is
als het ware slechts een bolletje doorschijnend gelei.

Indien men het water beweegt, spatten er duizenden vonken uit: als men de
armen dompelt in eenen emmer zeewater, dan ziet men het vuur langs de huid

opkruipen.

Dit zijn de ware zoöphyten, plantdieren, de eerste pogingen der natuur, om
aan het leven vorm te geven.

Fig. 44. Men zou meenen, eene Najade over de golven te zien voortglijden, het
phosphoresceeren veroorzakend.

Verder ontwikkeld dan de vorige organismen zijn de sponsen, die nog op de
grens gelegen zijn van beide rijken; zij zijn aan den grond bevestigd als
planten, maar voeden zich op de wijze der dieren. De spons is eene
verzameling van amoeben en zweepdragende afgietseldiertjes, die hunne
persoonlijkheid verliezen, om op te gaan in de gemeenschappelijke massa.
Deze massa leeft, ondervindt indrukken, kan zich samentrekken of uitzetten,
ontvangt het water, dat haar voedt, doet het door haar lichaam stroomen en
verjaagt het weer. Het plant zich zelf voort, schenkt het aanzijn aan
amoebencellen, die in het water drijven en zich vasthechten aan oneffenheden
van den bodem, om eene nieuwe spons te vormen. Er is echter nog geene
geslachtsvoortplanting, en dus nog geene vaststaande soortkenmerken.

Die kenmerken komen eerst voor den dag bij de hydra’s.2 Hier treedt de
persoonlijkheid veel sterker op den voorgrond dan bij de vorige organismen.
De hydra’s of zoetwaterpolypen worden in poelen gevonden. Het voedsel
treedt weer uit dezelfde opening, waardoor het is binnengetreden. Om zich te
verplaatsen buigt het dier zijn lichaam in eenen boog, hecht het den mond vast
tegen het voorwerp, waartegen het steunt, maakt den voet los, trekt dien weer
naar den mond, plaatst den mond weer wat verder en zoo vervolgens.
Gewoonlijk volbrengen zij die bewegingen, om in het licht te komen, hoewel
zij geene oogen bezitten, somtijds ook om hunne prooi te zoeken.

En toch, wat vreemde wezens! Men kan ze in stukken snijden, zonder ze te
dooden; integendeel: uit ééne enkele hydra kan men er twee, drie, ja zelfs tien
maken. Men kan ze ook als een handschoen omkeeren, zonder dat dit invloed
heeft op hare spijsvertering: de buitenoppervlakte wordt dadelijk maag. Men
kan ze aan elkander vastmaken, ze enten als boomtakken enz.

Is eene
hydra
overlan
gs in
twee
helften
gesned
en, dan
Fig. 45. De zoetwaterhydra en hare beweging. zal
iedere
helft in minder dan vier-en twintig uren zich weer sluiten en zoo eene nieuwe
hydra vormen, in staat eene prooi te grijpen. Indien men haar overdwars
doorsnijdt, dan zal de voorste helft in twee dagen weder eenen voet
verkrijgen, en de achterste helft weer nieuwe armen. Indien men eene hydra
eerst overlangs doorsnijdt, en daarna elk der helften overdwars, dan heeft men
na verloop van acht dagen vier hydra’s. Zoo heeft Trembley uit ééne hydra
vijftig nieuwe wezens gevormd.

Fig. 46. Zoetwaterhydra. (Cordylophora lacustris).

Men kan ook, zoools wij zooeven opmerkten, dat vreemde dier omkeeren.
Terwijl bij de sponsen, het endoderm (de binnenste cellaag) zeer veel van het
ectoderm (de buitenoppervlakte) verschilt, komen beide bij de hydra’s bijna
geheel overeen. Men kan van het ectoderm naar willekeur endoderm maken
en omgekeerd. Daarvoor behoeft men de polyp slechts om te keeren. Dan
moet de vroegere buitenoppervlakte het voedsel kunnen verteren, en de
vroegere binnenoppervlakte het beschermende en gevoelige deel van het
lichaam worden.

Toch heeft dat omkeeren niet de minste schadelijke uitwerking. Eenige uren
lang schijnt het dier minder op zijn gemak en doet het pogingen, (die dikwijls
gelukken), om in zijnen vroegeren toestand terug te keeren. Maar gelukt dit
niet, dan weet het zich in zijnen nieuwen toestand te schikken, en ziet men het
de armen uitstrekken om een ruim maal te doen en den verloren tijd in te
halen. Indien men eene hydra omkeert en dan door eene andere laat inslikken,
dan raken de beide binnenoppervlakten elkander aan, en zullen deze zich
zóódanig aan elkander vasthechten, dat de twee dieren na verloop van enkele
dagen één wezen vormen! Men ziet, hoe die weefsels zich schikken in de
verandering hunner omgeving, en veranderen. Hunne physiologische
eigenschappen, hunne scheikundige samenstelling worden meer of minder
gewijzigd, en dit is dan ook één der vruchtbaarste bronnen voor de splitsing
van het dierenrijk.

De hydra’s planten zich voort door knopvorming; eene kleine hydra groeit op
bet lichaam der eerste en ontwikkelt daar; na eenigen tijd geraakt zij los en
leeft zij afzonderlijk. Somtijds dragen zij tot vijf jongen op verschillende
trappen van ontwikkeling. Er zijn nog geene geslachten: de jongen groeien
naarmate van het voedsel, dat de polyp heeft opgenomen, en de temperatuur.
Maar reeds openbaart zich de neiging tot geslachtsvoortplanting. In het laatst
van den zomer ziet men dikwijls bij de Cordylophora eene wijze van
voortplanting, die van de vorige verschilt. De jeugdige polypen veranderen, in
stede van zich tot individuen te ontwikkelen, in bolronde zakjes, waarvan
sommige eitjes en andere mannelijke organen bevatten. Dit is een nieuwe stap
der natuur op het gebied der uitingen van het leven.

Fig. 47. De vorming van Medusen. (Bougainvillia ramosa).

1. De polypvormige voedster draagt medusen op
verschillende trappen van ontwikkeling.—2. Losgelaten
medusa.

Die stap tot de vorming der geslachten vormt den overgang tusschen de
polypen en de medusen, die vreemdsoortige schijven gelei, die iedereen
dikwijls aan het strand gezien heeft, of in den vorm van halve bollen in het
water heeft zien drijven. Langen tijd hebben de beoefenaars der dierkunde
gezocht naar de wijze van ontstaan van die wezens; men had ze zorgvuldig
van de polypen onderscheiden, terwijl zij inderdaad dochters daarvan zijn. Zij

ontstaan uit bepaalde polypen, Scyphistomen, langs een rij van vreemdsoortige
overgangen, die men aldus kan samenvatten: de scyphistoma, die zeer veel op
de andere zoetwaterhydra’s gelijkt, verandert in eene geheel andere polyp,
Strobila genaamd; deze verandert in eene reeks segmenten, die men niet beter
vergelijken kan dan met eenen stapel borden, die één voor één losraken en
nieuwe medusen worden. Deze worden grooter, haar scherm neemt toe, krijgt
insnijdingen en vangarmen. Volwassen geworden, verkrijgen zij eieren en
mannelijke organen, en die eieren geven weder het aanzijn aan waterpolypen,
waaruit nieuwe medusen ontstaan. Dit zijn geene gedaanteverwisselingen als
bij de insecten (die toen trouwens nog niet bestonden), het zijn merkwaardige
voortbrengselen van wisselende voortplanting. Wat zijn de oorzaken dier
wisselingen? De hydra’s ontstaan uit bevruchte eieren, de medusen uit hydra’s
zonder voorafgaande bevruchting, door eenvoudige verdeeling van het
lichaam, door knopvorming en loslating.

Fig. 48. Polypen: 1. Campanularia.—2. Hydra viridis.

Niet alle medusen gelijken op elkander. Er zijn een aantal verschillende
vormen, en hoewel alle door hare geboorte aan de hydra’s verwant zijn,
ontstaan zij niet op dezelfde wijze. De kleine klokvormige medusen ontstaan
niet als de groote paddestoelvormige medusen door deeling uit eene strobila;
zij groeien als bloemen op hydra’s, die in boomvormige koloniën leven;
andere ontstaan in den vorm van trossen of kraagjes, en raken los en drijven in
het water. Zij gelijken volkomen op zeeplanten, takken, knoppen en vruchten.
De medusa verhoudt zich tot de hydra als de bloem tot den tak; haar scherm is
als het ware eene bloemkroon. Evenals de bloem gevormd is uit gewijzigde
bladeren, die zich straalsgewijze gerangschikt hebben om de as, die ze draagt,
zoo is ook de medusa gevormd uit gewijzigde waterpolypen, die zich

straalsgewijze gerangschikt hebben door verkorting van den oorspronkelijken
afstand. Toch hebben de polypen, in fig. 48 afgebeeld, geene andere
overeenkomst met de planten, dan dat zij aan een vast punt zijn vastgehecht,
op de wijze der koralen.

Die plantdieren, wier vorm en wezen zoozeer verschillen naar gelang der
voeding, der temperatuur en andere omstandigheden, zijn eene belangrijke les
der natuur. De zoetwaterhydra, die gewoonlijk eenzaam is, sticht koloniën, als
men haar plaatst in eene omgeving van eene hooge temperatuur en rijk aan
voedingsstoffen. Is dit niet een krachtig bewijs voor de veranderlijkheid der
soorten? De waterpolypen maken ons duidelijk, hoe een eenvoudig organisme
de meest verschillende vormen kan aannemen, de ladder der bewerktuiging
kan afdalen en opklimmen; zij doen ons nog heden stap voor stap die
wonderlijke gedaanteverwisseling volgen.

Fig. 49. Medusa Rhizostoma.

Denzelfden naam van plantdier kan men geven aan de koraalpolypen, die in
de zee gebouwen van schitterende bloemen optrekken en bouwmateriaal
afscheiden, zoodat geheele eilanden uitsluitend daaruit gevormd zijn. Het zijn
meer of minder talrijke koloniën, waarvan ieder inwoner zijn eigen huis
bouwt en bewoont. Die ontelbare koraaltakken waren langen tijd een raadsel
voor de wetenschap, en de schoonheid hunner kleuren heeft de schoonste
beschrijvingen in het leven geroepen. Thans weet men, dat het
polypenkoloniën zijn, wier verscheidenheid in vorm en wier organische

eigenschappen niet minder welsprekend zijn dan die der vorige wezens.
Evenals zij bestaan zij uit eene buis, wier uiteinde beschouwd kan worden als
een mond en waarvan de binnenzijde als de maag kan worden aangemerkt.
Een aantal vangarmen zijn aanwezig; de kop ontbreekt nog. Gehoor- en
gezichtsorganen worden nog gemist. Van de vijf zintuigen bestaat nog slechts
alleen de tastzin; dat van den smaak begint eerst. Enkele spieren worden
gevonden; de zenuwen verkeeren nog in rudimentairen toestand, en zijn
weinig gevoelig. Iedere kleine polyp leeft afzonderlijk, maar haar leven smelt
ineen met het doodsche bestaan van de kolonie, waarvan zij deel uitmaakt,
Evenals bij de medusen heeft de voortplanting plaats door middel van eieren
en kleine bevruchtende lichamen, hetgeen het begin der
geslachtsvoortplanting is, doch slechts in sluimerenden toestand. Die wezens
zijn tweeslachtig, doch onbewust. Gevoelen zij zelfs iets van het leven? Zeker
is het, dat zij er geheel onverschillig voor schijnen. Somtijds slorpt de ééne
polyp de andere op zonder dat deze den minsten tegenstand biedt. Somtijds
sterft de polyp in hare woning en wordt zij dadelijk weder vervangen door
eene andere, door die woning zelf voortgebracht: de woning zelf brengt hare
eigene bewoners voort.

Alsof de natuur langzamerhand hare krachten beproefde bij de ontwikkeling
van het leven, staan naast de vorige wezens, doch iets hooger in ontwikkeling,
de tunicata (manteldieren, huidzakdieren), wier omhulsel evenals bij de
planten uit cellulose bestaat, wier spijsverteringskanaal twee openingen heeft,
ééne voor het intreden van het voedingswater, de andere voor het uitstroomen,
en die behalve de spijsverterings- en voortplantingsorganen een begin van een
hart en van bloedsomloop bezitten. Die kleine weekdieren zijn als het ware
niets anders dan levende zakken, maar hun leven is reeds iets ontwikkelder
dan dat der vorige. Het vreemdste is, dat in dit beginsel van een hart, zonder
kleppen, zonder hartkamers, het bloed nog geene bepaalde richting volgt: het
hart slaat een tijdlang in de ééne richting, staat stil, slaat dan in tegengestelde
richting, zoodat de bloedvaten, die in het eerste geval de rol van slagaderen
vervulden, in het tweede geval als aderen dienst doen. Het dier ademt en zijne
ademhalingswerktuigen (kieuwen) zijn gevormd ten koste van het voorste
gedeelte van de spijsverteringsorganen. Het schijnt, dat deze van alle
ongewervelde dieren het dichtst aan de gewervelde dieren grenzen, en hunne
stamvaders zijn. Nog altijd zijn het de trilharen, die het water, dat de
voedingsstoffen bevat, naar den mond voeren. Hunne gedaante en afmetingen

bieden de grootste
verscheidenheid aan.
Verschillende soorten zijn
mikroskopisch; enkele
scheiden kleine schelpen
af; andere, zooals de
Pyrosoma (vuurlichaam),
zijn phosphoresceerend,
en verspreiden zelfs,
indien zij hunne volle
levenskracht hebben, een
helder, rood licht;
sommige zijn geheel vrij
en brengen hun leven
zwemmende door; andere
hechten zich aan de
rotsen vast op het
oeverzand: het zijn de
Ascidiën, die in grooten
getale op onze kusten
voorkomen en somtijds
de grootte van
kippeneieren bereiken; zij Fig. 50. Koraalpolypen.
hechten zich onder de
steenen vast als stukken
gelei, en indien men den steen omkeert, werpen zij water om zich heen.

Bij die wezens is de voortplanting even onregelmatig, en als het ware nog
even weifelend als de bloedsomloop. Zij zijn tweeslachtig, geven het aanzijn
aan eieren, die zij bevruchten, en uit het ei komt niet de zoon, maar de
kleinzoon voort van het dier, dat het heeft voortgebracht, daar de zoon in het
ei alleen ontstaat om zich daarin voort te planten en dadelijk te sterven! Het ei
brengt een wezen voort, dat nooit het daglicht zal zien, het omhulsel van dat ei
is tegelijkertijd de wieg en het graf van een wezen, dat zich daarbinnen
voortplant als ongeboren vrucht, en waarvan de overblijfselen tot voedsel
dienen voor het nieuwe geslacht, dat het eenige is dat bestemd is, naar buiten
te treden. Dit merkwaardige en vreemde feit is van groot gewicht voor de

ontwikkelingsleer. Het toont ons aan, dat die wezens behooren tot die periode
in de geschiedenis der natuur, waarin de levenskracht na duizenden pogingen
en aarzelingen de grens had overschreden, die de weekdieren onderscheidt
van de dieren, door een geraamte gesteund, de ongewervelde van de
gewervelde dieren.

Reeds heeft de natuur eenen langen weg doorloopen in de ontwikkeling der
bewerktuigde wezens. Toch hebben wij tot nu toe nog slechts vormelooze
wezens beschouwd, die leven in de diepten der zee. Sommige zijn kleine
geleiachtige bolletjes, die door middel van hunne trilharen, die hun voor alles
dienen, voortzwemmen; andere zijn tot koloniën verbonden en vormen als het
ware levende boomen. Wel hebben zij een spijsverteringsorgaan,
voortplantingsorganen en organen voor den bloedsomloop, zenuwen en
spieren, maar geen spoor van symmetrie. Overbodig is het, hierbij te voegen,
dat zij nog geen hoofd hebben. Tot nu toe zijn al die wezens blind, doof en
stom.

Een begin van een kop en een begin van symmetrie openbaart zich bij de
wormen, wier voorouders in het slijk van zeeën en rivieren woonden. Die
weekdieren onderscheiden zich van de vorige door twee eigenschappen: zij
zijn gerekt en zij verplaatsen zich. Beschouwen wij b.v. den eenvoudigen
aardworm. Het feit reeds, dat hij kruipt, geeft hem meerdere
voortreffelijkheid. Hij bestaat uit gelijke ringen en zijne toename in lengte
wordt alleen verkregen door eene toename in het aantal dier ringen, waarvan
elke zoowel kop als staart kan worden. Maar het feit alleen, dat de voorste
ring tot taak heeft het eerst het voedsel op te nemen, dat den geheelen worm
moet doorloopen, plaatst dien ring in zoodanige omstandigheden, dat zijn
bevattingsvermogen gedurig werkzaam is en zich ontwikkelen moet. Het is
een mond, die zich vooruit beweegt, die eene zekere verantwoordelijkheid
draagt tegenover de geheele kolonie, die altijd vooraan moet staan in het
gelid, om het beste uit den grond te zoeken, en reeds daardoor veroorzaakt,
dat in dat dier eene buikzijde, eene rugzijde, een voorste gedeelte, een links en
een rechts bestaat.

Fig. 51. De oorspronkelijke weifelingen bij de voortplanting. Syllis amica,
bestaande uit twee deelen, het voorste deel geslachtloos, het tweede deel van
geslachtsdeelen voorzien.

De kop krijgt eene afzonderlijke taak. Hij zal hindernissen ontmoeten, zal van
tijd tot tijd geroepen worden tot den strijd en somtijds aan groote gevaren zijn
blootgesteld. Zijne kracht en zijn weerstandsvermogen zullen langzamerhand
toenemen. Toch is dat orgaan nog niet van zoo groot gewicht, of het kan,
indien het verminkt is, van zelf weer aangroeien. Indien men van eenen worm
den kop afsnijdt, dan groeit hij weder aan; snijdt men eenen worm in tweeën,
dan worden beide deelen weder aangevuld (ook het achterste deel, dat weder
organen voor den bloedsomloop en hersenen moet verkrijgen). Er bestaan
zelfs ringwormen, die men in zoovele deelen kan snijden als men verkiest, en
waarbij dan ieder deel weer eenen kop en eenen staart zal krijgen en een dier
zal worden, dat volkomen levensvatbaar is.

Sommige ringwormen kunnen eene lengte van 1½ meter tegen eene dikte van
3 centimeter bereiken, en bestaan uit honderden ringen. Men vindt in zee
dikwijls ringwormen, die zóó lang zijn, dat de staart als het ware niet meer in
betrekking staat tot den kop, zoodat zij zich kunnen bijten, zonder het zelf te
gevoelen. Enkele soorten, zooals de Naïdinen, planten zich door knopvorming
voort; veertig tot zestig ringen groeien na elkander aan, en daarna verdeelt het
dier zich van zelf in twee deelen, terwijl aan het voorste deel van het nieuwe
wezen een kop groeit; maar merkwaardig is het, dat in den herfst die wijze
van voortplanting plaats maakt voor geslachtsvoortplanting. Sommige
Nereïden zijn nog merkwaardiger: zij bestaan uit twee wezens, met hunne
uiteinden aan elkander gehecht, het ééne van geslachtsdeelen voorzien, het
andere niet. Hetzelfde is het geval bij de Syllideën (fig. 51). Het is, alsof de
natuur niet gemakkelijk eene keuze heeft kunnen doen tusschen de
verschillende wijzen van voortplanting.

Later, bij de insecten, zal de voortplanting alleen geschieden bij het volmaakte
wezen, de kapel uit de pop voortgekomen, terwijl de larven zich niet kunnen
voortplanten. Hier echter planten de larven zich wel voort. De onderlinge
onafhankelijkheid der ringen is somtijds zóó groot, dat bij eenzelfde dier
enkele ringen mannelijk, andere vrouwelijk, weer andere van geslachtsdeelen
voorzien zijn, andere niet. (Spirorben, Autoliten).

De kop vormt zich onmerkbaar. Het beginsel der hersenen is gelegen in den
eersten ring bij de ringwormen, in den derden, somtijds in den vierden, bij de
regen wormen; bij de ringwormen ligt de mond aan den tweeden ring. De
trilharen zijn voelhorens, grijporganen, geworden. De oogen, nog in
rudimentairen toestand, komen voor den dag; het zijn zenuwen, gevoelig voor
het licht, die zich beginnen te ontwikkelen, en dat wel aan de beide uiteinden,
aan de uiterste ringen. De Nematonereïs contorta, de Oria armandi, de
Fabricia hebben gewoonlijk twee oogen op het achtergedeelte; de
Amphicorina, de Myxicola hebben er vier, de Amphiglena mediterranea zes of
acht. De lintwormen, parasieten, die zich aan een ander organisme
vasthechten, en die dus hun voedsel nooit behoeven te zoeken, dat zij van zelf
binnen hun bereik hebben, hebben in het geheel geen kop, maar alleen een
soort zuiggat, waaruit het lichaam van het dier zich ontwikkelt door de
vorming van nieuwe ringen. Ook de gehoorwerktuigen beginnen voor den dag
te komen, nu eens op den eersten ring, dan weder op een volgenden. Doch
langzamerhand beginnen zich de verschillende zintuigen te beperken tot het
voorste gedeelte van het lichaam.

Zoo wonen wij van stap tot stap de ontwikkeling en den vooruitgang van het
leven bij, terwijl iedere bijzonderheid van de vorming van nieuwe organismen
zich aan onze blikken vertoont als eene openbaring van den oorsprong,
waaruit alle thans levende schepselen zijn voortgekomen. Als wij aan de
insecten komen, dan zien wij ook daar denzelfden oorspronkelijken bouw:
meer of minder met elkander verbonden ringen. De duizendpooten hebben
gewoonlijk bij hun uittreden uit het ei slechts negen ringen; de overige ringen
groeien na elkander aan het achterdeel van het lichaam; maar deze insecten
treden reeds meer als afzonderlijke individuen op: wel kunnen de twee helften
eener Scolopendra, die dwars doorgesneden is, eenigen tijd blijven leven en
zich bewegen, maar zij eindigen toch met beide te sterven zonder te zijn
aangegroeid. De geslachtsvoortplanting treedt meer op den voorgrond.

Bij alle insecten bestaat het lichaam uit drie kenmerkende deelen: kop,
borststuk en achterlijf; de kop bestaat uit aan elkander gehechte ringen, het
borststuk uit drie en het achterlijf uit zes tot twaalf ringen. Bij de spinnen zijn
de ringen alleen waar te nemen in de vrucht. Doch de eenheid van oorsprong
der gelede dieren is duidelijk aan te toonen.

Fig. 52. Zeester in hare ontwikkeling. Gewone zeester.

Maar wij moeten niet te snel vooruitgaan, opdat wij met oordeel den gang van
zaken kunnen volgen bij die langzame en grootsche ontwikkeling van het
leven. Even laag op de trap der organische wezens staan de Echinodermen of
stekelhuidigen, crinoïdeën, zeeëgels, holothuriën, enz. Zij hebben nog beide
soorten van voortplanting, dat wil zeggen, zij hebben eensdeels eieren en
anderdeels vermenigvuldigen zij zich door knopvorming. Visschers, die
dikwijls lastig gevallen worden door zeesterren, snijden ze in stukken, indien
zij zich vasthechten aan hunne netten, doch vergeten, dat zij zoodoende vier of
vijf voor ééne in de plaats krijgen. Zij kunnen zich door middel van hunne
kleine voelhorens langzaam bewegen. De zeesterren en zeeëgels hebben

rudimentaire oogen: het zijn roode vlekken, gelegen aan de benedenzijde der
stralen, vlak onder de uiterste voelhorens. Het licht wordt sterk daarin
gebroken. Zij verdienen nauwelijks den naam van oogen, maar toch zijn zij
het reeds.

De zeesterren zijn oorspronkelijk polypen, met den kop vastgehecht aan het
midden van de ster. De arm eener ster, losgemaakt van de middenschijf, groeit
weder tot een geheel lichaam aan. De vijf armen (bij sommige soorten zelfs
meer) groeien eveneens weder aan. Iedere arm leeft en kan op zijne beurt het
leven schenken aan een’ knop, die weder middenschijf wordt en zich zoo tot
eene zeester vormt. Er is nog geen kop en evenmin zijn er
ademhalingswerktuigen.

De weekdieren in engeren zin, de Cephalopoden, koppootigen, die op hun’
kop loopen, de Gasteropoden, buikpootigen, die op den buik voortgaan,
schelpslakken en andere, de Acephalen, koploozen, oesters, mossels enz.
schijnen af te stammen van de ringwormen. Volgens Perrier toch bewegen
zich al die weekdieren op een aanhangsel van hunnen kop en zouden de armen
van de cephalopoden, de afgeplatte voet der gasteropoden en de tongvormige
voet der acephalen aanhangsels zijn van het weekdier; hunne vormen zouden
alleen de vrucht zijn van de omgeving, waarin zij moesten leven. De
weekdieren en de cephalobranchiaten (kopkieuwigen) zouden beide
afstammelingen zijn van wezens, die in kokers wonen, en die in geene
betrekking tot de buitenwereld staan dan door de openingen in die kokers en
voornamelijk door de voorste opening. De koploozen zouden ontaarde
buikpootigen zijn, bij wie de kop geatrophieerd is, toen hij geene taak meer te
verrichten had. De brachiopoden (armpootigen), die evenals de koploozen, in
eene tweekleppige schelp zijn opgesloten, maar van de eerste uit een
anatomisch oogpunt zeer verschillen, zouden van de ringwormen langs eenen
anderen tak afstammen, en het dichtst bij den gemeenschappelijken oorsprong
gebleven zijn.

Fig. 53. De Amphyoxus, koploos gewerveld dier, overgang tusschen de gewervelde en de
ongewervelde dieren.

Fig. 54. De prik of lamprei, laagst ontwikkelde visch.

Bij de weekdieren is het zenuw- en spierstelsel nog slecht ontwikkeld. Het
zenuwstelsel bestaat uit knoopen en strengen, en deze centrale deelen zijn
onder het darmkanaal gelegen. Ééne der bijzondere eigenschappen van het
bekleedsel der weekdieren is, dat het vaste stoffen afscheidt, die de zoo
verschillende schelpen vormen, en die voor hen steunsels vormen,
onafhankelijk van het spierstelsel. De zintuigen beginnen zich sterk te
ontwikkelen. De tastzin is reeds ver gevorderd. De reuk onderscheidt zich
langzamerhand van den smaak. Het gehoor heeft tot zintuig blaasjes, waarin
reeds gehoorsteentjes gevonden worden. Het oog bezit een netvlies, eene
kristallens, een regenboogvlies, eenen oogrok en glasachtig vocht. Het
gedeelte van het lichaam, waarop de oogen gevonden worden, is gewoonlijk
de aanhechtingsplaats der voelhorens; dikwijls zijn zij aan de uiteinden
gelegen. Zij hebben alle een hart of een orgaan voor den bloedsomloop, dat de
plaats daarvan inneemt. Zij zijn van geslachtsorganen voorzien en planten
zich door eieren voort, maar de geslachten zijn niet altijd gescheiden in twee
individuen: bij de koppootigen zijn de geslachten gescheiden, de buikpootigen
zijn bijna alle tweeslachtig. De slakken zijn tweeslachtig, dat wil zeggen:
ieder individu bezit beide organen, maar de innige vereeniging van twee
wezens is voor de voortplanting noodig, daar ieder tegelijkertijd als mannetje
en wijfje optreedt.

Op de grens der gewervelde en ongewervelde dieren ontmoet men den
Amphyoxus, lancetvischje, „den eerwaardigen amphyoxus”, zooals Haeckel
hem begroet, die nog meer van de visschen verschilt, dan de visschen van den
mensen. Het is een gewerveld dier zonder kop. De amphyoxus leeft op de
zandige oevers der zee, gedeeltelijk in het zand begraven, men vindt hem aan
de Noordzee, aan de kusten van Engeland, die der Middellandsche zee, in
Brazilië, Peru, Borneo, China, bijna overal. Het geraamte bestaat uit eene
kraakbeenige ruggestreng; een cilindervormige buis vormt de as van het
lichaam, daarin ligt het centrale zenuwstelsel. Een kleine vlek aan het uiteinde

van de ruggestreng is het begin van een oog, ook het reukorgaan komt in
primitieven toestand voor, het gehoor bestaat nog niet; hersens zijn nog niet te
ontdekken. De anatomische eigenschappen wijzen er op, dat hij de
waarschijnlijke stamvader is van de gewervelde dieren, de laatste
afstammeling van het oude ras der koplooze gewervelde dieren, de
verbindingsschakel tusschen de gewervelde en de ongewervelde dieren.
Onmiddellijk achter dezen stamvader kunnen de Cyclostomen (rondbekken)
gerangschikt worden, waartoe de prik of lamprei behoort. Hun lichaam is
wormvormig, zonder ledematen; hun bek bevat geene tanden, hunne huid is
naakt en zonder schubben. Zij missen een beenig skelet, maar hebben reeds
een begin van kieuwen en van hersenen.

Naarmate wij in ons onderzoek vooruitgaan, zullen wij het leven meer beperkt
zien tot bepaalde organen, en de bestanddeelen, waaruit de dieren bestaan,
hunne oorspronkelijke eigenschappen zien verliezen, om zich over te geven
aan de leiding van het met hersenen voorziene wezen. De gewervelde dieren,
zooals de zoogdieren, vogels, kruipende dieren, visschen, bestaan in
hoofdzaak uit een gebouw van wervels, dat het ruggemerg beschermt, en
eindigt in eenen schedel, die zelf uit gewijzigde wervels bestaat, en de
hersenen bevat, die niets anders zijn dan de oorsprong van het ruggemerg.
Geboren uit de ongewervelde dieren, en ongetwijfeld voortgekomen uit de
laagste dezer dieren, de ringwormen, wier anatomische bouw de meeste
overeenkomst heeft met de lagere gewervelde dieren, vertoonen zij zich aan
ons als de meest volmaakte ontwikkeling van het leven op onze planeet. Het is
hieruit, dat men zich niet alleen den vorm der wezens kan verklaren, maar ook
de schikking van ieder orgaan in het lichaam. Het hoofd, de zoo fijne organen
van het gezicht en het gehoor, het hart, de longen, de nieren hebben zich
langzaam gevormd. De vorm van ieder wezen, zoowel in- als uitwendig, is de
vrucht van zijne levenswijze en die zijner voorouders. Wij zagen, dat
gedurende eene reeks van eeuwen de organismen zich hebben voortgeplant
door knopvorming en verdeeling. Daarna hebben wij bij wezens, die zich nog
steeds op die wijze voortplantten, organen zien ontstaan, die het aanzijn
schonken aan kleine eieren of aan klieren. Van toen af begon de
geslachtsvoortplanting, bij dezelfde wezens met de vorige wijze van
voortplanting afwisselende, en die optrad bij dieren, die beide
geslachtsorganen bezaten en tweeslachtig waren. Daarna treedt de
voortplanting op door de verbinding van twee verschillende wezens, die, om

het voortbestaan der soort te verzekeren, tot elkander moeten naderen en zich
tijdelijk tot één lichaam moeten vereenigen, en juist door deze wijze van
voortplanting splitsen zich de wezens tot verschillende soorten. De ligging der
voortplantingsorganen in de nabijheid van de organen, die dienen tot de
afscheiding van stoffen, die geen nut meer hebben voor het organisme, is niet
zeer gelukkig, zij is het gevolg van den bouw der aardwormen, bij welke de
oorspronkelijke organen voor de voortplanting verbonden zijn met de organen
tot afscheiding. Bij de ringwormen vinden de eitjes, die zich in alle kanalen
van het lichaam vormen, in die afscheidingskanalen eenen doorgang naar
buiten. De langzame volmaking van het dierenrijk heeft dien oorsprong nog
niet uitgewischt.

Fig. 55. Het baren van levende jongen heeft zich ontwikkeld uit de voortplanting door eieren.
Eierleggende viervoetige dieren: Krokodil met eieren.

De voortplanting door eieren heeft voortgeduurd tot den dag, waarop levende
jongen werden voortgebracht. Ieder levend wezen kwam van toen af voort uit
een bevrucht ei, en heeft eenen vader en eene moeder. Deze behoeven
elkander echter daarom niet te kennen. De visschen leggen hare eieren in het
water; op den eenen of anderen tijd worden die eieren bevrucht, zonder dat de
visch, die zich daartoe leent, ooit de moeder dier eieren gekend heeft. Hierop
maken de roggen en andere eene uitzondering; deze liggen tusschen de levend
barenden en de eieren leggende dieren in, daar het ei uitgebroed wordt in den
moederschoot. In andere gevallen, zooals bij de kikvorschen, de
watersalamanders en andere dieren, naderen de ouders tot elkander zonder
elkander aan te raken, en toch worden de eieren bevrucht vóórdat zij gelegd
zijn, of op het oogenblik van het leggen. De innige vereeniging van twee
wezens, het huwelijk, hetzij tijdelijk, hetzij duurzaam, is de vrucht van den
vooruitgang. Die teedere band, reeds opmerkelijk bij een groot aantal vogels,
is begonnen bij de eierleggende dieren, waaronder men een groot aantal
viervoetige dieren vindt. De schildpadden, de krokodillen, de kikvorschen, de
slangen, de vogels leggen eieren. Men kan de ontwikkeling der voortplanting
door eieren volgen van de laagste insecten tot aan de zoogdieren. Deze
brengen wel levende jongen voort, maar iedereen weet, dat ook daar in den
moederschoot ieder levend wezen als ei begonnen is. Het baren van levende
jongen is de tot volkomenheid gebrachte voortplanting door eieren; de eerste
wijze van voortplanting is zelfs nog weifelend bij de eerste zoogdieren, de
buideldieren, die hare jongen dragen in eenen uitwendigen zak, en vooral bij
de vogelbekdieren (ornithorhynchus paradoxus). Van welk oogpunt wij dus
ook de zaak beschouwen, wij zien in het leven op aarde steeds de
ontwikkeling uit éénen zelfden stamboom.

De eierleggende viervoetige dieren vormen den overgang tusschen de
voortplanting door eieren en door het baren van levende jongen; men weet
zelfs nu nog niet, of de ornithorhynchus altijd eieren legt of somtijds ook
levende jongen voortbrengt. De buideldieren, zooals de kangoeroe’s en
andere, schijnen met de vogelbekdieren de oudste zoogdieren der wereld te
zijn.

Fig. 56. Buideldieren, eerste zoogdieren, De jonggeborenen worden in een zak bewaard.

Die wezens, die in de ontwikkeling van het leven zijn blijven stilstaan,
brengen jongen voort, die zich eerst ontwikkelen na hunne geboorte. De
moeder grijpt met de lippen hare jongen, die op zich zelf nog niet
levensvatbaar zijn, en legt ze in den zak, dien zij vóór haren buik draagt. Daar
hechten zij zich vast, ieder aan eenen tepel, en blijven daaraan vast, totdat
hunne ledematen en organen voldoende ontwikkeld zijn. Die buidelzak is als
het ware eene tweede baarmoeder, waarin de ontwikkeling der vrucht ten
einde gebracht wordt. Indien de jongen alleen kunnen loopen, vergeten zij
toch dat nest niet en vluchten zij daarin bij het eerste alarm; zij brengen daarin
een groot gedeelte van hunne kindsheid door. Men ziet, hoe wij geleidelijk de
ontwikkeling van alle organen bijwonen. Men kan stap voor stap de vorming
van den boezem volgen, te beginnen met de vogelbekdieren tot aan de
schitterende Venus van Milo; de volmaking van den kop, van den
eenvoudigen worm tot dien van Apollo of Antinoüs, en zoo verder van het

geheele lichaam en van ieder orgaan, hand, oog, oor enz. Stap voor stap begint
elk orgaan, ontwikkelt het zich en wordt het volmaakter.

De levenskracht, eerst in het geheele organisme verspreid, beperkt zich
langzamerhand in enkele organen. Wij zagen reeds, dat men eenen ringworm
in zooveel deelen kan snijden als men wil, zonder dat het dier zijn leven
verliest. Men kan toch het dier beschouwen als eene verzameling van kleine
deelen, die ieder hunne eigene levensvatbaarheid bezitten: de rugstukken
eener naïdine vormen eenvoudig dertig dieren; elk deel verkrijgt eenen kop,
eenen staart en nieuwe ringen. Zoo ook zagen wij, dat enkele lange
ringwormen zich in hunnen eigen staart bijten zonder dat zij het zelf
bemerken; dat men eene hydra in stukken kan snijden, kan omkeeren, twee
hydra’s op elkander kan enten, enz. De aardworm heeft niet meer die
verbazende levensvatbaarheid in ieder zijner deelen; toch groeit de kop weer
aan, als deze afgesneden is. Charles Bonnet verhaalt, hoe hij van eenen
zelfden worm twaalf malen den kop heeft afgesneden, en hoe deze twaalf
malen weder aangroeide. Iedere straal van eene zeester vormt weder eene
nieuwe zeester. Naarmate wij verder komen in ons onderzoek naar de
ontwikkeling der wezens, beperkt zich de levenskracht meer en meer. Bij de
salamanders groeien zoowel de pooten als de staart weer aan en zelfs ook de
oogen en een deel van den kop.

Onder de insecten bezitten de sprinkhanen eene verbazende
levensvatbaarheid. Van 31 onthoofde sprinkhanen leefden alle nog na twee
dagen en waren zij nog even vlug als vóór de operatie, 29 leefden drie dagen,
23 vier dagen, 10 vijf dagen, 4 zes dagen, 2 zeven dagen. De laatste leefde
nog vijftien dagen na de onthoofding. Die zelfde dieren kunnen in het leven
blijven, als alle organen er uit genomen zijn, (en zelfs ook als zij daarna
opgevuld worden): leeggemaakt vijf dagen, leeggemaakt en onthoofd vier
dagen. De enkele kop leeft nog vier en twintig uren. De kop met den eersten
ring kan 30 uren leven. De kop met de twee eerste ringen drie dagen. De
eerste ring, van den kop en het lichaam gescheiden, leeft nog verscheidene
uren. De derde ring met het achterdeel van het lichaam sterft dadelijk. Het
blijkt dus, dat de levenscentra in den kop en de twee eerste ringen gelegen
zijn. Opmerkelijk is het, dat die dieren niet de minste stuiptrekkende
beweging openbaren als men ze den kop afsnijdt, of de ingewanden uitneemt.

Een sprinkhaan, wien de kop is afgesneden, merkt daar waarschijnlijk niets
van.

Fig. 57. Onthoofde sprinkhanen, nog vijftien dagen levend.

Zoo ziet men ook, dat de twee helften van eenen doorgesneden kikvorsch niet
dadelijk sterven: de voorste helft, de kop en de twee voorpooten, loopt weg,
terwijl de achterste helft hare gevoeligheid behoudt; niet zelden kan men in
een laboratorium eenen onthoofden kikvorsch met den poot de tang zien
wegduwen, die hem doet lijden. Ook ziet men dikwijls een onthoofd hoen
wegvliegen, een spoor van bloed op zijnen weg achterlatend. Een gevilde en
in stukken gesneden paling beweegt zich nog langen tijd. Het hart van eene
schildpad, uit het lichaam verwijderd, blijft nog eenige uren kloppen. Vroeger

hebben wij reeds gezien, dat men bij de lagere dieren de hersenen kan
wegnemen, en dat deze weder aangroeien; diezelfde proef kan ook bij duiven
genomen worden. Indien men bij eene duif de hersenen wegneemt, verliest het
dier onmiddellijk het gebruik zijner zintuigen en het vermogen, om zijn
voedsel te zoeken. Doch indien men het dier voedsel ingiet, kan het blijven
leven, omdat de voedingsfuncties ongestoord blijven, als men de daarmede
samenhangende zenuwcentra niet geschonden heeft. Langzamerhand groeien
de hersenen weder aan, en naarmate die aangroeiing voortgaat, ziet men het
gebruik der zintuigen, het bewustzijn en het instinct van het dier weder
terugkeeren.

Fig. 58. Duif na het wegnemen der hersenen. (De hersenen groeien weder aan en
het bewustzijn keert terug).

Indien de lezer ons wel heeft willen volgen in ons onderzoek over de
ontwikkeling en den vooruitgang van het leven, dan zal hij doordrongen zijn
van het denkbeeld, dat er een nauw verband bestaat tusschen de verschillende
onderdeelen der natuur, van de gesteenten tot aan den mensch; wij herhalen
het, van de gesteenten af. Zoo zal een stuk gebroken kristal weer evenzeer
aangroeien, alsof het een plantaardig of dierlijk weefsel ware. Pasteur heeft
aangetoond, dat indien men een gebroken kristal in de vloeistof plaatst,

waaruit het gekristalliseerd is, men het kristal in alle richtingen ziet
aangroeien door een afzetsel van kristallijne deeltjes, maar dat men tevens
eene sterke werking waarneemt aan het gebroken gedeelte, zoodat het
verminkte deel na verloop van enkele uren weer zijne regelmatige gedaante
heeft herwonnen.

In die onafgebroken reeks openbaringen der scheppende natuur, heeft er van
de mechanische, physische en chemische periode vóór het leven, tot aan
onzen tijd, zoo rijk aan de vruchten van verstand en gedachte, geene
verbreking plaats gehad in den samenhang, geene enkele gaping, geene
verandering van plan, geen onoverkomelijke afgrond, geene spontane
schepping. De geheele natuur op aarde is naar een zelfde plan gebouwd en
vertoont overal de uitdrukking van eenzelfde gronddenkbeeld. Komt men
eindelijk tot den mensen, dan staat men niet meer tegenover eenen
onoverkomelijken afgrond. De mensen is het kind der natuur, evenals alle
voorgaande voortbrengselen. Hij is door onverbreekbare banden verbonden
aan de wezens, die hem zijn voorgegaan, aan de gesteenten, de planten en de
dieren. Later zullen wij onderzoeken, wie zijn onmiddellijke stamvader
geweest is. Maar terwijl wij dit onderzoek sluiten, moeten wij duidelijk die
verwantschap van den mensch met de geheele natuur der aarde verstaan.

De geest zoowel als het lichaam zijn de producten van de levenskracht, zooals
zij langzamerhand ontwikkeld is. Wel beperkt zich het leven meer en meer in
het hart en in de hersenen, wel beperkt zich het bewustzijn meer en meer in de
hersenen, maar daarom is dit nog geene nieuwe wereld, het is slechts de
voortzetting en ontwikkeling van oude vormen.

Wij merkten zooeven op, dat het hart van eene schildpad nog blijft kloppen,
nadat het uit het lichaam van het dier verwijderd is; hezelfde is met het hart
van den mensch het geval. Indien men het hart van eenen ter dood gebrachte
enkele minuten na de terechtstelling uitneemt, kan men de kloppingen, ten
getale van 40 tot 45 in de minuut, nog wel een uur lang waarnemen, zelfs
indien de lever, de maag, de ingewanden verwijderd zijn. Eenige jaren
geleden zag een betrouwbaar en bekwaam ooggetuige bij eene terechtstelling
in Japan, hoe de oogen van het hoofd van den onthoofde, nadat het op het
zand gevallen was, hem strak aanstaarden, en hem 15 tot 20 seconden lang bij
zijne bewegingen volgden. Men houde in het oog, dat het hoofd met de

scheidingsvlakte dadelijk op het zand was neergekomen, zoodat er bijna geen
bloedverlies had plaats gegrepen.

De ledematen, de organen van den mensch hernieuwen zich niet, zooals dit
met de lagere dieren het geval was; de weefsels echter herstellen zich weer
vanzelf, wonden heelen, het vleesch sluit zich weder; door aanhechting van
andere weefsels heeft men enkele deelen van organen weder kunnen
herstellen, en bekend is het, hoe de transfusie van bloed reeds in vele gevallen
het leven gered heeft. Naarmate de centralisatie duidelijker uitkomt, worden
een aantal bewegingen onwillekeurig verricht. Het hart klopt, de longen
ademen, de maag verteert het voedsel, zonder dat de wil zich openbaart.
Langzamerhand heeft de gedachte zich tot de hersenen beperkt,
langzamerhand verkrijgt het individu het bewustzijn zijner persoonlijkheid.

Die persoonlijkheid, dat bewustzijn is reeds begonnen op de laagste trappen
van het dierenrijk3. De weekdieren, de visschen, de kruipende dieren, zij allen
weten, dat zij bestaan, zij allen verdedigen hun leven en brengen de geheele
wereld in verband met hunne persoonlijkheid. Zij beginnen reeds te denken.
De gedachte ontwikkelt zich met het zelfbewustzijn. Niemand trekt
tegenwoordig het verstand der dieren meer in twijfel. De waarneming der
gewoonten, de ontleding der willekeurige handelingen en van de
gevoelsuitingen der apen, der honden, mieren, katten, olifanten, bijen enz.
toonen onwederlegbaar aan, dat naast en boven het erfelijk instinkt de ziel der
dieren begaafd is met al de eigenschappen, waarop zich de menschelijke ziel
verhoovaardigt, hoewel dan ook gewoonlijk in mindere mate. Wij zeggen
gewoonlijk, omdat het niet zelden voorkomt, zelfs bij beschaafde volken, dat
de ouders door hunne daden toonen, dat hunne liefde en offervaardigheid voor
hunne kinderen verre beneden die der katten, leeuwen en tijgers staat. Niet
zelden ontmoeten wij menschen, minder verstandig dan mieren, minder
goedaardig dan honden, minder slim dan apen.

De Bosjesmannen, Hottentotten en Papoea’s staan op eenen zóó lagen trap
van ontwikkeling, dat men zoude meenen, dat zij in het geheel niet denken.
Een groot aantal van die stammen hebben geen woord voor het begrip dier,
plant, geluid, kleur, terwijl zij wel uitdrukkingen hebben, om ieder dier, iedere
plant, iederen toon, iedere kleur te onderscheiden. Zij missen volkomen het
vermogen om te abstraheeren. Zij kunnen tot vijf tellen; verder dan vijf

hebben zij geene voorstelling meer van een getal. Andere wilde volken
kunnen tot tien tellen, of tot twintig: sommige dieren hebben het wel verder
gebracht. Men vindt in Zuid-Azië en Oost-Afrika stammen, die evenals de
apen slechts tijdelijke vereenigingen vormen, zonder dat zij nog een begrip
hebben van familieleven of huwelijk, de grondslagen der menschelijke
beschaving. De halfaapachtige negers, die in de hoogere Nijlstreken leven,
zijn volgens de berichten van vele zendelingen niet vatbaar voor eenig begrip;
niet alleen dat zij niet kunnen nadenken, zij hebben zelfs geen begrip van
dankbaarheid en staan dus in dat opzicht beneden de honden. Men behoeft
slechts de verhalen na te lezen van reizigers, die deze primitieve
volksstammen hebben gadegeslagen, om een oordeel te kunnen vellen over
den lagen trap van hunne zedelijke en verstandelijke ontwikkeling.

Indien wij de zielkundige processen bestudeeren, door de dieren in toepassing
gebracht bij het openbaren van hunnen wil en hun gevoel, dan zien wij, dat zij
evenals wij langs inductieven en deductieven weg besluiten trekken. Het is
slechts een verschil in hoeveelheid, niet in aard. Ook het kind gaat slechts
uiterst langzaam vooruit in het overwegen, en zijne eerste redeneeringen
berusten eveneens slechts op vergelijking. Een kind van een jaar is uit dat
oogpunt beschouwd nog een klein dier; zijne verstandelijke vermogens zijn
nog in kiem en zullen zich eerst trapsgewijze ontwikkelen. In het eerst zal het
als een jonge aap alles willen nabootsen, en dit is de eerste stap tot
vooruitgang. Daarna eerst begint het te oordeelen over oorzaken en gevolgen,
en gewoonlijk zal dat oordeel zeer juist zijn. Eerst later wordt het door onze
valsche maatschappelijke opvoeding met dwalingen en vooroordeelen
omgeven en daardoor verhinderd, op den weg van den vooruitgang voort te
schrijden.

Even zeker als de eerste scheikundige verbindingen ontstaan zijn uit de
samenvoeging der moleculen onderling, en even zeker als de scheikundige
verwantschap afgeleid is uit de verbindingen, en de oorspronkelijke
organismen met hunne levenskracht uit die verwantschap geboren zijn, even
zeker is de menschelijke ziel eene volmaking van die van het dier.

Toch zoude geen enkele onzer lezers voldaan zijn, indien wij dit hoofdstuk
over de ontwikkeling en den vooruitgang van het leven, dat ons stap voor stap
van het protoplasma tot den mensch voerde, hiermede eindigden. En waarom?

omdat ieder onzer gevoelt, dat hij nog iets anders is dan een dier, evenzeer als
het dier geene plantaardige stof, of de plant iets anders is dan een voorwerp uit
het delfstoffenrijk.

Reeds bij het dier, en vooral bij het hoogere dier, is de ziel eene leidende
kracht en niet eene eigenschap. De stof, die het lichaam vormt, heeft
scheikundige en natuurkundige eigenschappen, en die eigenschappen zijn
voortdurend in het organisme werkzaam. Een levend wezen is evenals alle
lichamen onderworpen aan de zwaartekracht, en de wetten der mechanica zijn
evenzeer van toepassing bij de beweging van de spier, die den arm opheft, als
bij de beweging van het voedsel van den mond naar de maag. Maar die
eigenschappen der stof geven een levend wezen niet zijnen vorm, zijne
levenskracht, zijne persoonlijkheid. Men moet de eigenschappen der stof, zoo
schreef Claude Bernard, niet verwarren met de functies, die verricht worden.
Zoude men het niet ongerijmd vinden, als men hoorde zeggen, dat de
stembanden de eigenschap hebben van te spreken en te zingen, of het
middelrif de eigenschap heeft van te ademen? Zoo is het ook met de
hersencellen: men kan niet zeggen, dat zij de eigenschap hebben van te
gevoelen, te denken of te willen!

Het leven heeft de gedachte voortgebracht. Ook de gedachte bestaat; het is
eene kracht, die zelfbewust is, die gevoelt, wil en handelt. Zij is geen stof. Het
lichaam en de beweging zijn zuiver verschijnselen: het eerste is het beeld der
stof, het tweede het beeld der handeling; maar beide zijn de gevolgen der
kracht. Op den bodem van ons onderzoek is de kracht gelegen. Wij hebben
haar zien ontstaan, nederig, zwak, onbewust in het protoplasma. Wij hebben
haar langzaam zien toenemen, zich bevestigen en heerschen bij de
ontwikkeling van het dierenrijk. Wij zien haar op haar toppunt bij den
mensch. De menschelijke gedachte is het eindresultaat van alle
natuurkrachten, omdat zij die alle in zich heeft opgenomen.

Het wezen der kracht is ons onbekend. Wij houden eenen steen in de hand: hij
valt; waar is de onzichtbare band, die hem naar de aarde heeft toegetrokken.
Onze planeet draait met groote snelheid om de zon: waar is de slinger, die
haar aan het draaien gebracht heeft? Hier is een regelmatig veelvlak, eene ster
van sneeuw, eene ijsbloem, waar is de hand, die de moleculen in bepaalde
vormen rangschikt? Hier zijn twee zaadkorrels; uit een natuur- en scheikundig

oogpunt zijn zij gelijk; de één zal echter het aanzijn schenken aan een plantje,
dat in den herfst niet meer zal leven, de andere aan eenen reusachtigen boom,
die jaren en eeuwen zal voortbestaan: waarin ligt het verschil der beide
kiemen? in eene onzichtbare kracht, die de ontwikkeling der plant van hare
geboorte tot aan haren dood beheerscht. Het wezen der dingen is dus niet de
stof, maar de kracht.

De wetenschap veroordeelt dus niet ons gevoel, onze hoop, onze neigingen.
Haar doel is integendeel, ze te verklaren en te rechtvaardigen. De wetenschap
is nog zoo jong, en laat dus nog zoovele raadselen onopgelost. Maar naarmate
zij meer vooruitgaat, zal zij ons meer licht verschaffen. De wetenschap is
echter niet de slavin van eene secte of van een stelsel; zij brengt ons
voortdurend nader tot het ideaal, om ons in de natuur wetten en krachten te
doen bewonderen, waarvan het wezen ons verborgen is en tot het gebied van
het onzichtbare en oneindige behoort.

1 De in fig. 34 en 35 geteekende wezens zijn die, welke in de lucht het meest verspreid zijn. Op
bewoonde plaatsen is hun aantal zeer groot, terwijl het op de bergen en in volle zee uiterst gering is,
zooals de volgende tabel leert:

Aantal bacteriën, geteld in eenen cubieken meter lucht.

Op de bergen 1 tot 10
Boven op het Pantheon te Parijs 200
Park van Montsouris 500
Lucht in de rue Rivoli te Parijs 3 480
Lucht in de nieuwe huizen te Parijs 4 500
Lucht in het laboratorium te Montsouris 7 420
Lucht in de oude huizen te Parijs 36 000
Lucht in het nieuwe hospitaal te Parijs 40 000
Lucht in het hospitaal la Pitié te Parijs 79 000

2 Bij de hydra’s vindt men reeds eene sterke ontwikkeling der levenskracht. Zij zijn zeer gulzig en
gevaarlijk voor hare even groote naburen. De mond aan het vooreinde is omzet met een krans van
bewegelijke, lange vangarmen; aan de oppervlakte en in de nabijheid daarvan vindt men een aantal
netelorganen. De draad, in die netelorganen besloten, eindigt in een peervormig blaasje, waarachter drie

of vier weerhaakjes staan; de polyp kan naar willekeur die weerhaakjes uitslaan en intrekken. Als een
infusiediertje in de nabijheid der hydra komt, grijpen de vangarmen het aan, haken de weerhaakjes
daarin vast en wordt het in den mond van het monster gesleept. Geen enkel dier op het land, zelfs niet de
ontzaglijkste verscheurende dieren, bezit zulke gevaarlijke wapenen als die bijna onmerkbare polyp,
wier gulzigheid en verterend vermogen zonder wederga zijn.

Door middel van den mikroskoop heeft men waargenomen, dat die diertjes, na hunne prooi te hebben
verslonden, eenige minuten later de overblijfselen weder uitwerpen, die dan hunne voedende
eigenschappen verloren hebben; somtijds verslinden zij lichamen, grooter dan zij zelf zijn; men ziet dan
de mondopening, en de holte, die het lichaam vormt, zich uitzetten tot driemaal het gewone volume;
indien het verslonden dier een omhulsel bevat, dan wordt dit in de maag van de polyp door het maagsap
week gemaakt en zoo voor de voeding geschikt.

Opmerkelijk is het, dat dit verterend vermogen alleen werkt op vreemde lichamen en niet op polypen.
Trembley had dit reeds in het midden der vorige eeuw opgemerkt. Eene polyp had tegelijk met hare
prooi éénen harer eigen vangarmen ingeslikt: na verloop van eenige oogenblikken kwam de vangarm
ongedeerd uit de mondopening, terwijl de prooi in het lichaam van de polyp werd opgelost. Harting
vertelt, dat twee polypen elkander eene prooi betwistten; geene van beide wilde de prooi loslaten; de
sterkste slikte toen de zwakste op met de prooi, waaraan zij zich had vastgeklemd. Eenigen tijd later
wierp de overwinnaar de overblijfselen van zijnen maaltijd uit, en tegelijkertijd kwam de andere polyp
ongedeerd te voorschijn, die weer na korten tijd jacht ging maken op andere dieren, als ware er niets
geschied.

3 Zij heeft reeds eenen aanvang genomen bij de planten. De plant is lang zoo werkeloos niet als men
zich dit gewoonlijk voorstelt; zij ademt, eet, drinkt en slaapt. Zij ademt evenals wij de dampkringslucht
in, maar juist in omgekeerde volgorde; zij ademt koolzuur in, dat voor ons doodende gas, en herstelt zoo
het evenwicht in de samenstelling van den dampkring.

Zij eet en drinkt; haar voedsel is koolstof, ammoniak, zwavel, phosphorus. De krachtige bouw harer
wortels en bladeren stelt haar in staat, haar voedsel te nemen en zelfs te halen uit de lucht en den bodem,
zoover hare armen zich kunnen uitstrekken.—Zij slaapt: de meeste planten volgen gehoorzaam de
natuur en slapen van het ondergaan tot aan het opkomen van de zon, andere echter waken tot laat in den
nacht, staan niet vóór ’s middags op, en ontwaken zelfs in het geheel niet bij regenachtig weder.

Een geheime band verbindt de plant aan het licht; het uur van haar ontwaken en ontluiken wijzigt zich
naar de families; er zijn er, die daarin de jaargetijden en de afwisselingen in temperatuur volgen; andere
echter onderwerpen zich als gehoorzame dochters aan den schijnbaren loop der zon. Hieruit heeft
Linnaeus zijn bekend uurwerk van Flora vervaardigd.

De plant heeft het vermogen, het voedsel te kiezen, dat haar past. Tot voorbeeld diene het volgende:

Op de puinhoopen van New-Abbey in het Graafschap Galloway groeide op eenen ouden muur een
ahornboom. Daar leed de arme ahorn, eenige voeten boven den vruchtbaren bodem, honger, eene ware
tantalusbeproeving, nu de vruchtbare aarde zoo dicht in zijne nabijheid lag. Wie kan ons de
stuiptrekkingen schetsen van het arme wezen, strijdende tegen den dood, de kwellingen, die het niet kon
uiten, zijn versmachten en lijden? Wie kan zeggen, wat er in het organisme van den armen lijder
omging; welke vermogens werden geprikkeld en geoefend, welke gaven zich gingen openbaren?....
Zeker is het, dat de ahorn, de onbewegelijke, de geketende, nu hij de aarde niet tot zich kon trekken,
zich naar die aarde voortbewoog.

Liep hij? Neen, hij rekte zich uit en strekte wanhopig zijne armen uit. Een voor dat doel gevormde
wortel werd op verkenning uitgezonden, naar den grond gericht, en.... bereikte dien. Met hoeveel
vreugde drong hij daarin door! De boom was gered. Door dien nieuwen wortel gevoed, verplaatste hij
zich, liet hij de wortels, die doelloos waren, afsterven, en verliet hij de steenen van den ouden muur, om
voort te leven op het reddende orgaan, dat weldra in eenen stam veranderde. Is de overeenstemming van
dien drang met den menschelijken wil niet treffend?

Licht! licht! riep Goethe uit, toen hij den laatsten adem uitblies. Die kreet, die uiting van eene heerlijke
symboliek, die dorst naar licht, het is de voortdurende smeekbede van de plant, van den
groengebladerden tak, van de welriekende bloem.

Men heeft waargenomen, hoe eene heldhaftige jasmijn telkens eene plank, van gaten voorzien, doortrok,
om het licht te zoeken, zoo dikwijls men haar, door de plank om te keeren, van het licht afwendde.

En dan het kruidje-roer-mij-niet, dat bij de minste aanraking in doodslaap geraakt! In de tropen vindt
men soms velden vol van die planten, welke reeds bij de stappen van een paard in de verte
samentrekken, als werden zij verschrikt. Verdoovende middelen verminderen hare gevoeligheid. Met
opium besproeid slapen zij in. Eene electrische ontlading kan ze dooden. Een waarnemer deelt mede,
hoe zij in een rijtuig geplaatst, zich onder den invloed der schokken eerst verschrikt samentrokken, en na
er aan gewoon geraakt te zijn, weer rustig werden. Zoo dikwijls het rijtuig stil hield, schenen zij zich
weer opnieuw te verbazen en te schrikken, en trokken zij weer samen.

Wij zouden te ver afdwalen, indien wij de aandacht onzer lezers vestigden op de vleeschetende planten.
Genoeg zij het, er op gewezen te hebben, hoe ook de plantenwereld hare stem doet hooren in het
harmonische koor der natuur.

Derde hoofdstuk.

Eerste planten en eerste dieren.
De oudste versteeningen. Laurentische, Cambrische en Silurische tijdperken.

Wij moeten, nadat wij in groote trekken de ontwikkeling van het leven op
aarde besproken hebben, thans hare geologische geschiedenis bestudeeren.
Wij hebben den oorsprong, de langzame ontwikkeling en de schitterende
vorderingen van het leven bijgewoond, van het nederige protoplasma tot aan
de menschelijke ziel. Wij zullen in de versteeningen, die bij iedere laag
behooren, de onwraakbare getuigenis vinden van den vooruitgang van het
leven, van de oudste tijden af tot op onzen tijd.

Reeds zagen wij, dat de aardbol, die zich uit de zonnevlek verdicht heeft,
eeuwen lang in gloeienden toestand geweest is, langzaam is afgekoeld en aan
de oppervlakte hard is geworden; in dien tijd was er geen leven op de aarde
mogelijk. Doch toen de dampkring, die de aarde omringde, zich verdicht had,
toen de afgekoelde dampen vloeibaar geworden waren, en de zoo ontstane
wateren de zeeën gevormd hadden, toen de temperatuur van het water tot 60°
was afgekoeld, toen gaven de koolstofverbindingen en de stoffen die in dat
water dreven, het aanzijn aan de eerste organismen. Die eiwitrijke,
geleiachtige organismen konden niet versteenen en dus niet bewaard blijven
tot leering voor toekomstige eeuwen. De eerste fossielen zijn die van wezens,
die op den bodem der zee onttrokken waren aan den vernielenden invloed van
de destijds levende dieren, het water en de lucht, en die zich in eenen
zoodanigen grond bevinden, dat zij daarin konden versteenen. In eenen
doordringbaren grond, zooals van zand of zandsteen, heeft de versteening, die
hand aan hand gaat met de verharding van den grond, niet op dezelfde wijze
plaats als in ondoordringbare lagen, zooals klei. Somtijds ontstaat er alleen
een getrouwe afdruk van het dier; in andere gevallen maakt ieder der
moleculen plaats voor eene delfstofmolecule, door de laag geleverd, die op het
lijk, het geraamte, de schelp drukt. Somtijds ook worden de schelpen
tegelijkertijd omgeven en doordrongen met kalk; ook geschiedt het wel, dat er
als het ware eene aantrekking van zwavelijzer rondom of in de versteening
plaats grijpt. Steeds dus ondergaan de lichamen meer of minder belangrijke

wijzigingen. Indien het beschermende afzetsel volkomen ondoordringbaar
ware, dan zouden zij eeuwen en eeuwen ongeschonden bewaard kunnen
blijven. Dit is het geval met het steeds bevroren slijk van Siberië, waar
geheele lijken van mammouths geheel onveranderd zijn teruggevonden,
zonder dat het vleesch of de haren iets van hunne frischheid verloren hadden;
ook ziet men dit bij de insecten, die in de hars en het barnsteen zijn
opgesloten.

Hoe hebben zich de lagen gevormd?

De oorspronkelijke aardbol bestaat ongetwijfeld voornamelijk uit ijzer. De
dichtheid der planeet (5,5 maal zoo groot als water) bewijst, dat zij bestaat uit
elementen, die zwaarder zijn, dan die welke in de korst voorkomen. Het
graniet weegt tusschen 2,6 en 2,7; zoo ook gneiss, kwarts en schiefer. De
dichtheid van lei is van 2,6 tot 2,9, van bazalt van 2,8 tot 3,1, van zandsteen
2,2, van marmer 2,6 tot 2,8, van gips 2,2. Deze getallen zijn veel kleiner dan
de gemiddelde dichtheid der aarde, en indien onze planeet hoofdzakelijk
bestond uit graniet, zou zij nauwelijks driemaal zooveel wegen als een even
groote bol water, terwijl zij thans 5,5 maal zooveel weegt. Dit zoude eene
reeks van merkwaardige gevolgen hebben. Wij zelf zouden minder wegen;
met dezelfde spierkracht zouden wij lichter zijn, de maan zoude langzamer
om ons heen draaien, de maanden zouden dus langer zijn enz.

Fig. 60. Eerste lagen op den aardbol afgezet na zijne afkoeling. Azoïsche periode.

De groote hoeveelheden ongemengd ijzer, somtijds (zooals in Siberië) uit de
diepten der aarde naar de oppervlakte gebracht, de verschijnselen van het
aardmagnetisme, de samenstelling der meteoorsteenen, zijn even zoovele
getuigenissen, die gevoegd bij het feit, dat de dichtheid der aarde zoo
aanzienlijk is, ons er toe leiden aan te nemen, dat het ijzer één der
hoofdbestanddeelen onzer aarde is. Zijne dichtheid (7,2) is juist zoo groot, dat
wij voor het soortelijk gewicht der geheele aarde 5,5 vinden.

Laten wij nog even terugkeeren tot den tijd, toen de aarde, na haar licht en
hare warmte verloren te hebben, hare eigenschappen als zon verloren had, en
in den toestand van planeet overging, nog steeds vloeibaar, maar afkoelende.

De lichtste gedeelten der gesmolten massa, die door hun gering soortelijk
gewicht tot de oppervlakte moesten naderen, waren tevens samengesteld uit
de moeilijkst smeltbare stoffen, en indien enkele lichte metalen daarmede
vermengd waren, dan waren het metalen, die gemakkelijk zuurstof opnamen
en zich ook gemakkelijk met kiezel en aluminium konden verbinden.
Naarmate dus het warmteverlies door uitstraling toenam, begon die soort
kiezelschuim gedeeltelijk vast te worden. Daar de gesteenten bij het vast
worden in het algemeen een grooter soortelijk gewicht verkrijgen, begonnen
de eerste vaste stukken eerst te zinken, maar niet zeer diep; daar immers de
stoffen in gesmolten toestand op elkander lagen in de volgorde harer
dichtheid, vond ieder stuk spoedig eene gesmolten laag om zich heen van
dezelfde dichtheid. De stukken begonnen toen geheel of gedeeltelijk weder
opnieuw te smelten, maar ten koste van de warmte der omringende stoffen.
Dit verschijnsel, zich tegelijkertijd op de geheele aardoppervlakte herhalend,
had ten gevolge, dat er eene bolvormige korst ontstond, bestaande uit een
mengsel van de lichtste stoffen en andere, die behoorden tot iets zwaardere
lagen. Het gesmolten graniet werd vast, toen de temperatuur der
aardoppervlakte tot 1500° gedaald was.

Vóórdat die korst vast geworden was, was al het water onzer zeeën in
dampvormigen toestand in den oorspronkelijken dampkring, wiens drukking
250 tot 300 maal grooter was dan thans, zoodat ook deze eenen grooten
invloed uitoefende op de wijze van vast worden van de kiezelmassa. Met den
waterdamp vermengd vond men verschillende vluchtige zelfstandigheden, die
thans in den oceaan of in de aardschors gebonden zijn, voornamelijk
alcalische chloor- en fluorium-verbindingen.

Nauwelijks was de korst gevormd, of de vluchtige stoffen, van nu af aan
afgesloten van de warmtebron, die ze in gasvormigen toestand hield,
begonnen te verdichten. Men kan zich gemakkelijk voorstellen, hoe verbazend
de kracht was, waarmede in dien eersten oceaan, die bijna de temperatuur van
het kookpunt had, de stoffen kristalliseerden. Vandaar dus eene zoowel
scheikundige als mechanische vervorming der stoffen, waaruit de nauwelijks
vast geworden aardschors bestond. Bovendien konden de mineralen der
schors, die eene soort van kleverig deeg vormden, zich niet onttrekken aan de
verschijnselen van moleculaire samentrekking, die steeds optreden in alle
ongelijkslachtige stoffen, die niet volkomen onbewegelijk zijn. Het is dus

mogelijk, dat er op die wijze eene meer of minder volkomen scheiding heeft
plaats gevonden van de verschillende elementen, en dat wel bij voorkeur in
den vorm van lensvormige in horizontalen zin gerekte strooken. Daar
eindelijk die eerste korst in het begin weinig weerstand kon bieden aan
uitwendige krachten, zoo moesten de stoffen, die daaronder in vloeibaren of
weeken toestand gelegen waren, zich als aderen of als massieve stukken daar
door heen verspreiden en zoo door hare aanraking de omringende deelen
wijzigen.

Zoo kunnen wij ons de omstandigheden denken, waaronder zich die schors
moet gevormd hebben, die als voetstuk moest dienen voor de sedimentlagen.1

Die aardkorst, die oorspronkelijke formatie, bestaat, zooals wij reeds vroeger
zagen, uit graniet, gneiss, micaschiefer en gesteenten, waarin kwarts,
veldspaat en mica de hoofdrol vervullen (Plutonische formatie). Men vindt die
oorspronkelijke formatie overal, op alle breedten terug, als grondslag voor de
sedimentlagen, die zich later in het water hebben gevormd en op die
oorspronkelijke formatie hebben afgezet. Terwijl die sedimentlagen zeer
verschillend zijn en niet overal gevonden worden, bestaat de oorspronkelijke
formatie overal in de diepten van den bodem. Die formatie is dus zonder
twijfel de oppervlakte onzer planeet, op het tijdstip toen de wateren zich
verdichtten.

Op die oorspronkelijke gesteenten, wier oppervlakte zeer gewijzigd is door
uitwendige verschijnselen, zooals de drukking van het water, de zuurstof der
lucht en andere, op dat voetstuk, dat reeds bestond vóórdat er nog leven op
aarde was, hebben zich de formaties afgezet, die gelijktijdig bestonden met
het leven.

De oorsprong van die sedimentlagen verschilt ten eenenmale van dien der
vorige. Het zijn bezinksels en stoffen, die van andere plaatsen zijn
aangebracht en die onafhankelijk zijn van de inwendige samenstelling der
planeet. Regen, wind, zonnestralen, koude, ontleden langzamerhand alles wat
daaraan is blootgesteld. Nauwelijks waren de eerste rotsachtige eilanden, die
nog elken plantengroei misten, uit de wereldzee opgestegen, nauwelijks waren
de eerste graniet- of gneissrotsen uit het water te voorschijn getreden,
nauwelijks verhieven zich de eerste bergen in de lucht, of die verwering nam

een aanvang. De regen gaf het aanzijn aan bronnen, de bronnen aan beken, de
beken aan stroomen, en later aan de groote rivieren. De wateren verbrijzelden
de steenen, en veranderden ze in keien en in zand. De zee, die aan de kusten
knaagde, de vloed en de eb, veranderden tweemalen daags de grenzen en de
vormen der kusten. Daardoor hebben de elementen der aardoppervlakte, meer
of minder verdeeld, zich neergezet op den bodem van den oceaan, van de
stroomen en de meren, alle overblijfselen met zich mede voerende, waarmede
zij vermengd waren.

Fig. 61. Agaatsteenen met merkwaardige figuren.

Fig. 62. Merkwaardige steenen, met afdruksels van planten.

Wij zeiden reeds, dat de verschillende sedimentformaties onderling zeer
verschillen. Enkele zijn gevormd uit zeer fijn zand, dat zweefde in de kalme
wateren, en dat zich zeer langzaam neerzette op eenen horizontalen bodem.
Andere, als het zandsteen, zijn de vrucht van het samenkleven van zand met
de ééne of andere bindende stof: men onderscheidt kwartszandsteen,

ijzerzandsteen, leemzandsteen, kalkzandsteen enz. Nog andere, en deze
worden bijna overal gevonden, zijn bezonken opeenhoopingen van
keisteenen, kiezel, ijzeroxyde enz. door het water medegevoerd. Weer andere
zijn kleiachtige afzetsels, of kalkformaties, bestaande uit koolzure kalk, en die
zeer dikwijls uitsluitend ontstaan uit opeengehoopte schelpen. Daartoe
behoort het krijt, een broos gesteente, dat bestaat uit eene verzameling van
protozoën: men vindt daarin stukken van foraminiferen, met overblijfselen
van polypen, stekelhuidigen, weekdieren, verbonden met kiezelrijke
overblijfselen van straaldieren, sponsen en diatomeën. Sommige
kalkformaties bestaan geheel en al uit eene opeenhooping van kleine schilden
van zoetwaterschaaldieren. De kristallisatie der kalksteenen brengt het
marmer voort. Tripelaarde bestaat geheel uit diatomeën, mikroskopisch kleine
kiezelrijke wieren, bacillen enz. De steenkool is eene sedimentformatie,
bestaande uit overblijfselen van dicht opeengehoopte planten, onder eene
verbazende drukking begraven.

Die lagen hebben zich in volgorde op elkander gerangschikt. De overblijfselen
van dieren en planten, die men er ontmoet, behoorden tot wezens, die leefden
op de tijdstippen, waarop die lagen gevormd zijn, en die behoudens enkele
uitzonderingen niet ver van de plaatsen leefden, waar men ze vindt; want
groote verplaatsingen kunnen zij niet zonder nadeel weerstaan. Meesttijds is
het lichaam bewaard gebleven door in de plaatstreding van andere moleculen,
zoodat het geheel versteend is, en van de stof zelf niets is overgebleven, maar
de vorm, zoowel in- als uitwendig, geheel is behouden gebleven. De
bezinking groeit van boven aan, zoodat zij ouder is, naarmate zij dieper ligt.

Terecht noemt men de oorspronkelijke gesteenten, graniet, gneiss,
micaschiefer, die de kristallijnen stoffen voorstellen van de kern der aarde,
toen deze nog gloeiend was en het leven ontbrak, azoïsch (zonder leven), en
de eerste sedimentformaties, die ontstaan zijn na de verdichting van het water,
paleozoïsch (oudste leven).

De wetenschap der fossielen is nog jong. Eeuwen lang heeft men gestreden
tegen de meening, als zouden die overblijfselen van dieren en planten
werkelijk aan levende wezens behoord hebben. Men zeide, dat het spelingen
der natuur waren, ontstaan onder den invloed der sterrenbeelden, de zon,
maan en planeten, door eene geheimzinnige kracht, aan de aarde eigen. Eerst

in de eerste helft der zestiende eeuw begonnen de geologische verschijnselen
de aandacht te trekken. Toen ontbrandde een hevige strijd in Italië over den
waren aard en den oorsprong der zeeschelpen en andere bewerktuigde
versteeningen, die men in menigte in de formaties van dat land vindt. De
beroemde schilder Leonardo de Vinci, die in zijne jeugd de plannen had
gemaakt voor verscheidene bevaarbare kanalen in het noorden van Italië, die
door hem werden uitgevoerd, was één der eersten, die op gezonde en logische
wijze over dit onderwerp oordeelde. „Het slijk der rivieren,” zoo sprak hij,
„heeft de fossiele schelpen bedekt en is daar in binnengedrongen, toen zij
nabij de kusten op den bodem der zee lagen. Men beweert, dat die schelpen
gevormd zijn op de heuvels, onder den invloed der sterren, maar dan vraag ik,
of men thans nog de sterren op de heuvels schelpen ziet vormen van
verschillende tijden en soorten. Hoe zouden daarenboven de sterren den
oorsprong van het grint kunnen verklaren, dat men op verschillende hoogten
vindt, en dat bestaat uit keisteenen, die door de beweging van het stroomende
water afgerond schijnen? Hoe eindelijk is op deze wijze op die heuvels de
versteening te verklaren van de bladeren, de planten en de zeekrabben?” De
opgravingen, in 1517 gedaan ten behoeve van de herstellingswerken van
Verona, brachten een aantal merkwaardige versteeningen aan het licht en
leverden aan verschillende schrijvers stof op voor bespiegelingen. Zoo zeide
o.a. Frascatoro, dat de fossiele schelpen alle aan wezens hadden behoord, die
moesten geleefd hebben op de plaatsen, waar men hunne overblijfselen
gevonden had. Hij toonde aan, hoe dwaas het was, zijne toevlucht te nemen
tot de „plastische kracht” der natuur, die het vermogen zoude gehad hebben,
om organische vormen aan de steenen te geven, en bewees met tal van on
wederlegbare bewijzen, dat het bespottelijk was, om de ligging der schelpen
toe te schrijven aan den zondvloed, zooals sommigen volhielden.

Fig. 63. Leisteenen met versteeningen.

Fig. 64. Fossielen, in het jaar 1761 nageteekend.

Doch deze verstandige denkbeelden werden niet begrepen, en drie eeuwen
lang duurde de strijd voort, of de fossiele overblijfselen eertijds hadden
toebehoord aan levende wezens, en of, als dit eenmaal vaststond, alle
verschijnselen niet konden verklaard worden uit den zondvloed. Tot dien tijd
toch meende men algemeen, dat sedert de schepping de zondvloed de eenige

oorzaak was, dat eene belangrijke verandering op de oppervlakte der aarde
had plaats gegrepen. Men vindt dan ook in de bespiegelingen der oude
geologen overal toespelingen op den invloed van den zondvloed en op de
spoedige nadering van den ondergang der wereld, die eerst reeds tegen het
jaar 1000 voorspeld was. Wat den ouderdom der aarde betrof, bleef de
meening der geleerden eeuwen lang ongewijzigd. De eerste poging, om door
middel van natuurkundige bewijzen een zoo algemeen verspreid
geloofsartikel af te breken, verwekte eene verbazende opschudding; maar
door de verdraagzaamheid der Italiaansche geestelijkheid was het veroorloofd
dat onderwerp volkomen vrij te bespreken. Zelfs de priesters namen deel aan
het twistgeding en namen daarbij zelfs niet allen hetzelfde standpunt in.

Te betreuren is het, dat dergelijke vraagpunten niet werden gesteld met het
doel om de waarheid te zoeken, maar voornamelijk om de handigheid der
stellers in het debat te doen uitkomen. Elke theorie, hoe dwaas ook, vond
aanhangers, zoodra zij op het groote publiek indruk kon maken. Zoo
verdedigde Mattioli, een uitnemend plantkundige, de stelling, dat eene vette
zelfstandigheid, in gisting gebracht door de warmte, het aanzijn schonk aan
fossiele organische vormen. En toch hadden hem zijne eigene waarnemingen
geleerd, dat poreuze lichamen, zooals beenderen en schelpen, in steenen
konden veranderen, daar zij doordringbaar waren voor wat hij het
versteenende sap noemde. Zoo beweerde Faloppio, van Padua, dat versteende
schelpen door gisting ontstonden op de plaatsen waar men ze vindt, of dat zij
in bepaalde gevallen hare vormen verkregen hadden door de beroeringen van
aardsche uitwasemingen. Hoewel zelf een verdienstelijk hoogleeraar in de
ontleedkunde, beweerde hij toch, dat sommige slagtanden van olifanten, in
zijnen tijd opgegraven, niets anders waren dan verhardingen der aarde. Zoo
beweerde men zelfs, dat de muntschelpen (nummuliten), in Egypte gevonden,
linzen waren, door de Pharao’s opgehoopt tot voedsel voor de slaven, die
gebruikt werden voor den bouw der pyramiden!

Eindelijk echter brak de waarheid door. Een eenvoudig pottenbakker, Bernard
Palissy, neemt de natuur zelf waar en heeft den moed te Parijs te verkondigen,
ten aanhoore van alle doctoren, dat de fossiele schelpen niets anders waren
clan gewone schelpen, eertijds door de zee neergelegd op de plaatsen, waar zij
gevonden werden, dat dieren, en vooral visschen aan de steenen hunne
verschillende vormen gegeven hadden, en hij tartte de geheele Aristotelische

school, zijne bewijzen te weerleggen. „En al vindt men steenen, met schelpen
gevuld op de toppen der hoogste bergen,” zoo sprak hij, „daarom meene men
niet, dat de schelpen gevormd zijn op zoodanige vreemde wijze, als sommigen
meenen. Geen enkele steen kan den vorm van eene schelp of van een dier
aannemen, als niet het dier zelf dien vorm gebouwd heeft. Vóórdat dus die
schelpen versteend waren, leefden de visschen, die ze gevormd hebben, in het
water, en de visschen en het water zijn gelijktijdig versteend.”

Toch bleef men twijfelen. Hoewel reeds Steno in 1669 eene verklaring
gegeven had van de sedimentformaties en de fossielen, twijfelen Fontenelle,
Buffon en anderen nog aan den aard der fossielen, en hebben zij geen
denkbeeld van de wijze van ontstaan der sedimentformaties. Doch
langzamerhand trekt het geheimzinnig waas weg, dat altijd de fossielen bedekt
had. De onderzoekingen van Steno, Pallas, Saussure, Werner, Deluc, Hutton,
Playfair, Smith, Humboldt, Cuvier, Lyell, Elie de Beaumont en anderen
verhieven de leer der fossielen tot de positieve wetenschap, die een belangrijk
onderdeel der aardkunde uitmaakt. Cuvier was in waarheid de schepper der
paleontologie. Na hem durfde niemand meer te twijfelen aan het wezen der
fossielen, en moest iedereen erkennen, dat zij de overblijfselen waren van
dieren en planten, die geleefd hadden in eenen tijd, toen de mensch nog niet
op aarde verschenen was, en die bewaard gebleven waren in de
sedimentformaties, die zich achtereenvolgens hadden afgezet. Toch had reeds
Ovidius geschreven:

Vidi, ego, quod fuerat quondam solidissima tellus
Esse fretum; vidi factas ex æquore terras;
Et procul a pelago conchæ jacuere marinæ
Et vetus inventa est in montibus anchora summis.2

Maar de waarheid breekt eerst langzamerhand baan; het oog gewent eerst
geleidelijk aan het licht.

Naar aanleiding van dit overzicht is het niet van belang ontbloot, op te
merken, hoe groote geesten eenen eigenaardigen luister geven aan ieder
onderwerp, door hen behandeld. Somtijds wel breiden zij hunnen horizon
zóózeer uit, dat zij het doel nooit bereiken, maar op hunnen weg vinden zij
eenen zóó ruimen oogst, dat die oogst, oorspronkelijk bijzaak, zóó belangrijk

is, dat deze hoofdzaak wordt. Zoo werd aan Leibnitz in 1680 door hertog
Ernst August van Brunswijk opgedragen, de geschiedenis van het huis van
Hannover en het hertogdom Brunswijk te schrijven, en hij wilde die
geschiedenis beginnen met die van den bodem zelf; zoo kwam hij tot dien van
den geheelen aardbodem. Aldus ontstond zijn geschrift over de vormingen en
omwentelingen van den aardbodem, als inleiding tot de geschiedenis van
Hannover.... en kwam hij zelfs niet tot aan den zondvloed. Toch is dit boekje
onvergelijkelijk belangrijker dan de geschiedenis eener dynastie van hertogen,
of keizers, en zoo was Leibnitz zijnen tijd twee eeuwen vooruit. Doch keeren
wij tot ons onderwerp terug.

De oudste sedimentformaties zijn die, welke op de oorspronkelijke gesteenten
rusten. Zij zijn de bezinkingen in de azoïsche periode en kunnen in drie lagen
verdeeld worden. Zij hebben haren oorspronkelijken horizontalen vorm niet
behouden, maar zijn door verschillende oorzaken telkens veel vervormd
geworden. De doorsnede van den aardbol in figuur 60 is dan ook meer
theoretisch, dan dat zij in werkelijkheid zoo bestaat.

De diepste formatie heet de Laurentische. Zij is haren naam verschuldigd aan
de opgravingen oan de Sint-Laurensrivier in Canada; de tweede formatie, de
Cambrische, heet naar Wales (Cambria) in Engeland, waar die lagen bijzonder
bestudeerd zijn; de derde, de Silurische, heet naar de Celtische volksstam de
Siluriërs, die in Shropshire woonden tijdens den inval der Romeinen in
Engeland, waar die sedimentformaties zeer verspreid zijn.

De betrekkelijke dikte dier drie lagen kan een denkbeeld geven van de
verhouding van den duur der perioden, waarin zij gevormd zijn. De
Laurentische formatie is negen kilometers dik, de Cambrische zes kilometers,
de Silurische acht kilometers, te zamen dus 23 kilometers, geheel gevormd
door de bezinking in de zee. Alle nieuwere formaties, op de andere gelegen,
en behoorende tot de volgende perioden, de primaire, secundaire, tertiaire en
quaternaire periode, zijn slechts 20 kilometers dik. Hieruit volgt reeds, dat de
azoïsche periode langer geduurd heeft dan de vier nieuwere perioden te
zamen.

Uit de waarnemingen van den tijd, dien regen en wind noodig hebben om de
boven het water uitstekende deelen der aarde te verweren, van den tijd, waarin

de stroomen en rivieren de ontlede stoffen naar zee voeren, en waarin de in
het water zwevende stoffen bezinken, kan men zich bij benadering een
denkbeeld vormen van den duur dier praehistorische tijden. Ons leven is zóó
kort, de geschiedenis der volken gaat zóó snel voort, dat wij steeds de neiging
hebben, de werken der natuur terug te brengen tot de schaal van onzen
mikrokosmos, en daar ééne eeuw ons zeer lang toeschijnt, meenen wij ook,
dat dit werkelijk ook voor de natuur eene lange periode is. Maar de studie van
het heelal en zijne bewegingen en vervormingen leert ons, dat in de
geschiedenis van het heelal de eeuwen minder zijn dan secunden in ons leven.
Toch nemen wij als grondslag voor onze redeneering eene nauwe doch voor
ons te bevatten grens aan. Onze historische herinnering is zóó kort, dat indien
wij voor het quaternaire tijdperk, het tijdperk, waarin de mensch leefde,
honderdduizend jaren nemen, wij vreezen te overdrijven, en toch is het zeker,
dat dit cijfer beneden de werkelijkheid is. De menschheid heeft reeds
onmetelijke tijden bestaan, vóórdat de geschiedenis begon, vóórdat zij kon
spreken en schrijven, vóórdat zij zich vereenigde tot volken. Doch nemen wij
als grondslag voor de tegenwoordige periode sedert den oorsprong der
menschheid honderdduizend jaren aan. In dat geval heeft de tertiaire periode
460 000 jaren, de secundaire 2 300 000 jaren, de primaire periode 6 420 000
jaren, de azoïsche periode 10 720 000 jaren geduurd, zooals blijkt uit de
volgende tabel:

Verhouding van de dichtheid der lagen en minimumduur der perioden:

Dikte. Verhouding. Duur.
(100 000 jaren voor de quaternaire
periode gerekend).
Azoïsche 23 000 53,6 10 720 000 jaren.
periode. Meters
Primaire 14 000 32,1 6 420 000 jaren.
periode. Meters
Secundaire 5 000 11,5 2 300 000 jaren.
periode. Meters
Tertiaire 1 000 2,3 460 000 jaren.
periode. Meters

Dikte. Verhouding. Duur.
(100 000 jaren voor de quaternaire
periode gerekend).
Quaternaire 200 0,5 102 000 jaren.
periode. Meters
43 200 100 20 002 000 jaren.3
Meters

Wij hebben als grondslag voor deze getallen de gegevens van Haeckel omtrent
de dikte der formaties genomen. De cijfers, door verschillende geologen
gegeven, wijken in enkele opzichten af, maar het eindresultaat blijft ongeveer
hetzelfde.

Laat ons thans de azoïsche periode wat nader beschouwen en de sporen van
planten en dieren onderzoeken, die men daarin aantreft.

Fig. 65. Oudste bezinkingen. Laurentische formatie.
Eozoön canadense.

De azoïsche periode wordt in de aardkunde vertegenwoordigd door drie
formaties, die in de volgorde harer vorming op elkander liggen en de volgende
betrekkelijke dikte hebben:

Formaties. Dikte.
Azoïsche periode laurentisch 9 000 Meters,

Formaties. Dikte.
cambrisch 6 000 Meters,
silurisch 8 000 Meters.

Fig. 66. De raadselachtige organismen der oude zeeën. (Bilobiten).

In de laurentische formatie heeft men tot nu toe niets met volkomen zekerheid
gevonden. Verscheidene geologen, vooral Dawson en Carpenter, meenden, dat
die lagen in Canada bestonden uit organische overblijfselen; men heeft aan die
gesteenten den naam gegeven van Eozoön Canadense (organisme van den
dageraad). Men meent diezelfde organismen ook gevonden te hebben in
Ierland, Zweden, Boheme en Beieren. Hoewel nu het bestaan van die

organismen niet volkomen zeker is, zoo staat het toch vast, dat de eerste
organismen in die periode gevormd zijn. Wij mogen dus aannemen, dat wij op
den drempel staan van het gebouw des levens.

Daar de geologische onderzoekingen zich nog nauwelijks uitstrekken over het
duizendste deel van de oppervlakte der aarde, zoo is het niet vreemd, dat men
zoo weinig fossielen gevonden heeft, behoorende tot de eerste tijden van het
leven op aarde; daarenboven zijn die oorspronkelijke formaties zóózeer verhit
en zóózeer gewijzigd door de inwendige warmte der aarde, dat de groote
meerderheid van de overblijfselen van levende wezens onder die
omstandigheden verwoest zijn. Toch behoeft men niet te wanhopen, dat er
meer bewijsstukken voor den dag zullen komen, naarmate de geologen hun
onderzoek verder zullen uitstrekken, en dat zij met zekerheid zullen
aantoonen, dat het leven begonnen is in de Laurentische periode.

Het is niet overbodig, hierbij op te merken, dat de eerste geleiachtige
organismen nog niet genoeg vastheid bezaten, om te versteenen; hunne
omzetting en bewaring zouden ten minste moeten plaats gegrepen hebben
onder zeer moeilijk te verwezenlijken omstandigheden, zoodat het niet
vreemd is, dat de bewijsstukken voor het bestaan van organische lichamen
zeldzamer worden, naarmate de lagen ouder zijn.

Die laurentische laag vertegenwoordigt eene langdurige periode van
bezinking op den bodem der wateren; zij is immers negen kilometers dik. De
laagste schatting geeft voor die periode eenen duur van verscheidene
millioenen jaren. Die rekening kan niet volkomen nauwkeurig zijn, daar die
bezinking sneller of langzamer plaats vindt naar gelang van den afstand tot de
kusten, van de diepte van het water en van de rijzingen en de dalingen van den
bodem. In de aardkunde is men lang niet op zulk een bekend terrein als in de
sterrenkunde.

Fig. 67. De raadselachtige organismen der oude zeeën. (Brachyphyllum gracile).

De eerste zekere sporen van organische wezens zijn in de cambrische lagen
gevonden, hoofdzakelijk in Engeland en Zweden. Het zijn afdruksels van zeer
laag staande zeeplanten en zeedieren, wieren, ringwormen, weekdieren,
sponsen, polypen, zeeëgels. Bij het aanschouwen van die eerste afdruksels
aarzelt men te beslissen, of het wieren of buizen van ringwormen zijn, ja zelfs
of het misschien strepen zijn van zuiver levenlooze voorwerpen, door de
golven voortbewogen langs den slibbigen bodem. Alles schijnt geheimzinnig,

en toch gevoelt men, dat men die niet te ontcijferen teekens niet aan het toeval
kan toeschrijven, en dat men daar de sporen van de eerste planten en de eerste
dieren vóór zich heeft.

Fig. 68. Eerste planten: Wieren.

De raadselachtige wezens der oude zeeën, de bilobieten, de gyrolithen, de
vexilleën, die men versteend in de oudste formaties, voornamelijk in de
silurische vindt, en waarin enkele geologen en natuurkundigen slechts
versteende sporen zien van voetstappen van dieren, zijn naar de uitstekende
onderzoekingen van den markies de Saporta werkelijke organismen, die wel
zeer laag staan, doch het karakter vertoonen van planten en de voorouders zijn
der wieren. Men mag aannemen, dat die eerste zeeplanten, hetzij plat
liggende, hetzij schuin geplaatst tegen den bodem der zee, op het slijk
elkander kruisende hoopen vormden, als het ware om elkander kruipende
koloniën. Evenals men het meest vaatcryptogamen vindt onder de eerste
planten op aarde; evenals men de kraakbeenige visschen ziet optreden vóór de
andere; evenals men kan nagaan, dat de kruipende dieren de overige
gewervelde dieren, door longen ademend, zijn voorafgegaan, en de
buideldieren de overige levend barende gewervelde dieren, zoo moeten op den
bodem der oude zeeën de ééncellige wieren als oudste plantenvormen zijn
voorgekomen.

De wieren worden reeds spoedig zóó talrijk, dat men somtijds de azoïsche
periode het wierentijdperk noemt. Zijn het planten? Zij zijn nog weinig

ontwikkeld. Enkele draden gaan uit van een centraal punt (fig. 68). Zoodra
verscheidene van die planten zich vereenigen, vormt zich eene soort van
weefsel, eene soort van kleverig slijk, dat half-doorschijnend is en onder den
mikroskoop gezien zich verdeelt in eene menigte voor het bloote oog
onzichtbare draden. Het zeegras, dat de zee nog thans in groote hoeveelheid
bevat, is veel steviger. Nog altijd zijn het aaneengestrengelde, wortellooze
cellen, maar die door hare opeenhooping in zee een zóó dicht weefsel vormen,
dat een schip somtijds moeite heeft er door heen te komen.

Fig. 69. Fossiele wier.

Fig. 70. De oudste planten. Cambrische periode.

1. Versteende chondriten.—2. Murchisonitis Forbesi.—3. Oude
ebondriten.—4. Zeewier.

Die eerste planten zijn bijzonder eenvoudig. Het zijn als het ware niets anders
dan platte buizen, zonder bladeren, zonder bloemen en zonder vruchten. Zij
leefden en ontwikkelden zich in het lauwe water der oorspronkelijke zeeën. Er
was nog geen vast land; nauwelijks begonnen enkele eilanden te voorschijn te
treden uit de wateren. Er waren toen noch seizoenen, noch klimaten, daar de
aardschors nog warmer was dan de temperatuur, die zij van de zon kon

verkrijgen; de levensvoorwaarden waren aan de pool dezelfde als aan den
evenaar. Zelfs gaven de getijden, die het sterkst waren in de richting van zon
en maan, aan de streken, die wij thans de tropen noemen, eene beweging, die
naar de polen afnam. De poolstreken waren dus uit dat oogpunt meer
bevoorrecht dan de keerkringen, te meer waar diezelfde aantrekking van zon
en maan, die met meer kracht werkte op de vloeibare kern aan den evenaar
dan aan de poolstreken, de aardschors aan den evenaar minder vastheid gaf.
De eerste levende organismen moeten zich dus gevormd hebben in de rustige
poolstreken, die toen door eene reusachtige zon verlicht werden. Het is zelfs
hoogst waarschijnlijk, dat de zon zich gedurende de laurentische periode,
waarin het leven zijne intrede op aarde gedaan heeft, nog niet ver binnen de
loopbaan van Venus verdicht had. Het is te verwachten, dat men de eerste
organismen, hetzij planten, hetzij dieren, nog niet gevonden heeft, en dat men
die vinden zal in de nog niet onderzochte laurentische lagen.

Fig. 71. Fossiel afdruksel der oorspronkelijke planten.

Fig. 72. De eerste dieren: afdruksel van eenen ringworm in de
cambrische periode.

Fig. 73. De oudste dieren. Cambrische periode. Graptolithus turriculatus. Diprion pristis.
Monograptus. Bastrites peregrinus. Phyllographtus.

Fig. 74. De oudste dierenversteening van het mosdier
Fenestella tenuiceps.

Fig. 75. Oudste dieren: Trilobieten.

De eerste dieren zijn eveneens zeedieren. Men heeft in de cambrische
gesteenten ringwormen gevonden, die evenzeer gelijken op voortbrengselen
van het plantenrijk als van het dierenrijk: het zijn niets anders dan gelede
buizen, die in het water drijven. Ook vindt men in grooten getale graptolithen,
eenvoudige polypen, bestaande uit getande en samengerolde buizen,
monograpten, rastriten, phyllograpten. Het zijn eenvoudige protozoën,
verzamelingen van aan elkander vastgehechte vakken. Zij zijn het begin der
polypen, en men verbaast er zich over, dat het leven zoo vreemdsoortige
vormen heeft kunnen aannemen. Dezelfde lagen bevatten ook kleine schelpen,

waaraan men den naam van lingulae gegeven heeft (de eerste armpootige
weekdieren) en mosdieren, opgesloten in cellen.

Reeds hebben de cambrische lagen een vijftigtal soorten van planten en dieren
opgeleverd, waaronder in de eerste plaats voorkomen ééncellige wieren,
ringwormen, armpootigen, sponsen en polypen. In de silurische lagen vormen
de graptolithen en trilobieten de meerderheid.

Eene menigte nieuwe wezens treedt immers op en verspreidt zich wijd en zijd:
het zijn schaaldieren, bekend onder den naam van trilobieten, en die reeds
sedert langen tijd zijn uitgestorven: zij zijn verdwenen in de steenkoolperiode,
millioenen jaren geleden. De trilobieten kwamen in menigte voor in de
oorspronkelijke zeeën, en men vindt ze gemakkelijk, indien men er eenige
uren naar zoekt op klippen of in bergtunnels in de terreinen, die ze bevatten.
Zij zijn zeer verspreid in Maine-et-Loire, en in de silurische lagen van de
mijngroeven van Trélazé bij Angers.

Uit dezen tijd
dagteekent ook de
koraalpolyp, die zulk
eene belangrijke rol
gespeeld heeft bij de
vorming der aarde, en
wier eeuwenoude
koloniën groote
eilanden hebben
gevormd. Onder de
plantdieren vindt men
Fig. 76. Versteende stekelhuidigen.
de peervormige
hemicosmiten,
stekelhuidigen, zeekomkommers (holothuriën). Nauwelijks verdienen die
wezens den naam van dieren. Verscheidene hebben nog geen kop en kunnen
zich niet bewegen, evenals de oesters, wier voorvaderen men daaronder vindt;
andere hebben eene soort van kop en een begin van een spijsverteringskanaal;
maar het voedsel wordt door dezelfde opening ingebracht en verwijderd,
evenals bij de stekelhuidigen; nog andere, zooals de wormen, hebben een
begin van bewerktuiging, hoewel de meeste zintuigen nog afwezig zijn en zij

zich alleen kruipend kunnen voortbewegen, door hunne ringen beurtelings in
te trekken en uit te rekken.

Deze azoïsche periode heeft, zooals wij zagen,
millioenen jaren geduurd. Gedurende dien langen tijd
vertoonden de eerste diersoorten, hoe laag zij ook
stonden, reeds sporen van vooruitgang. Wel is er nog
geen enkel gewerveld dier en bestonden er zelfs nog
geene insecten, visschen, kruipende dieren, vogels of
zoogdieren. Maar onder de ongewervelde dieren is er
vooruitgang. Wij hebben niet meer alleen het
oorspronkelijke protoplasma en de platen gelei, die in
het water drijven, en de eenvoudige cellengroepen, de
wieren en de ringwormen. De trilobieten hebben
reeds eenen kop, eenen staart en waarschijnlijk
Fig. 77. De koning der
pooten, de laatste echter tenger en dun, want zij zijn
oorspronkelijke zeeën:
niet versteend; op den kop vindt men de sporen van
Trilobites calymene.
oogen. Het zijn de eerste oogen, die op onze aarde
bestaan hebben, nog niet ontwikkeld en nauwelijks
waard dien naam te dragen, maar reeds vinden wij oogzenuw en netvlies. Die
oorspronkelijke arthropoden, (gelede dieren) veel lager staande dan onze
krabben en kreeften, nemen de voornaamste plaats in onder de zeedieren der
silurische periode; het aantal soorten en families neemt eerst verbazend toe,
doch plotseling verdwijnen zij tijdens de steenkoolperiode, en thans worden
zij nauwelijks vertegenwoordigd door den limulus. Men heeft nog twee
andere schaaldieren gevonden, die betrekkelijk even hoog staan op den trap
der ontwikkeling, den pterygotus bilobus, en den eurypterus remipes; ook
deze hadden eenen kop, waarin oogen aanwezig waren, en misschien waren
zij de eerste zoetwaterdieren. Het zoetwater, uit den regen ontstaan, ontstond
tegelijk met de bergen, de bronnen en de eerste rivieren.

Fig. 78. De eerste dieren. Versteende schelpen van armpootigen uit de silurische periode.

Orthis elegantula. Pantamerus. Stropnomena. Omphyma.

In de silurische periode werden de schaaldieren nog door andere soorten
vertegenwoordigd. Behalve alle soorten van trilobieten vond men de
dalmaniten, den trinucleus enz.; behalve den pterygotus en den eurypterus,
zou men nog den peltocaris, den ceratiocaris, de aristozoë, de beyrichia e.a.
kunnen noemen. Maar wij schrijven geen leerboek over paleontologie en
mogen dus de hoofdtrekken van de geschiedenis der aarde niet vergeten, door
in de bijzonderheden te verdwalen. Toch moeten wij nog opmerken, dat in het
tweede gedeelte dezer periode de koppootigen eene verbazende uitbreiding
verkrijgen: men vindt meer dan 1600 soorten dier dieren, waaronder de
Nautiliden belangrijk zijn. Enkele dezer (o.a. orthoceras) zijn tot twee meters
lang. De vinpootigen, (pteropoda) buikpootigen en armpootigen zijn zeer
talrijk, wij geven in nevensgaande teekening enkele typen (fig. 78). Ook vindt
men polypen, sponsen en medusen. De stekelhuidigen worden
vertegenwoordigd door de crinoïden, (zeeleliën) merkwaardige wezens,
waarvan de meeste door eenen buigzamen, rechten steel aan den grond
verbonden zijn. Die steel bestaat uit een groot aantal op elkander gestapelde
schijven en hoewel oorspronkelijk kort, heeft hij tijdens de juraperiode eene
groote ontwikkeling verkregen. Fig. 79 geeft twee merkwaardige typen, den
ichthyocrinus uit de silurische periode en den apiocrinus uit de juraperiode.

De versteende zeeleliën alleen vormen somtijds reeds uitgebreide steenlagen;
in de oorspronkelijke zeeën waren zij buitengewoon talrijk en bekleedden zij
den bodem der zee met prachtige levende weilanden. Bijna alle zeeleliën uit
dien tijd waren aan den bodem vastgehecht: een lange, buigzame, gelede steel

droeg eenen bundel eveneens gelede aanhangsels, die dikwijls nog tot in het
oneindige vertakt waren en die zich boven den steel uitspreidden als de
bladeren van enkele palmen, of die tegen elkander sloten en ineengerold
waren als de bloembladeren van eene slapende bloem. Enkele zeeleliën waren
meer dan een meter lang; de steel van sommige Pentacrinen was meer dan
vijftig voet lang.

De geschiedenis der zeeleliën begint tegelijk met de geschiedenis der aarde.
De eerste rudimentaire vormen zijn verwant met die, waaruit de holothuriën,
de encriniden en de zeesterren ontstaan zijn.

Nadat zij gedurende de secundaire periode een tijdperk van buitengewonen
bloei gehad hadden, zijn de zeeleliën in de volgende perioden langzaam
achteruitgegaan; toch vindt men thans nog enkele soorten, zooals de
comatuliden, de pentacriniden, de bathycriniden e.a.

Fig. 79. De eerste dieren. Stekelhuidigen: zeeleliën. 1. Apiocrinus Royssianus. 2.
Ichthyocrinus laevis: a. met open armen, b. met gesloten armen.

De zeeleliën leven op groote diepten: de Pentacrinus Caput Medusae op 400
tot 500 Meters onder den waterspiegel, de Rhyzocrinus Lafotensis op 160 tot
1500 Meters, de Bathycrinus gracilis op 4000 Meters. Op die diepten, waar de
storm niet meer woedt, waar de veranderingen in temperatuur niet meer

gevoeld worden, waar de zon nauwelijks hare stralen werpen kan, waar alleen
phosphoresceerende wezens eenen flauwen lichtschijn verspreiden, is het
leven niet meer onderworpen aan de zoo veranderlijke omstandigheden, die
daarop aan de oppervlakte van invloed zijn. Het is dan ook in de diepte der
wateren, dat de wezens zijn blijven voortleven onder die omstandigheden,
waaronder zij oorspronkelijk optraden. De moeilijkheid om de bewoners dier
donkere afgronden te bereiken heeft ze langen tijd aan onze nasporing
onttrokken, doch thans weet men, dank zij vooral de onderzoekingen van
Agassiz en zijne leerlingen, dat zij zeer talrijk zijn, en dat de pentacriniden
den bodem der zee bedekken met eene nieuwe soort van leven. Zij zijn in de
millioenen jaren van hun bestaan weinig veranderd, omdat de voorwaarden
van het leven op die diepte weinig gewijzigd zijn. Alleen die wezens, die in de
nabijheid der kusten of de oppervlakte langzamerhand zijn gaan leven in eene
andere middenstof, en van waterdieren landdieren geworden zijn, kunnen zich
wijzigen. Konden zij zich niet in de gewijzigde levensvoorwaarden schikken,
dan zijn zij verdwenen.

Gelijktijdig met de stekelhuidigen komen in de silurische periode de
weekdieren en de schaaldieren in grooten getale voor. De trilobieten en de
nautiliden met eenen reeds gevormden en tamelijk volkomen kop hebben de
overhand. De vooruitgang neemt steeds toe. De eerste visschen verschijnen in
het water op het einde dier periode, bij den overgang tot de devonische
periode, en op de uit de zee verrezen eilanden, die reeds met planten,
voornamelijk met wolfsklauwen bedekt zijn, zullen gelijktijdig de eerste
dieren, in de lucht ademend, verschijnen, in de gedaante van schorpioenen.

Door opheffingen van de aardschors zijn de cambrische en silurische lagen op
verschillende punten van Europa bloot geraakt en daardoor het voorwerp
geworden van belangrijke onderzoekingen. In Engeland is de cambrische laag
meer dan 6000 Meters dik en de silurische 8000 Meters. In Zweden
daarentegen is de silurische laag slechts 600 Meters dik. In Bohemen
daarentegen is zij gelegen tusschen eruptiefgesteenten. Opmerkelijk is het, dat
dezelfde levende wezens, thans versteend, gelijktijdig verschenen zijn in alle
silurische formaties. Dezelfde soorten worden gevonden in Zweden,
Engeland, Boheme, de Vereenigde Staten, de Kaap de Goede Hoop en in
Barrowstraat en Melville-eiland op 76° noorderbreedte; enkele soorten, zooals
graptolithus Murchisonii e.a. komen voor op plaatsen, die aan verschillende

uiteinden van de middellijn der aarde gelegen zijn. Overal heerschte dezelfde
temperatuur.

Zelden zijn de silurische lagen horizontaal. Zij hebben alle rijzingen en
dalingen medegemaakt, die in de aardschors sedert dien tijd hebben plaats
gevonden; men heeft hare fossielen in de Andes in Amerika gevonden op
5000 Meters hoogte. Gedurende die langdurige azoïsche periode strekken de
zeeën zich bijna over de geheele aarde uit. Bijna geheel Europa b.v. van
Spanje tot aan het Ural-gebergte lag onder water. Een deel van Bretagne stak
boven water uit, zoo ook Auvergne, de Alpen, de Jura en enkele eilanden in de
Pyreneën; maar de plaatsen, waar Parijs, Rouaan, Havre, Orleans, Bordeaux,
Marseille, Nizza, Turin, Genève, Brussel gelegen zijn, lagen toen nog onder
de golven der silurische zee. Brest, Nantes, Autun waren reeds uit de wateren
te voorschijn getreden. IJsland, gevormd uit eruptiefgesteenten der azoïsche
periode, Lapland, Finland, een deel van Zweden en Noorwegen, een deel van
Schotland en Ierland, van Spanje, Zwitserland, Corsica, Sardinië, Boheme,
Turkije, staken boven de zee uit; maar Londen, Amsterdam, Parijs, Madrid,
Petersburg lagen op den bodem van den Oceaan, en daarboven bewogen zich
in de wateren onze plantaardige en dierlijke voorouders der silurische periode,
die het vruchtbare werk van het toekomstige leven voorbereidden.

Hoe welsprekend is dit schouwpel voor hem, die het kan bevatten! Op den
eersten oogopslag doet het ons den betrekkelijken ouderdom der bergen
kennen. De Alpen zijn ouder dan de Pyreneën. Toen de Mont-Blanc, de Sint-
Gothard, de Jungfrau reeds hunne kruinen boven de wolken verhieven, rustten
de Pyreneën nog op den bodem van het water; zij zijn de dochters der
secundaire periode en millioenen jaren jonger dan de Alpen. Toen verhieven
zich slechts enkele toppen der Pyreneën als kleine eilanden, boven de golven;
maar het water stroomde vrij door den archipel, en Spanje was nog evenmin
scherp begrensd als Frankrijk. De Middellandsche zee bestond evenmin als de
Caspische, de Zwarte zee, de Baltische zee of het Kanaal: ééne enkele
wereldzee strekte zich over den aardbol uit. De Alpen waren waarschijnlijk
veel hooger dan nu; zij schijnen ten minste weder gezakt te zijn, en zelfs
verscheidene malen te zijn gestegen en gedaald.

In die zeeën heerschten de phalangieten (bastaardspinnen) en tallooze
trilobieten. Gewapend met zijn drielobbig schild, was dit het eerste schaaldier,

dat zich vrij durfde bewegen, andere plaatsen durfde opzoeken en nieuwe
kusten tot woonplaats durfde te kiezen.

Het was ook het eerste dier, dat oogen had, geschikt om te zien. Vóór dien tijd
werd ieder wezen blind geboren en bleef het blind, alsof de vormelooze natuur
zich schaamde voor hare omgeving. Tot nu toe konden de dieren alleen licht
en duisternis, dag en nacht onderscheiden, zij konden de plaats, die zij
innamen, alleen voelen en niet zien. Doch nu treedt de trilobiet op; hij heeft
een werkelijk gezichtsorgaan, niet langer in rudimentairen toestand. En wat
zag dat eerste oog, met bulten overdekt? Kleine drijvende weekdieren, nog
geen visschen, of kruipende of gewervelde dieren, maar tallooze plantdieren,
koralen, zeeleliën, zeesterren. Om zijne vijanden te ontkomen, rolde hij zich
tot eenen bal samen en liet hij zich door den Oceaan medevoeren.

Hij zal lang genoeg leven, om eindelijk het bijna volkomen gevormde oog der
koppootige weekdieren te aanschouwen; het geheele gezichtsorgaan heeft zich
ontwikkeld en geleidelijk volmaakt, van de gekleurde stip der zoänthariën tot
aan de groote oogen der ammonieten en belemnieten. De levende natuur is
niet langer blind.

De trilobiet, de voorvader der schaaldieren, was ook een der eerste wezens,
die van de zich ontwikkelende aarde verdwenen. Zijn schild met drie lobben
heeft hem niet kunnen beschermen tegen den tand des tijds; hij verkondigt de
veranderlijkheid der vormen, die zich evenals de aarde voortdurend wijzigen;
hij verkondigt, hoe niet alleen individuen, maar ook soorten en geslachten
sterven.

Geen schepsel heeft zich nog buiten de lauwe wateren gewaagd; hier en daar
werpen de stormen eene ontwortelde wier, eene tweekleppige schelp op de
kust, doch deze worden weder door de golven medegevoerd en aan den
Oceaan teruggegeven. Geen wezen heeft nog gepoogd op het vaste land te
leven; geen enkele getuige heeft nog het hoofd boven de zee durven uitsteken
en het heelal durven aanschouwen: alleen de wateren zijn bewoond.

Verheffend denkbeeld! De menschen, die ons zijn voorgegaan, kenden slechts
de bewerktuigde wezens van hunnen tijd, zonder te vermoeden, dat er ooit
andere bestaan hebben. Hun horizon beperkte zich tot de tegenwoordige

natuur. Zij vermoedden niet, dat er eene zichtbare, versteende eeuwigheid
achter hen lag. Of indien zij vermoedden, dat ooit andere vormen op de aarde
bestaan hadden, waren het voor hen chimaeren, centauren en dergelijke
monsters, door de verbeelding gewrocht. De sterrenkunde deed ons de ruimte,
de aardkunde, den tijd kennen.

Doch zie! Daar leeren wij een nieuw heelal kennen. Voor ons opent zich een
onmetelijk verleden, bewoond met schepselen, waarvan wij geen denkbeeld
hadden. De visioenen der dichters en profeten zijn door de werkelijkheid
overtroffen. Zij nemen voor ons een’ vorm aan en heeten pterodactylen
(vleugelvingerigen), plesiosauren, dinotheriums enz.

„Welk eenen invloed,” zegt Edgard Quinet, „moeten dergelijke veranderingen
in onze beschouwingen, een zoodanige rijkdom, bij den reeds aanwezigen
rijkdom gevoegd, de gift van eene geheel nieuwe natuur, in den dood
bewaard, uitgeoefend hebben op onze voorstellingen van leven en dood, van
het heden en de toekomst, van onze plaats aan de spits der bewerktuigde
schepselen! Indien de kruipende dieren in het secundaire tijdperk hadden
kunnen spreken, dan zouden zij gezegd hebben: Wij zijn de koningen der
schepping. Geen wezen staat boven ons, niemand dan wij is in staat te
kruipen. Tevergeefs tracht een troep lagere wezens, straaldieren, weekdieren,
visschen zich met ons te meten. Het kruipende dier is het uitverkoren
schepsel, de goddelijke vorm; met hem eindigt de wereld haren vooruitgang
en hij is de kroon der schepping.

De eerste dagen der silurische periode: Alleen de wateren zijn bewoond.

„Indien de groote zoogdieren van het tertraire tijdperk hunne stem hadden
doen hooren, dan zouden zij gezegd hebben: Het heelal heeft eenen stap
voorwaarts gedaan, wij staan op de hoogste trede der ontwikkeling. Hoe is het
mogelijk, dat de kruipende dieren ooit hebben kunnen gelooven, dat met hen
de wereld voltooid was. Zij zijn in staat op den buik voor te gaan; maar wij

hebben het hoofd opgeheven. Wij zijn de wettige heerschers, hoe kunnen er
nog hooger bewerktuigde wezens bestaan? Al die overgangsvormen, die zich
oefenden tot het leven, ontwikkelden zich geleidelijk tot onze gedaante. Maar
wij hebben het eindpunt bereikt, zonder vrees, dat ooit eenig ander wezen ons
van onzen troon verjaagt; wij kunnen van eeuw tot eeuw rustig de aarde
afweiden en ons onderling verscheuren.

„Doch zie! Daar begint het quaternaire tijdstip; de mensch verschijnt en zegt:
Tot nu toe heeft iedereen zich vergist, wij alleen niet. De kruipende dieren
geloofden aan de goddelijke heerschappij der kruipende dieren, de zoogdieren
aan die der zoogdieren. Dwaling, vermetelheid van het lagere volk der
schepping. Ik alleen ben de wettige heerscher. Om voor mij plaats te maken,
zijn al die koningen van éénen dag ter aarde gestort, van de trilobieten en de
koninklijke ammonieten tot de groote gewervelde dieren. Ik alleen ben de
heerscher, in wien het leven zijnen volmaaktsten vorm heeft verkregen; of
juister gezegd, er is geene enkele schakel tusschen de vroegere vormen en den
mijnen. Het heelal is voltooid, de tijden zijn vervuld. In mij heeft God zich
uitgeput, ik ben de laatste zoon van zijnen ouderdom.

„Dat gezichtspunt is dagelijks moeilijker vol te houden; zoo talrijke
organische dynastiën moeten den mensch eindelijk overtuigen, dat hij zelf
eene soort van ééne dag is, en dat het oogenblik komen zal, waarop ook hij zal
worden onttroond.

„Wanneer ik dien langzamen vooruitgang zie, van den trilobiet, den eersten
verbaasden getuige van de wordende wereld tot aan het menschengeslacht,
dan is het mij onmogelijk, te gelooven, dat de opklimming bij mij eindigt en
dat die oneindige arbeid zich niet verder uitstrekt dan tot den horizon, dien ik
overzie. Dan kan ik mij niet langer tevreden stellen met wat ik ben. Dan
verlang ook ik vleugelen en schep ik mij in mijne verbeelding toekomstige, nu
nog onbekende rijen van vormen en wezens, die mij in kracht en in licht
evenveel zullen overtreffen, als ik uitmunt boven het eerste wezen, in de oude
wereldzee geschapen. Dan kan ik mij dat wonder van hoogmoed en
nederigheid verklaren, mensch genoemd; hoogmoedig tegenover de vroegere
wezens, die langzaam tot hem opklimmen; maar nederig tegenover de hoogere
wezens, waarvan hij de kiem in zich omdraagt en waarvan hij de hoogere
aspiraties in zich voelt.4”

Langzaam en regelmatig groeit en ontwikkelt zich de boom des levens. De
ontwikkeling van het plantenrijk loopt evenwijdig met die van het dierenrijk.
De oudste planten zijn de laagste zeeplanten, evenals de oudste dieren
zeedieren waren. Opmerkelijk is het, dat planten- en dierenrijk ontwikkeld
zijn in de volgorde, door de physiologie aangegeven: dit is een belangrijk en
tevens onwederlegbaar feit. Indien de gesteenten, in de laurentische,
cambrische en silurische lagen bewaard gebleven, ons hoogere planten,
boomen, bloemen of vruchten hadden leeren kennen, aan de onze gelijk, dan
had men grond gehad, de beginselen in dit boek neergelegd te bestrijden.
Maar beide rijken hebben nauwkeurig den weg gevolgd, dien onze lezers bij
deze onderzoekingen hebben leeren kennen. De eenvoudigste planten, de
cryptogamen, zijn de oudste; men vindt deze alleen in de geologische lagen
der azoïsche periode; de meer volkomen planten, de phanerogamen zijn eerst
veel later ten tooneele verschenen. De cryptogamen zijn in de geschiedenis
der planeet evenals in de plantenphysiologie, de oorsprong en het
uitgangspunt van alle planten.

Aan den oorsprong van alle planten ontmoeten wij het vormelooze
protoplasma, dat echter reeds de kenmerken van het leven bezit. Het is
dezelfde stof, waaruit ook de eerste dieren bestaan, en in de meest volmaakte
plant vindt men nog de herinnering aan dien toestand terug. Binnen de
plantencellen trekt het protoplasma zich samen en ademt het, zooals de
dierlijke stof. De vleeschetende planten herinneren ons aan dien toestand,
evenzeer als het kruidje-roer-mij-niet, dat den invloed van verdoovende
middelen ondervindt. De eerste planten, de ééncellige wieren, de
paddestoelen, de korstmossen, zijn slechts opeenhoopingen van
protoplasmacellen.

Fig. 81. De oudste planten. Chondrites bollensis elongatus.

Terecht heeft men aan de azoïsche periode den naam van de periode der
wieren gegeven, want spoedig hebben zij zich in de oorspronkelijke zeeën
verspreid, en het zijn ook de eerste planten, die zich aan de kusten een weinig
gewijzigd hebben, om zonder veel water te kunnen leven of zelfs in vochtige
lucht. Die wieren, welke op den bodem van het water gebleven zijn, onder
ongewijzigde omstandigheden, behoefden zich niet te vervormen, en zooals
zij dan ook voor millioenen jaren bestonden, zoo vinden wij ze nog heden
terug. Die eerste planten (protophyten) vertoonen echter op het einde der
silurische periode eene groote verscheidenheid van vormen en afmetingen. Bij
de vroeger genoemde soorten kan men nog voegen de crossochorda, in de
lagere silurische lagen van Schotland en Bagnols (département de l’Orne)
gevonden, die uit niets anders bestaat dan uit dooreengestrengelde buizen; de
arthrophycus, op alle diepten der silurische formatie, de eophyton en vooral de
belangrijke groep der Chondriten, die beginnende in de silurische periode, in
het midden der tertiaire periode verdwenen zijn. De hoogere wieren,
fucoïdeën, florideën enz. zijn eerst veel later verschenen. Wij zullen thans niet
verder in bijzonderheden afdalen. Ons doel was alleen aan te toonen, dat het
planten- en dierenrijk begonnen is met de laagste zeeorganismen. De planten
in de lucht zijn ontstaan uit de waterplanten. Verschillende wiersoorten

hebben het water verlaten om bezit te nemen van den grond, die boven het
water uitstak; eerst hebben zij zich gelegerd op vochtige en dikwijls
overstroomde plaatsen, doch later hebben zij zich stap voor stap verspreid met
die wijzigingen, die de levensvoorwaarden medebrachten. Onder den invloed
van de nieuwe omgeving gaven de celweefsels, die oorspronkelijk
gelijkslachtig waren, het aanzijn aan nieuwe bedekkingen. Bij gewijzigde
voeding werden ook de planten voor dat doel gewijzigd. Zoo ontstonden
eensdeels de blad- en levermossen, anderdeels de varens, de paardestaarten en
andere. De eerste planten waren sporeplanten (cryptogamen); de
phanerogamen (zaadplanten) stammen daarvan af.

De eerste op het land groeiende planten komen evenals de eerste in de lucht
ademende dieren eerst voor op het einde van het silurische tijdperk. In het
leisteen van Angers heeft men eenen schoonen afdruk van eene varen
gevonden. Men vindt ook in de silurische lagen van Cincinnati wolfsklauwen
en sigillaria’s. Dit zijn de oudste planten, buiten het water levende en
dagteekenend uit de silurische periode. De reeds zoo ingewikkelde bouw der
plant bij haar eerste verschijnen op de oppervlakte van den bodem, doet ons
vermoeden, dat er eene ons onbekende periode moet geweest zijn, waarin op
het vasteland eenvoudiger planten bestaan hebben dan varens. Toen de regens
als het ware voortdurend op de aarde nedervielen en het water der zee door
zijne hooge temperatuur steeds verdampte, moesten planten van zeer lage
ontwikkeling den grond bedekken. Die planten leefden ongetwijfeld op de
wijze der wieren, die als het ware gedompeld blijven in een onafgebroken
bad. Eerst na eene reeks van eeuwen kunnen zij de vormen verkregen hebben,
door de oudste afdruksels geopenbaard. In den tijd waarin zich de lei-, de
kwarts- en de kalkrotsen der laurentische, cambrische en silurische periode
vormden, is de lucht gezuiverd, vielen de regens in plaats van voortdurend,
met tusschenpoozen, en vormde de dampkring, nevelachtig en warm blijvend,
eene tweede zee, over den Oceaan hangend. Toen verkreeg de plantengroei op
aarde nieuwe vormen en organen, passend voor de gewijzigde
omstandigheden. Voor het eerst verkregen de planten bladeren, schoten zij
wortels uit, en kregen de weefsels verschillenden bouw en verwierven zij
grootere schoonheid en symmetrie.

Het water is eene middelstof, uiterst geschikt voor de meeste lagere
organismen. Geheele afdeelingen van planten en dieren, zooals wieren,

plantdieren, de meeste weekdieren en alle visschen leven in het water, dat zij
niet straffeloos kunnen verlaten. Niet alleen dient het water tot voertuig voor
de gassen, door die schepselen ingeademd, maar het doordringt ze ook; het
waterdragend deel der weekdieren bevat een geheel stelsel van openingen en
kanalen. Dit is zelfs één der duidelijkste karaktertrekken, waaruit hunne
betrekkelijk lage ontwikkeling blijkt. Zoowel de wieren als de weeke dieren
drogen uit, zoodra zij uit het water komen en verliezen dan door verdamping
het vocht, dat voor het behoud van hun leven noodig is. Een zeer vochtige
dampkring echter kan de rol van eene vloeibare middenstof vervullen. Zoo
kunnen blad- en korstmossen, al zijn het landplanten, alleen onder den invloed
van water groeien. Zoolang de lucht droog blijft, schijnt het leven uitgedoofd,
totdat de vochtigheid het leven weder opwekt.

Fig. 82. Het oudste bekende landdier. Versteende schorpioen in 1884 in eene silurische laag
ontdekt.

De vochtige lucht is dan ook de weg geweest, waarlangs het leven zijne
voortbrengselen van het water naar de oppervlakte der aarde heeft
overgebracht. De varens, de oudste der bekende landplanten, tieren het weligst
in vochtige lucht. Het door longen ademende weekdier, bij hetwelk de
kieuwen vervangen zijn door luchtzakken, en dat buiten het water ademt, is
eerst na tal van voorzorgen er toe kunnen komen, om op het land voort te

kruipen. Het zou zich, met eene bloote en weeke huid, niet over den grond
kunnen voortbewegen, zonder het slijm te verliezen, dat uit zijn lichaam
druipt en zijnen gang vergemakkelijkt. Het bewoont daarom donkere en
vochtige plaatsen, die het alleen des nachts of op regendagen verlaat, terwijl
voor diegenen welke eene schelp bezitten, het gevaar om zich aan de lucht
bloot te stellen, zóó groot is, dat zij zich hermetisch insluiten, òf door het
afscheiden van een slijmerig vocht, òf door van een deksel gebruik te maken.
Teruggetrokken in eene nauwe, doch zekere schuilplaats, blijven weekdieren
somtijds maanden lang slapend, totdat zij door de vochtigheid ontwaken; men
heeft zelfs somtijds dieren uit eene schelpenverzameling na jaren uit hunne
rust zien ontwaken onder den invloed van een bad.

Terwijl echter de planten en dieren, vroeger in het water levend, begonnen zijn
voor het land geschikt te worden door het water te zoeken in den bodem en de
lucht, duurde het nog langen tijd, en moest de natuur meer ingewikkelde
plannen scheppen, eer zij voor goed voor het land geschikt waren. Bij de
werveldieren moesten daartoe de organen voor het ademen door longen
gevormd worden, bij de planten een aantal organen, die bij de lagere planten
òf niet bestaan, òf niet ontwikkeld zijn, zooals de wortels, die dienen, om de
sappen op te zuigen en de bladeren, die dienen voor de ademhaling.

Tot voor eenige jaren twijfelde men nog aan het bestaan van dieren, die in de
lucht ademen, uit het silurische tijdvak. In 1884 werd echter in de bovenste
silurische lagen van Gothland (Zweden) een versteende schorpioen gevonden.
Opmerkelijk is het, dat tegelijkertijd de ware aard van eenen anderen
schorpioen ontdekt werd, in 1883 in de bovenste silurische lagen van
Schotland gevonden. Deze beide exemplaren van dieren, die thans alleen
leven in de warme landen, zijn gevonden op de hooge breedte van Schotland
en Zweden, een bewijs te meer, dat er toen nog geene klimaten bestonden.

Zoo vertoont zich dan het ééncellige wezen aan den drempel der geheele
schepping; naarmate de eeuwen bij tienduizenden voorbijgaan, verdeelen zich
de wezens in soorten, die zich weder splitsen en vertakken; al meer en meer
wijken zij van elkander af; hunne levensverrichtingen worden met hunne
organen ingewikkelder; hunne vermogens beperken zich tot bepaalde deelen;
hunne instincten komen voor den dag; het laatst treedt het verstand op. En zóó
nadert het indrukwekkende drama zijne ontknooping, waarbij de mensen

optreedt, de kroon der schepping, volkomen bewust van de hem toebedeelde
rol.

1 Door bezinking ontstane lagen (Neptunische formatie).
2 Ik heb gezien, dat datgene wat eertijds vastland geweest was, nu zee is; ik heb gezien, dat land uit
de zee is ontstaan. En ver van de zee liggen zeeschelpen, en een oud anker is gevonden op den top van
eenen berg. (Ovid. Metam. XV, 262–265).

3 Wij herhalen nog eens, dat deze getallen geene absolute waarde hebben en alleen dienen als
verhoudingsgetallen.
4 Edgard Quinet: La Création.

Derde boek.

Het primaire tijdperk.

Eerste hoofdstuk.

De tijdperken in de schepping. De formaties. Hare
verdeeling.

In een Arabisch handschrift uit de 13de eeuw legt de schrijver een denkbeeldig
persoon de volgende aardige legende in den mond:

Toen ik mij eens in eene oude en bevolkte stad bevond, vroeg ik éénen der
inwoners, hoe lang geleden die stad gesticht was. Hij antwoordde: wij weten
niet, sedert wanneer deze groote stad bestaat, en onze voorouders wisten het
evenmin.

Vijf eeuwen later kwam ik weer op dezelfde plaats en kon ik geen spoor der stad
meer ontdekken. Ik vroeg eenen boer, die op de plaats waar de stad gestaan had,
aan het maaien was, hoe lang geleden de stad verwoest was. Dit is, antwoordde
hij, eene vreemde vraag. Deze plek is nooit iets anders geweest, dan zij nu is.—
Maar stond er dan oudtijds niet eene prachtige stad?—Nooit, was zijn antwoord,
voor zooverre wij er tenminste over kunnen oordeelen, en onze vaderen hebben
ons nooit over het bestaan dier stad gesproken.

Weer vijfhonderd jaren later vond ik op dezelfde plek de zee. Aan de kust stond
een troep visschers, die ik vroeg, sedert hoelang het land overstroomd was. Hoe
kunt gij ons dat vragen, zeiden zij. Die plek was altijd, wat zij nog thans is.

Nog eens vijfhonderd jaren later was bij mijne terugkomst de zee verdwenen; ik
vroeg iemand, dien ik alleen op die plek vond, sedert wanneer de verandering
had plaats gegrepen, en hij gaf mij hetzelfde antwoord als te voren.

Eindelijk, na eene even groote tijdsruimte, kwam ik er voor het laatst, en ik vond
er eene bloeiende stad, meer bevolkt en rijker in monumenten, dan de eerste, en
toen ik naar haren oorsprong vroeg, antwoordden mij de inwoners: de tijd harer
stichting verliest zich in de grijze oudheid; wij weten niet, hoelang zij bestaat, en
onze vaderen wisten er evenmin iets van af.

Ziedaar inderdaad het beeld van den korten duur van ’s menschen herinnering,
en van de beperktheid van onzen gezichtskring in tijd en in ruimte. Wij zijn

geneigd te gelooven, dat de aarde altijd geweest is wat zij nu is; slechts met
moeite kunnen wij ons de veranderingen voorstellen, die zij in de millioenen en
millioenen jaren, die het optreden van den mensch zijn voorafgegaan, heeft
ondergaan; de lange duur van dien tijd verplettert ons, zooals de uitgestrektheid
der ruimte ons in de sterrenkunde verplettert.

In het tijdperk, waartoe wij thans genaderd zijn in onze geschiedenis der aarde,
was het leven reeds zeer verspreid in de wateren, die nog bijna de geheele aarde
bedekten. Zij bestaat hoofdzakelijk uit laag ontwikkelde planten, uit weekdieren
en schaaldieren. Doch zij ontwikkelt zich. De soorten, die in dezelfde
levensomstandigheden blijven, zooals op den bodem der zee, blijven
onveranderd voortbestaan, een groot aantal leeft nog in onzen tijd. De soorten,
die zich aan de kusten of op het vasteland bevonden, ondergaan wijzigingen in
voeding, temperatuur, licht, ademhaling enz., zij zullen zich schikken naar die
gewijzigde omstandigheden door te veranderen, of zullen bezwijken, als de
verandering te groot of te plotseling plaats heeft. Enkele geologen noemen het
tijdperk, dat wij thans gaan bespreken, overgangstijdperk; doch ten onrechte:
iedere periode is eene overgangsperiode. Wij zullen dus de geologische
benaming behouden, die men er aan gegeven heeft, en zullen dus de periode, die
begint onmiddellijk na de silurische periode, het primaire of devonische tijdperk
noemen, omdat men voor het eerst die terreinen nauwkeurig bestudeerd heeft in
Devonshire (1837). De formatie zelf wordt ook wel bonte zandsteenformatie
genoemd.

Maar het is van belang, dat wij ons uit een geologisch standpunt rekenschap
geven van die opvolging in geologische formaties. Tot nu toe hebben wij
voornamelijk de geboorte en de ontwikkeling van het leven bestudeerd en
hebben wij de wezens zien ontstaan, die de eerste trede vormden, welke leidde
tot het toppunt der schepping, den mensch. Het is thans van belang na te gaan,
hoe de lagen zich op elkander hebben gerangschikt, en den gang te volgen der
natuur bij het afzetten van al die lagen, waarin men de sporen van verdwenen
wezens heeft gevonden.

Laten wij dus eerst eene tabel samenstellen van de opvolging dier formaties en
tijdperken, te beginnen met de oudste, dat zijn die, welke wij reeds in het vorige
hoofdstuk besproken hebben.

Tabel der groote perioden van de organische geschiedenis der Aarde.

I. Azoïsche periode.

Periode der koplooze dieren en der wieren.

1 Oudste azoïsche periode of Laurentische periode.
2 Middelste azoïsche periode of Cambrische periode.
3 Jongste azoïsche periode of Silurische periode.

II. Primaire periode.

Periode der Visschen en Varens.

4 Oudste primaire periode of Devonische periode.
5 Middelste primaire periode of Steenkool periode.
6 Jongste primaire periode of Permische periode.

III. Secundaire periode.

Periode der kruipende dieren en der boomen met overblijvende bladeren.

7 Oudste secundaire periode of Trias periode.
8 Middelste secundaire periode of Jura periode.
9 Jongste secundaire periode of Krijt periode.

IV. Tertiaire periode.

Periode der zoogdieren en der boomen met afvallende bladeren.

10 Oudste tertiaire periode of Eoceen periode.
11 Middelste tertiaire periode of Mioceen periode.
12 Jongste tertiaire periode of Plioceen periode.

V. Quaternaire periode.

Periode der menschen, der gekweekte planten en der huisdieren.

13 Oudste quaternaire periode of IJsperiode.
14 Middelste quaternaire periode of Postglaciaire periode.
15 Jongste quaternaire periode of Periode der beschaving.

In dezelfde volgorde komen ook de lagen voor. Ook deze zullen wij geven, met
de oudste beneden, zooals zij ook in de geschiedenis der natuur op elkander
volgen:

Opvolging en chronologische volgorde der verschillende lagen.

Dikte der lagen.
200 m. Quaternair

Oppervlakte.
Bovenste quaternaire formatie.
Middelste quaternaire formatie. (Postglaciair).
Oudste quaternaire formatie. (Glaciair).

1000 m. Tertiair

Bovenste pliocene formatie.
Onderste pliocene formatie.
Bovenste miocene formatie.
Onderste miocene formatie. (Molasse).
Bovenste eocene formatie. (Gips).
Middelste eocene formatie. (Grofkalk).
Onderste eocene formatie. (Zand en klei).

5000 m. Secundair

Bovenste krijtformatie. (Wit krijt).
Middelste krijtformatie. (Groenzand).
Onderste krijtformatie. (Wealdvorming).
Witte Juraformatie. (Lithographische steen)
Bruine Juraformatie. (Portland cement).
Zwarte Juraformatie. (Lias).
Bovenste Triasformatie. (Keuper, mergel).
Middelste Triasformatie. (Schelpkalk).
Onderste Triasformatie. (Bonte zandsteen).

14000 m. Primair

Dikte der lagen.
Bovenste Permische formatie. (Zechsteen).
Onderste Permische formatie. (Roode zandsteen).
Bovenste steenkoolformatie. (Zwarte leisteen).
Onderste steenkoolformatie. (Kolenkalk).
Bovenste devonische formatie. (Roode zandsteen).
Onderste devonische formatie.

23000 m. Azoïsch

Bovenste silurische formatie.
Onderste silurische formatie.
Bovenste cambrische formatie.
Onderste cambrische formatie.
Bovenste laurentische formatie.
Onderste cambrische formatie.

Deze formaties liggen op den oorspronkelijken bodem der aarde, het graniet,
enz., waarin men geen spoor van leven ontdekt heeft. Tusschen het graniet en de
onderste laurentische formaties ligt, zooals wij zagen: gneiss, micaschiefer en
glimmer d.i. waarschijnlijk graniet, gewijzigd door de drukking, de hitte, het
water, de zouten, de uitbarstingen, verplaatsingen, vermengingen, enz., in één
woord door de omwentelingen in de oorspronkelijke formatie.

Fig. 84. Betrekkelijke dikte der verschillende formaties.

Fig. 84 geeft eene schematische voorstelling van die formaties met hare
betrekkelijke dichtheid. Wel zijn, zooals wij zagen, die lagen in werkelijkheid
niet horizontaal of evenwijdig, maar de volgorde is steeds dezelfde.

Iedereen weet, dat onder den bebouwden grond, waarop de bosschen, weiden en
bouwlanden groeien, steenachtige lagen gelegen zijn van anderen aard, meer of
minder harde steenen, kalksteen, zand, krijt, klei, enz. De vruchtbare grond is
nooit zeer dik; dikwijls bedraagt de dikte slechts enkele decimeters, en in enkele
steenachtige streken slechts enkele centimeters. De bovenste laag van den
bodem is het product van de thans nog werkzame krachten: hier is het eene
humuslaag, die langzaam de dikte van de vruchtbare laag doet toenemen, daar is
het de menschelijke industrie, die meststoffen aan den grond toevoegt; nog

verder zetten de regens op de lagere streken de vruchtbare stoffen af, van
hoogere streken toegevoerd; elders weder verspreiden de overstroomde rivieren
haar slib over de weilanden; en zoo wordt steeds de oppervlakte der aarde
gewijzigd.

Onder deze laag vindt men de delfstoffen in de volgorde, waarin zij gevormd
zijn. Daarin vindt men bijna overal afwisselend zandsteen, kalk en klei. Van den
bebouwden grond af tot op de grootste diepten bestaat de aarde hoofdzakelijk uit
kiezel, koolzure kalk en aluminium. Het kiezel heeft de kwarts, de bloksteen en
de keisteen, het zand der oevers en duinen voortgebracht; het aluminium, de klei
en de mergel; de koolzure kalk, de kalksteen, de steenen uit onze steengroeven,
het krijt, het marmer en het zandsteen. Dan komen de metalen, gewoonlijk in
aderen.

Die lagen zijn uiterst langzaam gevormd. Hetgeen in stilstaand water of aan de
oevers der zee gedurende eene geheele eeuw bezinkt, vormt eene bijna
onmerkbare laag. De op elkander gelegen lagen hebben zich als slib op den
bodem der zee afgezet. Dat slib is langzamerhand versteend; na een groot aantal
rijzingen en dalingen hebben die rotsen zich tot bergen verheven. Alle bergen,
met uitzondering van die van graniet en gneiss, bestaan uit rotsen, die zich
oorspronkelijk op den bodem der zee gevormd hebben.

Nog thans worden er evenals vroeger stoffen afgezet op den bodem van het
water. De werking van de zuurstof der lucht op de hardste rotsen, de warmte, die
den grond uitdroogt en doet barsten, de afwisseling van warmte en koude, de
wind, de bliksem, de regen, overstroomingen, dat alles ontleedt de rotsen, en
verandert de gesteenten in zand. Noch het graniet, noch het ijzer, noch de hardste
metalen kunnen daaraan weerstand bieden. Alleen reeds de werking van den
regen en van het koolzuurhoudende water is verbazend groot. Steenen- en
marmeren beelden, eerst eenige eeuwen geleden vervaardigd, zijn daardoor
reeds nu bijna onkenbaar geworden. Kerken van graniet verweren aan de zijde,
die aan wind en regen is blootgesteld. De steengroeven, waaruit de steenen van
de kerk te Limoges afkomstig zijn, zijn over eene dikte van 1,60 meters
verweerd. Al dat stof, al dat zand wordt door den regen naar zee medegevoerd,
waar het zich afzet, vermengd met de plantaardige en dierlijke overblijfselen, die
het medevoert. Geheel andere bezinkingen hebben thans in den Oceaan plaats;
de peilingen bij het leggen van den transatlantischen kabel hebben doen zien, dat
eene witte modder, bestaande uit organische lichamen, overeenkomende met die,

welke het krijt vormen, en die men op verschillende diepten in bijna geheel
Europa vindt, thans bezinkt over eene uitgestrektheid, die veel grooter is dan
geheel Europa.

Hoewel de betrekkelijke dikte der verschillende lagen ons bij benadering den
betrekkelijken duur der verschillende tijdperken doet kennen, zoo mag men toch
niet besluiten, dat eene laag van honderd meters overeenkomt met eene
duizendmaal langere periode dan eene laag van één decimeter, daar de
voorwaarden voor de vorming der verschillende lagen niet dezelfde zijn.

Met alleen dat een verbazende tijd noodig geweest is voor de vorming der
bezinksels en voor hunne versteening tot harde rotsen, maar het is ook zeker, dat
voor de opheffingen van bergen, zooals de Alpen, Pyreneën, Andes en
Cordillera’s, die van vier- tot achtduizend meters boven de oppervlakte der zee
uitsteken, onmetelijke tijdstippen noodig waren. Behalve bij vulcanische
werkingen en door plaatselijke oorzaken, moeten die rijzingen en dalingen
uiterst langzaam hebben plaats gegrepen. Hoe groot de onregelmatigheden van
de aardoppervlakte ons ook toeschijnen, met betrekking tot de grootte der aarde
zijn zij hoogst onbeduidend.

De geologische lagen. Doorsnede der Artesische put van Grenelle te
Parijs.

Wij herhalen hier nog eens met nadruk, dat al die sedimentformaties gevormd
zijn ten koste der oorspronkelijke aardschors: zij zijn de vrucht van langzame
verwering. Indien zij 43000 meters dik zijn, van de laurentische periode tot op
onzen tijd, dan zijn dit 43000 meters stap voor stap ontnomen aan de
oppervlakte der boven het water uitstekende rotsen. De aardschors, ten koste

waarvan alle sedimentformaties zijn gevormd, was dus reeds zeer dik gedurende
dien langen geologischen tijd. Sedert de azoïsche periode is trouwens de vaste
aardschors van twee zijden aangegroeid: beneden, door het langzaam vast
worden ten gevolge der afkoeling; van boven, door het afzetten der stoffen in de
bekkens der zee; die tweede toename in dikte moet echter meer beschouwd
worden als eene gelijkmaking dan als eene werkelijke aangroeiing, daar zij
plaats heeft ten koste der bergen en van alles, wat blootgesteld is aan
atmosferische invloeden.

Fig. 86. Wijze van ontstaan der sedimentformaties.

De hier geteekende doorsnede (fig. 86) geeft ons een denkbeeld van het ontstaan
dier formaties. In een meer of minder diep bekken, hetzij zee of meer, heeft zich
het puin van de boven water uitstekende rotsen, dat daaraan ontnomen is door de
genoemde atmosferische invloeden, geleidelijk neergezet. De samenstelling, de
dichtheid en de dikte van die laag hangen af van den aard der gesteenten,
waaruit, en van de omstandigheden, waaronder zij ontstaan is.

Fig. 87. Opheffingen der sedimentformaties.

A. Vulcanische rotsen, graniet, porphyr, enz.—B. Azoïsche formaties.—C. Primaire formaties.
—D. Secundaire formaties.—E. Tertiaire formaties.

Oorspronkelijk waren die lagen horizontaal of flauw hellend. Maar wij zagen
reeds vroeger, dat de aarde oorspronkelijk vloeibaar was, en hare afkoeling
begonnen is aan de oppervlakte, daar de omgeving eene temperatuur had van
270° onder nul. Het eerste vlies, de eerste granietlaag, is ontstaan door het op
elkander stapelen en het vasthechten van drijvende stukken hard geworden
graniet, en langen tijd bleef dat vlies uiterst dun. Eeuwen lang kon het dus
gehoor geven aan de lichtste slingeringen van den vloeibaren bol en onderging
het den invloed van getijden, schommelingen, rijzingen en dalingen. Toen het
vlies echter dikker en steviger werd, kon het niet meer zoo gemakkelijk golven,
maar kon het evenmin weerstand bieden aan de inwendige schokken,
veroorzaakt door scheikundige werkingen, door veranderingen in het evenwicht,
die het gevolg waren der verdichting, door het opgesloten zijn van eenen vuurbol
in eene schaal van klei, water en lucht. Opheffingen, gering in betrekking tot de
grootte der geheele aarde, veranderden langzamerhand de oppervlakte. De oude
vulcanische rotsen, nog week of zelfs vloeibaar, hieven de vaste korst op, die
daarop drukte, en baanden zich eenen uitweg door spleten, die dikwijls
verscheidene kilometers breed zijn (fig. 87). Zoo zijn de Alpen, de Pyreneën, de
Vogezen en andere bergen ontstaan.

Fig. 88. Eene steengroeve. Lagen van op elkander liggende gesteenten.

Hieruit volgt, dat sedert het begin van het leven, de geheele aardoppervlakte alle
mogelijke veranderingen heeft ondergaan. Er is geene enkele plek op aarde, die
niet gedurende den loop der tijden verscheidene vervormingen heeft ondergaan.
Alle deelen der aarde zijn eens of meer met water bedekt geweest. De meeste
deelen zijn beurtelings gerezen, gedaald en weder gerezen. Men vindt hier en
daar alle soorten van formaties bloot liggen, zoowel primaire als secundaire,
tertiaire en quaternaire. De steengroeven doen ons de ligging der verschillende
formaties zien (fig. 88).

Niet alle plaatsen der aardoppervlakte zijn even sterk gewijzigd. Als regel kan
men stellen, dat de berglanden gevormd zijn door opheffingen der
oorspronkelijke gesteenten; dat de heuvelachtige terreinen als het ware de
schoormuren zijn van de berglanden, en gevormd zijn door opheffing der
secundaire formaties, welke steunen tegen de primaire formaties, die aan de

eruptiefgesteenten grenzen, terwijl de vlakten gelegen zijn op de tertiaire
formaties, die verder van de plaats van opheffing verwijderd zijn (fig. 90).

Fig. 89. Opheffing van den bodem, en helling daardoor ontstaan.

Fig. 90. Laagsgewijze ligging der formaties.

Fig. 91. Doorsnede van het bekken der Seine. Artesische put.

Ook de vlakke terreinen leveren eene groote verscheidenheid op. Dikwijls
hebben aanslibbingen, ontstaande door overstroomingen eener naburige rivier,
die vlakten met eene sliblaag bedekt, die even glad is als de waterspiegel.
Dikwijls daarentegen heeft eene rivier, die de vroeger vlakke streek doorstroomt,
met hare bijstroomen den grond doorwoeld, en vooral na regentijden en
stortvloeden de vlakte vervormd, valleien gegraven en zoo het geheele terrein
gewijzigd. Maar de lagen, die den ondergrond van die valleien uitmaken, en die

welke de heuvels vormen, die ontstaan zijn door de uitgraving der omliggende
terreinen, zijn horizontaal en regelmatig op elkander gerangschikt gebleven. Zoo
rust de vlakte, waarop Parijs gebouwd is, op tertiaire formaties, bestaande uit
horizontale lagen, en diezelfde lagen zetten zich voort in de heuvels. De groote
overstroomingen der Seine in praehistorische tijden hebben het terrein, waarop
thans de stad rust, uitgebaggerd en zoo van den Mont-Valérien en den
Montmartre op zich zelf staande heuvels gemaakt. Toen men in 1833 de
Artesische put van Grenelle wilde boren, die in 1842 voltooid was, stelde men
zich ten doel, door de verschillende formaties heen het water te bereiken, dat uit
Bourgogne en de bergvlakte van Langres afkomstig was, welke streken, zooals
fig. 91 aanwijst, tot de Juraformatie behooren. Men moest dus de verschillende
formaties doorboren, die in den vorm van eene waschkom onder Parijs
doorloopen, en verder weer stijgen. Op eene diepte van 547 meters was men tot
die formatie doorgedrongen. Had men nog verder doorgeboord, dan zoude men
door de Jura- en triasformatie gekomen zijn in de primaire, formaties en
eindelijk de lagen der azoïsche periode bereikt hebben, die rusten op eenen
ondergrond van gneiss, micaschiefer en graniet.

Fig. 92. Golvingen, rijzingen en dalingen in de aardschors.

Waterspiegel

Zooals men ziet, is Parijs in eene soort kom gebouwd, op eene bedding,
gevormd door de tertiaire lagen, zooals deze zich door de golvingen der
secundaire lagen hebben moeten vervormen. De bovenste laag van de secundaire
formatie, de krijtlaag, komt b. v. oostwaarts te Troyes bloot. De Juralaag heeft o.
a. de heuvelen van Bourgogne en de bergvlakte van Langres gevormd. Fig. 91
maakt duidelijk, hoe het water der artesische put gevoed wordt door het water,
dat stroomt door het secundaire zand, dat de Juraformatie van Langres tot Parijs
bedekt.

Fig. 93. Scheuren in de aardschors.

De geschiedenis der menschheid hangt ten nauwste samen met den aard der
formaties, waarop de mensch leeft. Niet alleen dat de oeconomische waarde der
terreinen, uit het oogpunt van voeding, van de planten, die er groeien, de dieren,
die er leven, de bouwmaterialen, en alles wat op de levensvoorwaarden van de
bewoners betrekking heeft, eenen grooten invloed op het karakter der menschen
en op de lotgevallen van het land heeft uitgeoefend, maar men kan bijna de
geheele geschiedenis van een volk uit den bodem leeren kennen. Meermalen is
de vraag gesteld, waarom Parijs de hoofdstad van Frankrijk is geworden. Parijs
ligt niet in het midden van het land: Bourges voldoet veel meer aan die
voorwaarde. Zij is evenmin de oudste stad: Marseille en Lyon waren bloeiende
steden in het Romeinsche tijdvak, toen Lutetia (Parijs) nog slechts een
visschersdorp was, en toch zijn Marseille en Lyon slechts de voorloopige
standplaatsen der beschaving geweest. De politieke rol van Parijs moet noch aan
het toeval, noch aan den menschelijken wil worden toegeschreven, maar aan de
geologische ligging. Ile de France is eene oase, omgeven door streken, minder
bevoorrecht uit het oogpunt van den loop der stroomen en den plantengroei, en
alsof de natuur alle mogelijke voorzorgsmaatregelen wilde nemen, heeft zij daar
uitstekende bouwmaterialen bijgevoegd. Zoo hangt alles in de natuur samen,
oorzaken en gevolgen staan met elkander in nauw verband, en de mensch met al
zijne overtreffelijke gaven en zijne vrijheidsliefde, is slechts de slaaf van het
land, dat hem heeft voortgebracht.

Fig. 94. Eenvoudige scheur.

Zoo zijn de verschillende formaties onder den invloed van atmosferische
invloeden ontstaan, zoo droeg iedere laag hare eigen planten en dieren, met hare
eigen fossielen. De dikte van iedere laag hangt af van de voorwaarden,
waaronder zij ontstaan is, hier zijn zij rijk en dik, daar arm en dun, elders
ontbreken zij door opheffingen en verschuivingen geheel en al, maar wij zagen
in het vorige hoofdstuk, dat toch de som van alle lagen 43000 meters bedraagt,
gerekend van de oppervlakte tot aan den granietbodem.

De menschheid woont dus op een kerkhof van 40 kilometers dikte; wij loopen
over de graven van ontelbare wezens, die gedurende millioenen en millioenen
jaren daar begraven zijn, op de schepselen, die van de grijze oudheid af daar
langzaam zijn opgehoopt, van den oorsprong van het leven tot op onzen tijd; het
stof van verloopen eeuwen vertreden wij met de voeten.

Fig. 95. Scheur, gevolgd door eene verzakking

De geschiedenis der natuur wordt nog steeds voortgezet. Nog thans beweegt zich
onze planeet in de ruimte voort, zooals in de voorhistorische tijden; nog steeds
wordt in iedere secunde een mensch geboren; de geslachten volgen elkander op,
de dooden keeren tot de aarde weder, en dienen weder tot de vorming van
nieuwe wezens, zoowel menschen als planten en dieren; wie weet, of één onzer
niet eene molecule bevat, die vroeger behoord heeft aan Caesar of Napoleon; de
wilg aan den oever der beek ademt de zuurstof uit, die door het kind, dat te
midden der bloemen speelt, wordt ingeademd; de koolzuurmolecule, door den
stervenden grijsaard uitgeademd, kan de schoone roos tot voedsel dienen; van
het leven tot den dood, van den dood tot het leven, wordt alles gewijzigd en
vervormd.

Fig. 96. Lagen, opgeheven op eene eruptiefmassa.

De wereld, door onze voorouders uit de vorige tijdperken betreden, was dezelfde
als de tegenwoordige. Geene wonderen zijn noodig om de vorming der
geologische lagen te verklaren. Het eerste dunne vlies om den gloeienden,
vloeibaren bol heeft alle golvingen en trillingen van dien bol moeten volgen.
Doch ook die eerste plooien zijn gewijzigd. De aarde koelt af en trekt samen. De
korst moet zich dus weder op eene andere wijze plooien, om op de kern te
kunnen blijven rusten; aan de ééne zijde daalt zij, aan de andere zijde gaat zij
omhoog; zij scheurt, de eruptiefgesteenten zoeken eenen uitweg door de
scheuren en komen bloot. De wateren verzamelen zich op de diepste plaatsen.
Bergen, vastland, zeebekkens, dalingen, rijzingen, vulcanische uitbarstingen,
adervormingen (fig. 92–97), het is alles een geopend boek voor hem, die het wil
lezen.

Fig. 97. Aderen, door de laagsgewijze gerangschikte gesteenten.

Nog steeds herhalen zich die verschijnselen; nog steeds verandert de gedaante
der aarde; het ééne deel rijst, een ander deel daalt, hier knaagt de zee aan de
kusten, daar trekt zij zich terug, hier wordt eene vallei gevuld, daar glijdt een
heuvel af met al wat hij bevat. Dit onderwerp, van het hoogste wetenschappelijk
en philosophisch belang, zal in ons volgende hoofdstuk nader behandeld
worden; het is de grondslag der geologie.

Tweede hoofdstuk.

De vervormingen van den bodem in onzen tijd.
Verandering der kusten.—Mondingen en delta’s.— Werking van het stroomende water.—
Langzame schommelingen.—Rijzingen.—Dalingen.—Het land en de zee.—De natuur zet haren
arbeid voort.

Langzamerhand verandert alles om ons heen. De grond zelf, dien wij gewoon
zijn te beschouwen als het type van wat onveranderlijk is, verandert
onophoudelijk. Het is daarom verkeerd, te zeggen, dat er bepaalde geologische
perioden zijn, die de schepping der wereld voorstellen, en dat die schepping
thans voleindigd is. Ook onze periode is „geologisch”, en zelfs niet minder dan
de voorafgaande.

De oppervlakte der aarde, in haar geheel beschouwd, verandert. Regen, vorst,
warmte, wind, onweer, beken, bergstroomen, verweren de toppen der bergen,
waarvan de bouwstoffen afgerukt, medegesleept, verbrijzeld, tot zand
vermorzeld en door de mondingen der rivieren naar zee gevoerd worden. Ook
knaagt de zee voortdurend aan de oevers; daardoor worden de kusten steiler en
wordt de bodem verhoogd door de losgelaten bouwstoffen. Bovendien eindelijk
werken nog voortdurend de inwendige krachten der aarde: enkele streken rijzen,
terwijl andere dalen. Laat ons zoo kort mogelijk de bewijzen voor die
veranderingen nagaan, en die zooveel mogelijk op het terrein zelf bestudeeren.

Wij kunnen uitgaan van twee algemeene grondbeginselen: 1º. Overal, waar de
kust steil is, wint de zee; 2º. aan de mondingen der rivieren wijkt de zee terug. In
het eerste geval knaagt zij aan de klippen, die tot strandkeien verbrijzeld worden;
in het tweede geval draagt de zee zand aan, dat den bodem der zee verheft en
haar doet wijken. Er zijn wel is waar uitzonderingen op die regels, onder andere
kunnen de zeestroomingen en de golven het water een eind binnenwaarts voeren
of de keisteenen gebruiken om nieuwe kustgrenzen te vormen, maar in het
algemeen zijn die twee oorzaken voldoende, om de geheele gesteldheid onzer
planeet te veranderen, onafhankelijk van de rijzingen en dalingen van den
bodem.

Iedereen b.v. kent Havre. Men weet, dat die stad nog geen vier eeuwen oud is en
in 1516 door Frans I is gesticht. De geheele vlakte, waarop die belangrijke stad

zoo snel is opgekomen, is gevormd door aanslibbing van de Seine en bezinking
van het zand, dat bij springvloed door de zee is uitgeworpen; de geheele plek
was tot aan deze eeuw moeras. De Seine sleept het zand mede, dat zij langzaam
neerlegt aan hare monding, en tot zelfs een eind ver in zee. Maar bij springtij en
storm drijft de zee dat bezinksel terug en wijzigt zij daardoor onophoudelijk den
ondergrond. Het gevolg hiervan is, dat het gebied der zee gedurig afneemt. De
rechteroever der Seine wordt voorbij Havre al langer en langer, de linkeroever
verandert eveneens, zoodat het zeestrand bij Trouville al breeder en breeder
wordt. Zoo ziet men, hoe alles om ons heen verandert door nog steeds werkende
oorzaken, en dat daartoe volstrekt geene groote omwentelingen in de natuur
noodig zijn. Fig. 99 toont ons aan, hoe de zee langzamerhand den voet der
rotssteilten bij Kaap la Hève ondermijnt, en wel vooral bij storm en springtij, en
hoe daardoor die banken van krijt, mergel en klei verteerd worden; het gevolg
hiervan is, dat vertikale muren van honderd meters hoog overhellen, en dat door
het voortdurend invreten in den voet der rots de eeuwenoude steenlagen worden
uitgegraven. Daardoor levert die kust eenen schilderachtigen aanblik op.

Fig. 99. Kaap la Hève en hare geologische samenstelling.

Sedert het begin der elfde eeuw zijn reeds 1400 meters door de werking der zee
ingevreten.

Fig. 100. Klip aan de Middellandsche zee.

Oorspronkelijk hadden de kusten van alle zeeën eene geringe helling: de
vertikale muren en de rotssteilten zijn het gevolg van het invreten der zee; dat
voortdurend wegbijten geeft het aanzijn aan de keisteenen, die men op het strand
vindt. Men kan zelfs een karakteristiek verschil waarnemen tusschen het profiel
van klippen, die langzamerhand weggebeten worden door eene zee met
standvastigen waterspiegel, zooals de Middellandsche zee, waar bijna geene
getijden zijn, en de klippen van den Atlantischen Oceaan. In het eerste geval
vertoonen de klippen, waartegen de golven aanklotsen, een enkel profiel (fig.
100), in het tweede geval is het profiel dubbel: het ééne is geteekend door den
vloed, het andere door de ebbe (fig. 101).

Fig. 101. Klip aan den Atlantischen Oceaan.

Behoudens de kleine verschillen, veroorzaakt door de aantrekking van het vaste
land, door de veranderingen in luchtdruk, door den invloed der getijden, mag
men den waterspiegel der zee als bijna standvastig beschouwen; die waterspiegel
is dan ook het beste merkteeken ter vergelijking. Indien men van eeuw tot eeuw
aan eene kust eene verandering van de waterhoogte waarneemt, dan is men
zeker, dat niet de zee in hoogte veranderd is, maar de grond. De zee houdt steeds
dezelfde gemiddelde hoogte, omdat de hoeveelheid water, die in den vorm van
regen of sneeuw neervalt, gelijk is aan die welke door verdamping der zee
opstijgt; dit kan trouwens niet anders, daar de wolken gevormd worden door
verdamping van het water der zee en der rivieren.

Men schat de hoogte van den regen, die ieder jaar op de geheele aarde neervalt,
op 1,50 meter. Dit is dus ook juist het bedrag, dat verdampt, om de wolken te
vormen. Indien die waterdamp buiten de aarde kwam, zou de zee van jaar tot
jaar lager worden. Maar het water valt in den vorm van regen weder in den
Oceaan neer, of het wordt door de rivieren weder naar den Oceaan toegevoerd.

Indien het regent, keert een deel van het neervallende water onmiddellijk weder
door verdamping in den dampkring terug; het overblijvende water dringt in den
bodem, totdat het eene laag ondoordringbare klei vindt. Het glijdt dan over die
laag heen, totdat het eindelijk eene bron vormt, in de nabijheid van de
oppervlakte der aarde. Dit is de oorsprong van alle bronnen, beken en rivieren.
Men vindt bronnen op alle hoogten, van de toppen der bergen af, tot op den
bodem der zee. Die verdamping, die verdichting tot wolken boven in de lucht, en
dat neerslaan als regen, maakt van de aarde eenen grooten distilleerketel. De
zonnewarmte, die noodig is, om die hoeveelheid water op te heffen tot de
gemiddelde hoogte der wolken, komt overeen met den arbeid, die verricht zoude
worden door 1500 milliard paarden, zeven uren per dag werkende!

Daar het zout niet verdampt, is het water der wolken, van den regen, van de
bronnen en de stroomen zoet water, door de zon gedistilleerd. Het normale
water, het zeewater, is zout, daar het bestaat uit waterstof, zuurstof en chloor-
natrium (keukenzout). Een zeer klein gedeelte van het regenwater keert niet tot
de zee terug, omdat het, in den grond dringende, geene volkomen
ondoordringbare laag vindt. Dat gedeelte dringt dus diep in het inwendige der
aarde door, verzadigt de gesteenten, vormt de minerale wateren, daalt af tot in de
warme lagen, waar het verdampt en uitbarstingen veroorzaakt, maar in ieder
geval niet naar de oppervlakte terugkeert. De zee vermindert dus van eeuw tot
eeuw iets; maar zelfs in drieduizend jaren is die vermindering nog niet
merkbaar1.

Iedere rivier, hetzij zij haren oorsprong vindt in de gletschers, zooals de Rijn, de
Rhône, de Po, de Garonne, of in de bergstroomen, zooals de Seine, de Loire enz,
volgt eene sterke helling, die haar in den regentijd eene groote snelheid geeft,
zoodat de terreinen, waardoor zij stroomt, sterk veranderen. Zij graaft valleien,
maakt gesteenten los, rolt steenen voort, verbrijzelt die en sleept ze mede, zoodat
zij eene groote hoeveelheid zand en slijk medevoert. Op het bovengedeelte van
haren loop bijt zij den bodem uit; op het tweede gedeelte, waar de stroom nog
krachtig genoeg is om de stoffen mede te voeren, maar breeder en regelmatiger,
graaft zij hare bedding niet meer uit, doch vult zij die evenmin weder aan; op het
derde gedeelte, waar zij tot de zeevlakte nadert, wordt de helling flauw en zet zij
de medegevoerde stoffen af, zoodat daar aanslibbing plaats vindt. Zoo komt de
Rhône, die haren oorsprong op 1760 meters hoogte in de Alpen heeft, in het
meer van Genève met eene gemiddelde helling van 7,40 meter per kilometer. Bij
haar binnentreden in dat meer zet zij reeds zóóveel stoffen af, dat het meer van

Genève sterk in lengte en diepte afneemt; dit is reeds van geslacht tot geslacht
merkbaar. Van Genève tot Lyon is de helling slechts 1 meter per kilometer; van
Lyon tot Beaucaire is zij 0,40 meter, en van Beaucaire tot Arles 0,12 meter; van
Arles tot aan zee is er slechts eene helling van 1 meter op de 50 kilometers; de
rivier heeft daar op sommige plaatsen eene breedte van verscheidene kilometers,
hare snelheid, die te Genève en zelfs te Lyon nog zoo groot was, is bijna nul en
al het zand spreidt zich daar uit over eene groote uitgestrektheid, die door de
golven en de zeestroomingen voortdurend gewijzigd wordt. Dit is de wijze,
waarop iedere rivier de gedaante der planeet wijzigt. Enkele rivieren, zooals de
Seine, de Gironde, de Theems, de Hudson, houden eene voldoende snelheid en
worden door de zeestroomingen voldoende uitgeschuurd, om hare monding vrij
te houden, en daardoor de vestiging van groote havenplaatsen, zooals Havre,
Bordeaux, London, New-York, mogelijk te maken; andere, zooals de Rhône, de
Po, de Nijl, de Donau, voeren haar zand zóó langzaam weg, dat langzamerhand
de bodem verhoogd wordt en de doortocht voor schepen onmogelijk wordt.

De geheele golf van Lyon, van de Pyreneën tot Marseille, levert bewijzen op van
de veranderingen, die aan de monding eener rivier plaats vinden. Voor
tweeduizend jaren, vóór de Romeinsche overheersching en gedurende dien tijd,
had men eene rij van bloeiende steden langs die golf: Illiberris, Ruscino,
Narbonne, Agde, Aigues-Mortes, St. Gilles, Heraclea, Rhodanusia. Vier van die
bloeiende steden zijn geheel verdwenen, en slechts puinhoopen zijn er van
overgebleven. De overige zijn dood, en haar tegenwoordige toestand is slechts
de schaduw van hare vroegere grootheid. Eertijds waren de mondingen diep en
bevaarbaar, en langs de kusten waren lagunen, evenals die van Venetië, voor de
scheepvaart geopend. Maar de bedding der rivier rijst langzaam en de steden,
eertijds door hare stroomen gevoed, en als het ware uit de lagunen geboren, zijn
thans met die lagunen gestorven. De bosschen zijn onverstandig door den
mensch geveld. De lagunen zijn in poelen, de poelen in koortsverwekkende
moerassen veranderd. Reeds eeuwen lang tracht men de grootste oppervlakte
dier moerassen droog te maken, maar de grond is nog steeds niet vast genoeg
voor den plantengroei.

Fig. 102. Geleidelijke vermindering van de zee aan de monding van de Po.

Men begrijpt, dat de rivieren aan hare monding de neiging hebben, aan het vaste
land uitbreiding te geven ten koste van de zee, en om de stoffen af te zetten, die
aan de bergen ontrukt zijn door de bergstroomen en die tot poeder verbrijzeld
zijn. Dit is reeds voldoende, om den vorm der landen langzamerhand te
wijzigen. De monding van de Po geeft hiervan een merkwaardig voorbeeld. Fig.
102 doet ons reeds bij den eersten oogopslag zien, hoe de Adriatische zee is
afgenomen door de aanslibbing van de Po. De stad Adria was ten tijde der
Etrusken, voor drieduizend jaren, aan den oever der zee gelegen. Zij is thans 26
kilometers van het meest nabijzijnde gedeelte der zee verwijderd; de Adige en de
verschillende zeearmen van de Po, drijven den oever der zee langzaam terug; de
hoofdmonding van de Po is thans 35 kilometers van den meridiaan over Adria
verwijderd. De winst van het land op de zee bedraagt jaarlijks zeventig meters.
Jaarlijks worden door de rivier 42 760 000 cubieke meters slib aangebracht, of

1,36 cub. meter in de secunde. De Donau voert jaarlijks slechts 35 500 000
cubieke meters slib aan.

De dijken werden reeds in de XIIIde eeuw aangelegd; daardoor is het land
beveiligd tegen de jaarlijksche overstroomingen, maar de bedding der rivier rijst,
zoodat de oppervlakte van het water van de Po iets hooger is dan de bodem der
omliggende streken; bij de hooge waterstanden van 1870 en 1872 stond het van
twee tot vier meters boven den straatweg. Als een dijkbreuk plaats heeft na den
regentijd, dan veroorzaken de overstroomingen overal verwoesting en dood. Als
de dijken niet verwoest worden, worden de bewoonde streken eilanden: uit onze
kaart ziet men, dat Ravenna voor drieduizend jaren eene zeehaven was; dit was
zelfs nog het geval ten tijde van Augustus, die de haven uitbreidde; thans ligt de
stad op 7 kilometers van de zee.

Dezelfde verschijnselen neemt men waar, als men de monding van den Tiber
beschouwt te Ostia bij Rome. Ostia beteekent monding. Die haven is aan de
monding van den Tiber gesticht door Ancus Marcius. Thans bevinden zich de
puinhoopen van het oude Ostia op 4000 meters van de monding. De vloot van
Scipio Africanus vertrok uit die haven naar Spanje. De bevolking, die vroeger uit
80000 inwoners bestond, is thans tot 50 gedaald, en die 50 verlaten de plaats nog
des zomers om de malaria. Het tegenwoordige dorp is in 830 door Gregorius IV
gesticht. In 1596 werd aan den oever der zee de toren San Michele gebouwd;
deze is thans 700 meters van de zee gelegen. Reeds ten tijde der Romeinsche
keizers moest men de haven en het kanaal van Fiumicino graven, om de
verzande monding der rivier te vervangen. Sedert 1662 bedraagt de
vooruitschuiving van de delta van den Tiber gemiddeld 3,90 meters ’s jaars. Fig.
103 geeft ons rekenschap van de verplaatsing der kust.

Fig. 103. Langzame landaanwinning aan de monding van den Tiber.

Reeds de ouden kenden die veranderingen, waarvan de aanslibbing van den Nijl
in Egypte een zoo merkwaardig voorbeeld oplevert. Reeds voor 2400 jaren
schreef Herodotus, dat de Egyptische priesters hun land beschouwden als een
geschenk van den Nijl. Volgens hem zoude de delta eerst van jeugdige
dagteekening zijn. Homerus spreekt van Thebe, als ware dit de eenige stad in
Egypte, en maakt volstrekt geene melding van Memphis. Eertijds waren de
takken van de rivier, die zich bij Canope en Pelusium in zee werpen, de
voornaamste, en de kust strekte zich bijna in eene rechte lijn tusschen die beide
plaatsen uit, zooals uit de kaarten van Ptolemaeus blijkt. Thans zijn Canope en
Pelusium nog slechts puinhoopen, en zijn de hoofdmondingen der rivier tot
elkander genaderd, zoodat zij sedert tweeduizend jaren haar water afvoeren in de
richting van Rosette en Damiette, steden die nog geen duizend jaren geleden aan
den oever der zee gesticht zijn en thans reeds acht kilometers daarvan verwijderd
zijn. De Nijl zelf heeft aan de delta haren vorm gegeven; de oppervlakte van de
delta bedraagt thans 22276 vierkante kilometers. Men heeft berekend, dat indien

al het slib door de monden van den Nijl aangebracht, regelmatig over de kust
verspreid werd, deze jaarlijks vier meters zoude vooruitgaan; maar die
vooruitgang is zeer onregelmatig en de rivier geeft bijna al haar slib af aan de
velden, die aan de oevers liggen, waardoor de grond opgehoogd wordt; ook de
landbouwers wijzigen merkbaar den arbeid der natuur door stoompompen en
andere werktuigkundige toepassingen2. In fig. 104 is op de kaart van de monden
van den Nijl de oude kustlijn geteekend, zooals Ptolemaeus, die als Egyptenaar
het terrein kende, die beschrijft.

Fig. 104. Langzame landaanwinning aan de monding van den Nijl.

De Mississipi en de Ganges zijn nog merkwaardiger. De eerste heeft zijn slib tot
op 40 kilometers in zee gevoerd; de Ganges en de Brahmapoutra storten in de
baai van Bengalen jaarlijks 1 milliard 132 millioen cubieke meters slib!

Wij zouden nog veel meer voorbeelden kunnen noemen. Wij hebben echter
alleen de meest sprekende typen gekozen. Het is natuurlijk, dat die
landaanwinning alleen plaats heeft, als er geene andere factoren in het spel zijn;
een aantal monden vertoonen juist een tegenovergesteld verschijnsel door den
vorm der rotsen, door de zeestroomingen of de dalingen van den bodem; het

resultaat is echter steeds langzame vervorming. Slechts weinige plekken zijn in
het geheel niet veranderd, zelfs van de historische tijden gerekend.

Door dien arbeid van het water worden de bergen lager en de bodem der zee
hooger. De Rijn voert in zijn water 6/1000 deelen slib mede, de Garonne
10/1000, de Indus van 2/1000 tot 5/1000. Het is natuurlijk, dat dit maxima zijn,
die alleen bereikt worden bij sterken was. Er zijn dagen, waarop de Donau
1250000 cubieke meters slib naar zee voert. Elisée Réclus berekent, dat alle
stroomen te zamen jaarlijks 10 cubieke kilometers slib in zee storten. Indien dit
zich regelmatig verspreidde over den bodem der zee, dan zoude dat bezinksel in
341 jaren 1 centimeter dik zijn, en dus in 34 millioen jaren 1 kilometer. Al het
water der rivieren en stroomen vormt slechts een klein deel van het water der
oceanen. Nemen wij aan, dat de gemiddelde diepte der oceanen vijf kilometers
bedraagt, dan zoude de hoeveelheid water, die in zee stroomt, eerst in 5½
millioen jaren gelijk zijn aan al het water, dat de zee bevat.

Onverbiddelijk moet de gedaante der aarde veranderen. Indien geen enkele
oorzaak rijzingen of dalingen van den bodem teweegbracht, dan zoude alleen
door de werking van het water de aarde eindelijk volkomen glad worden, en
bedekt met eene laag water van eenige honderden meters diepte. Maar ook de
oppervlakte van den bodem wordt gewijzigd. Toch is van eeuw tot eeuw de
invloed der aanslibbing alleen duidelijk merkbaar. Zoo zal mettertijd de
Middellandsche zee eene aaneenschakeling van meren worden, en nog later een
reusachtige stroom. De zee van Azof verandert langzamerhand door de nadering
der oevers in eene rivier. De golf van Venetië zal mettertijd niets anders zijn dan
het verlengde van de vallei van de Po, en de twee groote bekkens der
Middellandsche zee, gescheiden door de onderzeesche zandbank, die Sicilië met
Afrika verbindt, zullen twee meren vormen, die al nauwer en nauwer zullen
worden en den grootsten stroom der wereld zullen voeden. Dan zullen de
Dnieper, de Donau en de Po slechts bijrivieren van dien stroom zijn; misschien
zelfs dat de Nijl, die thans reeds zoo weinig beteekent aan zijne monding, al zijn
water door verdamping zal verliezen, vóórdat hij den breeden stroom bereikt.

Een dergelijke toestand is werkelijk reeds op Mars aanwezig, welke planeet,
ouder dan de aarde, geene wereldzee meer bevat, maar alleen binnenzeeën,
stroomen en kanalen.

Niet alleen, dat het water langzamerhand de gedaante der aarde wijzigt, het
speelt tevens eene belangrijke rol in de geologische samenstelling der
verschillende deelen en in het bewaren van de overblijfselen van levende
wezens.

In de Gangesdelta en die van de Brahmapoutra, eene uitgestrektheid van 166400
vierkante kilometers, waarover de twee stroomen hun slib afzetten ter dikte van
60 tot 70 centimeters in de eeuw, vindt men verschillende soorten van
krokodillen. Die dieren komen in grooten getale in het brakke water voor over
de geheele lijn der zandbanken, waar de delta het snelst aangroeit. Men vindt ze
bij honderden bij elkander in de kreken, of zich koesterend in de zon op de
ondiepten. Zij vallen menschen en vee aan, werpen zich op de onvoorzichtigen,
die in de rivier baden en op de huisdieren of wilde dieren, die daar komen
drinken. Dikwijls kan men daar een drijvend lijk zien, dat door eenen krokodil
met zulk eene drift wordt aangegrepen, dat het dier, om zijne prooi beter te
kunnen vasthouden, half boven water uitsteekt. De gewoonten en de
verspreiding dier dieren stellen hen bloot, om in de horizontale lagen van het
fijne slib bedolven te worden, dat jaarlijks in de Golf van Bengalen over
honderden vierkante kilometers wordt afgezet. De bewoners van het land, die
verdronken zijn in die stroomen, worden de prooi van die gulzige dieren, en ook
de overblijfselen der dieren zelf worden in de nieuwe formaties begraven.
Daarbij komt, dat jaarlijks zoovele lijken van arme Hindoe’s in den Ganges
geworpen worden, dat men steeds in het vloeibare slib eenige beenderen of
eenige overblijfselen van hun geraamte vindt.

Die bezinkingen worden gesteenten, en de beenderen, die zij bevatten,
versteenen evenzoo. De aard, de dichtheid, de dikte, de kleur, de hardheid der
lagen hangen af van den aard der voortgestuwde stoffen en de snelheid van het
water. De rangschikking in de bezinkselen hangt het meest af van de snelheid
van het stroomende water; indien dit toch eene bepaalde snelheid heeft, kan het
alleen deeltjes van bepaalde grootte en bepaald gewicht medevoeren. Hieruit
volgt, dat naarmate de kracht van den stroom toeneemt of afneemt, de afgezette
stoffen reeds gerangschikt zijn naar hare grootte, haren vorm en haar soortelijk
gewicht. Verschillende omstandigheden wijzigen den aard der afgezette stoffen.
Zoo wordt den éénen tijd van het jaar hout medegevoerd, den anderen tijd slijk.
Bereikt de stroom zijne grootste snelheid dan kan hij keisteenan verspreiden
over eene oppervlakte, waar bij laag water alleen een fijn bezinksel wordt
afgezet.

Maar wij mogen ons niet te ver laten medevoeren door die bijzonderheden, daar
het schade zoude doen aan ons overzicht van de verschillende oorzaken, die den
bodem hebben gewijzigd. Wij komen thans tot eene andere oorzaak van
wijziging, niet minder belangrijk dan de vorige, de rijzingen en dalingen van den
bodem. Nemen wij bijvoorbeeld de bekende baai van Mont-Saint-Michel op de
grenzen van Bretagne en Normandië. Ten tijde van de Romeinsche verovering
en in de eerste eeuwen na Christus strekte zich een onmetelijk woud over die
streken uit: het was het bosch van Scissey, waarin verschillende kloosters
gesticht werden. Mont-Saint-Michel, toen Mont-Tombe genoemd, lag op 20
kilometers van de zee in het midden van het bosch. Thans ligt het in het midden
van eene naakte kust, die tweemalen daags bij vloed bedolven wordt onder de
golven der zee, die tot aan de dijken voortgaat, tot op twee kilometers daarvan af
en over eene breedte van 30 kilometers. In die geheele streek vindt men aan
weerszijden van het strand, dat door den vloed bedekt wordt, reeds op geringe
diepte alle soorten van boomstammen.

Een handschrift uit de 9de of 10de eeuw verhaalt, dat Mont-Saint-Michel reeds
lang het bosch verloren heeft, waarmede het omringd was, dat God die streek
veranderd heeft om den dienst van den heiligen aartsengel voor te bereiden, en
dat de zee alles heeft weggevaagd, om den pelgrims, die van alle zijden komen
toestroomen, eenen goeden weg te verschaffen. De eerste abdij, aan den dienst
van den heiligen Michaël gewijd, was in 709 gesticht, en reeds toen stroomde de
zee om den berg; de oude kronieken der abdij leggen immers den aartsengel de
woorden in pelago (in de zee) in den mond.

Mont-Saint-Michel.

In 1822, na eenen storm, die het strand had omgewoeld, vond men op tien voet
onder het zand eenen straatweg, met platte steenen geplaveid, de sporen
dragende van eenen ouden Romeinschen weg, die door den moerassigen bodem
van het oude bosch gelegd was.

Wij mogen aannemen, dat in het jaar 709 de hoogste vloed 12 meters boven de
hoogte bij laagwater was. Thans bedraagt deze 15,50 meter. De zee heeft dus in
hoogte 3,50 meters gewonnen, dat wil zeggen, de bodem is 3,50 meters gedaald,
of 33 centimeters in de eeuw.

Volgens een verhaal uit de zesde eeuw kwamen in de baai op denzelfden dag (15
April 565) de twee bisschoppen, Sint-Patern en Sint-Scubilio, om. Den dag vóór
hunnen dood gingen zij elkander te gemoet. Het was de dag vóór nieuwe maan
en de vloed kwam te zes uren op. Zij waren door den vloed van elkander
gescheiden door eene watervlakte van vier kilometers. Thans heeft de zeearm
eene breedte van twaalf kilometers.

Zoo kan men een aantal voorbeelden geven van daling van den bodem. In de
nabijheid van het vorige bosch was een ander bosch, waarin Dol gelegen is.
Thans strekt zich om Dol eene groote vlakte uit, die langzamerhand daalt en
alleen door dijken tegen de zee beveiligd kan worden. In die moeras vindt men
alle sporen der bedolven bosschen: eiken, kastanjes, populieren enz.

In de twaalfde eeuw was de rivier de Rance, die van Dinan naar St. Malo
stroomt, 70 meters breed (bij laag water). Thans is de breedte (eveneens bij laag
water) 1100 meters. Die geheele vallei is onder de golven neergedaald.

Bij overlevering weet men, dat het eiland Jersey in de historische tijden met het
vaste land verbonden was, en dat ten tijde der eerste bisschoppen (in het jaar
400) de bewoners van het eiland verplicht waren, den bisschop eene plank te
brengen, om bij laag water eene rivier over te steken. Het onderzoek der
zeekaarten bevestigt die overlevering. Men kan in de zee eene landengte
terugvinden, waardoor Jersey een tijd lang hare laatste verbinding met het vaste
land gehouden heeft. In die richting kan men over eene lengte van 32 kilometers
eene onafgebroken reeks van onderzeesche steenachtige hoogten vinden, die ons
die verbinding ten duidelijkste aanwijzen. Op Jersey en Guernsey bedekt thans
eene watermassa van 15 meters den bodem, waarop nog in 1340 bosschen en
weilanden waren.

De zee bijt ook de klippen weg langs de kust van Calvados. Bij Caen heeft men
op zes meters onder laag water overblijfselen van bootjes uit de XVde eeuw
gevonden. Bij Cherbourg vindt men op den bodem der zee overblijfselen van
een uitgestrekt bosch, bestaande uit thans nog bestaande boomsoorten. Enkele
boomstompen staan zelfs nog overeind.

In de baai van Douarnenez (Finistère) bestond eertijds eene beroemde stad, Is.
Die stad was nog bloeiend in de eerste eeuwen onzer jaartelling, hoewel zij toen
reeds door de zee bedreigd werd en door dijken werd beschermd. Hare
verwoesting door de zee dagteekent, volgens de overlevering, van het jaar 444.
Men ziet thans nog bij laag water oude muren, die den naam dragen van
„Mogher Greghi”, muren der Grieken.

De geschiedenis van de verwoesting dier stad verdient een oogenblik onze aandacht. De
overlevering verhaalt, dat de stad Is tegen den Oceaan verdedigd werd door stevige dijken,
waarvan de sluizen éénmaal in iedere maand onder toezicht van den koning geopend werden, om
het overtollige water af te voeren. De stad was prachtig, het paleis weelderig ingericht, en het hof
zedeloos. De dochter des konings, prinses Dahut, was schoon, doch zeer behaagziek en
onzedelijk, zoodat zij zich, niettegenstaande haar vader een ernstig vorst was, aan de grootste
bandeloosheid overgaf. Koning Gradlon, haar vader, had beloofd, een einde te zullen maken aan
de losbandige handelingen zijner dochter, maar hij liet zich steeds door zijne goedhartigheid
medesleepen. De jeugdige prinses smeedde een komplot, om het koninklijke gezag te
vermeesteren en de oude koning werd in zijn eigen paleis gevangen gehouden. De prinses hield
nu het toezicht over het openen der sluizen, en vatte het dwaze plan op om ze bij springtij zelf te
openen!... Het was avond; de koning zag St.-Guenolëus, den apostel van Bretagne komen, die
hem de onvoorzichtigheid zijner dochter mededeelde: de zee drong in de stad door, de storm
stuwde het water voort, en daar de geheele stad op het punt was te verdwijnen, bleef hem niets
over dan de vlucht. Toch wilde de koning zijne dochter nog redden: hij liet haar halen, plaatste
haar vóór zich op zijn paard en begaf zich, gevolgd door eenige hovelingen, naar de poorten der
stad. Toen hij die poorten bereikt had, hoorde hij een akelig gebulder; omziende, zag hij, dat
waar vroeger de stad Is gestaan had, zich eene onmetelijke baai uitstrekte, waarin de sterren haar
licht weerkaatsten. En al meer en meer naderden hem de golven. Reeds wilden zij hem bereiken
en omverwerpen, daar hoorde hij eene stem: „Gradlon, indien gij niet wilt omkomen, laat dan
den demon los, dien gij met u voert.” Verschrikt voelde Dahut, hoe hare krachten haar verlieten,
een sluier bedekte hare oogen, hare handen, die stuipachtig de borst haars vaders omklemden,
verstijfden en vielen langs haar neer: zij stortte in de golven. En zie, nauwelijks hadden de
golven haar verzwolgen, of het water bleef stil staan. De koning kwam behouden te Quimper en
vestigde daar zijne residentie.

Zeker is dit verhaal eene legende, maar toch bevat het eenen grond van
waarheid: de overstrooming eener groote stad in de Vde eeuw onzer jaartelling.

Behalve Is zijn ook door de zee verzwolgen: de stad Herbadilla (bij Nantes), in
580,—Tolente, bij Brest;—Nazado, bij Erquy;—Gardoine, in de vlakte van Dol,
ten tijde van Karel den Groote. Van den mond der Loire tot Finistère vindt men
geen enkel gedeelte, waar niet overstroomde steden gevonden worden, en geen
strand, waar men niet sporen vindt, waaruit blijkt, dat die plaatsen vroeger
bewoond waren.

Op de kust bij Duinkerken, daar waar thans het strand door de zee bedekt wordt,
waren eertijds bosschen. Het strand te Etaples (bij Montreuil) bevatte een zoo
groot aantal in het zand bedolven boomen, dat de staat het recht verpachtte, om
ze uit te graven.

België en Nederland dalen langzaam; de grond der steden, in de nabijheid der
kust gebouwd, is beneden de oppervlakte der zee, zelfs bij de laagste getijden;
op verscheidene plaatsen komt de zee bij hoog water boven de daken der huizen.
Indien die streken toch bewoond zijn en tot het oude land behooren, dan hebben
zij dat te danken, niet aan de natuur, maar aan de door de menschen
vervaardigde dijken, en dat wel sedert de oudste tijden van de geschiedenis van
Nederland. Nog steeds worden die streken met bewonderenswaardige volharding
tegen de zee beveiligd.

Verwoesting der stad Is in de Vde eeuw onzer jaartelling.

Wij behoeven slechts eenige feiten mede te deelen, om een denkbeeld te
verkrijgen van den strijd, dien de inwoners van Nederland tegen het water
hebben te leveren.

In de 12de en 13de eeuw verwoesting der kust: 140 000 slachtoffers.

In 1282, vorming der Zuiderzee, door instrooming van het water in het meer Flevo.

In 1321, 100 000 slachtoffers.

In 1421, 72 dorpen verzwolgen aan den mond van de Maas.

In 1427, 55 dorpen verwoest.

In 1570, doorbraak van de dijken aan den mond van de Maas, 10 000 slachtoffers.

In 1531, vergrooting van de Haarlemmermeer.

In 1717, nieuwe overstrooming, 12 000 slachtoffers, de grond is tien meters onder de vloedlijn
gedaald.

In 1775 overstrooming en tal van rampen, enz.

De kronieken van Nederland bevatten de treurigste verhalen van die vreeselijke
werking der zee op eenen steeds dalenden bodem. In de jaren 1421, 1427 en
1446 werden meer dan tweehonderd dorpen van Friesland en Zeeland
verzwolgen. Langen tijd zag men de spitsen der torens boven het water
uitsteken. Het eiland der Batavieren, reeds tijdens Tacitus bewoond, ligt thans
onder de laagwaterlijn. Bij hevige westerstormen staan de golven op de
Hollandsche kust 5½ meter boven de straten van Amsterdam.

De Zuiderzee, die eene oppervlakte heeft van 196 670 hectaren en eene diepte
heeft van 1 tot 8 meters, is eerst in de dertiende eeuw ontstaan. De tijd is
waarschijnlijk niet meer ver af, dat menschenhanden haar zullen droog maken en
dienstbaar zullen maken aan den landbouw, zooals dit ook geschied is met de
Haarlemmermeer, die 21 kilometers lang en 10 kilometers breed was en 724
millioen cubieke meters water bevatte. Ten tijde van Tacitus was de Zuiderzee
vast land met enkele meren, waarvan het grootste het meer Flevo was. Toen
stroomde de IJsel daar doorheen, en stortte zich deze, zijnen loop vervolgende,
tusschen Vlieland en Terschelling in zee.

Fig. 107. Zeeuwsche eilanden, onder de zee verdwenen.

Dezelfde verschijnselen als aan de Nederlandsche kusten neemt men ook waar
aan den mond der Gironde. Men behoeft slechts de kaarten van het jaar 1752
met die van 1842 te vergelijken, om te zien, dat de zee daar in dien tijd 1200
meters is vooruitgegaan. In 1774 was de vloedlijn te Soulac 950 meters van de
kerk verwijderd, in 1865 nog slechts 560 meters.

De rots van Cordouan maakte eertijds deel uit van het vaste land; in het jaar
1500 was zij er bij laag water alleen door eene nauwe en doorwaadbare geul van
gescheiden. Thans is zij zeven kilometers van de kust verwijderd en men kan
alleen bij laag water den toren bereiken. Zelfs kan men wiskundig aantoonen,
hoeveel de jaarlijksche daling bedraagt. Immers door de daling van den bodem
heeft men den vuurtoren moeten verhoogen, opdat het licht over dezelfde
uitgestrektheid zichtbaar zoude zijn als eene eeuw geleden. De daling bedraagt

drie meters in de eeuw. Hier heeft echter ook het inbijten van het zeewater zich
met de daling van den bodem vereenigd.

Het eiland Aix, tegenover Rochefort, is in het jaar 1400 van Rochefort
losgeraakt; thans ligt het er verscheidene kilometers van verwijderd.

Hetzelfde is het geval met Arcachon, en op de kust van Landes tot aan Spanje.
Zeer merkbaar is die vooruitschuiving der zee te Saint-Jean-de-Luz. De stad
strekte zich eertijds noordwaarts uit: een klooster der Benedictijnen, dat daar
vroeger stond, is thans onder het water bedolven en verwoest, met uitzondering
van twee putten, wier metselwerk weerstand heeft geboden aan het water, en
waaruit men nog zoet water putten kan. Jaarlijks gaat de zee twee meters
vooruit.

Fig. 108. De vuurtoren van Cordouan en het eiland in de 16de eeuw.

In de Middellandsche zee, aan het uiteinde der Adriatische zee, is Venetië een
voorbeeld van de langzame daling van den bodem: deze bedraagt 0,155 meter in
de eeuw. Het plaveisel van het Marco-plein, dat reeds eenmaal is opgehoogd,
wordt van tijd tot tijd overstroomd door het water dat bij springvloed doorsijpelt.
Het is dus zeker, dat de bodem van Nederland, België, Normandië, Bretagne en
een gedeelte van de Fransche kust van den Atlantischen Oceaan daalt. Hoeveel
bedraagt die daling? Sommigen schatten die op 2 meters in de eeuw, en beweren,
dat Normandië en Bretagne in tien eeuwen 20 meters zullen gedaald zijn, dat
alle havens aan het kanaal en aan den Oceaan zullen verwoest worden, en dat
later Parijs eene zeestad zal worden, om nog later, over een twintigtal eeuwen,
onder het water te verdwijnen; anderen daarentegen zijn van meening, dat dit
nog wel zevenmaal langer zal duren. Het is echter slechts eene vraag van tijd.
Het feit op zichzelf is niet betwistbaar. Over eenige eeuwen zal Parijs zeehaven
geworden zijn, uitsluitend door de krachten der natuur, later zal diezelfde streek
langzaam onder de zee verdwijnen, tenzij ten minste die daling ophoude en er
eene rijzing op volgt, wat mogelijk is, maar volstrekt niet zeker.

Fig. 109. De vuurtoren van Cordouan.

De Seine is te Parijs slechts 26 meters boven den gemiddelden waterspiegel der
zee gelegen. In toekomstige eeuwen zullen het Pantheon, de sterrenwacht, de
Triomfboog, de toekomstige gebouwen van Montmartre, Père-Lachaise en
Mont-Valérien boven de zee uitsteken als de laatste getuigen van vervlogen
eeuwen. Maar het is hoogstwaarschijnlijk, dat die heerlijke stad niet zoolang
leven zal, en dat zij over vier- vijf- of zesduizend jaren reeds vergeten zal zijn,

als de brandpunten der beschaving zich naar gene zijde van den Atlantischen
Oceaan zullen hebben verplaatst.

Wat Holland, de baai St.-Michel, Venetië, Cordouan en andere betreft, valt er aan
het dalen van den bodem niet te twijfelen. In andere gevallen komt nog bij die
daling de verwering der kusten door de golven der zee. Somtijds ook, zooals bij
Kaap la Hève is de uitbreiding van de zee alleen het gevolg van het knagen aan
de kusten, zonder dat de bodem gedaald is. Overal waar de rotsen ondermijnd
worden door het water, wordt de kust weggebeten. In Engeland vindt men
daarvan een aantal voorbeelden. Het eiland Sheppey in Kent, verliest meer dan
eene hectare in het jaar, en als dit zoo voortgaat, is de tijd niet ver meer
verwijderd, dat het geheele eiland verdwenen is. Verder oostwaarts ziet men de
kerk van Reculver, die ten tijde van Hendrik VIII op 1600 meters van de zee
verwijderd was. In 1781 was er nog een aanzienlijke afstand tusschen den muur
van het kerkhof en de klip; in 1804 werd een deel van het kerkhof bedolven; in
1834 vond Lyell menschenbeenderen en een stuk van eene houten doodkist, die
uit de ingestorte glooiing uitstak, thans blijft de kerk alleen staan door eenen
kunstmatigen dijk van steenen en palen, die haar beschermt (fig. 110 en 111).

Op de kust van Suffolk is de stad Dunwich, eertijds de belangrijkste haven van
die streek, door het inwerken van het water op de rotsen, waarop zij gebouwd
was, geheel verwoest. De verwoesting begon in de 11de en is in de 18de eeuw
voleindigd.

Te Harwich, Folkestone, St. Leonard, Hastings, New-Haven wordt de kust door
de zee afgeknaagd, die op verschillende punten meer dan honderd meters in de
eeuw vooruitgaat. Men houdt met die afneming der Engelsche kusten op
sommige plaatsen zóózeer rekening, dat men ze bij koopactes schat op 1 meter
in het jaar.

Ook in Turkije, b.v. te Gallipoli, knaagt de zee aan de rotsen. Dikwijls kan de
mensch die verwoesting der klippen in bedwang houden door de golven te
beletten, tot den voet der steilte door te dringen. Niet ver van Dover verheft zich
de beroemde klip, die de Engelschen aan Shakespeare gewijd hebben ter
herinnering aan de schoone beschrijving, door hem daarvan in „King Lear”
gegeven. Om die historische plek, de rotsen en de daarop gebouwde huizen, den
spoortrein, te beschermen, heeft men door mijngangen het geheele bovenste deel
der rots, wier voet verteerd was, laten springen. Door middel van 9 000 kilogram

kruit heeft men één milliard kilogram verbrijzeld en doen neêrstorten, welke
massa eene bank vormt van zeven tot acht hectaren, die door hare glooiing in de
eerste eeuwen de verwoesting der rots belet, welke reeds gedurende achttien
eeuwen over eene lengte van twee kilometers afgeknaagd was.

Fig. 110. Het voortwoekeren der zee: De kerk van Reculver in 1781.

Kan men reeds van geslacht tot geslacht en zelfs van jaar tot jaar dat knagen der
zee volgen bij klippen op het vasteland gelegen, des te sterker komt dit uit op
eilanden. Enkele sterk glooiende eilanden, die vroeger eene groote
uitgestrektheid hadden, zijn bijna geheel verdwenen. Zoo kan men in de
Noordzee het eiland Helgoland noemen, dat bestaat uit bonte zandsteen, en dat
over zijnen geheelen omtrek omgeven is door eene rotssteilte van 60 meters
hoogte. In de elfde eeuw strekte het zich uit over eene oppervlakte van 900
vierkante kilometers, was het zeer vruchtbaar, en rijk aan graan, vee en
pluimgedierte. Thans is er nog slechts eene bank over van 2 kilometers lengte en

600 meters breedte, en vindt men er onvruchtbare weilanden en enkele
aardappelvelden. Zoo zouden wij nog een groot aantal voorbeelden kunnen
noemen.

Fig. 111. De kerk van Reculver in 1834.

Indien eenerzijds de zee aan het vasteland knaagt, kunnen wij anderzijds
voorbeelden genoeg vinden, hoe het vasteland aanwint ten koste van de zee. Wij
hebben reeds gesproken over de monden der rivieren en zullen thans enkele
voorbeelden geven van de rijzing van den bodem.

In Bretagne vormden het vlek Batz tusschen de Loire en de Vilaine, le Croisic en
Pouliguen, eertijds een eiland. Langzamerhand is de ruimte tusschen het eiland
en het vasteland in eene moeras veranderd. Strabo verhaalt, dat dit eiland
bewoond werd door Samnitische priesteressen, die daar eenen wreeden en
onzinnigen godsdienst uitoefenden. De zoutmoerassen zijn door de zee verlaten.

Te Carnac wijkt de zee terug, te Hennebont eveneens; te Brouage, niet ver van
Rochefort, is de zee teruggeweken en heeft zij plaats gemaakt voor zoutpoelen.
De vrachtdieren worden thans vastgemaakt aan dezelfde ringen, waaraan tijdens
het beleg van La Rochelle (1627) de schepen van Richelieu bevestigd werden.
Het stadje Brouage, dat thans om zijne ongezonde ligging verlaten is, krijgt in
zijne grachten alleen bij springvloed water.

In Rochefort zijn de scheepshellingen, die ten tijde van Lodewijk XIV
vervaardigd zijn, thans 1,25 meter te hoog; in de zoutpoelen daar ter plaatse
bemerkt men, dat van jaar tot jaar de bodem rijst, en moet men, om het water te
doen binnenstroomen, dat het zout moet leveren, meer en meer tot de kust
naderen, en de oude verdampingsbekkens laten liggen, die nu eene breede strook
vormen achter de thans in gebruik zijnde bekkens.

Ten zuiden van den mond der Loire vindt men het eiland Noirmontiers, eertijds
een op zich zelf staand eiland, thans bij eb aan het land verbonden. De gemeente
Bourgneuf heeft in honderd jaren 500 hectaren aangewonnen. De baai van
Aiguillon schijnt het overblijfsel te zijn van de oude golf van Poitou, die zich tot
Niort, Luçon en Courçon uitstrekte; aanslibbingen en misschien ook eene rijzing
van de kust hebben in betrekkelijk korten tijd eene landaanwinst van 500 000
hectaren geleverd: men berekent, dat de zee jaarlijks dertig hectaren afstaat;
blijft dit zoo voortduren, dan is van de geheele golf van Poitou over honderd
jaren niets meer over.

Op de kust der Vendée, bij Aiguillon, bezaten de monniken van Saint-Michel-en-
l’Herm een onmetelijk terrein met visscherijen en paardenstoeterijen, die
honderdduizenden guldens jaarlijks opbrachten; daar zij wenschten de
landaanwinningen voor zich te behouden en vreesden, dat de koning hun die
vermeerdering zoude betwisten, luidden hunne eigendomstitels: in het westen tot
aan Amerika. Men ziet, dat zij de noodige voorzorgsmaatregelen genomen
hadden. Hendrik IV durfde des avonds bij stormweder niet over te steken naar
het eiland Noirmoutiers, hoewel die overtocht thans bij elk mogelijk weder op
paarden of ezels geschiedt.

Bij al die oorzaken van verandering der kusten moeten wij nog de zandduinen
voegen, door den zeewind voortgestuwd. Op de kust van de Landes in Gascogne
brengt de zee jaarlijks 6 millioen cubieke meters zand aan! Dat zand, door den
wind voortgedreven, vormt heuvels, somtijds bergen. Er zijn er van 80 tot 90

meters hoogte. In Afrika, op de lage zandoevers, waar de Oceaan aan de Sahara
grenst, bereiken de duinen van kaap Bojador en kaap Verde dikwijls eene hoogte
van 120 tot 180 meters. Men heeft van eeuw tot eeuw dorpen zien bedelven
onder het fijne stof. In Gascogne zijn de dorpen Lislan en Lélos geheel
verdwenen. Het dorpje Mimizan is nog bijtijds gered door palen en
beplantingen. Sommige duinen verplaatsen zich 20 tot 25 meters jaarlijks. De
mensch houdt ze thans tegen door beplantingen, die den wind geen vat geven.

Indien de zeewind en de landwind gemiddeld met elkander evenwicht maken,
blijven de duinen op hunne plaats; wat zij den éénen dag winnen, verliezen zij
den volgenden dag. Maar indien de zeewind de overhand heeft, breiden zij zich
hoe langer zoo verder uit en vormen zij wandelende heuvels, die onverbiddelijk
in het land binnendringen. Zoo bedekken de duinen van Santec in de nabijheid
van Saint-Pol-de Leon (Finistère) eene streek, die tot in 1616 bewoond en
vruchtbaar was; men kon nog in het begin dezer eeuw, de klok van den toren en
enkele schoorsteenen boven het zand zien uitsteken. De duinen gingen jaarlijks
537 meters vooruit! Men heeft dien voortgang tegengehouden door beplanting.

Fig. 112. Dorp onder de duinen begraven.

In ons land heeft men dezelfde verschijnselen waargenomen. Van 1421 tot 1625
is het dorp Petten eenmaal geheel vernield en heeft het tweemaal zóóveel
verloren, dat men de huizen landwaarts heeft moeten verplaatsen. De
Hondsbossche zeedijk was in de zeventiende eeuw nog door duinen van 350
meters breedte beschermd; sedert dien tijd is dat duin weggeslagen. Van 1660 tot
1839 is de laagwaterlijn 670 meters oostwaarts verplaatst.

De voet der duinen is langs de kust van Noord-Holland van 1843 tot 1853
gemiddeld 20 meters geweken. Op sommige plaatsen is door aanstuiving het
weggeslagene weder teruggegeven.

Van Noordwijk-buiten en Katwijk-buiten is herhaaldelijk een deel der huizen
door stormvloeden weggeslagen. Het huis te Britten, waarvan in 1694 nog de
fundamenten gezien zijn, lag een paar duizend meters van het tegenwoordige

strand. De kerk te Scheveningen ligt op 1800 meters van de plaats, waar de
vorige gestaan heeft.

Op Voorne en Goeree hebben zich de duinen eveneens oostwaarts verplaatst, zóó
zelfs dat de zee gronden heeft vermeesterd, die vroeger aan den binnenkant der
duinen lagen.

Men ziet, dat een aantal oorzaken inwerken op den vorm der kusten. Somtijds
worden de brokstukken der klippen als keisteenen en zand langs de kusten
medegevoerd door de vloedgolven, en worden daardoor banken gevormd. Dit is
het geval op de kusten van het Kanaal, aan den mond van de Somme, op de
kusten van Vlaanderen, Holland en het oosten van Engeland. De zeestroomen,
de windrichting en de loop van het zand, dat naar de monden der stroomen
gevoerd wordt, veranderen dus op ingewikkelde wijze de gedaante der kusten.

Doch keeren wij tot de beweging van den bodem terug.

Het duidelijkst blijkt de langzame doch zekere verandering van den bodem in
Zweden en het geheele Scandinavische schiereiland, dat aan de ééne zijde rijst,
terwijl het aan de andere zijde daalt. Reeds in 1730 had de Zweedsche
sterrenkundige Celsius (bekend door den honderddeeligen thermometer) uit de
berichten van boeren en visschers afgeleid, dat de Bothnische golf van jaar tot
jaar in diepte en uitgestrektheid afneemt; oudere lieden wezen hem verschillende
punten van de kust aan, waar de zee in hunne jeugd nog kwam; de namen der
plaatsen, de binnenwaartsche ligging van vroegere havens, de overblijfselen van
booten, ver van de zee gevonden, de volkszangen, konden daaromtrent geenen
twijfel overlaten. Was het hier de zee, die gedaald, of de grond, die gerezen was?
Toen ten tijde was men algemeen van gevoelen, dat de bodem onveranderlijk
was, en zoowel Celsius als de andere geleerden van zijnen tijd schreven de
verandering toe aan eene vermindering van het water der Baltische Zee. Het
volgende jaar, in 1731, trok hij met Linnaeus eene merklijn aan den voet van
eene rots op het eiland Loeffgrund, en dertien jaren later was het water 0,18
meter gezakt. Hij werd door de theologen van Stockholm en Upsala, die
beweerden dat de schepping onveranderlijk was, van onrechtzinnigheid
beschuldigd, en zelfs werd het Parlement geroepen, om het vraagstuk door
stemming te beslissen. De vertegenwoordigers van het volk en den adel hadden
zóóveel gezond verstand, dat zij zich onbevoegd verklaarden; maar de

geestelijkheid en de burgerij verklaarden de nieuwe meening kettersch! De
geschiedenis der kerkelijke ijdelheid zal toch steeds merkwaardig blijven!

Doch de uitspraak der Zweedsche theologen belette de aarde niet te veranderen.
Sedert Celsius en Linnaeus heeft men de waarnemingen voortgezet, en heeft
men duidelijk aangetoond, dat werkelijk de bodem van Zweden merkbaar in het
noorden rijst en in het zuiden daalt. De scheidingslijn loopt van de Zweedsche
kust naar die van Sleeswijk-Holstein, tot voorbij Bornholm en Laaland. Volgens
de laatste opmetingen (1884) is de noordelijke kust in 153 jaren 2,10 meters
gestegen. Daarentegen daalt het zuidelijk uiteinde van het Scandinavisch
schiereiland en ook Jutland langzaam. Oude bosschen aan de kust der zee zijn
verzwolgen en dalen nog steeds. Enkele straten van Trelleborg, Istad, Malmö
staan thans onder water: de laatste stad is sedert 1731 1,55 meters gedaald.

Tot op 27 meters hoogte vindt men zeeschelpen, die overeenkomen met die,
welke thans in die zeeën gevonden worden.

Toen men de kanalen groef, die bij Stockholm het Mölarmeer met de zee
verbinden, kwamen oude begraven schepen te voorschijn. Toen men eenen
heuvel afgroef, vond men eene houten woning, op 15 meters diepte onder het
zand, de klei en de grint bedolven.

Ook in Devonshire en in Cornwall (Engeland) vond men onder de zee begraven
bosschen; bij laag water vindt men een aantal zwart geworden stompen van
boomen, en pootaarde, waarin hazelnoten, takken, bladeren en beenderen
gevonden worden. Die stompen staan alle vertikaal: de daling moet dus
langzaam en zonder schokken hebben plaats gehad.

Van Kessing tot Cromer (Norfolk) is een bosch van 64 kilometers lengte
zichtbaar bij laag water; dat bosch bestaat uit boomstammen, die nog met de
wortels aan den grond bevestigd zijn; er zijn er onder, die van 60 tot 90
centimeters middellijn hebben, en de kleibedding, waarin zij gevonden worden,
bevat eene groote hoeveelheid plantaardige stoffen. Zij komen te voorschijn, zoo
dikwijls de golven bij laag water het zand en de keisteenen hebben weggeruimd,
die ze bedekken.

Ook te Plumstead, te Dagenham, en andere gedeelten van de Theems, tusschen
Woolwich en Erith, kan men bij laag water de overblijfselen vinden van een
bosch, waarover tegenwoordig de Theems stroomt; men heeft daar onder 6 tot 8

voet aangeslibden grond, eenen bodem gevonden, bestaande uit takken,
bladeren, en sporen van boomen en beenderen van dieren uit het tegenwoordig
tijdperk. Die daling is van jongen datum, evenals alle vorige. De stad Londen is
op een oud bosch gebouwd, dat eertijds bewoond werd door dierenrassen,
waarvan men de overblijfselen heeft weergevonden.

Die dalingen en rijzingen hebben niet alleen in het tegenwoordige tijdperk plaats
gehad; ook eertijds deed zich ditzelfde verschijnsel voor, en daaruit kan de
verscheidenheid in de hoogte van de aardschors verklaard worden.

Groenland, thans overdekt met ijs en bezaaid met puinhoopen, was, zooals de
naam aanduidt; eertijds een vruchtbaar land. Na de reizen, in 983 en 986 door
Erik den Roode gedaan, werd het land langs de kusten gekoloniseerd. Thans
bedekt het ijs meer dan de helft van de twee milliard vierkante kilometers zijner
oppervlakte. Het is na de ijsperiode gerezen, en die rijzing heeft banken van
schelpen, overeenkomende met die, welke thans in de naburige zee gevonden
worden, tot 50 meters opgevoerd. De expeditie van 1879 tot 1883 op last van de
Deensche regeering ondernomen, heeft eene ruïne gevonden uit de
middeleeuwen, op eene klip gelegen, die zóózeer gedaald is, dat de zee den voet
aanraakt. De westelijke kust daalt langzaam maar zeker.

Niet ver van Groenland vindt men op de oude zeekaarten op 57° N.B. en 30°
W.L. „het verdronken Bussland”, waarvan men thans geen spoor meer
terugvindt. Daar staat thans 748 vademen water boven eenen onderzeeschen
berg, waaromheen aan weerszijden de diepte 1200 vademen bedraagt. Toch
wezen nog in 1777 de zeekaarten daar eene klip aan. Nog verder teruggaande in
de geschiedenis vindt men in 1380 het verhaal van twee Venetiaansche edelen,
Nicola en Antonio Zeni, die, door eenen storm overvallen, zijn opgenomen door
eene Christelijke bevolking, die een groot eiland bewoonde, waarop honderd
steden en honderd dorpen gevonden werden. Was dat eiland Bussland of een
deel van Groenland? De geschiedenis zwijgt er over. Waarschijnlijk is daar een
verdronken eiland.

Wij mogen na het voorgaande als zeker aannemen, dat de westkust van
Groenland, het zuidelijk uiteinde van Zweden, Pruisen, Hannover, Holland,
België, Vlaanderen, Picardië, Normandië, een groot deel van Bretagne, (de
Vendée, Poitou, Saintonge schijnen te rijzen), de Landes en Gascogne tot aan
Spanje, de kust der Adriatische zee, de Nijldelta en de streek van het Suezkanaal,

de monden van den Indus en de Gangesdelta, dalen. De oostkust van Noord-
Amerika tusschen Florida en New-Foundland, en Brazilië van den mond der
Amazonenrivier tot aan de Pornahyba, de Amazonenvallei, die over 500
kilometers door den Oceaan bedekt is en de Andes, waarop Quito gebouwd is,
schijnen langzaam te dalen. Daarentegen rijzen Spitsbergen, de Oostkust van
Siberië, Noorwegen en de Scandinavische Alpen, Schotland, Sardinië, Tunis, de
beide oevers der Roode zee en Turkestan.

Fig. 113. In zee verzinkend bosch op de kust van Zweden.

Oudtijds was Engeland met Frankrijk verbonden. Aan weerszijden van het
kanaal is de geologische gesteldheid van den bodem dezelfde; men vindt er
dezelfde formaties, en de in Frankrijk waargenomen rijzingen zetten zich in
Engeland, aan de overzijde van het kanaal, voort. Engeland heeft geene enkele
plant, geen enkel dier, dat niet van het vasteland afkomstig is. Bij het nauw van
Calais heeft de vereeniging van de wateren van den Atlantischen Oceaan met die
der Noordzee plaats gehad: de afstand van de Engelsche en Fransche kust is daar
nog thans slechts 22 kilometers en de grootste diepte is daar 57 meters. Wanneer
is het nauw van Calais ontstaan? Dit is moeilijk uit te maken; zeker is het, dat
het in het tegenwoordig tijdperk, en misschien wel na het optreden van den
mensch moet geschied zijn. Een sterke stormvloed kan voldoende geweest zijn,
om den doorgang te openen. Het nauw van Calais wordt steeds dieper. Eene
eerste kaart van den bodem van het kanaal van het jaar 1737 geeft 29 vademen
voor de grootste diepte tusschen Dover en Calais; zij wijst bovendien eene bank

aan over de geheele breedte van het nauw, waarboven slechts 19 vademen water
stond. In 1737 was dus de grootste diepte 47 meters. De kaart, in 1876
vervaardigd, naar aanleiding van het plan van den onderzeeschen tunnel
tusschen Frankrijk en Engeland, geeft voor dat maximum 57 meters. Het kanaal
zou dus in 139 jaren 10 meters dieper geworden zijn. Wel kunnen wij op de
peilingen van de vorige eeuw niet volkomen vertrouwen, maar aan de daling van
den bodem valt toch niet te twijfelen. Tusschen Folkstone en kaap Gris-Nez
vindt men banken, die slechts vijf of zes meters onder water liggen. De
landengte van Dover–Calais is dus nog zichtbaar.

Het nauw van Calais wordt niet alleen dieper, het wordt ook breeder. De
rotssteilte van kaap Gris-Nez, het uiteinde van Frankrijk, dat het dichtst bij
Engeland gelegen is, wijkt jaarlijks 25 centimeters terug. Ditzelfde is bij Dover
het geval.

Ook Ierland is in de tegenwoordige geologische periode van Engeland
gescheiden.

Evenals Engeland eertijds aan Frankrijk verbonden was, zoo was ook Afrika aan
Europa verbonden. De straat van Gibraltar heeft niet altijd bestaan. Reeds de
ouden hadden, met het oog op den symmetrischen vorm van beide kusten,
daarvan een vermoeden: volgens hen had Hercules den doorgang tusschen den
Atlantischen Oceaan en de Middellandsche zee geopend. Sallustius beschouwt
het zelfs als eene ongerijmdheid; dat men Europa en Afrika verschillende namen
heeft gegeven. Evenals het nauw van Calais, zoo wordt ook de straat van
Gibraltar wijder onder den invloed der verschijnselen in den dampkring, de
stormvloeden en de zeestroomingen. Uit een dierkundig oogpunt kan men het
oorspronkelijke verband tusschen Afrika en Europa hieruit afleiden, dat in het
noorden van Afrika geene enkele soort van levende weekdieren gevonden wordt,
die niet ook in het zuiden van Spanje voorkomt.

De straat van Gibraltar, oudtijds bekend onder den naam van „de Zuilen van
Hercules” om de reusachtige rotsen, die beide kusten begrenzen, wordt van eeuw
tot eeuw wijder en dieper. Plinius, Pomponius Mela, Avienus spreken van
boomrijke eilanden, die haar doorsneden; er zou zelfs een tempel gestaan hebben
ter eere van Hercules. Volgens Plinius was de kleinste breedte 10 of 11
kilometers, de grootste breedte 14½ kilometer. Thans is de grootste breedte 16

kilometers. De zee heeft de stad Belo verzwolgen, op 12 kilometers ten oosten
van Tarifa, en in de baai van Gibraltar zelf, een deel der stad Carteya.

Hoeveel landen zijn sedert het optreden der menschheid reeds verdwenen! Allen,
die de oude letteren liefhebben, hebben in Plato de schoone bladzijden gelezen,
gewijd aan de herinnering van Atlantis, dat geheimzinnige land, dat eertijds
bestond tusschen Europa en Amerika, en waarop een vroeger menschengeslacht
geleefd heeft. Zeker is het, dat in de miocene periode de planten en dieren van
Europa en Amerika dezelfde waren, hoezeer zij ook thans mogen verschillen.
Waarschijnlijk was dus in dien tijd het verdwenen vasteland, dat zijnen naam
gegeven heeft aan den Atlantischen Oceaan, door eilanden aan Europa zoowel
als aan Amerika verbonden. De bewoners der Canarische eilanden zijn zelfs wel
eens beschouwd als de afstammelingen der oudste menschheid, die Atlantis
bewoonde.

Het eiland Madagascar is ongetwijfeld een stuk van een vastland, onder de
golven gedaald. Hoewel niet zoo ver van Afrika verwijderd, heeft het toch
geheel andere plant- en diersoorten; er komen zelfs slangen en apen voor, die
nergens anders op de aarde gevonden worden. Hetzelfde is met het eiland
Ceylon het geval. Het behoorde ongetwijfeld met Madagascar en de Seychellen
tot een oud vastland, thans in den Indischen Oceaan ondergegaan.

De meeste Antillen schijnen te behooren tot een vastland, dat niet met Noord
Amerika in betrekking stond. Iedereen weet, dat Nieuw-Zeeland eene geheel op
zich zelf staande planten- en dierenwereld bezit. Noch de levende soorten, noch
de fossielen komen overeen met die van Australië of Zuid-Amerika.

Fig. 114. Langzame teruggang van den waterval der Niagara.

Naar de zoo merkwaardige versteeningen, te Pikermi gevonden: hipparion’s,
antilopen, giraffen, mastodonten, rhinocerossen, dinotheriums, machaerodonten,
te oordeelen, is Griekenland het overblijfsel van een oud vastland, dat
uitgestrekte bosschen en overvloedige weilanden bezat, en dat zich tot Afrika
uitstrekte over de streken, thans aangewezen door de eilanden van den
Griekschen Archipel en de Zee van Kandia.

Fig. 115. Panorama van den waterval der Niagara.

Alles verandert met grootere of kleinere snelheid. Wie kent niet bij name den
prachtigen waterval van de Niagara! Deze levert een prachtig voorbeeld van de
langzame uitholling eener diepe vallei in het harde gesteente. De rivier stroomt
over eene hooge bergvlakte, waarin het bekken van het Eriemeer eene uitholling
vormt. Het gedeelte, waar de rivier uit het meer komt, is meer dan 1600 meters
breed en ligt meer dan 100 meters boven het Ontariomeer, dat 48 kilometers
daarvan verwijderd is. Als de Niagara het Eriemeer verlaat, op de 25 eerste
kilometers van haren loop, wordt zij begrensd door oevers, die bijna even hoog
liggen als het aangrenzend land, ten westen opper-Canada en ten oosten de staat
New-York; de oevers zijn daar nergens meer dan 9 of 12 meters boven de
oppervlakte van het land. De rivier, op sommige plaatsen 4800 meters breed, en
op verschillende plaatsen doorsneden door lage, en boomrijke eilanden, vormt
eenen helderen en rustigen stroom; het verval bedraagt slechts 4,50 meters op
eene uitgestrektheid van verscheidene kilometers; de rivier gelijkt in dat gedeelte

van haren loop op eenen arm van het Eriemeer. Maar spoedig verandert zij van
karakter, en zoodra zij den waterval nadert, loopt zij schuimend over eene
bedding van steenachtige en oneffen kalksteen, en doorloopt zij zoo eenen weg
van omstreeks 1600 meters, totdat zij eindelijk, aan den waterval gekomen,
vertikaal neervalt van eene hoogte van 50 meters. Een eiland, aan den rand van
den val gelegen, verdeelt de Niagara in twee watervlakten; de grootste is 530, de
kleinste 180 meters breed. Nadat het water zich gestort heeft in een diep bekken,
stroomt het met groote snelheid in een nauw kanaal met groote helling over eene
uitgestrektheid van elf kilometers. Die bergkloof, die slechts van 200 tot 400
meters breed is, en van 60 tot 90 meters diep, eindigt plotseling te Queenstown
in eene lange rij van rotssteilten tegenover den oever van het Ontariomeer.
Zoodra de Niagara die engte voorbij is, komt zij in eene vlakte, die zóó weinig
hooger ligt dan het Ontariomeer, dat de elf kilometers, begrepen tusschen
Queenstown en de oevers van dat meer, slechts een verval hebben van 12
centimeters.

Een blik op dien waterval wijst reeds op eene voortdurende verwoesting; het
gedeelte van het bekken, dat in de laatste 150 jaren ontstaan is, en dat in diepte,
breedte en aard overeenkomt met het overige deel van de engte, die zich beneden
uitstrekt over eene lengte van elf kilometers, doet ons besluiten, dat de geheele
bergkloof op dezelfde wijze gegraven is, door teruggang van den waterval.

In het jaar 1885 heeft Wesson nagegaan, hoeveel de waterval teruggaat, nadat
reeds Bakewell in 1829 en Lyell in 1841 hetzelfde hadden gedaan. Fig. 114 geeft
de merklijnen van dien teruggang aan, volgens de officieele kaart der Vereenigde
Staten van Amerika. Die teruggang is niet regelmatig; maar van 1842 tot 1883
bedraagt hij 77 meters, of gemiddeld 1,88 meter ’s jaars. Naar dien maatstaf
zoude de waterval eerst voor 6000 jaren begonnen zijn terug te gaan, te beginnen
bij Queenstown. Lyell had over eene kleinere uitgestrektheid voor dien
teruggang 0,30 meters ’s jaars gevonden, hetgeen dus op eenen tijd van 35000
jaren zoude wijzen. Eertijds stroomde de rivier in eene andere bedding, waarvan
men de sporen niet ver van de tegenwoordige bedding terugvindt.

Fig. 116. Waterval van de Niagara.

Deze veranderingen gaan ongemerkt voorbij voor den mensch, waarnemer van
éénen dag, omdat ons leven te kort is en onze tijd in beslag wordt genomen door
andere, minder belangrijke onderwerpen.

Wij zagen zooeven, dat alle bergen langzaam verweren onder den invloed van
den dampkring. Dit blijkt duidelijk, zoodra wij oude historische herinneringen

raadplegen. Zoo vraagt hij, die voor het eerst Rome, „de stad der zeven
heuvelen” bezoekt, waar de zeven heuvelen zijn. Zij zijn gedaald, hunne
overblijfselen hebben de valleien, die er tusschen lagen (vooral het Forum)
gevuld, en het zijn thans slechts nietige hoogten.

In praehistorische tijden was de Seine eene veel breedere rivier dan thans. Te
Parijs was zij verscheidene kilometers breed en 37 meters hooger dan thans.

Voortdurende verandering! Hier graaft het water den bodem uit, daar verhoogt
het den bodem weder, door het slib af te zetten, dat bij groote overstroomingen is
aangevoerd, of door eene bedding te vormen uit de bouwstoffen, door den regen
aan de bergen ontnomen.

Fig. 117. De tempel van Serapis te Pozzuoli.

In de schoone golf van Napels, op dien tooverachtigen oever, waar de
geschiedkundige herinneringen, zich parend aan de schoonheden der natuur, ons
zooveel te denken geven, vindt men te midden der puinhoopen van Pozzuoli den
ouden tempel van Jupiter Serapis, een merkwaardig getuigenis van de
veranderlijkheid van den bodem. Die tempel, omstreeks 105 vóór Christus
gebouwd, aan de kust der zee, maar ver boven den waterspiegel, en door
Septimius Severus met kostbaar marmer versierd tusschen de jaren 194 en 211
na Christus, later weder door Severus Alexander tusschen 222 en 235 verfraaid,
werd door Alarik in 410 en door Genserik in 445 verwoest. De bodem, waarop
die tempel gebouwd is, is onder den waterspiegel gedaald. De drie prachtige
marmeren zuilen, die er nog van over zijn, elk bestaande uit één enkel blok van
12,5 meter hoogte, zijn zóóver gedaald, dat zij nog slechts 6,30 meter hoog zijn.
Deze daling heeft plaats gehad in de middeleeuwen en is geëindigd in de XVde
eeuw; het bovengedeelte van de ondergedompelde zuilen is over eene hoogte
van 2,70 meter door steenetende weekdieren, die toen evenals thans in zee
leefden, aangetast, zoodat zij bezaaid zijn met kleine gaten, waarin men nog
thans hunne schelpen vindt. Die gaatjes zijn zóó diep, dat zij wijzen op een
langdurig verblijf van die diertjes in de zuilen, want naarmate de dieren ouder en
grooter worden, vergrooten zij hunne woning. Het ondergedeelte der zuilen is
niet aangetast, omdat dit in den bodem der zee was ingedrongen, en tot eene
hoogte van 3,60 meters bedekt was met modder en vulkanische slakken.

Op het einde der 15de eeuw begon diezelfde bodem weder langzaam te rijzen. In
eene oorkonde van October 1503 staat geschreven, dat Ferdinand en Isabella aan
de hoogeschool te Pozzuoli een gedeelte afstaan van de streek, waar de zee van
terugwijkt; na dien tijd kan men in de oorkonden die langzame rijzing volgen. In
1749 was de tempel geheel uit het water te voorschijn getreden, en het
omringende land drooggeworden. In 1807 zag de bouwkundige, die belast was
met de herstelling der puinhoopen, nooit water op de straat, behalve wanneer de
zuidewind hevig waaide. Maar de grond begon toch weer te dalen. Van 1822 tot
1838 bedroeg die daling 25 millimeters in de vier jaren, zoodat men in 1838
dagelijks visch ving op plaatsen, waar in 1807 bij stil weder nooit een druppel
water stond. In 1857 en 1858 vond Lyell, dat er 0,60 meter water op de straat
stond. Nog steeds daalt de bodem. Die merkwaardige schommelingen in den
bodem, door den tempel van Serapis zoo duidelijk voor den dag komend, zijn in
die geheele streek zichtbaar. Zoo zijn te Pozzuoli zelf de tempel van Neptunus
en die der Nymfen onder water; hetzelfde is met twee Romeinsche wegen het
geval; langs de kust vindt men overal schelpen, en aan de andere zijde van

Napels, te Sorrente, heeft men op eene zekere diepte onder zee stukken van
Romeinsche gebouwen gevonden. Op het eiland Capri (het beroemde Capua der
ouden) is één der paleizen van Tiberius door het water bedekt.

Men mag met Babbage en Lyell aannemen, dat de warmte op de ééne of andere
wijze de oorzaak is van de verschijnselen, die de verandering in de hoogte van
den tempel bepalen. De warme bron van dien tempel, de onmiddellijke nabijheid
van den Solfatare en de Monte-Nuova, de warme bronnen van Nero, op de
tegenover gelegen kust van de golf van Baja, de kokende bronnen, de oude
vulkanen van Ischia en de Vesuvius, ziedaar een aantal omstandigheden, die dit
vermoeden wettigen. Vergelijkt men toch de dagteekening der voornaamste
schommelingen met de geschiedenis dezer landstreek, dan is een zeker verband
niet te miskennen tusschen iedere rijzing en eene plaatselijke ontwikkeling van
vulkanische warmte, terwijl iedere periode van daling samenvalt met eenen
toestand van rust in den onderaardschen vuurhaard. Zóó lag bij voorbeeld, vóór
onze jaartelling, toen de talrijke vulkanen van Ischia hunne uitbarstingen deden
gevoelen, en de Phlegreïsche velden bekend waren wegens hun vulkanisch
karakter, de bodem, waarop de tempel van Serapis rust, hoog boven het water.
Toen werd de Vesuvius als een uitgedoofde krater beschouwd; maar toen in de
eerste eeuw na Christus die vulkaan weder tot uitbarsting kwam, kon men geene
enkele uitbarsting meer op het eiland Ischia of in de golf van Baja aanwijzen.
Toen was de tempel aan het dalen. In de vijf eeuwen, die de groote uitbarsting
van den Vesuvius van 1631 voorafgingen, was de vulkaan zeer rustig, maar toen
had men uitbarstingen te Solfatare in 1198, te Ischia in 1302, terwijl de Monte-
Nuovo in 1538 ontstond. In die periode rees de bodem van den tempel weder.
Eindelijk begon de Vesuvius weer te werken, zooals nog steeds het geval is, en
na dien tijd daalt de bodem van den tempel weer.

Deze verschijnselen komen overeen met de onderstelling, dat zoodra er zich bij
toeneming der inwendige warmte lava vormt, zonder dat deze eenen
gemakkelijken uitweg vindt, de omringende bodem rijst; terwijl diezelfde bodem
daalt, zoodra de rotsen, daaronder gelegen, afkoelen en zich samentrekken, en de
lava langzaam vast wordt en in volume afneemt.

De Monte-Nuovo, die merkwaardige berg, wiens hoogte 132 meters en wiens
omtrek aan den voet 2400 meters bedraagt, en die in ééne nacht ontstond op de
plek van het oude Lucrinische meer, is uit een geologisch oogpunt zeer
belangrijk. Gedurende 492 jaren was de Vesuvius betrekkelijk rustig geweest

(terwijl de Etna juist bijzonder krachtig werkzaam was) en nog bijna honderd
jaren daarna had er geene uitbarsting plaats. Den 29sten September 1538, rees, na
twee dagen van aanhoudende aardbevingen, de kust zóóveel, dat de zee over
eenen weg van tweehonderd schreden terugging. In den namiddag zag men op
de plaats, waar thans de Monte-Nuovo staat, den grond eerst vier meters
inzakken en daarna rijzen; na eenige uren opende zich de grond en spuwde hij
vuur, asch en steenen uit. Des avonds braakte de grond, evenals een vulkaan, met
gevaarlijk geraas, groote steenblokken uit. De geheele streek werd bedekt onder
eenen regen van puimsteen en asch. Twee ooggetuigen, die elkander niet kenden,
en wier handschriften eerst veel later zijn teruggevonden, deelen mede, dat de
nieuwe vulkaan tot op 2400 meters aardmassa’s en steenen opwierp zoo groot
als ossen. Den volgenden morgen zag men, dat een hooge berg uit den grond
was opgerezen. De uitbarsting duurde onafgebroken twee dagen en twee nachten
voort; toen men na afloop der uitbarsting den nieuwen berg besteeg, zag men op
den top eenen krater van 400 meters omtrek; de steenen, die daarin neergevallen
waren, geleken op blazen, die uit kokend water losraken. Den vierden dag begon
de uitbarsting weer, en den zevenden dag was zij zóó hevig, dat verscheidene
personen, die op den berg waren, door de steenen gedood werden of door den
rook verstikten. Merkwaardig is het, dat de krater inwendig tot aan den voet van
den berg doorloopt: het benedenvlak, op 126 meters van den top, ligt slechts op
5,70 meters van de oppervlakte der zee verwijderd. Het is een krater, die
overeenkomt met die op de maan.

Fig. 118. De storm.

Die geheele streek is van vulkanischen aard. Daar was, zooals men weet,
volgens Virgilius de onderwereld gelegen (Phlegreïsche velden). Men vindt daar
het meer van Averno, de Solfatare, de Sibyllijnsche grot, enz. Ook vindt men
daar de beroemde Hondsgrot, waarin een hond verstikt wordt door het
onzichtbare koolzuur, dat tot op één voet van den bodem stijgt, terwijl de
mensen gewone dampkringslucht ademt. Daar vindt men ook de zweetbaden van

Nero, een gang in den berg, waarvan de temperatuur 55° bedraagt: een jongen
gaat naakt met eenen leegen emmer en rauwe eieren in de gaanderij en komt na
drie minuten terug, met den emmer vol warm water, de eieren gekookt, en het
lichaam zoo rood als een kreeft. Ook de Solfatare is zóó hol, dat de grond tot op
eenen grooten afstand beeft, als men er met den voet op trapt.

Ten slotte wijzen wij nog op de verwoestingen, door de vulkanen en de
aardbevingen aangericht; in het jaar 79, toen Pompeji, Herculanum en Stabia
verwoest werden, en op de verwoesting van Ischia (1883).

Bij al deze oorzaken van verwoesting moeten wij nog de stormen voegen.
Onophoudelijk werken zij mede tot de vernieling der kusten. Duidelijk komt dit
uit aan de kusten van den Atlantischen Oceaan. Bij donkeren hemel en hevigen
wind, ziet men het heir der schuimende golven uit de zee opkomen en de rotsen
beuken. Zij storten vooruit, botsen tegen elkander, werpen zich met blinde
woede op de klippen. Alles wat van de klip kan losgemaakt worden, wordt
weggespoeld, vermorzeld en medegesleurd, en een naakt geraamte met
fantastische vormen blijft over. De rotsen zelf worden tot keisteenen vermalen,
als zij het water niet doorlaten. De brokstukken zelf worden door de golven
gebruikt als geschut tegen de muren. Als de golven onmiddellijk tegen den voet
der rotssteilte kunnen aanstroomen, dan rammeien zij die rotsen, zooals eertijds
de stormrammen de oude vestingmuren rammeiden, en brengen zij den berg zelf
aan het wankelen. De kracht der golven bij eenen storm is verbazend. Door de
klippen en hindernissen geprikkeld, stijgen zij dikwijls tot 20, 50 of 100 meters
tegen de rotsen op als schuimend stof, dat in de lucht weer neervalt. Men heeft
dikwijls drukkingen waargenomen van 35000 kilogram op éénen vierkanten
meter. Ontzaglijke steenblokken, als beschutting tegen de dijken geplaatst, die
duizenden kilogrammen wegen, worden voortgerold en zelfs weggeslingerd ten
speelbal van den woedenden storm; te Cherbourg is het zwaarste vestinggeschut
verplaatst. Tot op 1500 meters afstand kan men met gevoelige werktuigen het
beven van den grond aantoonen. Een ieder kent het spreekwoord: Gutta cavat
lapidem, non vi, sed saepe cadendo, de waterdruppel holt den steen uit, niet met
geweld, maar door dikwijls te vallen. Het regenwater verandert den bodem,
graaft afgronden, veroorzaakt ophoopingen van grond en aardschuivingen, en
dat alles door zijne weekmakende en oplossende werking.

Te Lons-le-Saulnier hebben aanhoudend, o.a. in 1703, 1712, 1738, 1792, 1814,
1836 en 1848 aardstortingen plaats gehad. Het schijnt, dat eene soort van

onderaardsche rivier onder de stad doorloopt en langzamerhand de mergel
ondermijnt. In 1792 verdween plotseling een molen, huizen daalden in eenen
afgrond neer en werden met 15 meters water bedekt. Toen men den afgrond
wilde vullen, teneinde de naburige straten te beveiligen, wierp men er 15711
karrevrachten puin in, zonder hem te kunnen vullen.

Een ander merkwaardig voorbeeld van de werking van het water is opgemerkt in
Georgia bij Milledgevile. Toen Lyell in 1846 die streek bezocht, merkte hij op,
dat het water in 20 jaren eene bergkloof had gegraven van 16 meters diepte tegen
54 meters breedte en 300 meters lengte, en dat wel in een terrein, dat eertijds
boomrijk, nooit eenige merkbare verandering had ondergaan. Toen de boomen
geveld waren, ontstonden er spleten van negen centimeters in de klei, tengevolge
van de zomerwarmte; in den regentijd begon het water de spleet te verwijden.
Zóó werd langzamerhand die breede bergkloof gevormd. Een nauwkeurig
onderzoek, in het jaar 1885 in de Vereenigde Staten gedaan, heeft aangetoond,
dat het regenwater jaarlijks 385 kilogram per hectare aan de berghellingen
ontneemt, om het weg te voeren in de valleien, rivieren en in de zee.

En wat te zeggen van de bergstortingen, door het water veroorzaakt? Steile en
vooroverhangende rotsen, die boven de velden hingen, raken plotseling los en
glijden langs de hellingen af; neerstortend doen zij stofwolken opstijgen, die
gelijken op de asch, door vulkanen uitgeworpen; de geheele vallei is in
duisternis gehuld, de grond dreunt onder het botsen en stooten der rotsblokken.
Als de duisternis is opgetrokken, dan ziet men puinhoopen en rotsblokken, dáár
waar eertijds groene weiden en vruchtbare akkers gelegen waren; de bergstroom
is in eenen modderpoel veranderd, en de muur van rotsen heeft zijnen ouden
vorm verloren.

Bekend is de bergstorting, waarbij de oude Romeinsche stad Velleja in de 6de
eeuw verzwolgen werd; het groot aantal beenderen, munten en kostbaarheden,
die men in de puinhoopen gevonden heeft, bewijzen, dat de bevolking geenen
tijd gehad heeft, te vluchten. Zoo werd ook het kasteel Tauretunum en het
naburige dorp, aan den zuidelijken oever van het meer van Genève in 563 door
eene neerstorting van rotsen verwoest; de golven, die ontstonden door het
neerstorten der steenen in het meer, verwoestten zelfs aan den anderen oever alle
woningen; alle steden der kust werden verwoest en eerst eene halve eeuw later
opgebouwd: zelfs Genève werd gedeeltelijk door het water bedekt.3

Vreeselijk waren de gevolgen van het neerstorten van een deel van den
Rossberg, den 2den September 1806. Die berg, ten noorden van de Rigi gelegen,
in het midden van het schiereiland, begrensd door de meren van Zug, Egeri en
Lowerz, bestaat uit lagen van stevig samengepakte stoffen, op eene kleibedding
rustend, die door het water ondermijnd wordt. Reeds op een onbekend tijdstip
was het dorp Rotten door de instorting van eenen bergwand verwoest; maar in
1806 was de vernieling nog veel ontzettender. Het had langen tijd geregend, en
de kleilagen waren langzamerhand in eene modderachtige massa veranderd;
eindelijk begonnen de bovenste rotsen, nu zij haren steun misten, langs de
helling af te glijden. Plotseling stortte de geheele massa, met hare bosschen,
weiden, hutten en bewoners in de vlakte neer; de tegen elkander botsende rotsen
sloegen vlammen uit; het water der diepe lagen, plotseling in damp veranderd,
spoot uit den grond, en ontzettende massa’s steen en modder werden als uit den
mond van eenen vulkaan uitgeworpen. De prachtige buitenplaatsen van Goldau
en vier dorpen, door omstreeks duizend menschen bewoond, verdwenen onder
de puinhoopen, en de woedende golf, door het storten van het puin in het meer
van Lowerz tot eene hoogte van twintig meters opgeheven, vaagde alle
woningen weg. Het gedeelte van den berg, dat ingestort was, was vier kilometers
lang, 320 meters breed en 32 meters hoog, d. i. 40 millioen cubieke meters.

Minder hevig was de bergstorting, die in het jaar 1881 de helft van het dorpje
Elm in Zwitserland vernielde. Deze ramp was het gevolg van onvoorzichtigheid.
Gedurende eeuwen waren leigroeven gegraven, in eene vooruitstekende rots,
zonder dat men zich de moeite gaf de rots te schoren. Reeds vóór de instorting
verwachtte men het onheil: er had zich in den grond boven de groeve eene spleet
gevormd, die jaarlijks breeder en dieper werd. Eindelijk brak de grond door: tien
millioen cubieke meters steen stortten zich uit over het dorp Unterthal en
stootten tegen eenen daar tegenover gelegen berg aan, die de ontzettende massa
steenen weer in de vlakte terugkaatste.

Zoo zien wij, hoe de verschijnselen in den dampkring, het ijs en de
bergstroomen de onvermoeibare werklieden zijn, die een geheel net van gangen,
engten, valleien in de bergen gevormd hebben. Die werklieden verlagen nog
steeds de hooge toppen der bergen en voeren de bouwstoffen, aan de hellingen
ontnomen, naar de vlakten en naar zee.

Ook de temperatuur werkt op den bodem; over dag zetten de stoffen uit onder
den invloed der zonnewarmte, des nachts krimpen zij in door de uitstraling,

zoodat de geheele massa rijst en daalt; het bedrag dier verandering is dikwijls
meetbaar. De sterrenwachten te Armagh, in Ierland, te Grenève, te Neuchatel
staan, blijkens de waarnemingen, daar gedaan, niet volkomen stil, maar
schommelen naar gelang van het jaargetijde; die te Neuchatel helt bovendien
langzamerhand naar het westen over door eene verschuiving van den grond.
Indien men bij sterrenwachten zoodanige schommelingen waarneemt, dan is dit
niet het gevolg van mindere stevigheid van den grond, waarop die gebouwen
geplaatst zijn, maar eenvoudig van de nauwkeurigheid der waarnemingen, die op
zoodanige inrichtingen worden volbracht, en die den sterrenkundige in staat
stellen, de geringste afwijkingen aan te toonen.

Een ander voorbeeld van de rijzingen en dalingen van den grond, wordt, voor
zoover de bodem der zee betreft, door de koraaleilanden of atollen geleverd. Die
ringvormige eilanden werden door koralen gebouwd, die alleen op geringe
diepte onder den waterspiegel kunnen tieren en evenmin kunnen leven boven
den kam der golven. De hoogte der koralen staat dus in nauw verband met die
van den waterspiegel. Indien een koraaleiland aan het dalen is, groeien de
koralen evenals boomen aan, zóódanig dat zij steeds gelijk blijven met den
waterspiegel. Fig. 120 maakt dit duidelijk. Als het eiland daalt, neemt de diepte
van het water daarboven toe; het is alsof de waterspiegel rees, en het
koraaleiland verkrijgt de hoogten A, B, C. In den Stillen Oceaan en in de
Indische zee vindt men koraaleilanden, die eene hoogte hebben van meer dan
1000 meters.

Eene aardbeving.

Merkwaardige scheppingen! Terwijl de golven met hun wit schuim de
koraalriffen beuken, zijn de atollen van binnen kalm als een meer. Door het
doorschijnende water heen ziet men het prachtig gekleurde bosch op den bodem
van het water bloeien, bij duizenden en tienduizenden vermenigvuldigen de
koraalbloemen hare schitterende sterren; alles is licht en leven in die nieuwe
tuinen der Hesperiden; zelfs het veelkleurige mos, dat de tusschenruimten vult,

bestaat uit millioenen koraaldiertjes. De kleine bouwlieden leven en werken
zonder ophouden. Al rukt de storm de grootste steenblokken af, de bevolking
herstelt dag en nacht het verlies. Geen monster uit het dierenrijk, geene
inspanning door menschenhanden, kan ooit iets wrochten, dat wedijveren kan
met de onmetelijke eilanden, door de nietige koraaldiertjes op den bodem der
zee opgericht.

Fig. 120. Vertikale doorsnede van een koraaleiland op verschillende tijdstippen.

Als wij zeiden, hoe de langzaam voortgaande werking van natuurverschijnselen
de verandering van den aardbol verklaren kan, dan wilden wij daarmede niet
beweren, dat alle veranderingen steeds langs rustigen en langzamen weg hebben
plaats gehad. Van tijd tot tijd toch hebben in de natuur, niet minder dan in de
menschheid, omwentelingen plaats. Overstroomingen, vulkanische
uitbarstingen, aardbevingen, cyclonen, stormen, grondverschuivingen, het kruien
van het ijs, ziedaar een aantal verschijnselen, die zich wel is waar beperken tot
bepaalde streken, maar die toch eenen grooten invloed hebben op de gedaante
der aarde. Steden zijn verwoest door aardbevingen; Herculanum, Stabia en
Pompeji zijn onder de asch van den Vesuvius bedolven; Lissabon is in 1755 door
eene schrikkelijke aardbeving geteisterd; Murcia is in 1879 overstroomd; Ischia
is in 1883 door eene aardbeving verwoest (2443 dooden); de uitbarstingen van
den vulkaan Krakatau heeft in 1883 aan 40000 menschen het leven gekost; de
aardbevingen van Spanje (1884) aan 2500 slachtoffers; de aardbeving in
Centraal-Azië, in de vallei van Cashmir aan 2700. De uitbarsting van den
vulkaan Krakatau is waarschijnlijk de grootste geologische omwenteling in de
geschiedenis der menschheid. Die vulkaan, in de Sunda-straat, heeft meer dan
18000 milliard kubieke meters puimsteen en water aan de ingewanden der aarde
ontrukt, waarvan twee derden neergevallen is binnen eenen kring van 15
kilometers straal, en het overige derde zich tot zulk eene hoogte in den vorm van
waterdamp, fijn stof, enz. verspreid heeft, dat nog een jaar later het avondrood

daarvan het gevolg was. Het geraas der uitbarsting is tot op ontzettende
afstanden gehoord; de golvingen in de zee hebben zich tot op onze kusten
voortgeplant; de evenwichtstoestand in den dampkring is zóózeer verstoord, dat
die storing zich over den omtrek der aarde in 35 uren heeft voortgeplant, en zelfs
tweemalen den omtrek der aarde heeft doorloopen. De geheele Sunda-straat is
door die uitbarsting gewijzigd en nog thans (1885) zet zich die wijziging voort
door de zeestroomingen.

Fig. 121. Een koraaleiland.

Al willen wij niet beweren, dat een ontzettende zondvloed de geheele aarde
zoude hebben veranderd, en al kan men een groot gedeelte van de verplaatsingen
en bezinkingen verklaren door bergstroomen en aanslibbing, zoo kan men toch
de overleveringen over den zondvloed niet geheel verwerpen. De oude
overleveringen stemmen te zeer overeen, dan dat men kan twijfelen aan eene
overstrooming, in vroegeren tijd in de nabijheid van den berg Ararat, in Armenië
plaats gegrepen. Ongetwijfeld hebben de eerste menschenstammen, die daar
begonnen te ontwaken in den dageraad der beschaving, eene overstrooming
beleefd, veroorzaakt door de Caspische, de Zwarte of de Middellandsche zee, of

misschien door den Euphraat. Zeker is het, dat dergelijke omwentelingen invloed
hebben gehad op den vorm der aarde.

Bij al die veranderingen van den bodem moet nog die van het klimaat gevoegd
worden, die alle vorige in belangrijkheid overtreft door haren invloed op het
planten- en dierenrijk. De zeestroomingen, die zich wijzigen met de verandering
in hoogte der bekkens en oevers, de doorgraving van landengten, de verbreeding
van zeestraten, de verwoesting van kapen, de rijzing van landen, dat alles wijzigt
reeds het klimaat der verschillende streken. Zonder den Oceaan en den
golfstroom, die met zijn lauw water langs de kusten van Frankrijk, Engeland,
Nederland en Zweden stroomt, zouden onze streken veel kouder zijn dan thans
het geval is, en zouden wij hier het klimaat hebben van Poltava of de
Donkozakken. Zoo ook hangt de hoeveelheid water, die jaarlijks op ieder land
valt, van de verdamping der zee af, van de windrichting, de gedaante van den
bodem; en de invloed, daardoor op het leven uitgeoefend, hangt af van de
geologische samenstelling van het land. Bovendien verandert langzaam van jaar
tot jaar de schuinte der zonnestralen door de verandering van de helling der
ecliptica. Zoo zouden wij nog kunnen spreken over mogelijke veranderingen in
breedte, of over veranderingen van den waterspiegel.... Maar het voorgaande is
genoeg, om onze lezers te overtuigen van den invloed van het klimaat op den
toestand der aarde.

Zoo hebben wij dan in dit hoofdstuk trachten duidelijk te maken, dat het werk
der schepping—dat is de voortdurende verandering van wezens en zaken—nog
steeds voortduurt; dat zij ons door het tegenwoordige over het verledene doet
oordeelen, dat zij in hetgeen thans geschiedt, ons de verklaring schenkt van wat
heeft plaats gegrepen sedert het ontstaan der aardsche nevelvlek, sedert de
vorming van het protoplasma, sedert het ontstaan van de eerste plant en het
eerste dier, tot aan den tegenwoordigen toestand der natuur. Ook de toekomst is
reeds als kiem in het heden aanwezig, zooals het heden in kiem voorkwam in het
verledene. Ons doel is bereikt, zoo wij hebben aangetoond, dat de wereld vóór
de schepping van den mensch is gewijzigd door dezelfde oorzaken, die nog
steeds onder onze oogen werken.

Bij de levende wezens is die verandering eene veredeling, eene opklimming tot
meerdere volmaking. De geschiedenis der wereld is de stamboom van haren
vooruitgang.

1 Op bepaalde plaatsen is de verdamping veel sterker dan het algemeen gemiddelde bedraagt. Zoo regent
het bijna nooit boven de Roode zee en in hare nabijheid, en de verdamping heeft daar zóó snel plaats, dat
daar eene laag van 7 meters dikte jaarlijks als damp wordt weggevoerd. De Roode zee zoude dus reeds lang
uitgedroogd en vervangen zijn door eene zoutvallei, indien zij niet gevoed werd door de Indische zee en de
Middellandsche zee.

De waterspiegel der Roode zee is dezelfde als die van den gemiddelden waterspiegel van den Oceaan,
omdat zij daarmede in gemeenschap staat. Ditzelfde geldt voor de Middellandsche zee, niettegenstaande
hare verdamping ⅓ meer bedraagt dan hetgeen haar wordt toegevoegd.

Daar de Caspische zee afgesloten is, heeft zij eenen anderen waterspiegel verkregen en is zij 100 meters
gedaald; de doode zee is 400 meters gedaald; de waterspiegel dier zeeën wordt bepaald door de verhouding
tusschen de hoeveelheid verdampend water en de hoeveelheid regen.
2 De arbeid der rivieren bij de aanslibbing vermindert van jaar tot jaar door het gebruik, dat de
landbouwers van het water maken. De Po wordt gebruikt voor de besproeiing van honderdduizenden
bunders: dagelijks worden daaraan 55 millioen cubieke meters water onttrokken voor den landbouw in
Lombardije en Venetië. Zoo geeft de Ganges​6⁄7​van zijn water af ten behoeve van 3 millioen menschen; in
de delta van den Nijl dienen steeds 50 000 putten ter besproeiing ten koste der rivier en der kanalen. Een
groot gedeelte van het water is reeds gedronken en afgeleid vóórdat het de zee bereikt.
3 Welke verwoestingen eene zoodanige golf, veroorzaakt door het storten van groote massa’s steen in
het water, kan veroorzaken, heeft men in 1883 te Krakatau ondervonden. Men leze over die ontzettende
ramp het voortreffelijke werk van den Heer R.D.M. Verbeek: Krakatau.

Derde hoofdstuk

De ontwikkeling van het leven.
De devonische periode.—De geboorte der visschen.

De talrijke bewijsstukken, die wij in het vorige hoofdstuk gegeven hebben, met
het doel om den arbeid der natuur bij de voortdurende gedaantewisseling der
aarde te begrijpen, mogen ons niet uit het oog doen verliezen, bij welk tijdperk
wij geëindigd zijn in onze beschrijving van de wereld vóór den mensen. Het
vorige overzicht heeft ons in staat gesteld, ons rekenschap te geven van den weg,
door de natuur gevolgd bij de vorming en ontwikkeling der aarde. In de
werkplaats der natuur toegelaten, ingewijd in hare geheimen, kunnen wij den
grootschen eenvoud van haren arbeid op prijs stellen, en zien wij de langzame
opklimming van het planten- en dierenrijk tot hooger ontwikkelde vormen.

Reeds de ouden zeiden, dat de aarde de dochter is van den Oceaan, en terecht.
Wij zagen in de lauwe wateren der azoïsche periode het leven te voorschijn
treden, in den vorm van eenvoudige organismen, klonters gelei, protisten,
afgietseldiertjes, diatomeeën, wieren, bilobieten, chondriten, mosdieren,
plantdieren, poliepen, stekelhuidigen, armpootigen, trilobieten, enz. De eerste
eilanden kwamen uit de zee naar boven, en de weekdieren en zeeplanten
begonnen zich te wagen op de eerste oevers, nog laag en vochtig, en trachtten
zich in te passen in die gewijzigde levensvoorwaarden. In de vochtige lucht,
onder eenen zwaren en lauwen dampkring, verkrijgen de varens hunnen rijken
bladerendos, en reeds ziet men op den vasten grond ringwormen, schaaldieren en
spinachtige dieren, krabben en schorpioenen.

Maar in al die millioenen jaren der laurentische, cambrische en silurische
periode bestond er op de aarde geen enkel hooger bewerktuigd wezen. Het
plantenrijk was alleen vertegenwoordigd door sporeplanten, het dierenrijk door
ongewervelde dieren. Onder al die planten geene enkele bloem, geene enkele
vrucht, geen enkele werkelijke boom; geene roos, geene korenbloem, geene
klaproos of winde; geen wilg, geen eik, geen berk of populier; niets van datgene,
wat thans de schoonheid onzer landschappen uitmaakt. Niets dan mos, soms zeer
hoog, maar veeleer geel dan groen. En onder de dieren geen enkele van die,
welke thans de belangrijkste bevolking der aarde uitmaken, geen viervoetig dier,
geen vogel, geen kruipend dier, zelfs geen visch.

Vreemde wereld, die reeds alles, wat thans bestaat, in kiem bevat! Reeds is het
de Aarde en dus met andere eigenschappen bedeeld dan de maan, Venus, Jupiter
of Saturnus. De weg harer ontwikkeling is gebaand.

Tot nu toe was de natuur doode stof. Bij de trilobieten begon zij het eerst te zien:
met deze opende zich het oog voor het licht, en van stap tot stap ontwikkelde het
zich om te worden het oog van den arend, den hond, den leeuw, die aanschouwt,
het oog van den man, die denkt of de blik van de vrouw, die bemint. Tot nu toe
waren ook alle levende wezens doof; de gehoorzenuw vormt zich, trilt voor het
eerst, geeft langzamerhand het aanzijn aan het oor; het strottenhoofd en de tong
zijn ontwikkeld genoeg, zoodat tonen kunnen worden voortgebracht, die eerst
nog onduidelijk, langzamerhand meer gearticuleerd worden; het zal gesis
worden bij de slang, gebrul bij de verscheurende dieren, gezang bij den
nachtegaal, en de spraak bij den mensch, de spraak die door haren rijkdom en
hare bekoring de menschheid op den weg der verstandsontwikkeling geleid
heeft, de geschreven taal heeft geschapen, de geschiedenis heeft gesticht, dat
heerlijke erfgoed van vervlogen eeuwen, en het menschelijke ras het karakter
van zijnen adel en zijne grootheid heeft geschonken. Het oog en het oor, zien,
hooren, en spreken! Schitterende vooruitgang bij den tijd, toen de natuur,
niettegenstaande de optrekkende duisternis en het geluid van wind en golven,
zoovele eeuwen blind en doof is gebleven! Dankbaarheid bezielt den
natuuronderzoeker en den denker jegens de eerste oogen, thans versteend, die
hier op aarde geopend zijn, jegens de eerste wezens, die gesidderd hebben bij het
geluid van storm en donder, en getracht hebben te schreeuwen; want aan hen
hebben wij onze heerlijke zintuigen te danken.

De devonische periode, de dochter en erfgename der silurische periode, wijst op
eenen verbazenden vooruitgang in de organische wereld: de eerste gewervelde
dieren verschijnen in het water, evenals hunne ongewervelde voorgangers: het
zijn visschen.

De visschen zijn de laagst ontwikkelde gewervelde dieren, en hunne
verschijning aan den ingang der devonische periode pleit voor de leer van de
geleidelijke ontwikkeling der levende wezens.

Hunne hersenen zijn klein en weinig ontwikkeld; hun wervelkolom is nog
rudimentair, hun zenuwstelsel weinig gevormd; de helft hunner macht zetelt in
hunnen bek; de kop is tamelijk ontwikkeld, de reuk is zeer gevoelig, het oog ziet

goed, het oor begint, verscheidene visschen kunnen zelfs fijne geluiden
onderscheiden; de stem echter ontbreekt: de natuur is niet langer doof, doch nog
steeds stom en alle levende wezens zijn stilzwijgend. De geslachten zijn
gescheiden, maar bij die koudbloedige dieren brengt die scheiding nog niet de
zoete wet der aanraking mede. Die aantrekkingskracht is weggelegd voor de
kinderen der toekomst; de zoete liefdelust kennen zij niet. Onbekend met de
wellust, is ook kinder- of ouderliefde hun vreemd. Welk een afstand tusschen
visch en vogel! Hoeveel treden moet de natuur nog stijgen! Iedere visch staat op
zich zelf. Eten en gegeten worden: ziedaar zijne bestemming. Het wijfje strooit
duizenden eieren, waarvan het grootste gedeelte voor den arbeid des levens
verloren gaat; zij laat ze los als een overtollige last en bekommert zich niet om
de toekomst; zij worden haar even vreemd, als waren zij uit den hemel gevallen.
Te eeniger tijd zwemt het mannetje over die eieren heen en laat hij een
bevruchtend vocht daarop vallen; hij kent ze evenmin, het zijn niet zijne
kinderen, maar die der natuur. Treurige liefde! treurig leven!

En toch! hoever zijn de visschen niet vooruit bij de weekdieren, die met moeite
voortkropen over den bodem van het water! Hoe vrij bewegen zij zich!
Gelukkig, zegt het spreekwoord, als een visch in het water! Dat geluk bestaat in
het gevoel van vrijheid.

Fig. 123–124. De eerste visschen.—Devonische periode. Cephalaspis Lyellii en Pterichthys
Milleri.

De eerste visschen hadden echter niet den fraaien vorm, die ons thans zoo
bekoort. Ook zij zijn veel vooruitgegaan. De oudste versteende visschen, in de
devonische formatie1 gevonden, zijn van beenschilden voorzien, en heeten
glansschubbigen (ganoïdeën); hun beenderstelsel was onvolkomen en hun
lichaam was door groote platen en beenige schubben beveiligd, die eene
schitterende kleurenpracht vertoonden. Zijn het wel visschen, of zijn het niet
familieleden van de schaaldieren? Langen tijd is over die vraag getwist, totdat in
het jaar 1863 gebleken is, dat zij schubben bezitten. Het is trouwens niet te
verwonderen, dat uitstekende natuuronderzoekers die laag ontwikkelde visschen
tot de ongewervelde dieren brachten. Immers gewervelde dieren moeten wervels
bezitten, en de eerste fossiele visschen vertoonen evenmin sporen van wervels
als de amphyoxus uit onze zeeën. Bij de gewervelde dieren zijn de ledematen
door beenderen aan de wervelkolom verbonden; de eerste fossiele visschen

vertoonen geen spoor van dergelijke beenderen of een inwendig been; zij hebben
alleen één of meer platen, die een schild vormen.

De eerste bewoners der aarde gedurende de devonische periode.

Zoo bevestigt zich ook hier weder de leer der langzame ontwikkeling der
wezens. Wij zagen vroeger, dat de amphyoxus, koploos gewerveld dier, den
overgang vormt van de ongewervelden tot de gewervelden: de paleontologie is

weer in volmaakte overeenstemming met de physiologie: de visschen, de
oorspronkelijke glansschubbigen, behooren tot het type van den amphyoxus.
Fig. 123–124 stellen twee visschen voor uit die periode; zij verschillen zóózeer
van alle tegenwoordige soorten, dat het moeilijk te beslissen valt, of zij behooren
tot de beenige of kraakbeenige visschen. Zij missen wervels en inwendige
beenderen. Tevergeefs zoude men in hunnen kop de inrichting der
tegenwoordige visschen zoeken: men ziet een schild, waarin men onmogelijk de
verdeelingen van de beenderen van den schedel kan terugvinden; zij gelijken in
hunnen vorm op trilobieten. Zoo heeft de trilobiet, de koning der zeeën uit de
azoïsche periode, tot opvolger eenen op hem gelijkenden visch, die met hem de
heerschappij over de primaire wateren deelt.

Fig. 126. De eerste visschen. Coccosteus decipiens.

De pterichthys (fig. 124) heeft eene wervelkolom, die echter niet verhard is; de
buitenste helft van het lichaam is ingesloten in een schild, en de pooten schijnen
meer gevormd om te springen dan om te zwemmen; de achterste helft draagt
schubben en vinnen. Het is alsof het vreemde dier uit twee deelen bestond, een
voorste gedeelte, waardoor het tot de ongewervelden zou behooren, en een
achterste gedeelte, waardoor het gewerveld is.

Fig. 127. De eerste visschen. Holoptychus Andersonii.

Men vindt ook in de devonische formaties eene meer ontwikkelde vischsoort,
den coccosteus. Het achterste gedeelte van het lichaam was bloot; het voorste
deel met een stevig schild bedekt. Gaudry meent, dat die visch het achterste deel
van het lichaam, dat geene verdedigingsmiddelen bezat, in den modder verborg,
en wijst op den nog thans bestaanden Pimelodus gulio, eene Indische visch, wier
lichaam naakt is en wier kop eenen harden helm draagt; die visch begraaft zich
in den modder, wacht totdat een visch over hem heen gaat, en doodt hem dan
door eenen stevigen stoot met zijnen helm. Onder de merkwaardigste visschen
van die periode behoort ook de Holoptychus Andersonii (fig. 127).

Belangrijk is
het, de
verandering
van den
staart der
visschen te
vergelijken
met die van
de
wervelkolo
m. In het
eerste type
Fig. 128. Vervorming van den staart der visschen. (A) is de
staart
enkelvoudig
en neemt de wervelkolom geleidelijk af; in het
tweede type (B) is de wervelkolom omgebogen en
vergroot, en is de staart eveneens onregelmatig; in het
derde type (C) is de wervelkolom in twee takken
gesplitst; daaraan hebben de tegenwoordige visschen
hunne vlugheid te danken. Hoewel sommige soorten
van het eerste type in stand gebleven zijn tot op
onzen tijd (zooals de alen), zoo heerschten zij toch
oppermachtig in de primaire periode; het tweede type
heerschte in de tweede periode; het derde type Fig. 129. Schaaldieren uit de
kenmerkt de latere tijdperken. devonische periode. Phacops
latifrons.

In het begin van dit werk a. Het dier uitgespreid, b.
vestigden wij er de Opgerold.
aandacht op, dat de
embryologie (de leer der
ongeboren vrucht) ons de verwantschap der wezens
bewijst, door ons de gelijkenis van de menschelijke
vrucht met die der overige levende wezens voor
oogen te stellen. De jonge Agassiz heeft aangetoond:
dat de visschen van de ongeboren vrucht tot den
volwassen toestand dezelfde overgangsvormen
doorloopen, die zij doorloopen hebben van de
primaire tijden tot op onzen tijd.

De devonische periode kenmerkt zich dus door eenen
beslissenden stap in de ontwikkeling, door het
Fig. 130. Schaaldier uit het optreden der eerste gewervelden, de visschen. In de
devonische tijdperk. Hemiaspis vorige hoofdstukken hebben wij de ongewervelden,
limuloïdes. plantdieren, poliepen, stekelhuidigen, armpootigen,
weekdieren, schaaldieren enz. zien optreden. Van nu
af aan worden de
wateren ook bevolkt
door de visschen,
trapsgewijze
voortgekomen uit de
wormen. Weldra zullen
wij getuige zijn van
verdere ontwikkeling.
De visschen zullen het
aanzijn schenken aan
de tweeslachtige dieren,
deze aan de kruipende
dieren, de laatste aan de
vogels, en dat alles
langzaam en
geleidelijk.
Fig. 131. Pterygotus anglica.
Tegelijkertijd, dat de
eerste visschen zich in

de zee ontwikkelen, heerschen de schaaldieren en vooral de trilobieten nog,
zooals zij dit reeds eeuwen lang in de silurische periode deden. Maar toch
gevoelen zij reeds, dat zij hunne plaats moeten afstaan aan hunne opvolgers.
Noemen wij den phacops latifrons, die ons doet denken aan de calymene (blz.
154). Behalve de vroeger genoemde trilobieten vindt men in de devonische
formatie den stylonurus (puntstaart), de slimonia (naar den Schotschen geoloog
Slimon), den xiphosurus (degenstaart), de hemiaspis limuloïdes (fig. 130).
Enkele van die schaaldieren en gelede dieren bereikten verbazende afmetingen;
in de devonische terreinen van Schotland heeft men eene soort pterigotus
gevonden, die 1,80 meter lang is en dus de grootste kreeften van onzen tijd
overtreft. Opmerkelijk is het, hoe de kopaanhangsels (fig. 131), ma., 1 m, 2 m,
mp de rol van pooten vervullen, terwijl het getande grondvlak dier pooten de rol
van kaken vervult!

Behalve de oorspronkelijke visschen en de groote hoeveelheid schaaldieren
waren de zeeën bevolkt met veel meer koppootige weekdieren dan thans. Bij de
typen uit de silurische periode (blz. 155) moeten nog gevoegd worden de
spiriferen, haplocrinen en calceolae, die aan die periode bepaald eigen zijn. Wij
noemen ook nog de vinpootigen, de nautiliden en de nog zeer verspreide
zeeleliën.

Fig. 132. Koppootige weekdieren van het devonische tijdperk.
Spirifer macropterus.

Fig. 133. Armpootige weekdieren uit het devonische tijdperk.
Haplocrinus mespiliformis.—a. Van ter zijde. b. Van boven. c. Van
onderen.

De dierenwereld uit het devonische tijdperk is dus slechts het vervolg van die uit
het silurische tijdperk, maar met eene duidelijke neiging tot volmaking.
Sommige soorten gaan uit het ééne naar het andere tijdperk over; een groot
aantal silurische soorten worden in het devonische tijdperk door nieuwe vormen
vertegenwoordigd; verscheidene sterven uit, en die, welke optreden, zijn veel
ingewikkelder van bouw.

Fig. 134. Calceola Sandalina.

Fig. 137 geeft een overzicht van den tijd, waarop ieder der genoemde
diersoorten voor het eerst voorkwam en het tijdperk, waarop zij verdwenen. Wij
zien, dat de graptolithen in het cambrische tijdperk ontstonden en na het
silurische weder uitgestorven waren, en dat de trilobieten de permische periode
niet hebben overleefd.

Fig. 135. Vinpootige weekdieren uit het devonische
tijdperk. Murchisonia intermedia. Avicula flabella.

Fig. 136. Vinpootige weekdieren uit het devonische tijdperk. Cirrus
spinosus.

De insecten zijn in dienzelfden tijd verschenen, maar zij hebben, zooals men
licht begrijpt, geene versteeningen achtergelaten. Men heeft vleugels van
netvleugeligen (haften) in de devonische formatie van Canada gevonden. Één
dier voorouders, platephemera genaamd, was met uitgestrekte vleugels meer dan
20 centimeter lang, een andere scheen tusschen de haften en waterjuffers in te
liggen, en zoo vindt men nog enkele soorten meer. Merkwaardig is het, dat het
tegelijkertijd water- en luchtinsecten zijn. Uit het feit dat in de devonische
periode netvleugelige insecten voorkomen, volgt reeds, dat zij minder volmaakte
voorgangers moeten gehad hebben.2 De sierlijke waternymf is niet uit eene
zonnestraal geboren; zij heeft grovere voorouders gehad. Men kan er niet aan
twijfelen, of de verschillende soorten van insecten hebben zich uit elkander
ontwikkeld. Niet alleen hunne overeenstemming, maar ook het aantal reeds
bekende soorten duidt dit aan. 376000 verschillende soorten zouden anders
paarsgewijze moeten geschapen zijn.

Fig. 137. Ontwikkeling der eerste dieren in de verschillende tijdperken.

Zoo zijn dan de insecten verschenen, waarschijnlijk afstammende van de
ringwormen uit de azoïsche periode. Zij nemen eene snelle vlucht en zullen zich
in de volgende periode krachtig ontwikkelen, tegelijk met de plantenwereld.
Reeds beginnen de planten zich buiten het water te gewennen in moerassen en
op lage eilanden. Het vasteland neemt trouwens langzaam toe door langzame
rijzing uit het water, en wordt met planten bedekt. Het zijn nu niet alleen meer
wieren of laag ontwikkelde planten, maar reeds verschijnen de varens, de
wolfsklauwen, de sigillaria’s, de paardestaarten. Nog altijd echter beperkt zich
de plantenwereld tot de sporeplanten: dezen zijn de alleenheerscheressen in de
wateren en op de eilanden, en geen profeet zoude nog kunnen voorspellen,
welke rijkdommen voor de toekomstige plantenwereld zijn weggelegd.

Fig. 138. De eerste insecten. Fossiele vleugels van een platvleugelig insect.

In de lagere
devonische
formatie, boven
de silurische
formatie, waarin
wij de wieren,
bilobieten enz.
gevonden
hebben, vindt
men den
psylophiton, in
Canada
gevonden (fig.
139). Het is eene
Fig. 140. Versteende overblijfselen der soort van
oorspronkelijke planten. Paardestaarten uit het wolfsklauw. Al

Fig. 139. De oudste planten. devonische tijdperk. die oude planten
Psylophiton princeps. Silurische zijn, evenals de
en devonische formatie. eerste dieren, in
noordelijke streken gevonden: Canada, Scandinavië,
Rusland, Engeland. Wij zullen weldra zien, dat er toen
nog geene jaargetijden of klimaten waren, en de temperatuur dezelfde was over
de geheele aarde; waarschijnlijk is dan ook in de kalme poolstreken het leven
begonnen.

Fig. 141. Oorspronkelijke planten.
Calamiten a. Tak. b. Aar.

Iedereen kent het schaafstroo, eene plant in den vorm van harde, bladerlooze
biezen, die men aan de oevers van eenzame beken vindt. Die plant is het type der
paardestaarten, zoo genoemd om den vorm der takken, die op paardehaar
gelijken. De plant, die thans slechts enkele decimeters hoog is, was in de
devonische periode zeven of acht meters hoog. Hoewel nog eene laag
ontwikkelde sporeplant, nog weinig van de oorspronkelijke wieren verwijderd
(doch reeds eene landplant) nauwelijks samengestelder dan de korstmossen, de
bladmossen en levermossen, begint toch met de paardestaart de ontwikkeling
van het plantenrijk. Het tijdperk der sporeplanten opent de rij, om later gevolgd

te worden door de zaadplanten. Onder de devonische fossielen heeft men
overblijfselen gevonden, die behoord hebben tot paardestaarten van eene hoogte
van 10 meters. Die eerste bosschen bevatten behalve de calamiten, eene soort
van reusachtig riet van meer dan eenen millimeter middellijn cordaïten, bornia’s,
antholithen, wolfsklauwen, waaronder de lepidodendrons, die in de volgende
perioden 25 tot 30 meters hoogte zullen bereiken. Thans zijn de wolfsklauwen
planten met neerliggende, kruipende stengels!

Fig. 142. Planten der devonische periode: Paardestaart. Versteende rietplant

In die stille bosschen leefde geen enkele vogel, kruipend of viervoetig dier. De
tegenwoordige boschbewoners: herten, reeën, wolven, vossen of eekhorentjes;
leeuwen, tijgers, panthers of jakhalzen; hagedissen of kikvorschen; arenden,
gieren, raven, pauwen of patrijzen, zangvogels, nachtegalen of vinken, bestaan
nog niet. Als men iets hoort bewegen, dan is het een schorpioen onder de

steenen, een kakkerlak tusschen de bladeren of een krekel, die met de vleugels
klapt. Enkele insecten, enkele muggen gonzen reeds in de zware en zoele lucht.
Maar het leven is nog bijna geheel beperkt tot de wateren. Het daglicht is nog
niet sterk: de zon schijnt nog niet krachtig, zij is groot, doch nevelachtig; de
hemelsblauwe, heldere lucht bestaat nog niet; dag en nacht verschillen nog
weinig; de aarde kent nog geene jaargetijden of klimaten.

Fig. 143. De eerste bosschen. Devonische periode.

Eertijds, in de azoïsche periode, was er in het geheel geen verschil tusschen dag
en nacht, hoewel de planeet reeds om hare as wentelde, omdat het zwakke licht
door de zonnenevelvlek uitgestraald, nog niet tot de oppervlakte der aarde
doordrong, en omdat de aarde zelf langen tijd lichtgevend geweest was, en
daarna door dampen omgeven was, die het licht opslorpten. Doch nu, in het
devonische tijdperk, en zelfs in het silurische, is er verschil tusschen dag en
nacht, hoe weinig dan ook: dit weten wij reeds daaruit, dat de trilobieten, de
schaaldieren, de weekdieren en de visschen oogen bezitten. Geen oog kan
bestaan zonder licht: de oorsprong van het oog zetelt in den lichtindruk. Wij
mogen daaruit dus besluiten, dat de nevelvlek toen reeds zeer was verdicht.

Maar wij zullen dit belangrijke vraagstuk behandelen, nu wij tot de
steenkoolperiode genaderd zijn.

Fig. 144. De eerste boomen. Rietplanten.

1 De devonische formatie ligt bloot in Engeland (Devonshire, Shropshire, Herefordshire enz.), in
Frankrijk (Ardennen, Orne, Cotentin, Sarthe, Mayenne, Ile-et-Vilaine, Vogezen, Languedoc, Pyreneën), in
Duitschland (Rijnoevers, Nassau, Westphalen) in Spanje (Asturië) enz.

2 Eerst onlangs heeft men in de middelste silurische formatie in Calvados den vleugel van een insect
gevonden. Het was eene soort van kakkerlak.

Vierde hoofdstuk

De steenkoolperiode.
Ontwikkeling van het plantenrijk.—Eilanden en vastland.—Zeeklimaat.—Afwezigheid van
jaargetijden.—De zonnenevelvlek.—De dampkring, de warmte en de vochtigheid.—De planten
en boomen.—Oude bosschen en dieren, daarin levend.

Geene enkele ster is in rust in het onmetelijke heelal; geen enkel atoom zelfs van
het hardste gesteente, staat stil; geene enkele molecule in het lichaam van plant
of dier is onbewegelijk; geen enkel bloedlichaampje in onze aderen, dat niet
voortdurend stroomt; overal en in alles is de onzichtbare en onvermoeide kracht
werkzaam; werelden veranderen van gedaante; zonnen worden ontstoken en
uitgedoofd; de aarde verandert van eeuw tot eeuw; de wezens, die haar
bevolken, wijzigen zich naar de levensvoorwaarden, en de geschiedenis der
aarde is het tafereel harer voortdurende wijziging.

Wij zagen, hoe de eilanden, uit de wereldzee opgerezen, de levensvoorwaarden
van planten en dieren hebben gewijzigd, en hoe zeeplanten in zoetwaterplanten
veranderd zijn, om zich later te gewennen aan den vochtigen dampkring boven
ondiepten. Langs de kusten beginnen zij het eerst haar nieuw bestaan. Zij
verkrijgen bladeren, die haar in staat zullen stellen, lucht te ademen, in plaats
van ondergedompeld of drijvend te blijven. Hare broeders, de zee- of
waterdieren beginnen ook op geringe diepte onder het water, of zelfs buiten het
water te leven. Reeds fladderen insecten aan de oppervlakte van het water;
kakkerlakken, sprinkhanen, krekels, witte mieren, kruipen, springen of glijden
voort onder de eerste bladeren. De dampkring is zwoel, bijna nog water. De hitte
is verstikkend. Het regent voortdurend.

Uitstekende levensvoorwaarden voor het plantenrijk! Aan den oorsprong van het
leven waren er planten noch dieren: er was alleen protoplasma, drijvend in het
water, amoeben en protisten, de voorouders der dieren en der planten. Daarna
heeft zich het leven vertakt in twee staken, die langen tijd verbonden waren,
alsof zij de scheiding betreurden, maar die eindelijk uitliepen in takken, die
thans ver van elkander verwijderd zijn, want een groote afstand scheidt thans
schijnbaar het rund van het gras, dat het eet: toch hebben zij oorspronkelijk
denzelfden stamvader gehad, en voor hem, die de natuur ontleedt, zijn zij lang
niet zoo verscheiden als voor den herder, die de kudde weidt. In het begin der

steenkoolperiode heeft het plantenrijk reuzenschreden gemaakt ten gevolge van
de bijzonder gunstige omstandigheden, waardoor zich deze belangrijke phase
van de geschiedenis der aarde kenmerkt.

De inwendige warmte der aarde drong nog door de aardschors heen en
onderhield eene hooge temperatuur in den dampkring. Wel schijnt het voor hem,
die eenen vulkaan bestijgt, alsof eene geringe laag slakken en asch voldoende is,
om de warmte te onderscheppen, en iedereen weet, dat men, door een weinigje
asch in de holte der hand te nemen, eene gloeiende kool kan vasthouden zonder
zich te branden; maar men vergete niet, dat de temperatuur der lava nooit hooger
is dan 1000°, terwijl die van den oorspronkelijken aardbol minstens negen- of
tienmaal hooger was; de mechanische warmteleer leert, dat alleen reeds de
verdichting van alle moleculen der aarde van haren neveltoestand tot hare
tegenwoordige dichtheid eene hitte moet hebben veroorzaakt van 89880°, de
warmte, ontstaan door de scheikundige verbindingen niet medegerekend. Door
de spleten, door uitbarstingen, en zelfs door de dunne aardschors heen, die nog
nauwelijks vast en die met water doortrokken was, kwam die inwendige warmte
in den dampkring, die toen nog de warmtestralen niet doorliet. Het opslorpend
vermogen van waterdamp is 16000 maal grooter dan dat van droge lucht. Wij
zagen zooeven, dat de dampkring verzadigd was van waterdamp, en dat de regen
bijna voortdurend neerviel. Voegen wij nog hierbij, dat er geen vastland was,
maar alleen eilanden en dus de geheele aarde onder den invloed van een
zeeklimaat stond, en het is duidelijk, dat de temperatuur van de oppervlakte der
aarde uitnemend geschikt was voor de ontwikkeling van den plantengroei, en dat
wel niet alleen in de tropen, maar over de geheele aarde, daar er nog geene
jaargetijden bestonden.

Onze lezers weten uit „de Wonderen des Hemels”1, dat de aarde zich om de zon
beweegt, en dat hare as helt ten opzichte van het vlak der ecliptica. Gedurende
de helft van het jaar is de ééne pool naar de zon toegekeerd, en de zes overige
maanden de andere pool. Vandaar de lange winternachten en de lange
zomerdagen, de lage temperatuur aan de polen en de groote afwisseling in
jaargetijden. Gedurende het primaire tijdperk verschilde de helling der as niet
veel van de tegenwoordige helling. Had dus de zon toen evenals thans eenen
overwegenden invloed op de warmte der aarde, dan zouden reeds toen klimaten
bestaan hebben: de zonnestralen, loodrecht vallende op de keerkringslanden,
zouden daar eene veel hoogere temperatuur hebben doen ontstaan dan aan de
poolstreken, waar zij veel schuiner vallen. Doch de plantengroei der

steenkoolperiode wijst juist op het tegendeel. Dezelfde plantensoorten, die aan
de tropen voorkwamen, werden ook in de poolstreken gevonden. Tot aan
Spitzbergen en zelfs tot op de hoogste breedte, door menschen bereikt
(noordpoolexpeditie in 1878, tot op eene breedte van 82° 40′) heeft men dezelfde
kolenkalk gevonden, en tot op 76° breedte dezelfde steenkoollagen als in
Frankrijk en de Vereenigde Staten, in China, Zambeze (Afrika) en Zuid-
Amerika. Bovendien bestaat de geheele flora uit boomen met blijvende bladeren.
De stammen van de fossiele boomen uit dit tijdvak hebben nog niet de
concentrische jaarringen, ieder voorjaar gevormd, waaruit men den ouderdom
der boomen kan leeren kennen. Men kan hieruit met zekerheid afleiden, dat er
toen nog geene jaargetijden waren. De zon voegde slechts weinig warmte toe
aan die der aarde, want de temperatuur, waarbij de boomvarens, de
wolfsklauwen, de cycadeën groeien, ligt tusschen 20 en 25 graden, en was niet
hooger in Afrika dan in Spitzbergen.

De zon was toen reusachtig groot, maar nog nevelachtig, er straalde slechts een
zwak licht uit. De zon heeft zich eertijds uitgestrekt tot voorbij Neptunus en is
langzamerhand kleiner geworden, zoodat zij thans slechts eene middellijn heeft
van 1380000 kilometers, terwijl die van de loopbaan van Mercurius 112
millioen, van Venus 208 millioen, van de aarde 296 millioen kilometers
bedraagt. Toen de zon zich nog uitstrekte tot aan de baan van Venus, was de
middellijn der zonneschijf, van de aarde gezien, 90° groot, of 169 maal zoo
groot als thans. Toch waren de warmte en het licht, dat de aarde toen van de zon
verkreeg, uiterst gering in vergelijking met de warmte, die de aarde zelf bezat.

Toen de zon zich niet verder uitstrekte dan de loopbaan van Mercurius, was hare
schijnbare middellijn, van de aarde gezien, nog 45°. Van toen af aan begon eerst
de helling van de as der aarde invloed uit te oefenen op de afwisseling der
jaargetijden, indien ten minste de warmte der aarde de warmte, van de zon
ontvangen, niet overtrof.

Een bosch uit de steenkool-periode.

Voor acht of tien millioen jaren, in het midden der primaire periode, waren de
voorwaarden voor de duurzaamheid van het wereldstelsel niet dezelfde als thans.

De zon was grooter, haar zwaartepunt (en ook dat van het zonnestelsel) nam
eene andere plaats in dan thans, en misschien was ook het zonnestelsel door
zijne beweging in de ruimte onderworpen aan den invloed van vaste sterren, aan

welke het thans niet meer gehoorzaamt. Het is niet uitgemaakt, dat de helling der
ecliptica dezelfde was als thans, of dat de polen der aarde in al dien tijd zich niet
over de oppervlakte der aarde verplaatst hebben, of dat de verandering van de
excentriciteit der aardbaan de berekende grenzen niet overschrijdt en dus
grooteren invloed uitoefent op de jaargetijden, dan men gewoonlijk meent. Het
is zelfs waarschijnlijk, dat de aarde in die vervlogen tijden onder geheel andere
omstandigheden bestond dan thans het geval is.

Zoowel de sterrenkunde, als de aardkunde en de paleontologie leeren ons, dat de
jaargetijden eerst zeer laat in de ontwikkelingsperiode der aarde ontstaan zijn, en
dat in vroeger tijd het klimaat aan de polen hetzelfde was als aan den evenaar, en
niet alleen leeren ons die wetenschappen, dàt dit zoo geweest is, maar ook leeren
zij ons, waarom dit het geval is geweest.

Een zware, zwoele, regenachtige dampkring; eene gelijkmatige, hooge
temperatuur; ontzaglijke getijden; uitbarstingen van het inwendige vuur; talrijke
onweders; ijzingwekkende stormen; ziedaar het beeld der aarde in dien tijd. De
getuigen van dien toestand moeten grove, sterke wezens geweest zijn, in wier
schoot de veredeling van latere tijden ontworpen zal worden.

De planten, weinig samengesteld, zonder geur, zonder bloemen, verkrijgen in
dien voedzamen dampkring reusachtige afmetingen. De zon heeft nog geen
glans; de vogels zingen nog niet; eene doodelijke stilte omringt de aarde; alleen
de insecten gonzen en vermenigvuldigen zich in de schaduw der onmetelijke
bosschen, die de planeet voor het eerst bekleeden met een niet te ontwarren
groen tapijt, van den evenaar tot aan de polen. Niemand kan nog gissen, dat er in
de toekomst ijswoestijnen of eeuwigdurende sneeuw zullen ontstaan, die op de
bergen en aan de poolstreken in de toekomst het leven zullen tegenhouden.
Indien men zich in de verbeelding in die uitgestrekte eenzaamheid verplaatst,
dan wordt men tegenover die eentonigheid van vormen vreemd gestemd. De
geheele afwezigheid van bloemen en hoogere dieren wierp op de schepping
eenen sluier van algemeene droefheid, geen enkele vogel vervroolijkte de
bosschen, waarin ook nog geene zoogdieren ronddwaalden. De zoele lucht was
vervuld met verstikkende dampen, die uit den grond opstegen, en de stilte der
natuur werd alleen verbroken door het geraas van den regen, en het suizen van
den wind tusschen de boomen.

De Zweedsche natuuronderzoekers Nordenskjöld en Malmgren hebben in den
zomer van 1868 op Beren-Eiland (74° 30′ N. B.) in de steenkool en de
gesteenten aan de oppervlakte, achttien soorten van planten gevonden, waarvan
vijftien overeenkomen met die der diepste lagen der steenkoolformatie. Die flora
heeft groote overeenkomst met die der Vogezen en het Schwartzwald.
Overvloedig komen de Lepidodendrons (schubboomen) voor. In de schaduw
dier boomen leefden de varens met groote bladeren. Ook de flora der
Parryeilanden heeft hetzelfde karakter; men heeft daar talrijke steenkoollagen
gevonden, en onder de planten, die men daarin ontdekt heeft, vindt men er, die
ook in de steenkool van Silezië voorkomen.

De zeedierenwereld in de poolstreken heeft hetzelfde karakter. Men vindt talrijke
weekdieren, uit de zee afkomstig, in de steenkoolformatie der poolstreken, welke
in dezelfde formatie in Europa gevonden worden, sommige zelfs komen in de
tropen voor. Behalve die weekdieren vindt men in Spitzbergen in de kalksteen
ook koraaldieren.

Alles wijst er op, dat toen de warmte, die op de aarde de overhand had, niet van
de zon afkomstig was. De poolstreken hadden eene veel hoogere temperatuur
dan thans; zooals wij zagen, mogen wij uit het voorkomen derzelfde soorten van
40 tot 76 graden N. B. afleiden, dat er over de geheele aarde eene groote
gelijkmatigheid in temperatuur bestond. Bovendien wijst het karakter der
steenkoolflora op eenen moerassigen bodem en eenen dampkring, met
waterdamp bezwangerd; tegenwoordig vindt men alleen in de vochtige streken
der tropen plantenvormen, daarmede overeenkomend.

In onzen tijd groeien de varens en de wolfsklauwen meestal onder de dichte
schaduw der bosschen, en hebben zij veel minder dan de zaadplanten behoefte
aan de rechtstreeksche werking van de zonnestralen. Dit was ook het geval met
hunne oorspronkelijke voorouders, en daar zij de groote meerderheid uitmaken
van de planten der steenkoolformatie, zoo begrijpen wij, dat zij hebben kunnen
leven en bloeien onder eenen steeds bedekten hemel. Hetzelfde is het geval met
de insecten dier periode, want voor het meerendeel zijn het nachtdieren, zooals
de witte mieren en de kakkerlakken.

Ook het feit, dat men in de poolstreken koraaldieren gevonden heeft, bewijst, dat
in die tijden de poolzee eene koralenzee was en dus nooit kouder kon geweest
zijn dan 20°.

Duizenden heldere beken, gevoed door onophoudelijke regens, stroomden van
de naburige hellingen en de hooger gelegen vlakten. Aan de oevers groeiden de
boomvarens, de lepidodendrons, de sigillaria’s telkens in andere verhoudingen.
De calamiten steil en recht, de varens onuitwarbaar dooreengevlochten, zouden
de verwondering van den aanschouwer hebben opgewekt; de bevalligheid der
boomvarens met hare reusachtige bladerenkroon, de regelmatige schoonheid der
lepidodendrons, de lenigheid der asterophylliten, de spelingen van het licht, dat
even doorgelaten wordt door het dichte lommer, moeten eene verrassende
uitwerking gehad hebben. Maar onder al die steile boomen, volgens bijna
wiskundige wetten ingedeeld, was nog geene enkele bloem zichtbaar. De
voortplantingsorganen bestonden slechts uit de onmisbare gedeelten; van glans
ontbloot, waren zij onder geene bedekking verborgen of waren zij omgeven door
onbeduidende schubben. Eerst later, toen de natuur rijker aan vormen werd,
bloosde zij over hare naaktheid; eerst toen weefde zij zich bruidskleederen;
daartoe heeft zij de bladeren, die bij de voortplantingsorganen lagen, buigzaam
gemaakt en in bloembladeren veranderd, en hunnen vorm en kleur gewijzigd. En
zoo heeft zij de bloem geschapen, zooals de beschaving de weelde heeft
voortgebracht, door haar buiten de grenzen van het volstrekt noodzakelijke te
doen treden.

Fig. 146. Fossiele boomen in de steenkolenmijnen van Saint-Etienne.

De dampkring was in de steenkoolperiode rijk aan koolzuur; die groote
hoeveelheid koolzuur werd op het eerste voor goed uit de zee verrezene vaste
land aan die rijke plantenwereld afgestaan onder begunstiging van eene

tropische temperatuur en een overvloedig, hoewel verspreid licht. In gewone
omstandigheden, zouden die planten bij hare ontleding aan den dampkring het
koolzuur teruggegeven hebben, dat zij daaraan ontnomen hadden. Maar de
plantenoverblijfselen werden naar gelang van hunnen val onder het water en de
modder bedolven, en hunne langzame verandering, afgesloten van de lucht, liet
in de koolaarde de koolstof bijna geheel bestaan. Tegelijkertijd zetten zich
ontzettende massa’s kalksteen af, die eveneens eene groote hoeveelheid koolzuur
bonden. Zoo werd in die periode langzamerhand de dampkring gezuiverd.

Al zijn de natuurkundige voorwaarden der steenkoolperiode over de geheele
aarde dezelfde geweest, daaruit volgt nog niet, dat men op alle breedten
steenkolen verwachten kan. Op die plaatsen toch, waar toen de zee stroomde,
konden alleen kalksteenen, zooals koolzure kalk en andere gevormd worden.
Hieruit volgt, dat in de steenkoolperiode boven 76° N. B. zich eene onmetelijke
zee uitstrekte. Eerst ten zuiden dier parallel, op de eilanden Melville, Bathurst en
Patrick vindt men steenkoolformaties. Zoo ook ontbreken zij in de tropen van
het noordelijk halfrond, die toen onder water lagen. Op het noordelijk halfrond
vindt men dus de steenkoolformatie overal tusschen 40° en 76°. Op het zuidelijk
halfrond vindt men haar alleen op 16° breedte (Zambeze) en in Australië,
tusschen 25° en 35°. Het is dus waarschijnlijk, dat toen, evenals thans, de
zuidelijke landen zich minder ver uitstrekten en dichter bij den evenaar gelegen
waren dan de noordelijke.

De steenkoolformatie is in sommige streken twaalfduizend meters dik; daarin
overheerschen met de steenkool, zandsteen en zwarte leisteen, waarin als
afdruksels de overblijfselen der plantenwereld voorkomen; in de kolenkalk vindt
men alleen zeedieren.

Men vindt dikwijls een honderdtal lagen steenkool regelmatig op elkander
gestapeld; de steenkoolformatie vertegenwoordigt dus een langdurig tijdperk,
waarin de plantenwereld aanzienlijke veranderingen heeft ondergaan. Wij
moeten ons dus tot de planten dier formatie wenden, om onderverdeelingen in
die periode te kunnen vaststellen. De Europeesche kolenbeddingen leeren ons,
dat de steenkoolperiode in drie deelen kan verdeeld worden, ieder met hare
eigenaardige flora:

I. In de eerste periode hebben de wolfsklauwen (lepidodendrons) en de varens
met gevinde bladeren de overhand.

II. In de tweede periode de sigillaria’s en de calamiten te zamen met de groote
boomvarens.

III. In de derde periode vindt men voor het grootste gedeelte varens, cordaïten en
ringvormige moerasplanten (Annularia). In die laatste periode komt de Walchia
te voorschijn, die in de bosschen der Permische periode de overhand heeft.

Doch laat ons thans meer nauwkeurig de steenkolenmijnen onderzoeken. De
steenkolen zijn het product van eene opeenhooping van ontlede plantaardige
stoffen. Men vindt daarin de overblijfselen, de takken, de bladeren, de indrukken
van de boomen dier oude bosschen. Scheikundig ontleed, blijken zij te bestaan
uit koolstof, waterstof en zuurstof, d. i. uit de samenstellende bestanddeelen der
plantenweefsels. Gemiddeld bevatten de steenkolen 83% koolstof, 6% waterstof,
5½% zuurstof en sporen van stikstof en zwavel. Sommige stukken anthraciet
bevatten 95% koolstof.

Men kan letterlijk zeggen, dat de warmte, die de locomotieven verhit en die
afkomstig is van de koolstof, in de bosschen der primaire periode vastgelegd,
niets anders is dan de oorspronkelijke warmte der aarde en de zonnewarmte. Die
oude warmte was opgehoopt in de steenkolen, wij maken die thans weer vrij,
terwijl wij haar arbeidsvermogen in eenen anderen vorm gebruiken, en wij
geven aan de natuur de reserve terug, die zij had achtergehouden.

Fig. 147. Fossiele boom, op 217 meters diepte gevonden.

Zijn die bosschen der steenkoolperiode begraven op de plaats, waar zij
oorspronkelijk aanwezig waren? Zou de steenkool oorspronkelijk turf geweest
zijn, die gedrukt onder later ontstane bezinksels, versteend is? of bestaat de
steenkool uit plantaardige overblijfselen, door het water medegesleept en op den
bodem der bekkens afgezet? De tweede theorie is het eerst door de geologen
verkondigd, zij is daarna door de eerste verdrongen, toen men bijna versteende,
rechtopstaande boomen ontdekt had, doch in de laatste jaren weder in eere
hersteld, omdat zij het geheel der waargenomen feiten beter verklaart. Stroomen
beladen met grint, modder en plantaardige overblijfselen monden uit in het diepe
en stille water van een meer, waar de stoffen naar hare dichtheid gescheiden
worden: de keisteenen en het grint vallen in zeer schuine lagen bij de monding,
terwijl de modder verder doorstroomt, zich onder eene veel kleinere helling

laagsgewijze afzet en de plantenstoffen bijna horizontaal aan het uiteinde
bezinken. Zoo wordt voortdurend het plantenslib onder nieuwe sedimentlagen
bedolven, en indien de toevoer van plantenoverblijfselen voortgaat, zal de
steenkoollaag zich meer of minder regelmatig op den bodem verlengen, hoewel
de verschillende deelen niet gelijktijdig ontstaan zijn. Zoo kan men in de
steenkoollaag alle overgangen vinden van de ruwere steenkool (d. i. de
plantenstof zonder minerale bijmengselen) tot aan eene modderlaag, vermengd
met enkele overblijfselen van planten.

Hoevele jaren en eeuwen vertegenwoordigen die bezinkingen? Het is moeilijk te
ramen. Volgens de berekeningen van Elie de Beaumont zoude al de steenkool,
die door onze tegenwoordige bosschen kan geleverd worden, over de
uitgestrektheid der thans ontgonnen mijnen slechts eene laag vormen van 16
centimeters in 100 jaren. Wij hebben hier dus te doen met de vrucht van
honderdduizenden jaren, die millioenen jaren achter ons liggen. Men denkt hier
onwillekeurig aan de voorstelling der Buddhisten. Om een denkbeeld te geven
van den ouderdom der aarde en van haren duur, vergelijken zij onze planeet met
eenen diamantberg, die iedere eeuw eens met een katoenen lapje wordt afgestoft.
Wanneer zal die berg versleten zijn?

De spoorwegen hebben in de laatste vijftig jaren een ongekend licht laten vallen
op de ontwikkelingsgeschiedenis der aarde, door de tunnels, die door de
verschillende lagen van de oppervlakte der aarde geboord zijn. Maar van alle
formaties is toch de steenkoolformatie het ijverigst bestudeerd, om hare groote
innerlijke waarde en hare beteekenis voor de industrie. (Wij behoeven hier niet
te spreken van de diamant- en metaalmijnen, omdat zij tot de vulcanische
formaties behooren, tot eenen tijd, die aan het leven is voorafgegaan). Men kent
niet alleen de steenkoolmijnen, die de oppervlakte van den bodem aanraken,
maar met de grootst mogelijke inspanning heeft men ook die lagen onderzocht,
die iets dieper liggen, maar toch nog de ontginning waard zijn. Die ontginning
heeft immers hare grenzen: indien de diepte der steenkolenlaag zoó groot is, dat
de exploitatiekosten den verkoopsprijs overtreffen, dan houdt de ontginning op.
Zóó b.v. blijkt reeds uit de figuren op blz. 179 en 184, dat men, zoo men
doorgraaft tot aan de primaire formatie, die onder Parijs gelegen is, wel
steenkool kan vinden, maar dat de exploitatiekosten eene ontginning onmogelijk
maken.

De groote waarde van de steenkool, die kostbaarder is, naarmate zij minder
onuitputtelijk is (de vraag wordt thans ernstig behandeld, voor hoevele eeuwen
er nog steenkool beschikbaar is), heeft er toe geleid, om ook de steenkoollagen
te leeren kennen, die niet tot de oppervlakte der aarde naderen, en door formaties
van later dagteekening bedekt zijn. Zeer rijk aan steenkolenmijnen zijn België,
Engeland, Westphalen, de Vereenigde Staten, Rusland en China2. Het
steenkolengebied strekt zich uit over meer dan een derde deel van Europeesch
Rusland. De geologische samenstelling (kolenkalk) toont aan, dat op het einde
der steenkoolperiode zich eene zee over Rusland uitstrekte toen westelijk
Europa, reeds voor het grootste gedeelte boven water, met meren en
zoetwatermoerassen bedekt was, die den voet der reuzenplanten besproeiden.

Wanneer de steenkoollagen aan de oppervlakte van den bodem grenzen, dan
strekken zij zich daarom nog niet over eene groote oppervlakte uit, maar dalen
zij wel tot op zekere diepte naar beneden. Door vertikale putten en hellende
mijngangen delven de mijnwerkers de kostbare brandstof ten koste van een
leven van zelfverloochening. Hoogst zelden is een kloeke en zorgenvrije
ouderdom de belooning van een werkzaam leven vol opofferingen. Indien de
mijnwerker ongedeerd is gebleven na alle rampen, die hem in zijn leven onder
de aardoppervlakte bedreigen, zooals mijngas, instortingen, overstroomingen
enz., dan zijn toch zijne longen doortrokken met steenkolenstof, en werken zij
niet meer normaal; zijn bloed wordt slecht vernieuwd, en het daglicht, waarvan
hij nog enkele jaren hoopte te genieten, verlicht een zwak lichaam, dat bijna zijn
tweede vaderland betreurt. Indien wij ons toevertrouwen aan het stoomros, dat
de landen doorklieft en de afstanden vernietigt, indien wij des avonds de
schitterende verlichting bewonderen, die met het daglicht wedijvert, dan denken
wij slechts hoogst zelden aan den dapperen mijnwerker, die op zijn vreedzaam
arbeidsveld de grondstof graaft ten koste van wat den mensch het liefste is.

De diepte der kolenmijnen bedraagt somtijds 500, 600 of 800 meters, en de
mijngangen, met het kompas gegraven, strekken zich dikwijls tot 5 of 6
kilometers uit.

Die steenkolenbekkens hebben in het algemeen den vorm van grootere of
kleinere, dikkere of dunnere, diepere of minder diepe kommen, maar de talrijke
ontwrichtingen der lagen en de verscheidenheid der oorspronkelijke
omstandigheden, waaronder zich de steenkool gevormd heeft, maken het
moeilijk, eenen regel daarvoor vast te stellen. Verscheidene geologen

onderscheiden de kolenkalk van de daarboven gelegen steenkool, die daarvan
door eene laag zandsteen gescheiden is. Men kan echter moeilijk gissen, hoeveel
achtereenvolgende bezinkingen van zout- en zoetwater door de talrijke
steenkolenbladen vertegenwoordigd worden. In de laag, die zich uitstrekt van
Valencienes tot Luik, heeft men op eene dikte van 300 meters 156 op elkander
liggende bladen geteld. Enkele bladen zijn slechts eenige decimeters dik, andere,
zooals te Commentry, hebben eene dikte van 25 meters. In België hebben enkele
lagen den vorm van eene Z, zoodat eene zelfde vertikale put, dikwijls driemaal
door een zelfde blad gaat. Dikwijls moet de mijnwerker zich in de lastigste
bochten wringen, om den steenkolenader te volgen.

De steenkool komt niet alleen voor in de formaties der primaire periode,
waarvan wij thans de geschiedenis bestudeeren. De fossiele brandstof komt in
alle formaties voor, maar zij is hoe langer hoe minder zuiver en vast, of neemt
eene kleinere ruimte in, naarmate men de geologische ladder opklimt of afdaalt,
van de eigenlijke steenkolenformatie afgerekend. Alleen in die formatie zelf
waren de botanische en climatologische voorwaarden van dien aard, dat zij eene
zoo groote opeenhooping van planten toelieten, als de vorming der steenkool
noodzakelijk maakte. Wij moeten echter wel degelijk de oude en de jongere
steenkool onderscheiden.

Fig. 148. Doorsnede van de steenkoollaag van Montceau-les-Mines.

Doch keeren wij thans terug tot de planten uit de periode, waaraan wij de
steenkool te danken hebben. Te midden van de prachtige varens met hare fijn

uitgesneden bladeren vindt men ook de kleinste sporeplanten, die zich onder het
water verbergen of die door hare geringe afmetingen onzichtbaar zijn. Onder de
sporeplanten vindt men de grootste en de kleinste planten. Men vindt er zóó
kleine onder, dat men meer dan honderd millioen bijeen moet brengen, om het
gewicht van één gram te bereiken! En daarnaast de Macrocystis, die eene lengte
van 500 meters bereiken kan, en wier stam toch dun en buigzaam is.

Men vindt de sporeplanten overal: in het water, op de oppervlakte der aarde, in
den grond, in de lucht, in de levende lichamen, in de lijken. Hare rol is uiterst
belangrijk.

Bosch uit de steenkoolperiode.

De wateren zijn vol wieren; de stroomen, de rivieren, de vijvers, de poelen
voeden onmetelijke hoeveelheden dier planten; de bodem der zeeën is er mee
bedekt; zij geven het aanzijn aan bosschen, die in verscheidenheid van vormen
en schoonheid van kleur niet onderdoen voor de bosschen op het land. Als het
bloote oog in die wateren niets nieuws meer waarneemt, dan ontdekt men met
een vergrootglas weer nieuwe landschappen; spoedig is ook het vergrootglas niet

meer voldoende, en indien men dan den mikroskoop te hulp neemt, dan bemerkt
men, dat men tevergeefs zijnen gezichtseinder uitbreidt door telkens sterker
vergrootingen, want steeds ontdekt men nieuwe plantensoorten, en krijgt men de
overtuiging, dat de natuur ons het oneindige te peilen geeft.

Al die sporeplanten, groot en klein, leven, en dat leven is veel meer dan het onze
de bron van het leven op aarde. Als men die planten aan den arbeid ziet, dan
begrijpt men, welke belangrijke rol zij spelen onder de verschijnselen, die op
onze planeet plaats vinden: terwijl zij, om te leven, het koolzuur onttrekken aan
de wateren, die verzadigd zijn van dubbel koolzure kalk, bereiden zij de
onoplosbare koolzure kalk, die zich afscheidt, en vervaardigen zij lagen van
steen, waarin zij hare overblijfselen achterlaten als getuigen van het deel, dat zij
aan den arbeid genomen hebben. Andere planten werken op het kiezelzuur; zij
houden dat vast, bedienen zich er van, om beschermende omhulsels te
vervaardigen, en zich met duizelingwekkende snelheid vermenigvuldigend,
vormen zij de gesteenten, die zich snel verheffen; de opvolgende geslachten
legeren zich op de lijken van die, welke vóór hen geleefd hebben, en die daar
blijven liggen, omgeven door kiezelrijke schelpen, die hun tot lijkwade dienen.

Somtijds doen die kleine sporeplanten, medegevoerd door de stroomen, hare
dooden in zóó grooten getale stranden, dat zij de mondingen van die stroomen
verstoppen. Aan de monden van den Oder en vele andere rivieren, bestaat de
modder voor een derde of de helft uit ontelbare soorten van planten. In de haven
van Pillau wordt iedere eeuw eene massa van één millioen cubieke meters van
die oneindige kleine wezens afgezet.

Nauwelijks komen die gesteenten boven water, of andere sporeplanten maken
zich er van meester: gewoonlijk zijn het korstmossen. Aan de rotsen vastgehecht,
ontleden zij zelfs de hardste gesteenten. Die merkwaardige planten, die men
overal vindt, waar een terrein geschikt gemaakt kan worden voor de vestiging
van hooger ontwikkelde planten, hetzij wieren, hetzij paddestoelen, zijn voor
verschillende soorten van arbeid geschikt; men vindt ze dan ook op het kwarts,
op zandsteen, leisteen, het bazalt en het porphyr van uitgedoofde vulkanen, en
zelfs op de nauwelijks afgekoelde lava van nog steeds vuurspuwende bergen.
Wij moeten echter opmerken, dat de sporeplanten oorspronkelijk waterplanten
waren en nog altijd min of meer het water zoeken; nauwelijks wagen zich de
hoogst ontwikkelde op droge plaatsen; de korstmossen sterven wel niet in de
brandende woestenijen, maar leven daar slechts, als zij eenig vocht vinden. Men

gevoelt bij alle sporeplanten eene geheime verwantschap met de wieren, waaruit
zij ongetwijfeld zijn voortgekomen; bijna alle moeten zij òf in het water leven òf
hebben zij behoefte aan meer of minder vochtige lucht.

Dringen wij iets dieper in den grond door, dan blijkt het dat de verschijnselen,
die wij daar waarnemen, het vervolg zijn van die, welke plaats gegrepen hebben
in de tijdperken, die aan het onze zijn voorafgegaan. Dezelfde arbeid werd
verricht, en wel op dezelfde wijze, het evenwicht werd tot stand gebracht door
de vereenigde werking van voortbrengende en verterende elementen; maar te
oordeelen naar de getuigenissen dier eeuwen, waren het alleen de sporeplanten,
die dien arbeid verrichtten, terwijl de zaadplanten eerst veel later verschenen, om
eerst met de sporeplanten samen te werken, ze later aan te vullen, en eindelijk te
trachten ze te vervangen in haren arbeid.

Tijdens den langen duur der steenkoolperiode werd de levenskracht der planeet
in de wateren hoofdzakelijk vertegenwoordigd door de visschen, op het land
door de planten. Nog bestaan wel niet de hoogere ontwikkelde soorten in het
dieren- en plantenrijk, maar reeds openbaart zich het streven der natuur door de
opklimming van het delfstoffenrijk tot aan de visschen en insecten aan de ééne
zijde, en de varens en sigillaria’s aan de andere zijde. Dat streven zal blijven
voortduren, totdat de natuur het aanzijn zal geschonken hebben aan de gevoelige
en de vleeschetende planten, het kruidje-roer-mij-niet en de drosera, en aan de
vogels, de zoogdieren en den mensch.

In de periode, die wij thans bestudeeren, hebben de planten de grootste
vorderingen gemaakt, en de natuur noodigt ons zelf uit, om een oogenblik te
vertoeven, ten einde die merkwaardige plantenwereld, die zoo dikwijls miskend
is, te bewonderen. De planten zijn niet minder merkwaardig dan de dieren, ook
zij leven, en het is alleen door eenen samenloop van omstandigheden, dat niet
het hoogst ontwikkelde ras een plantenras geworden is, in plaats van het
menschenras.

Laten wij ons eerst nog even herinneren, dat de planten in twee groote
afdeelingen kunnen gesplitst worden: de cryptogamen (geheim bloeiende
sporeplanten) en de phanerogamen (openlijk bloeiende zaadplanten). De eerste
zijn nederige, weinig schitterende planten, zonder bloemen; „de
huwelijkssponde der plant”, de voortplantingsorganen, zijn onzichtbaar,
mikroskopisch klein, en zóó verborgen, dat eertijds zelfs uitstekende

plantkundigen aan het bestaan dier organen twijfelden, en die planten agamen,
(zonder voortplanting) wilden noemen. Tot die cryptogamen behooren de
wieren, de zwammen, de schimmels, de mossen, de paardestaarten, de varens. In
werkelijkheid is er bij deze planten evenmin als bij de zaadplanten, generatio
spontanea, maar evenals bij de lagere dieren, waarvan wij de
ontwikkelingsgeschiedenis hebben medegedeeld, is de wijze van voortplanting
nog weifelend, en heeft zij nog niet die volmaaktheid bereikt, dat de geslachten
volkomen gescheiden zijn, en dat twee verschillende, elkander aanvullende
wezens tot elkander moeten naderen.

Geen bloemen, geen behaagzucht, geen welriekende geuren, geen wellust:
minnarijen van weekdieren, schaaldieren, visschen.

M
aa
r
de
na
tu
Fig. 150. Boswellia. Fig. 152. Leverkruid. ur
ve
rh
Fig. 151. Coriander. eft zich tot een poëtischer
ideaal. Uit de sporeplanten
komen de zaadplanten
voort, evenals de gewervelde dieren uit de ongewervelde. De zaadplanten zijn de
hooger ontwikkelde, met schitterenden bruidstooi, en voortplantingsorganen, die
bij de meeste met het bloote oog zichtbaar zijn: de mannelijke organen, de
meeldraden, dragen de bevruchtende stof, het stuifmeel; het vrouwelijk orgaan,
de stamper, bevat de te bevruchten eitjes, die het aanzijn geven aan eene nieuwe
plant. De zaadplanten worden in twee afdeelingen verdeeld: de gymnospermen
(naaktzadigen) en de angiospermen (bedektzadigen); bij de eerste zijn de eitjes
niet in eenen gesloten zak, eierstok, ingesloten; en groeit het hout door
jaarringen aan (naaldboomen); bij de tweede zijn de eitjes opgesloten in den
eierstok; de angiospermen worden weder in twee klassen verdeeld: de
monocotylidonen (éénzaadlobbigen), waar het hout niet aangroeit door
concentrische ringen (palmen, bananen, suikerriet, dekriet, hyacinten enz.) en de
dicotylidonen (twee zaadlobbigen), waar het hout door jaarringen aangroeit en

de vaatbundels onbegrensd zijn (eiken, olmen, enz.). Doch wij mogen niet te
veel in bijzonderheden afdalen: wij schrijven geen handboek over plantkunde.
Wel mogen wij het leven der planten leeren kennen, door hare zeden en
aandoeningen te bestudeeren.

Fig. 150–154 stellen eenige bloemen voor. In de bloemkroon ziet men in het
midden een aan haar benedeneinde gezwollen draadje (stijl), dit is de stamper of
het vrouwelijke orgaan; de zwelling aan de benedenzijde is de eierstok, die de
eitjes bevat; de top van den stamper is de stempel.

Rondom dien stamper ziet men de meeldraden of mannelijke organen, vijf of
meer in getal (hun aantal is veranderlijk), en ook de stamper kan één- of
veelvoudig zijn. De meeldraden bestaan uit eenen helmdraad, die eindigt in
eenen ovalen geelgekleurden helmknop, die een geel poeder, het stuifmeel bevat,
dat voor de bevruchting dient.

Men zal zich gemakkelijk van de
bevruchting der bloemen
rekenschap geven bij de
beschouwing der fig. 154–157. Fig.
154 stelt eene kalmia voor, terwijl
de meeldraden in rust zijn, vóór de
bevruchting; fig. 155 diezelfde
bloem op het oogenblik der
bevruchting, als de meeldraden zich
geplaatst hebben op den stempel
van den stamper; fig. 156 is eene
loasa lateritia, waar men alle
Fig. 153. Maankop.
meeldraden aangetrokken ziet door
den stamper.

Voor de bevruchting is het noodzakelijk, dat het stuifmeel de eitjes aanrake. De
eitjes, die niet door die bevruchtende stof worden aangeraakt, blijven
onvruchtbaar. Op het oogenblik der bevruchting opent zich de helmknop en
werpt deze het stuifmeel op den stempel. Uit iederen stuifmeelkorrel gaat eene
zeer fijne buis uit, die in den stempel dringt, den stamper in zijne geheele lengte
doortrekt, om de eitjes te zoeken, die haar aantrekken, en door haar bevrucht
worden. Van dat oogenblik af begint de vrucht zich te ontwikkelen: het

bevruchte eitje wordt eene zaadkorrel en de eierstok eene vrucht. De bloem, met
hare geuren en schoonheid, verdwijnt; het schoone wijkt voor het ware, het
aangename voor het nuttige. Het doel der natuur is volbracht.

Bij de dieren zijn reeds sedert
langen tijd de geslachten
gescheiden, en die scheiding is
een zeer krachtige oorzaak van
vooruitgang en ontwikkeling.
Bij de planten is de scheiding
der geslachten uitzondering.
Fig. 154. Kalmia. Meeldraden
Daar de planten op hare plaats
Fig. 155. Dezelfde bloem.
vóór de bevruchting.
blijven, zoo is scheiding der
Meeldraden op den stempel op
geslachten in haar nadeel,
het oogenblik der bevruchting.
zoodat deze waarschijnlijk wel

nooit algemeen zal worden. De
éénhuizige planten, waar
mannelijke en vrouwelijke
bloemen op dezelfde plant
voorkomen, gaan het meest
vooruit. De vorm der bloem hangt
samen met de betrekkelijke lengte
van de meeldraden en van den
stamper. Daar de bevruchting het
best verzekerd wordt, indien het
stuifmeel boven het vrouwelijk
orgaan gelegen is, opdat het
neervallend op den stempel kome,
zijn bij de recht opstaande bloemen
de meeldraden langer dan de
stamper en steken zij daar boven
uit. Bij de fuchsia’s, waar de Fig. 156. Loasa lateritia. Meeldraden voor de bevruchting
bloemen neerhangen, is de stempel naar den stempel gericht.
ver onder de meeldraden gelegen,
en als het stuifmeel uit de
helmknoppen valt, komt het dus weder op den stempel. Bij een groot aantal
bloemen zetten zich de meeldraden bij de minste aanraking in beweging; als

men ze even aantikt, of een insect er maar aan raakt, vallen zij op den stempel
neer. De insecten spelen dan ook eene belangrijke rol bij het bevruchten der
bloemen. Indien zij zich in de bloemkroon neerzetten, brengen zij de zoo
gevoelige meeldraden in beweging, die instinctmatig in aanraking komen met
den stempel. De bijen, de hommels, de kapellen nemen het stuifmeel mede, als
zij honig gezocht hebben in de bloemkroon, en als zij zich dan op andere
bloemen nederzetten, geven zij daar het stuifmeel af, dat die bloemen veel
sneller bevrucht, dan zonder de tusschenkomst dier insecten het geval zoude
geweest zijn. Bij de planten met gescheiden geslachten, zooals de dadels, de
kastanjes, en andere, is de bevruchting zelfs zonder de hulp der insecten of van
den wind onmogelijk. Men kent de geschiedenis van den vrouwelijken dadel, te
Otranto geplant, die onvruchtbaar bleef, totdat een mannelijke dadel te Brindisi
zóó hoog boven de naburige boomen uitstak, dat de wind het bevruchtende
stuifmeel naar Otranto kon overbrengen.

De vallisneria, eene bekende waterplant, behoort tot de merkwaardigste der
planten met gescheiden geslachten. De vrouwelijke bloemen worden door eenen
langen steel gedragen, die haar in staat stelt, tot aan de oppervlakte van het water
te komen en daar hare bekoorlijkheden ten toon te spreiden. De mannelijke
bloemen stijgen niet hoog genoeg, om ze te bereiken. Maar somtijds ontsnappen
zij plotseling uit de bloemscheede, die ze omsloten hield, en verheffen zij zich
tot de huwelijkssponde. Dan verspreiden de helmknoppen hun stuifmeel en
wordt dit door de vrouwelijke bloemen opgenomen. Daarna wikkelen zij haren
steel spiraalvormig op, zeggen het licht vaarwel en dalen zij af tot onder het
water, om er de vrucht van hare liefde te doen rijpen.

Nog hooger in ontwikkeling zijn de planten met willekeurige of
teweeggebrachte bewegingen, die op hare wijze zenuwen en spieren bevatten en
begaafd zijn met vermogens, die hooger staan dan die van een groot aantal
lagere dieren. Daartoe behooren het kruidje-roer-mij-niet, de drosera, de
vliegenvanger, de aldrovandia, de pinguicula, de utricularia, enz. De
merkwaardigste en nauwkeurigst bestudeerde is de drosera, merkwaardig type
der vleeschetende planten. Wij zijn zóózeer gewend aan het denkbeeld, dat de
planten door hare bladeren ademen, en dat zij zich door hare wortels met de
sappen der aarde voeden, dat onze gewone begrippen omtrent de onschuld van
het plantenrijk omver geworpen worden, indien wij hooren spreken van eene
plant, die eet en haar voedsel verteert als een dier. Do drosera, die de venen en
de moerassen bewoont, heeft bladeren, die bedekt zijn met voelhorens, en

vloeistofdruppels afscheiden, die in de zon schitteren. Indien een insect, vlieg,
vlinder, of waterjuffer zich op het blad plaatst, dan dalen alle voelhorens
(dikwijls ten getale van 260) op het insect af en nemen het gevangen. Al plaatst
het zich op den rand van het blad, dan wordt het reeds gegrepen en naar het
midden gesleept. Het wordt met een slijmerig vocht besmeerd en sterft spoedig.
Daarna eet de plant het in letterlijken zin op: het slorpt het op en verteert het
door middel van eene soort van maagsap. De vleeschetende plant scheidt eene
gistingsstof af, met pepsine overeenkomend, en die ook bij de spijsvertering
dezelfde rol vervult. Men kan de plant rauw, of gebraden vleesch, stukken hard
ei, beenderen of graten geven, zij geeft bijna niets terug! De plant heeft eene
ongeloofelijk krachtige spijsvertering.

Wij hebben ruimte te kort, om langer over die planten uitte weiden. Het zoude
anders belangrijk zijn, nog een oogenblik stil te staan bij de vliegenvangers, die
de onvoorzichtige vliegen, die zich een oogenblik op de bladeren neerzetten,
meedoogenloos vermorzelen en verslinden, of bij andere verwante soorten; doch
wij mogen niet langer vertoeven. Ons doel was alleen, bij de beschrijving der
steenkoolperiode, de periode van het plantenrijk bij uitnemendheid, dat
plantenrijk te leeren begrijpen: te leeren gevoelen, dat ook dat rijk niet vreemd is
aan het leven onzer planeet, en dat het veel minder ver afligt van het dierenrijk,
dan men oppervlakkig meent. Indien wij ons bezig zullen houden met den
oorsprong van den menschelijken geest, dan zullen wij zien, dat zelfs uit het
oogpunt van de geestvermogens, de plant niet zoo werkeloos is, als men meent.
Honger, dorst, ziekte, gulzigheid, wellust, ja zelfs liefde, zijn gewaarwordingen,
die den planten niet geheel en al vreemd zijn.

De hooger ontwikkelde planten zijn eerst zeer laat opgetreden, evenals de
hoogere dieren; en er is geen reden te gelooven, dat er in de toekomst niet nog
veel hooger ontwikkelde planten zullen bestaan; het plantenrijk immers gaat
evenzeer vooruit als het dierenrijk en het menschdom. De bedektzadige planten
zijn van jongen datum: de eenzaadlobbigen zijn begonnen in de triasperiode, en
de tweezaadlobbigen in de krijtperiode. In de steenkoolperiode bestond het
plantenrijk hoofdzakelijk uit sporeplanten: de naaktzadigen treden juist op.

Fig. 157. Stamboom van het plantenrijk.

Fig. 157 geeft een duidelijk overzicht van het plantenrijk in de verschillende
perioden. Men ziet, dat in de azoïsche periode alleen hoogsteenvoudige
cryptogamen, protophyten en wieren voorkwamen; dat in de primaire periode,
het devonische tijdperk het aanzijn gaf aan de korstmossen, de bladmossen, de
eerste varens, de wolfsklauwen en de paardestaarten, die zich vooral
ontwikkelen in de steenkoolperiode; dat in die laatste periode ook de
naaktzadige cycadeën ontstaan, die aan de varens grenzen, en in de permische
periode de coniferen, die in de secundaire periode de overhand hebben. Men ziet
ook, dat de bedektzadigen in de triasperiode begonnen zijn met de

éénzaadlobbigen, terwijl de tweedzaadlobbigen eerst op het einde dier periode
ontstaan zijn, om voort te duren tot op onzen tijd. Onze lezers kennen thans de
grondtrekken van het gebouw van het leven op aarde, de grondwaarheden van
„de wereld vóór de schepping van den mensch.”

Fig. 158. Lessonia fucescens (wieren).

Langzaam, stap voor stap, volmaakte zich het plantenrijk, terwijl het zich
aanpaste aan de levensvoorwaarden der planeet. De steenkoolperiode was het
tijdperk der sterkste uitbreiding van dat rijk. Bij dien vruchtbaren plantengroei
kon men in de lauwe wateren, in de nauwelijks verrezen eilanden, in de vochtige
wadden, de meest verschillende soorten ontdekken van sporeplanten, zooals
paardestaarten en mossen. Zij vormden als het ware het weefsel der formaties,
waarop de reusachtige paardestaarten groeien moesten. Van de laagste vormen,
waar het protoplasma bloot ligt, klimt men ongemerkt op tot de vormen, die aan
de zaadplanten grenzen.

Die
lagere
planten,
die
bladmoss
en, die
paardesta
arten,
groeien,
en
bereiken
eindelijk
eene
hoogte
van
verschei
dene
meters.
Men
heeft in
de
steenkoo
lformatie
zelfs
calamite
n en
paardesta
arten van
Fig. 160. Polytrichum commune.
Fig. 159. De boschpaardestaart. tien tot
(vrouwenhaar).
twaalf
meters
gevonden.

Doch dit was nog slechts het voorspel van de prachtige wouden, waarin de
schubboomen, sigillaria’s en boomvarens de overhand hebben. De schubboomen
behooren tot de familie der lycopodiaceën, die thans slechts vertegenwoordigd
worden door onze gewone wolfsklauwen. Zij bereikten toen eene verbazende
hoogte, en hunne sierlijkheid wedijverde met hunne kracht. Reeds kon men in de

stukken, in de steenkool teruggevonden, die kracht en die sierlijkheid
vermoeden. Toen men ze later leerde kennen, vond men, dat die stukken
behoorden tot reusachtige boomen, van 30 tot 40 meters hoogte en 1½ meter
middellijn. De schors dier boomen was bijzonder schoon, gegraveerd met
sierlijke ruiten. Men heeft zelfs den juisten vorm van hunnen inwendigen bouw
teruggevonden: in het midden was eene soort van merg, evenals bij hunne
tijdgenooten, de calamodendrons (fig. 165 en 166). Men ziet, dat er toen geene
jaarringen waren, die ons in staat zouden stellen, den leeftijd van den boom te
leeren kennen, en de jaren van ziekte en voorspoed.

Fig. 161. Versteende takken van eenen schubboom (Lepidodendron).

De reuzenboomen der steenkoolperiode.—Sigillaria’s, lepidodendrons,
boomvarens, (hoogte van 30 tot 40 Meters).

Bij de calamiten en schubboomen moeten wij nog als vertegenwoordigers der
flora van dat tijdperk de varens voegen, die onder die voorspoedige
omstandigheden boomvarens worden. In plaats van eene hoogte van enkele
meters te bereiken, zooals thans zelfs in de tropen het geval is, werden zij 12 tot

15 meters hoog. Zij waren in de paleozoïsche periode, gedurende het eerste
levenstijdperk op aarde, de heerschers en gebieders.

Maar geene
enkele plant van
die oude tijden
was zoo
merkwaardig als
de reusachtige
boomen, die
thans
uitgestorven
zijn en bekend
staan onder den
naam van
sigillaria’s. Die
boomen, die
dikwijls eene
hoogte van 40
meters
bereikten, zijn
de
Fig. 164. Schubben van den overgangsvorme
Fig. 163. Schors van den lepidodendron. n tusschen de
lepidodendron aculeatum.
sporeplanten en
de zaadplanten, want het zijn bijna reeds
naaktzadige planten. Zij gelijken op de cycadeën en de coniferen. Zij hebben
geene jaarringen, en hare eitjes worden door geenen eierstok beschermd. De
naaktzadigen zijn onvolkomen, of liever hoogsteenvoudige zaadplanten, dichter
staande bij de cryptogamen dan de bedektzadigen. Deze laatste zullen eerst veel
later de overhand verkrijgen.

Men ziet het, de gang der natuur is steeds dezelfde: van het eenvoudige naar het
samengestelde, van het onvolkomene naar het meer volmaakte, van de armoede
naar den rijkdom.

Sedert de eerste ontdekking van stammen van sigillaria’s was men verbaasd over
de vreemdsoortige schikking van sommige ovale litteekens rondom die schoone

cilindrische
stammen; aan
de
overeenstemm
ing in vorm
van die
litteekens met
stempels, zijn
die boomen
hunnen naam
van sigillaria’s
(stempelboom
en)
verschuldigd.
De boomen
werden
gesteund door
krachtige Fig. 165. Stuk van den stam van eenen calamodendron.
wortels, die
zich dikwijls
tot 15 en 20
meters van Fig. 166. Versteend
den voet van merg van eenen
den boom calamodendron.
onder den
grond
uitstrekten.

Andere boomen dier familie zijn van boven tot beneden met zeshoekige schilden
bedekt, die tevens de sporen van bladeren dragen; of wel die soorten van
schubben zijn driemaal langer dan breed, en dragen de knoopen der bladeren aan
den bovensten hoek.

Een andere merkwaardige vorm, die der stigmaria’s, heeft aanleiding gegeven
tot onjuiste opvattingen, totdat men de oplossing van het raadsel gevonden heeft.
In de steenkolenformatie vond men verbazend groote min of meer gebogen,
maar nooit rechte stammen van eene vreemde soort; die boomen kenmerkten
zich door eene gegolfde schors, door eene plotselinge vernauwing van den stam

en door vlekken, van de grootte eener erwt,
die in regelmatige spiralen om den stam
liepen. Die vlekken waren kleine stempels,
afdruksels van bladeren, die bij de sigillaria’s,
(zooals bij onze palmen en boomvarens), uit
den stam zelf kwamen; maar die bladeren
schenen volstrekt niet tot dezelfde familie te
behooren. Nauwkeuriger onderzoekingen
deden stompen vinden, die dergelijke
houtachtige, cilindrische bladeren droegen;
het waren veeleer bladstelen dan bladeren.
Eindelijk vond men eenen prachtigen stam
eener sigillaria, die nog hare wortels
behouden had, en het bleek toen, dat de
stigmaria, die men als een boom beschouwd
had, niets anders dan de wortel der sigillaria.
Fig. 167 en 168. Fossiele schors van
sigillaria’s.

Fig. 169. Versteende afdruksels van een varen, en van eenen stam en eenen tak van eenen
schubboom.

Fig. 170. Wortels van eene sigillaria: stigmaria.

Die soort is met de oorspronkelijke flora uitgestorven; doch de sigillaria’s gaan
over in varens, de schoonste boomen dier familie. Wat wij thans varens noemen,
is nog slechts een flauw spoor van die prachtige planten van eertijds. Zij gelijken
op palmboomen, doch de bladeren zijn enkel- of dubbel gevind; bovendien
ontstaan de jonge bladeren der varens gelijktijdig en zijn zij slakkenhuisvormig
opgewonden, terwijl de bladeren der palmboomen na elkander ontstaan en uit
eenen rechten stam groeien, die spits toeloopt.

De varens en de sigillaria’s zijn planten, die vocht, schaduw en warmte noodig
hebben, want zij wijzen alle op een tropisch klimaat.

De fossiele boomen zijn van jongeren datum dan de steenkool. Hoewel echter de
planten, die in kiezel veranderd zijn, niet tot de steenkoolformatie behooren, zijn
zij toch ongetwijfeld uit de periode der roode zandsteen, die onmiddellijk daarop
volgt. Misschien hebben zich die planten ontwikkeld tijdens de
steenkoolformatie, zonder verkoold te zijn, en zijn zij op de oppervlakte
gebleven, die daarna met zand en klei bedekt is; daarna kan zich het kiezel uit
het mengsel hebben afgescheiden, om zich in de houtvezels af te zetten, of is
deze molecule voor molecule in de plaats van de koolstof getreden.

Fig. 171. Boomvaren.

Lepidodendron van 30 m. en Sigillaria van 40 m.

Men vindt somtijds geheele lagen versteend hout. Het stadhuis te Nordhausen
bevat eene zandsteenen trap, waarvan ieder stuk onwederlegbaar aantoont, dat
het oorspronkelijk hout geweest is, en dat de massa van jaar tot jaar is
toegenomen met houtlagen, bestaande uit vezels, stammen en takken; op andere
plaatsen vindt men, dat de houtmassa in prachtige agaatsteenen veranderd is, die
nu eens doorschijnend, dan weder ondoorschijnend zijn en de meest

verschillende kleuren vertoonen. Op van Diemensland vindt men een bosch,
bestaande uit versteende boomen, die in opaal veranderd zijn. Nergens vindt
men waarschijnlijk schooner versteend hout, en nergens is de oorspronkelijke
bouw der weefsels beter bewaard gebleven. Terwijl het van buiten nog steeds
eene gelijkslachtige en blinkende oppervlakte vertoont, bestaat het van binnen
uit concentrische lagen, die wel vast aaneengesloten schijnen, maar toch over
hare geheele lengte gemakkelijk kunnen worden gespleten.

Sir James Ross deelt het volgende mede: „Ten zuiden van de haven (op het
eiland Kerguelen) bevindt zich de merkwaardige rots, door Cook beschreven.
Het is eene ontzaglijke bazaltmassa, 500 voet dik, veel jonger dan het gesteente,
waarop zij rust, en waaruit zij in half-vloeibaren toestand schijnt verrezen te zijn,
tot eene hoogte van 600 voet boven de oppervlakte der zee. Tusschen die twee
gesteenten van verschillenden ouderdom heeft men versteende boomen
gevonden; men heeft er éénen van zeven voet uitgegraven en naar Engeland
gezonden. De graad van versteening van dat hout wisselt af tusschen de zeer
brandbare steenkool en de vuursteen, hard genoeg om glas te snijden. Eene laag
leisteen, verscheidene voeten dik, en op die boomen afgezet, schijnt de verkoling
te hebben belet, toen de lava ging stroomen. Één der merkwaardigste
geologische karaktertrekken van dat eiland is juist, dat men er verscheidene
lagen steenkool boven elkander vindt, in dikte afwisselend tusschen enkele
duimen en verscheidene voeten.”

Fig. 173. Een landschap uit de steonkoolperiode.

In de roode zandsteen en onder dat gesteente vindt men versteende boomen,
waarin eene kiezelmassa is doorgedrongen, en die in chalcedoon veranderd zijn;
van die stammen, dwars doorgesneden, tot platen gezaagd en gepolijst, worden
luxeartikelen vervaardigd, even schoon als agaat of kornalijn.

Maar keeren wij tot het steenkooltijdperk terug.

Met de sigillaria’s openden de cardoïten, die eveneens uitgestorven zijn, het
tijdperk der naaktzadigen, waarvan de naaldboomen en cycadeën de thans nog
levende vertegenwoordigers zijn; ook zij waren boomen van veertig meters
hoogte, alleen aan de kruin vertakt, en gedekt door groote bladeren, een meter
lang. Die lange bladeren komen in grooten getale voor in de geheele
steenkoolformatie, en vooral in de bovenste lagen. De gekleurde plaat tegenover
blz. 274 geeft den lezer een denkbeeld van den aard dier onmetelijke wouden,

die zoowel op den bodem van het water gevonden worden als op eenen grond,
die reeds zijn plantenkarakter verkregen heeft door de menigte planten, in dien
grond reeds sedert eeuwen opgehoopt.

Dit is de flora, die onze planeet versierde op het tijdstip, waarop de rijke
kolenmijnen gevormd werden, die in onzen tijd door de menschelijke industrie
ontgonnen werden; men ziet, hoe snelle en reusachtige vorderingen het
plantenrijk heeft gemaakt. Doch alsof de natuur zich nu eens uitsluitend heeft
willen toeleggen op de uitbreiding en ontwikkeling van het plantenrijk, is het
dierenrijk slechts weinig vooruitgegaan.

De vischsoorten, die aan de devonische periode eigen zijn, zetten zich ook in de
steenkoolperiode voort, en worden vertegenwoordigd door de glansschubbigen,
waarmede wij reeds kennis gemaakt hebben. Zij ontwikkelen zich in die periode
sterk, krijgen eene groote verscheidenheid in vormen en bereiken eene
aanzienlijke grootte, zooals b.v. de megalichthys. Enkele soorten moeten tegelijk
door kieuwen en door longen geademd hebben, zoodat zij ook in droge modder
konden leven.

De weekdieren nemen in die periode eene andere gedaante aan. Het meest
komen voor de armpootigen, bekend onder den naam van productidae, groote
gewelfde dieren. De soorten der vroegere periodes nemen af met uitzondering
der spiriferidae en enkele andere. Ook verminderen de koploozen, doch de
buikpootigen nemen weer toe. De plantdieren veranderen weinig. Men vindt
stekelhuidigen, zee-egels, zeesterren uit de silurische periode voortgekomen, en
zeeleliën, waarvan men in die periode meer dan vijfduizend soorten kent.

De schaaldieren ondergaan
merkbare veranderingen; de
trilobieten verdwijnen bijna
geheel; de schorpioenen
nemen toe. Reeds vroeger
(blz. 168) hebben wij van
eenen schorpioen gesproken, Fig. 174–175.
in de silurische formatie Armpootigen uit de
gevonden. Fig. 178 stelt steenkoolperiode.
zijnen opvolger voor in het
steenkooltijdperk. De in de

lucht ademende dieren Fig. 176–177. Zeeëgels en zeeleliën uit Productus longispinus.
worden reeds talrijker. de steenkoolperiode. Productus scabriculus.
Evenals de spinachtige
dieren, zijn ook de oudste
duizendpooten in de steenkoolformatie ontdekt. Maar het zijn de insecten, die
zich het snelst ontwikkelen.

Tot voor korten tijd had men slechts een gering aantal fossiele insecten
gevonden, en dat wel alleen in de secundaire en tertiaire periode. Tot in 1878 had
men over de geheele aarde slechts 120 overblijfselen van fossiele insecten
ontdekt; na 1878 heeft men alleen in Frankrijk in de steenkolenmijnen van
Commentry 1300 exemplaren gevonden. Eenige soorten waren reeds in de
devonische formatie gevonden, en onlangs ook in de silurische. Hoewel men in
het algemeen alleen de vleugelen vond, (daar het lichaam van een insect moeilijk
bewaard kan blijven) zijn de insecten van Commentry tamelijk volledig
behouden gebleven.

Alle insecten, tot nu toe in de primaire formaties
gevonden, Zijn rechtvleugeligen, netvleugeligen of
halfvleugeligen, en dus minder ontwikkelde dieren dan
de vliesvleugeligen en schubvleugeligen; hun lichaam
vertoont nog niet die zuivere scheiding van kop,
borststuk en achterlijf, die men b.v. bij de
vliesvleugeligen bewondert. Een kakkerlak, een krekel,
een sprinkhaan, zijn niet zoo ontwikkeld als een vlinder
met geschubde vleugels, eene bij, of eene mier. Het is
natuurlijk, dat de rechtvleugeligen vóór de
Fig. 178. Fossiele spin (van
vliesvleugeligen zijn opgetreden.
onderen gezien, om de
openingen voor de ademhaling
aan te wijzen).

Fig. 179. Fossiele duizendpoot.

In de bosschen der steenkoolperiode vond men de voorouders der kakkerlakken,
der krekels, der sprinkhanen, der witte mieren, der waterjuffers. Men kent reeds
sedert lang de kakkerlakken, door Oswald Heer in de steenkool van Zwitserland
ontdekt. Onder die oude insecten vindt men er (meganeura en titanophasma) van
33 en 25 centimeters: geen enkel insect van onzen tijd bereikt meer die grootte.
Wij noemen nog de protophasma Damasii die prachtig bewaard is gebleven, en
waarin men (fig. 181) het oog, de sprieten, den fijnen bouw der vleugelen, nog
uitstekend kan terugvinden.

Fig. 180. Insect uit de steenkoolpcriode (Blattina Helvetica.)
Vleugel en geheel dier.

Indien men aan die insecten denkt en ze in den geest doet herleven in de
schitterende wouden dier periode, terwijl men zich de gevoeligheid dier sprieten
en dier oogen met duizenden facetten voor den geest roept, dan bewondert men
de grootheid van den arbeid, door de natuur volbracht sedert den tijd, toen alleen
de raadselachtige organismen der oorspronkelijke zeeën dreven in de wereldzee
der cambrische periode.

De steenkoolperiode schijnt ook het tijdperk te zijn, waarop de kruipende dieren
het eerst optraden. Men heeft in de steenkoolformatie amphibiën gevonden, op

salamanders en kikvorschen gelijkend, waarvan enkele meer dan twee meters
lang waren. Van dien tijd dagteekenen ook de labyrinthodonten, (kikvorsch-
hagedissen) die den overgang vormen tusschen de amphibiën en de kruipende
dieren. Wij zullen ze leeren kennen in de permische periode, waarin zij zich snel
ontwikkeld hebben, ten einde zich voor te bereiden voor de heerschappij, die zij
in de secundaire periode moesten voeren.

Fig. 181. Insect uit de steenkoolperiode. (Protophasma Damasii,
halve grootte).

1 De Wonderen des Hemels, naar Camille Flammarion. Zutphen, W.J. Thieme en Cie.
2 De oppervlakte der steenkolenmijnen, die in exploitatie zijn, bedraagt ongeveer 500 000 vierkante
kilometers. De hoeveelheid steenkool, die gemiddeld jaarlijks uit alle mijnen der aarde opgedolven wordt,
bedraagt 200 milliard kilogram. Engeland levert daarvan de helft, Frankrijk het tiende deel. Engeland bezit
350 000 mijnwerkers, Frankrijk 100 000, Duitschland eveneens, België 50 000. Het onderaardsche leger,
dat over de geheele aarde strijdt voor de werken des vredes, voor de industrie en de ontwikkeling der
menschheid, telt ongeveer één millioen man.

Vijfde hoofdstuk

Einde van het Primaire Tijdperk.
De permische periode.—Amphibiën en kruipende dieren.

Uit het oogpunt van het leven beschouwd is de permische periode niet minder
dan uit een natuurkundig oogpunt de voortzetting der steenkoolperiode. Toch is
de steenkoolperiode zelf voorbij; men vindt thans kalk- en zandsteenen, zonder
brandbare stoffen, en die in meer of minder dikke lagen op de kolenlaag gelegen
zijn.

Wij zagen reeds vroeger, dat de steenkolenformatie in Rusland meer dan een
derde van Russisch-Europa uitmaakt. Hetzelfde is met de permische formatie het
geval; een groot gedeelte van Midden-Rusland wordt door die formatie, die naar
de provincie Perm genoemd wordt, ingenomen. Men noemt die formatie ook wel
rood-doodliggend, om de weinige fossielen, die zij bevat.

In Frankrijk ligt die formatie op verscheidene plaatsen bloot. Op de centrale
hoogvlakte, die, zooals wij zagen, zoo rijk is aan steenkolenlagen, bedekt de
permische formatie dikwijls die lagen met eene laag van 900 tot 1000 meters,
bestaande uit zandsteen en leisteen. In de Vogezen neemt die formatie den
bodem der valleien in, die op den oostelijken rand dier bergstreek de secundaire
bergketens snijden: daar rust zij onmiddellijk op het gneiss, dat den ondergrond
van die valleien vormt, en vermengt zij zich met het porfier, dat daar is
uitgeworpen in den tijd, toen dat geheele oostelijke gedeelte der Vogezen met
permische wouden (varens, cordaïten, enz.) bedekt was. Het oudste gedeelte der
permische formatie is eene strandvorming, in ondiepe zee gevormd.

Planten en dieren zijn nog dezelfde als in de vorige periode, maar zij staan reeds
op het punt, om plaats te maken voor volkomener vormen. De omgeving
verandert. Toch zijn er nog geene jaargetijden op onze planeet, en de zon is nog
niet zeer lichtgevend. De temperatuur is nog overal gelijkmatig en tropisch. De
bodem ondergaat dalingen, die het gevolg zijn van inwendige afkoeling en
samentrekking der aarde. In het begin dier nieuwe periode voert eene algemeene
daling van den bodem de zee weer terug over een groot gedeelte van Europa,
vooral Rusland, Centraal-Duitschland, het zuid-westen van Engeland, den voet
der Vogezen enz. Groote opeenhoopingen verzamelen zich in de zeeën: zij

vormen het jonge roode zandsteen. Daarboven zet zich in tijden van
betrekkelijke kalmte de magnesiumkalk, ook wel zechsteen genoemd, af. Dit is
in Centraal- en West-Europa de gewone samenstelling der permische formatie,
die trouwens zeer veranderlijk is. Op verscheidene plaatsen brengen
onderaardsche inspuitingen in de zeeën delfstoffen, die in het algemeen
verderfelijk zijn voor het leven; b.v. het koper in Thuringen en Rusland, het gips
en het steenzout in Rusland en Amerika, en het magnesium overal. Uit een
mineralogisch standpunt gelijkt dan ook de permische formatie meer op het trias,
dat daarop volgt, dan op de formaties, die zijn voorafgegaan; uit een organisch
oogpunt is echter het omgekeerde het geval. Behalve in Rusland en in de
Vereenigde Staten, waar nog steeds de stilte der vorige perioden voortduurt, zijn
de bewegingen van den bodem en de omwentelingen der lagen uiterst talrijk;
vandaar dan ook, dat in de Vereenigde Staten de permische formatie 250 meters
is, terwijl deze in Boheme 700 meters en in Saksen 1200 meters bedraagt. De
onderste lagen rusten nu eens op de steenkool, dan weder op leisteen of graniet,
hetgeen wijst op den invloed der zee. De permische periode teekent het einde
van een groot geologisch tijdvak, omdat daarin de meeste oude typen uitsterven,
hetzij omdat zij hun natuurlijk uiteinde bereikt hebben, hetzij omdat de
omgeving niet meer geschikt voor hen is. Slechts enkele typen blijven
voortbestaan: nog geene enkele der nieuwe vormen, die het secundaire tijdperk
teekenen, komt ten tooneele. Het is dus natuurlijk, dat het einde der permische
periode tevens als het einde der paleozoïsche periode beschouwd wordt.

De dierenwereld uit die periode telt nauwelijks driehonderd bekende soorten.
Alle dierengroepen geraken in verval, ten minste in Europa en in de Vereenigde
Staten. De poliepen, de zeeleliën en de stekelhuidigen tellen nog slechts enkele
soorten. Bijna alle paleozoïsche armpootigen zijn verdwenen, enkele komen nog
voor het laatst voor. Die klasse zal zich niet meer uit haar verval opheffen en
altijd overtroffen worden door de buikpootige en koplooze weekdieren. De
koppootigen zijn tot enkele soorten teruggebracht, en de schaaldieren worden
alleen nog slechts vertegenwoordigd door de laatste der trilobieten, enkele
limulen en enkele cypridinen. De glansschubbige visschen behouden hunne
stelling en zijn merkwaardig door het groote aantal soorten en individuen.

De ontwikkeling van het leven schrijdt regelmatig voorwaarts. Boven de drie
afdeelingen: plantdieren, weekdieren en ringwormen, alle ongewervelde dieren,
staan de gewervelde dieren. Gedurende de azoïsche en primaire periodes hebben
wij na elkander de dieren der drie eerste afdeelingen zien verschijnen, en wel

zóó, dat de meest volkomene ongewervelde dieren, de spinachtigen, de
duizendpooten, de insecten, de gelede dieren in het algemeen, het laatst
verschenen zijn, lang na de plantdieren en de weekdieren. Zoo zagen wij ook de
gewervelde dieren met de laagst ontwikkelde, de visschen, beginnen. Die hooger
ontwikkelde afdeeling bestaat uit de volgende klassen:

Visschen.
Amphibiën.
Kruipende dieren.
Vogels.
Zoogdieren.

Fig. 183. Weekdieren uit de permische periode. 1. Productus horridus.—2.
Fenestella retiformis, met een vergroot stuk.

Wij hebben de eerste dier klassen zien optreden. Wij zullen thans de
ontwikkeling der tweede klasse bijwonen.

De amphibiën zijn noch visschen noch kruipende dieren. Hun zenuwstelsel is
ontwikkelder dan dat der eerste klasse, en minder ontwikkeld dan dat der tweede

klasse. Men noemt ze amphibiën (tweeslachtig), omdat zij zoowel in het water
als visschen, als in de lucht als kruipende dieren kunnen leven. Tot de amphibiën
behooren de kikvorsch en de pad, (staartlooze dieren) en de salamanders (die
den staart behouden). Tot de kruipende dieren behooren de slangen, de
hagedissen, de krokodillen en de schildpadden.

Fig. 184. Visch uit de permische periode.

De amphibiën ademen de lucht in, die in het water op gelost is, en wel
gedurende den eersten tijd van hun leven, door kieuwen. De kruipende dieren
ademen steeds de gewone lucht in door longen. De amphibiën vertoonen
bovendien voortdurend gedaantewisselingen; op het oogenblik, waarop zij het ei
verlaten, zijn zij nog niet tot volkomen ontwikkeling gekomen, en hebben zij
nog niet den bouw hunner ouders; dit geschiedt eerst als zij volwassen worden.
In het begin van hun leven is hun bestaan aan dat der visschen gelijk, en zijn het
waterdieren. Nu eens ontbreken de ledematen geheel en al, dan weer gelijkt het
lichaam op eene schijf, en is het afgeplat en van lange pooten voorzien. Bij
sommige, die op het land leven en geene ledematen bezitten, gelijkt het lichaam
op dat van eenen aardworm. Bij die, welke zich steeds in het water ophouden, is
de staart zijdelings afgeplat, en maakt deze het zwemmen mogelijk. De pooten
vertoonen alle trappen van ontwikkeling; eerst niet in staat, om het lichaam te
dragen, verkrijgen zij later klauwen. Somtijds bestaan alleen de voorpooten, dan
weer zijn alleen de achterpooten zichtbaar. Bij de staartloozen sterft de staart af
en verdwijnt deze bij het volwassen dier geheel.

De uitwendige vorm der amphibiën bewijst, dat haar bouw geschikt is, om
zoowel in het water als in de lucht te leven, maar dat zij langzamerhand naderen
tot de landdieren, geschikt om te kruipen en te springen.

Hoewel het zenuwstelsel nog zeer eenvoudig is, is het toch hooger ontwikkeld
dan dat der visschen. De hersenen zijn klein in vergelijking met de wervelkolom.

Evenals de visschen leggen de amphibiën eieren. De levend barenden komen
eerst later ten tooneele.1

Evenals de kruipende dieren, tieren de amphibiën het best in een warm en
vochtig klimaat; zij komen vooral voor in de tropische landen der nieuwe
wereld. In die maagdelijke wouden vinden zij het geheele jaar de vochtigheid en
de warmte, die zij voor hare ontwikkeling noodig hebben. In de onmetelijke
bosschen van Zuid-Amerika en Zuidelijk-Azië vindt men een onnoemelijk aantal
soorten; het water in de holten der boomen, op de bladeren, in het mos, op den
grond, werkt het uitkomen der eieren en de ontwikkeling der larven zeer in de
hand.

Die voorwaarden van bewoonbaarheid kenmerkten juist de permische periode:
zij pasten juist voor de amphibiën, en de varens en de sigillaria’s van die
periode.

Evenals wij de devonische periode het tijdperk der visschen genoemd hebben,
omdat deze juist in dien tijd hun bestaan gevestigd hebben, en evenals de
steenkoolperiode de tijd van de heerschappij der planten kan genoemd worden,
zoo zouden wij de permische periode kunnen beschouwen als die van de
ontwikkeling der amphibiën. Wel is het waar, dat de amphibiën en de kruipende
dieren reeds dagteekenen uit de steenkoolperiode, misschien zelfs uit het
devonische tijdperk, doch eerst in het permische tijdperk ontwikkelen zich de
amphibiën, terwijl de kruipende dieren eerst in het secundaire tijdperk, en vooral
in de Juraperiode, eene hoofdrol zullen spelen. Het werd eertijds als een axioma
beschouwd, dat er geene kruipende dieren bestaan hebben vóór de permische
periode, en wel vóór de magnesiumkalk, doch in het jaar 1844 werden in de
steenkoolformatie kruipende dieren (land- en waterdieren) gevonden.

Reeds in 1863 heeft Dawson verscheidene amphibiën en kruipende dieren
gevonden, vooral eene soort, die den naam van Hylonomus gekregen heeft, en
die door de inrichting harer wervels in staat moet geweest zijn, om buiten het
water te klimmen en te springen. Huxley heeft in de steenkool van Groot-
Brittanië verscheidene kruipende dieren gevonden, waaronder den
Anthracosaurus, twee meters lang. King vond in de steenkool van Pensylvanië
de indruksels van een ontzaglijk dier, den Batrachopus; de indruksels der
achterpooten waren bijna een voet lang, en overtroffen dus in grootte die der
doolhoftandigen uit de triasperiode. Die indruksels wijzen op een dier, dat in de

lucht ademde; want naar de wijze hunner
versteening moeten die indruksels gemaakt
zijn door een viervoetig dier, dat op de weeke
klei aan den oever liep, en moet die klei in de
zon gedroogd en gespleten zijn. Daarna moet
de klei bedekt zijn geworden met zand, en dit
zand in zandsteen veranderd zijn. Enkele
voetstappen van kruipende dieren in
Pensylvanië gevonden, hebben doen
vermoeden, dat zij tot de devonische periode
behoord hebben.

Niet alleen dat de dieren de sporen van
hunnen stap achterlaten aan eenen effenen,
slibbigen oever, ook de regen, in groote
droppels neervallend, boort in dat slib een
aantal ronde holten. Onder den invloed der
warmte worden al die sporen hard. Indien nu
bij eenen volgenden vloed het zeewater weder
nieuw fijn zand brengt op den uitgedroogden
oever, dan zal dat zand als het ware afgietsels
vormen in die holten, en weder drogende,
getuigenis afleggen van den doortocht van
dieren en het neerstorten van den regen. Zoo
kan men aantoonen, dat in die periode de
regen met stroomen moet zijn neergevallen.

De afdruksels der voetstappen behooren tot
Fig. 185. Afdruksels van voetstappen van
die van amphibiën, die op de zandvlakten van
het Chirotherium.
het land in de steenkoolperiode niet alleen de
sporen van hunnen doortocht hebben
achtergelaten, maar ook deelen van hun geraamte, vooral beenige platen,
gelijkende op die, welke het schild der krokodillen vormen, en ook
kegelvormige tanden, ingewikkeld van vorm, waaraan die dieren den naam van
labyrinthodonten (doolhoftandigen) verschuldigd zijn. Hunne verbazende
grootte, hunne wapenrusting van beenige platen, hunne kaken met krachtige
tanden, hun gepantserde kop, dat alles maakt die thans verdwenen
amphibiënfamilie tot de merkwaardigste verschijning der primaire dierenwereld.