Napoleon (Dutch) Herman Théodore Chappuis 1402 downloads.pdf

The Project Gutenberg eBook of Napoleon

This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at
www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you will
have to check the laws of the country where you are located before
using this eBook.

Title: Napoleon

Author: Herman Théodore Chappuis

Editor: August Hendrik Pieter Blaauw

Release date: January 25, 2009 [eBook #27883]
Most recently updated: January 4, 2021

Language: Dutch

Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/27883

Credits: Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
Proofreading Team at https://www.pgdp.net/

*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK NAPOLEON ***

Napoleon.

Napoleon

Geschetst door
H. TH. Chappuis,
Gepensionneerd luitenant-kolonel, Ridder der
Orde van de Eikenkroon, enz.
Tweede omgewerkte druk,
Door
H. TH. Chappuis
En
A. H. P. Blaauw,
Leeraar in de geschiedenis aan de Cadettenschool
te Alkmaar.

Met 32 groote platen.
Alkmaar—Gebr. Kluitman.
1911.

Gebr. Kluitman’s Boek- en Kunstdrukkerij, Alkmaar.

Voorbericht

van den tweeden omgewerkten druk.

In de meening, dat niet alleen in Frankrijk, maar ook in ons land een streven
merkbaar was tot het verkrijgen van meerdere kennis van het Napoleontische
tijdperk, stelde de Luitenant-Kolonel H. Th. Chappuis een schets van den
“grooten Corsicaan” samen. Die verwachting werd niet teleurgesteld, want
spoedig bleek, dat na eenige jaren een tweede druk zou noodig zijn. Reeds
had de schrijver met de nieuwe bewerking een begin gemaakt, toen hij te
midden van dien arbeid overleed.

Het verzoek van de Uitgevers het werk voort te zetten, werd door mij gaarne
aanvaard, al ontveinsde ik mij de moeilijkheid niet een eenmaal begonnen
arbeid te voltooien. Van de opmerkingen bij den eersten druk heb ik een
dankbaar gebruik gemaakt.

Moge ook deze tweede druk, thans uitsluitend van groote platen naar de
meest bekende schilderijen voorzien, een even gunstig onthaal vinden als de
eerste uitgave.

Alkmaar, Februari 1911. A. H. P. Blaauw.

Eenige geraadpleegde Bronnen.
M. Thiers. Histoire de la Révolution Française.

M. Thiers. Histoire du Consulat et de l’Empire.

York von Wartenburg. Napoleon als Feldherr.

Désiré Lacroix. Histoire de Napoléon.

De Bourrienne. Mémoires sur Napoléon I.

De Ségur. Napoléon et la Grande Armée en Russie.

Le général Gourgaud. Examen critique de l’ouvrage de Mr. de Ségur. —
Mémoires.

Le général de Marbot. Mémoires.

Le duc de Rovigo. Mémoires.

F. A. Mignet. Histoire de la Révolution Française.

A. Dayot. Napoléon raconté par l’image.

G. Bertin. La campagne de 1812, de 1813, de 1814.

Georges Barral. L’épopée de Waterloo.

W. A. E. Wüppermann. De vorming van het Nederl. Leger en de veldtocht
van 1815, enz.

Le Mémorial de Saint-Hélène.

Madame de Rémusat. Mémoires.

Constant. Mémoires.

Le baron Larrey. Madame Mère.

Mémoires du prince de Talleyrand.

Langfrey, P. Histoire de Napoléon I.

Le Maréchal Marmont. Mémoires.

Chaptal. Mes souvenirs sur Napoléon.

A. Vandal. Napoléon et Alexandre I.

E. Guillon. Nos écrivains militaires.

Napoléon.—Oeuvres.

Lord Rosebery. Napoleon. The last phase.

Jomini. Précis politique et militaire, etc.

Jomini. Traité des grandes opérations militaires, etc.

Le baron Fain. Manuscrit de 1812, etc.

Le prince de Metternich. Mémoires.

Le vicomte lord Wolseley. Le déclin et la chute de Napoléon.

Lavisse et Rambaud. Histoire Générale. Deel VIII, IX en X.

Jean Jaurès. Geschiedenis Fransche Revolutie.

A. Levy. Napoléon intime.

A. Levy. Napoléon et la paix.

Oscar Klein Hattingen. Napoleon der Erste. 2 d.

Frédéric Masson. Napoléon inconnu.

Frédéric Masson. Napoléon et sa famille, Deel I–IX.

Frédéric Masson. L’Impératrice Maria Louise 1809–1815.

Frédéric Masson. Napoléon et les femmes.

Frédéric Masson. Napoléon chez lui etc.

Frédéric Masson. Napoléon et son fils.

Frédéric Masson. Autour de Sainte-Hélène.

Frédéric Masson. Jadis.

Frédéric Masson. Jadis et Aujourd’hui.

Frédéric Masson. Le Sacre et le Couronnement de Napoléon.

Henry Houssaye. 1814.

Henry Houssaye. 1815. La première Restauration. Le retour de l’ile d’Elbe.
Les cents jours.

Henry Houssaye. 1815. Waterloo.

Henry Houssaye. 1815. La seconde Abdication. La Terreur blanche.

C. L. Schneider List. Herinneringen van den Luitenant-Generaal Frans Carel
List.

G. Clément. Campagne de 1813.

A. Grouard. La critique de la Campagne de 1815.

B. R. F. van Vlijmen. Vers la Bérésina.

Paul Gruyer. Napoléon Roi de l’ile d’Elbe.

J. Silvestre. De Waterloo à Sainte-Hélène.

Viscount Wolseley. The Decline and Fall of Napoleon.

Henri Welschinger. Le Pape et L’empereur 1804–1815.

Alex L. Kielland. Ringsum Napoleon. 2 d.

Armand Bourgeois. Le général Bonaparte et la Presse de son époque.

Paul Frémeaux. Les derniers jours de l’Empereur.

Inhoud.
Hoofdstuk Bladz.
I. Afkomst.—Geboorte.—Jeugd 1
II. Een blik op de Fransche Omwenteling 18
III. Bij Toulon en te Parijs 46
IV. 13 Vendémiaire.—Joséphine 55
V. De veldtocht in Italië.—1796 62
VI. Bij Rivoli, op Mombello. De vrede 76
VII. Naar Egypte 92
VIII. Bonaparte wordt Eerste Consul 110
IX. Vredesvoorstellen.—Marengo 125
X. Vrede met Oostenrijk 139
XI. Engeland en de vrede van Amiens 152
XII. Consul voor het leven 167
XIII. Oorlog met Engeland. Een nieuwe samenzwering 177
XIV. De Keizerskroon 191
XV. Oorlog in Duitschland 204
XVI. Austerlitz.—Vrede van Presburg 219
XVII. Jena.—Berlijn.—Eylau 235
XVIII. Friedland.—Tilsit.—Fontainebleau 255
XIX. Het drama in Spanje 267
XX. Naar Weenen.—Essling.—Wagram 276
XXI. Echtscheiding.—Tweede huwelijk 295
XXII. De Veldtocht tegen Rusland 316
XXIII. Bij Borodino.—In Moskou 332
XXIV. De Berezina 349
XXV. Lutzen.—Bautzen.—Leipzig 360
XXVI. Parijs valt.—De Keizer abdiceert 379
XXVII. Op Elba.—In Frankrijk terug 399
XXVIII. Waterloo 412
XXIX. De Keizer verbannen 429
XXX. St. Helena 438

Volgorde der Illustratiën.
1. Napoleon.
2. Bonaparte op de Militaire school te Brienne.
3. De eed in de Kaatsbaan. 20 Juni 1789.
4. Vertrek der Vrijwilligers. 1792.
5. Bonaparte voor Toulon.
6. Strijd om de brug bij Arcola. November 1796.
7. Slag bij Rivoli. Januari 1797.
8. De onderhandelingen over den vrede te Campo Formio. 1797.
9. Bonaparte in den Raad van Vijfhonderd. 1799.
10. Bonaparte als Consul.
11. Tocht over den St. Bernhard. Mei 1800.
12. Fontainebleau.
13. Malmaison.
14. Eerste uitreiking van het Legioen van Eer.
15. Napoleon I. Keizer der Franschen.
16. De avond vóór den slag van Austerlitz. 2 December 1805.
17. Jena.
18. Slag bij Eylau.
19. De avond van Friedland.
20. Louise van Pruisen brengt een bezoek aan Napoleon.
21. Een vroolijke episode uit den oorlog in Spanje.
22. De slag bij Wagram.
23. Napoleon en Maria Louise, te Compiègne. 1810.
24. Napoleon en de Paus.
25. Napoleon en zijn zoon.
26. Moskou. 1812.
27. De overtocht van de Berezina.
28. Napoleon te Fontainebleau. 31 Maart 1814.
29. Afscheid van de Garde vóór het vertrek naar Elba.
30. De prins van Oranje bij Waterloo gewond.
31. Napoleon op de Bellerophon.

32. Napoleon op St. Helena.

Hoofdstuk I.

Afkomst.—Geboorte.—Jeugd.

In de Middellandsche Zee, door de straat van Bonifacio
van Sardinië gescheiden, bevindt zich een groot
bergachtig eiland Corsica met slechts enkele kleine
kustplaatsen als Ajaccio en Bastia. Het was bedekt met
onafzienbare strooken bijna ondoordringbaar
struikgewas, maquis geheeten en bewoond door eene bevolking van
Italiaansche en Grieksche afkomst, die in hare zeden, gewoonten en
begrippen nog heden ten dage weinig verschilt van hetgeen ze eeuwen
geleden reeds was, waartoe de geïsoleerde ligging van het eiland in niet
geringe mate heeft meegewerkt.

Nog sterker dan op Sardinië is men daar van meening, dat de belangen van
de familie, van het geslacht, de clan, op maatschappelijk en financieel
gebied moeten gaan voor die van ieder ander en de tijd heeft dat beginsel
nog dieper doen wortel schieten. Daar heeft de vader nog de beschikking
over het leven van zijn zonen; het oppergezag berust nog bij het hoofd van
den stam, den vader, of na diens dood den oudsten zoon; ieder lid van een
familie is hoofdelijk verantwoordelijk voor het welzijn en den voorspoed
van al de anderen; elk begrip van recht, van algemeen belang is nog
ondergeschikt aan dat van de belangen van den clan.

De volksklasse, grootendeels bestaande uit visschers en geitenhoeders, sluit
zich aan bij die familie, welke de rijkste is, den meesten invloed bezit, of
haar het beste beschermt en zij blijft deze ook trouw, zoolang de eenmaal
aangegane verbintenissen behoorlijk worden nageleefd.

Kapitaal in klinkende munt wordt er weinig aangetroffen. Belasting, pacht,
landhuur, alles wordt in natura betaald en daarvoor dienen de kastanjes van
de bergen, de geiten uit de maquis, het vee uit de gemeenschappelijke weide,

benevens graan, olijfolie, wijn en visch. Van geitenhaar wordt in de bergen
laken geweven. Zijn er dus levensbehoeften in overvloed, toch kent het volk
geen weelde en gemak, want daarvoor ontbreekt het noodige geld en wie dit
wil verdienen, moet het eiland verlaten en naar Italië of Frankrijk gaan.

In 1746 had Corsica zich vrij verklaard van de heerschappij der Genueezen;
een opstand was hiervan het gevolg geweest. In 1755 had Pascal Paoli, een
vrijheidlievend en schrander staatsman, zich aan het hoofd van de beweging
gesteld, daarin krachtig gesteund door de aanzienlijke geslachten, waardoor
de onafhankelijkheid van het eiland tien jaar lang was gehandhaafd. Toen
was in dezen toestand verandering gekomen, daar Engeland Paoli zijn hulp
had aangeboden, maar door het aannemen van dezen steun ontstond onder
Paoli’s partij verdeeldheid, daar velen de geheime bedoelingen van Engeland
begrepen. Ook Frankrijks minister de Choiseul doorzag die, en zond troepen
naar het eiland, zoogenaamd om de souvereiniteitsrechten van Genua te
helpen handhaven, maar inderdaad om een landing der Engelschen met
kracht van wapenen te beletten. Tevens deed Choiseul Genua ernstige
bedreigingen hooren, omdat deze republiek vele Jezuïeten, die uit Frankrijk
waren verbannen, op Corsica gastvrijheid had verleend. Zich niet krachtig
genoeg gevoelende om weerstand te bieden, opende Genua
onderhandelingen en stond in 1768 zijn rechten op Corsica aan Frankrijk af,
behoudens de vrijheid van latere terugname tegen vergoeding der gemaakte
onkosten.

Door deze oplossing van het vraagstuk verrast, wendde Paoli zich thans
tegen den nieuwen vijand, doch leed in Mei 1769 bij Ponte Novo een zoo
geduchte nederlaag, dat hij met ruim driehonderd volgelingen, die hem niet
wilden verlaten, op een paar Engelsche schepen zijn toevlucht zocht en zich
naar Engeland liet overbrengen.

Tijdens zijn verzet tegen Genua was de in 1746 te Ajaccio geboren advocaat
Carlo Maria Buonaparte of Bonaparte een zijner getrouwste aanhangers
geweest. Uit Italië afkomstig en van adellijken bloede, was hij reeds op
achttienjarigen leeftijd gehuwd met de toen veertienjarige Laetitia Ramolino,
eveneens van adellijke afkomst, verwant aan het grafelijke geslacht des Col’
Alto’s en reeds op dien jeugdigen leeftijd een vermaarde schoonheid. Toen

Paoli de wapenen begon te keeren tegen Frankrijk, had Bonaparte aan dit
verzet geen deel willen nemen; hij had het eiland verlaten en was eerst naar
Ajaccio teruggekeerd, toen het Fransche gezag hier voor goed was
gevestigd. (1769).

Evenals het meerendeel zijner bloedverwanten, zooals de Benielli’s en de
Paravicini’s, was Carlo niet met aardsche goederen gezegend, maar hij was
schrander, sluw en op ’t kantje af van brutaal; hij had in één woord
zelfvertrouwen en durf. Zoodra Corsica Fransch was geworden, had hij
begrepen van hoeveel nut en voordeel zijn wetenschappelijke ontwikkeling
doch vooral zijn kennis van de Fransche taal hem kon zijn, aangezien zoo
goed als niemand op het eiland die taal machtig was. Het nieuwe
gouvernement zou hem dus noodig hebben.

Zoodra hij de kans schoon zag, was hij begonnen dit nieuwe arbeidsveld te
exploiteeren. Telkens kon men hem nu te Parijs vinden in het voorvertrek
van dezen of genen minister, beleefd en onderdanig, waar dit pas gaf,
doortastend en taai, zelfs brutaal, als ’t noodig was, maar altijd gewapend
met een request en den strijd niet opgevende, voordat hij de verlangde
handteekening had verkregen.

Op die manier wist hij o. a. te bewerken, dat het gouvernement hem
concessie verleende voor den aanleg van moerbeziënperken en kweekerijen,
voor het droogleggen van de zouthoudende moerassen, enz. Hij was hierdoor
veel op reis, altijd vervuld met nieuwe plannen tot vermeerdering van den
invloed en den welvaart van zijn familie, wier zaakwaarnemer en
pleitbezorger hij was. Veel tijd om zich met zijn gezin, dat steeds in sterkte
toenam, te bemoeien, had hij niet, maar het huishouden was bij Laetitia in
goede handen. Toen hij in 1785 overleed waren er van de twaalf kinderen
nog acht in leven.

Den 15en Augustus 1769 werd hem een zoon geboren, die den naam ontving
van Napoleon, terwijl een jaar te voren Jozef het levenslicht had
aanschouwd. Hoewel gezond, had Napoleon een delicaat gestel, niet te
verwonderen, als men weet, dat zijn moeder, tijdens haar zwangerschap,
door den opstand van Paoli hiertoe gedwongen, weken lang ver van haar

woning in de bergen had rondgezworven en dus menigen bangen,
slapeloozen nacht had doorgebracht.

De eerste paar jaren rustig en stil, werd de kleine wereldburger met zijn
groot hoofd weldra een ondeugend, lastig en opvliegend baasje, koppig als
een ezel en daarbij zoo vechtlustig, dat ieder het met hem te kwaad kreeg en
vooral Jozef het vaak bij hem moest ontgelden. Wel wachtte hem dan thuis
de roede, want Laetitia spaarde deze niet, doch om een pak slag meer of
minder bekreunde hij zich bitter weinig. Onder de strafoefening gaf hij geen
kik en na afloop liep hij weer weg alsof er niets was gebeurd. Aan al die
ondeugende streken paarde hij echter een zekere ridderlijkheid, want eens
werd hij gestraft met een pak slaag en vier dagen huisarrest op water en
brood, omdat hij druiven zou gekaapt hebben, ’t geen een vriendinnetje had
gedaan, maar hij verried haar niet en zijn onschuld bleek pas, toen dit meisje
zich zelf kwam aangeven.

Hoorde hij, zooals zijn moeder later heeft gezegd, tot “le plus diable” van
hare kinderen, over zijn lust tot leeren had men echter geen reden tot klagen.
Van “de nonnen” had hij een weinig lezen en tellen geleerd en op zijn achtste
jaar op een jezuïetenschool geplaatst, maakte hij daar spoedig zulke
vorderingen, dat zijn vader voor hem in den tuin een hokje liet maken, waar
hij rustig kon werken, zonder dat hij door het spelen der kleintjes—Lucien
was in 1775, Elisa (Marianne) in 1777 geboren—werd gestoord.

Altijd vervuld met plannen voor de toekomst, handig gebruik makende van
een koninklijk besluit van 1770, waarbij alleen die Corsicanen in den
Franschen adelstand zouden worden opgenomen, wier adelbrieven van twee
eeuwen vroeger dagteekenden, steunende bovendien op zijne positie als
assessor, lid van den Raad der Twaalf Edelen en afgevaardigde van den
Corsicaanschen adel aan het hof van Versailles, wist Carlo steeds meer
gunsten te verwerven. Door zijn vriendschap met graaf de Marbeuf,
gouverneur van het eiland, werd hij o. a. geholpen aan twee studiebeurzen,
een voor Jozef en een voor Napoleon; voor rijks rekening zouden ze in
Frankrijk worden opgeleid, Jozef tot geestelijke en Napoleon tot militair. De
jongen was in de wolken van geluk; zijn liefste wensch zou worden
verwezenlijkt. Had hij reeds vroeger elk stuk papier, elke plank en schutting

volgeteekend met soldaten, nu zou hij zelf soldaat worden, een heusche, een
echte.

Op het einde van 1778 vertrok Carlo met zijn twee zoons naar Frankrijk om
te Autun, waar de Marbeufs broeder bisschop was, eerst wat beter Fransch te
leeren spreken, want ze kenden nog weinig meer dan gebroken Italiaansch
en Corsicaansch patois. Het verdriet voor de eerste maal moeder te verlaten
was niet erg groot, bovendien had Napoleon zijn broer bij zich en nog wel
Jozef, aan wien hij zich nauw verbonden gevoelde. In April werden ze reeds
gescheiden, en ging Napoleon naar de Koninklijke Militaire School te
Brienne, een instelling, waar strenge tucht heerschte, de leiding van het
onderwijs zoo goed als geheel in handen was van een aantal, voor het
meerendeel onbeschaafde, weinig ontwikkelde geestelijken en waarop alleen
kinderen van adellijke afkomst werden toegelaten.

Jozef schreide bitter bij het afscheid van zijn broertje—och, de dreumesen
waren samen nauwelijks twintig jaar oud—doch de kleine Napoleon vergoot
geen traan; zijn gezichtje bleef strak en elke uiting van droefheid
onderdrukte hij. Toch was hij, de latere jaren hebben dit bewezen, Jozef toen
reeds meer genegen dan deze hem.

Te Brienne, waar hij ruim vijf jaar gebleven is, begon voor den leergierigen
jongen in den volsten zin des woords een nieuw leven. In het begin werd hij
gefolterd door heimwee naar zijn geboorteland, waarover hij met niemand
kon spreken, en hij voelde zich in een kring van jongens, die hem allen
vreemd en dus vijandig waren en wier taal hij ternauwernood verstond, zeer
eenzaam en ongelukkig. Hij bleef dan ook het liefst alleen en kreeg daardoor
den naam trotsch en eenzelvig te zijn; alleen aan Bourrienne legde hij zijn
hart wel eens open, dezelfde dien hij als consul tot eerste secretaris heeft
genomen en dien hij pas heeft ontslagen, toen hij de onloochenbare bewijzen
van ’s mans brutale schraapzucht en oneerlijke practijken tegenover de
leveranciers voor het leger in handen had.1

Weldra bleek met welk een reusachtigen werklust, met welk een taaie
werkkracht die magere, kleine knaap met zijn grijze, zonderling lichtende
oogen, was bezield. Niet alle studievakken waren hem intusschen even lief;
geschiedenis, aardrijkskunde en wiskunde waren zijn beste vakken en daarin

maakte hij groote vorderingen, maar in de talen bleef hij een kruk en zijn
schrift was bijna onleesbaar.

In de verhouding tot zijn kameraden kwam langzamerhand ook eenige
verbetering; in den winter van 1783, terwijl de sneeuw zeer hoog lag, werd
hij door hen zelfs tot aanvoerder gekozen bij den aanval en de verdediging
van uit sneeuw gebouwde wallen en het is zijn eerste roem, als bewoners uit
Brienne naar zijn sneeuwvesting komen zien. Zijn vrije uren bracht hij het
liefst in de bibliotheek door, waar hij zich in de studie van Plutarchus of in
de lectuur van een wijsgeerig of letterkundig werk verdiepte; vooral de
daden van de Grieksche en Romeinsche helden boeiden hem, ze prikkelden
zijn eerzucht, terwijl hij bovenal voor Leonidas en zijn volk groote
bewondering had, zoodat zijn kameraden hem de Spartaan noemden.

Door de geringe mate van ontwikkeling en kennis der leeraren en door de
slechte verdeeling der leerstof bleef zijn wetenschappelijke opvoeding
niettemin gebrekkig, die hij dan ook in zijn luitenantstijd van meet af weer
onder handen heeft moeten nemen, doch leesbaar schrijven zonder taalfouten
heeft hij zich nooit meer kunnen eigen maken. Van het Duitsch verstond hij
later slechts enkele woorden, zelfs Italiaansch sprak hij gebrekkig en voor
het Spaansch had hij steeds een tolk noodig, terwijl hij de Grieksche en
Latijnsche klassieken alleen door eenige meestal slechte vertalingen heeft
leeren kennen. Lucien en Jozef, die een meer academische opleiding hadden
genoten, al legden ze nooit een examen af, taxeerden hem als
wetenschappelijk man dan ook volstrekt niet hoog. In hun oog was hij en is
hij gebleven een soldaat, die succes heeft gehad zonder meer.

Ongeletterd was hij dus, maar wat hij bezat van nature, wat geen leeraar ter
wereld bij machte was geweest hem aan te brengen en hetgeen zijn
neuswijze broers misten, was zijn stijl de imperatoria brevitas, zooals
Frédéric Masson dezen schrijftrant noemt; met zijn korte, krachtige
glasheldere volzinnen, die als met de etsnaald het beeld teekenden, dat hij
het leger wilde inscherpen. Dien stijl dankte hij aan zijn genie en hierin heeft
hij zelfs Caesar overtroffen.

Toen de Keralio, inspecteur-generaal van het militair onderwijs in 1784 zag
welke reusachtige vorderingen Napoleon vooral in het laatste jaar had

gemaakt, was hij hierover zoo bijzonder tevreden, dat hij over het bezwaar
van zijn te jeugdigen leeftijd heenstapte en hem voordroeg voor de Militaire
School te Parijs. “Die knaap van vijftien jaar met zijn onderdanig karakter en
zeer geregeld gedrag, die zich door zijn kennis van de wiskunde zoo gunstig
onderscheidde, zou een uitmuntend zeeman worden,” schreef hij in zijn
rapport.

Zoodoende vertrok Napoleon in October 1784 met vier andere jongens onder
geleide van een pater naar Parijs. Van een plaatsing bij de marine kwam
evenwel niets; het toch reeds zeer beperkte aantal plaatsen was reeds door
eenige hoog-adellijke jongelui met protectie ingenomen. Napoleon zou
derhalve den cursus volgen voor de artillerie.

Korten tijd te voren had Jozef aan zijn vader te kennen gegeven liever niet
tot geestelijke, maar evenals zijn broer tot artillerieofficier te worden
opgeleid. Treffend is de brief, welke Napoleon naar aanleiding daarvan aan
zijn vader schreef. “Laat hij maar hier komen te Brienne Pater; Patrault, dien
u kent, heeft mij beloofd hem wiskunde te leeren. Wat zal ik blij zijn, als ik
hem in October hier zie. Dan is dat ook weer een zorg minder voor u en
Jozef zal wat in zijn schik wezen.”

Hoewel hij zijn moeder in al die jaren in ’t geheel niet, zijn vader slechts een
paar maal had gezien en er wegens de zeer hooge portkosten slechts weinig
brieven werden gewisseld, was de knaap met zijn gedachten dus nog steeds
bij huis en bij de zorgen, waaronder zijn ouders gebukt gingen, want zij
waren arm en het gezin was in de laatste jaren nog toegenomen; in 1778
werd Louis, in 1780 Pauline, in 1782 Caroline en in 1784 Jérome geboren.

Zijn wensch betreffende Jozef zou evenwel niet worden vervuld; in Februari
1785 stierf zijn vader, ver van huis, te Montpellier aan maagkanker en Jozef,
die toen alleen bij hem was, had beloofd naar Ajaccio terug te keeren om
daar zijn moeder tot steun te wezen. De brieven door Napoleon in die
kommervolle dagen aan zijn moeder gericht, getuigen van zijn kinderlijke
liefde en hartelijke belangstelling in al wat er ginds geschiedde. Aan zijn
oud-oom Lucien, aartsdiaken van Ajaccio, schrijft hij o. a. “Het zal onnoodig
zijn U te zeggen, hoe ik getroffen ben geweest door het ongeluk, dat over
ons is gekomen. Wij hebben in hem een vader verloren en God weet welk

een vader hij in zijn medegevoel en gehechtheid voor ons was... Gods wil is
onveranderlijk en Hij alleen kan ons troosten...”

Intusschen werkte hij aan de Militaire School te Parijs even hard als te
Brienne. Uitgezonderd Bauer, zijn onderwijzer in ’t Duitsch, die hem een
domoor vond, waren al zijn andere leeraren zeer over hem tevreden. Vooral
Laplace, de beroemde wiskunstenaar, was met hem ingenomen; zijn leeraar
in de fraaie letteren noemde hem “een stuk graniet, in een vulkaan verhit,”
en de heer de l’Esquille, die hem les gaf in de geschiedenis, schreef in zijn
rapport over hem: “Corsicaan van geboorte en karakter, zal hij het ver
brengen, als de omstandigheden hem gunstig zijn.”

Den 10en October 1785, dus nauwelijks zestien jaar oud, werd hij als de 42e
op een ranglijst van 58 cadetten bevorderd tot tweede-luitenant,—zijn brevet
dagteekende echter van den 1en September—ingedeeld bij het artillerie
regiment la Fère en aangewezen om garnizoen te houden te Valence, een
stadje aan de Rhône in het zuiden van Frankrijk. Binnen een jaar had hij met
succes een examen afgelegd, waarvoor een ander meestal drie- of viermaal
zooveel tijd noodig had.

Reeds aan de Militaire school had hij een bewijs geleverd van zijn scherpen
blik op militaire aangelegenheden. Deze school was een koninklijke
instelling, telde jongelieden van den hoogsten adel onder haar leerlingen,
waarvoor jaarlijks twee duizend francs kostgeld werd betaald, zoodat er
groote weelde heerschte. In een hervormingsontwerp, dat hij aan den
directeur, markies de Timbrune, ter beoordeeling gaf, schreef hij o. a.: “Zou
het niet beter zijn, als de cadetten zich zelf leerden bedienen en
munitiebrood tot ontbijt kregen? Zou het geen aanbeveling verdienen, als zij
hun kleeding en schoeisel zelf leerden schoonmaken? De meesten zijn arm;
de dienst wacht hen. Aan een matigen leefregel onderworpen, zouden zij
hierdoor krachtiger worden, de weersveranderingen beter kunnen verdragen,
de vermoeienissen van den oorlog moedig doorstaan en aan hun soldaten
eerbied en blinde trouw inboezemen.”

Zelf heer en meester geworden, deed hij deze beginselen terstond in practijk
brengen. Aan de school te St. Cyr bewoonden de aanstaande officieren der

infanterie b.v. gezamelijk één kamer en aten uit de militaire keuken. De
cadetten aan de cavalerieschool te St. Germain poetsten zelf hun paard en
leerden het zelf pakken, zadelen en beslaan.—“Voordat men over soldaten
bevel voert, moet men zelf eerst soldaat worden, en al de technische
onderdeelen van het vak nauwkeurig kennen; dan wordt hierdoor het
onschatbare voordeel verkregen, dat men zijn ondergeschikten in al hun
diensten nagaan en tot gehoorzaamheid kan dwingen.”

Op denzelfden grondslag van eenvoud en degelijkheid vestigde hij later ook
de meisjesscholen te St. Dénis, Ecouen en elders, bestemd om dochters van
leden van het Legioen van Eer, een orde in 1802 door hem ingesteld, een
behoorlijke opvoeding te geven. Al de op die scholen benoodigde
kleedingstukken moesten door de leerlingen zelven worden vervaardigd.
Stemmig, geheel in den trant der geestelijke zusterscholen, was het costuum.
Van het bezoeken van schouwburgen of andere publieke vermakelijkheden
was geen sprake. Hij verlangde, dat de meisjes “eerbare vrouwen en goede
huishoudsters zouden worden.”

Niet weinig trotsch op zijn luitenantsrang bij het wapen, spoedde hij zich in
zijn nieuwe uniform naar de familie Permon, die hij reeds te Ajaccio had
leeren kennen en die nu te Parijs woonde, maar de ontvangst viel niet mee,
want Cécile, de jongste dochter des huizes, zei lachend, dat hij met zijn
spillebeenen in die geweldig groote modellaarzen wel wat geleek op de
Gelaarsde Kat en Laure, de oudste, die later met Junot huwde en door
Napoleon tot hertogin van Abrantès werd verheven, stemde met haar in.
Toch werd hij niet boos, want een dag of wat later zond hij haar als
speelgoed een koets met een gelaarsde kat er voor en het sprookje van
Perroult ten geschenke.

Met zijn kameraad en vriend, den eveneens nieuw benoemden luitenant des
Mazis, kwam hij begin November 1785 te Valence, huurde bij juffrouw Bou,
een oude vrijster, in ’t Café du Cercle naast de biljardzaal voor acht francs
per maand een kamer, zoo armoedig gemeubeld dat “zelfs een blind paard er
geen schade kon aanrichten” en hij begon hier het leven van den
onbemiddelden officier in een klein garnizoen. Door den abt de Saint-Ruff,
een kennis van de Marbeufs, werd hem echter den toegang geopend tot de

voornaamste salons en vooral mevrouw de Colombier was zeer vriendelijk
voor hem, terwijl, naar men zegt, Napoleon korten tijd een oogje had op haar
dochter Caroline. In weerwil van zijn armoede, want van een tractement van
ongeveer elfhonderd francs, vielen niet veel kromme sprongen te maken,
genoot hij in dien eersten tijd volop van hetgeen zijn nieuwe positie hem
aanbood. Hij at met zijn kameraden aan één tafel, leerde dansen, ging veel
uit, werd overal vriendelijk ontvangen, was voorkomend en beleefd,
babbelde mee over alles en nog wat en liet een jaar later bij zijn vertrek met
verlof naar Ajaccio niets dan aangename herinneringen achter; alleen had
men hem zeer beschroomd en nu en dan zwaarmoedig gevonden.

Hoe goed hij zich later, toen hij tot grootheid en macht was gekomen, de
personen herinnerde, die zich tegenover hem welwillend hadden betoond;
hoe erkentelijk hij zelfs nog was voor ieder blijk van genegenheid, hem in
zijn jeugd geschonken, valt op te maken uit de lange lijst van personen uit
dien tijd, aan welke hij een stoffelijk, tastbaar bewijs hiervan gaf. Noch zijn
leermeesters uit Brienne, noch die van de Militaire School te Parijs, heeft hij
vergeten; aan allen heeft hij een positie geschonken, die een aanmerkelijke
verbetering bracht in hun lot!

Bonaparte op de Militaire School te Brienne.

De weduwe van zijn weldoener de Marbeuf verleende hij een jaargeld van
15000 francs; haar zoon benoemde hij tot baron van het Keizerrijk en
kolonel van een regiment lichte cavalerie; Caroline de Colombier schonk hij
de functie van hofdame bij zijn moeder, den heer Bressieux, met wien zij in
1792 huwde, die van administrateur bij het boschwezen. Camilla Hari, zijn
min, de vrouw van een Corsicaanschen schipper, gaf hij rijke geschenken en
deed haar tegenwoordig zijn bij zijn kroning en zelfs op zijn sterfbed beval
hij haar nog aan bij de uitvoerders van zijn laatsten wil, opdat zij en haar
kinderen toch nimmer gebrek zouden lijden.

Aanvankelijk door ziekte verplicht tot tweemaal toe verlenging van verlof
aan te vragen, bleef hij van half September 1786 tot Juni 1788 op Corsica en
keerde toen eerst naar zijn inmiddels naar Auxonne verlegd regiment terug;
alleen van October tot December 1787 was hij tijdelijk naar Frankrijk

opgeroepen met het oog op de vrees van oorlog met Pruisen ten behoeve van
Nederland.

Toen hij na een afwezigheid van zeven jaar in zijn ouderlijk huis
terugkeerde, had hij zich eensklaps omringd gezien door een troepje
broertjes en zusjes, die hij vroeger slechts kort of in ’t geheel niet had
gekend. Alleen Marianne-Elisa was afwezig, door haar plaatsing als
leerlinge op de Koninklijke meisjesschool te St. Cyr; Lucien was dertien,
Louis tien, Pauline acht, Caroline zes en Jérome vier jaar. Met dat clubje
speelde en ravotte hij als een schooljongen, die met vacantie is; vooral
Paulette, zooals Pauline door hem altijd genoemd werd, was zijn lieveling en
deze kon met haar guitig, mooi gezichtje, haar aangeboren bevalligheid en
looze streken geen kwaad bij hem doen.

Terwijl hij te Ajaccio dus eenige vergoeding vond voor de volslagen
vreugdelooze jaren zijner jeugd, met volle teugen kon genieten van het
zoolang ontbeerde familieleven, terwijl hij zelf weder half Corsicaan werd,
ontdekte hij tevens, dat kommer en zorg zijn moeder met den dag meer
terneer drukten en dat de armoede haar aangrijnsde. Met den dood van zijn
vader was de steun, die de familie zoo lang van de Fransche gouverneurs en
ambtenaren had genoten, langzamerhand verdwenen; verleende voorrechten
waren ingetrokken, contracten niet meer nagekomen; bovendien zagen de
oude, Paoli trouw gebleven aanhangers in de Bonapartes en hun aanhang
thans geen echte patriotten meer, doch slechts francisés, zooals ze werden
genoemd. Hulp was voor hen, ook van die zijde dus niet te verwachten.

Na Carlo’s dood had oom Lucien, de aartsdiaken, het beheer der geldzaken
op zich genomen, maar sinds eenige maanden leed hij aan heftige
jichtaanvallen, zoodat hij het bed niet meer kon verlaten. Zuinig, bij het
gierige af, toonde hij zijn belangstelling in het lot zijner nicht thans nog
alleen door het bijeenschrapen en in zijn matras verstoppen van elken franc,
dien hij kon machtig worden. Wel zou Jozef de aangewezen persoon zijn
geweest, om als oudste zoon de leiding der zaken thans in handen te nemen,
maar Jozef studeerde te Pisa in de rechten en Napoleon bleef dus alleen over.

Met dezelfde ijver en toewijding, welke hij tot nu toe had aan den dag
gelegd bij al wat hij op zich nam, toog hij dus aan den arbeid, schreef

brieven en verzoekschriften, diende zijn moeder als secretaris en was haar
tolk bij al haar onderhandelingen met de Fransche regeering. In het najaar
van 1787 in Frankrijk tijdelijk terug, trok hij naar Parijs om hier met
dezelfde onverzettelijke driestheid en taaiheid, welke zijn vader hadden
gekenmerkt, voor haar te solliciteeren en toen in Juni 1788 zijn verlof om
was, verliet hij zijn moeder slechts noode om zich te Auxonne weder aan
zijn beroep te wijden. Van den jeugdigen, overmoedigen luitenant, die de
pretjes najoeg en op iedere danspartij werd gezien, was intusschen weinig
meer overgebleven. ’t Geen hij in zijn ouderlijk huis had gezien, vervulde
hem met zorg; zooveel schulden, zooveel mondjes te vullen, wat moest
daarvan het einde wezen! Reeds vroeg had hij den ernst van het leven leeren
kennen; thans had hij begrepen, dat hij, de oudste zoon bijna, de eenige, die
een bezoldigde betrekking bekleedde, al zijn krachten moest inspannen om
zijn moeder te steunen. Werken, studeeren, kennis verzamelen waren hiertoe
de middelen en wel wetende, dat aan zijn wetenschappelijke opvoeding nog
zoo goed als alles ontbrak, begon hij van meet af aan te studeeren.

Eerst wilde hij zijn vak volkomen onder de knie hebben, want aan de school
te Parijs was hem hiervan weinig meer onderwezen dan het
infanteriereglement en de grondbeginselen van den dienst in vestingen, zelfs
het gebruik en de bediening van een kanon kende hij niet eens. Met grooten
ijver begon hij dus aan zijn verdere ontwikkeling en uit dien tijd is de stapel
geschriften afkomstig, die hem toen reeds stempelden tot een man van studie
en ernstig nadenken. De 38 cahiers met aanteekeningen en opmerkingen van
zijn land, zijn geschiedenis van Corsica, zijn studiën over de Sorbonne, over
de bul Unigenitas, zijn Memorie over het opstellen van kanonnen tot het
verkrijgen van worpvuur, zijn kort begrip der geschiedenis van Engeland,
zijn uittreksels uit Herodotus, Buffon, Plato en anderen, zijn aanteekeningen
op Neckers economische en wetgevende theorieën en over Rousseau’s
leerstellingen zijn bewijzen te over voor zijn leer- en werklust. Geen
meteoor, geen plotseling te voorschijn getreden wondermensch is hij
geweest, geen man, wien de mantel van het genie was om de schouders
geworpen zonder meer. Van ’t geen hij later als krijgs- en als staatsman, als
administrateur en als bewindvoerder, in één woord op elk gebied heeft
gewrocht, heeft hij zelf in die eerste jaren als officier den grondslag gelegd;
zijn aangeboren schranderheid, zijn genie hielpen hem verder.

Te Auxonne trok hij weldra de aandacht van generaal du Teil, directeur der
artillerieschool en hieraan had hij te danken, dat hij, hoewel piepjong officier
door dezen werd aangenomen als lid eener commissie van proefneming, een
onderscheiding, die hem zoo verheugde, dat hij zijn oom Fesch, een
halfbroeder van zijn moeder, hierover een brief schreef (Augustus 1788),
maar hetgeen de jaloezie zijner kapiteins tegelijkertijd niet weinig opwekte.

Intusschen leefde hij zoo armoedig en voedde hij zich zoo slecht, dat de
regimentsdokter zich over hem ongerust begon te maken. Om zijn moeder te
doen gelooven, dat hij volmaakt gezond was, schreef hij deze intusschen:
“Werken en nogmaals werken is al wat ik hier tot ontspanning kan doen.
Slechts eenmaal in de acht dagen kleed ik mij om uit te gaan. ’t Is
ongeloofelijk zoo weinig ik sinds mijn ziekte slaap. Om tien uur naar kooi,
ben ik om vier weder op. Eens per dag eet ik, om drie uur. Hierbij bevind ik
mij zeer wel.”

Zijn gezondheidstoestand en zijn brandend verlangen naar huis deden hem in
1789 opnieuw zes maanden verlof vragen; de slechte verbindingswegen, de
groote afstanden en de zeereis in aanmerking genomen, was een zoo lang
verlof in die dagen niets vreemds. In September te Ajaccio gekomen, vond
hij al zijn broertjes en zusjes, Elisa, die zich nog te St. Cyr bevond,
uitgezonderd, bijeen en de bevolking in gisting door al hetgeen inmiddels te
Parijs was gebeurd en door de gedachte, dat een omwenteling, in naam der
vrijheid ondernomen, ook haar van de vreemde overheersching zou
bevrijden.

Van jongsaf volbloed-republikein, door ’t geen hij aan de School te Parijs
had verduurd nog in die begrippen versterkt, trouw aanhanger der stellingen
van Rousseau, wierp hij zich te Ajaccio terstond midden in den strijd, sprak
luid en levendig in de revolutionnaire clubs, en wist te bewerken, dat er alom
nationale gardes werden opgeroepen en dat de witte cocarde werd vervangen
door de driekleurige. Dit succes eenmaal verkregen, miste hij echter het
noodige kapitaal om stemmen te werven en zijn invloed te bevestigen; de
afgunst kwam in ’t spel. Men werd bevreesd, dat hij en zijn bloedverwanten
de families, die op het kussen zaten, zouden verdringen. Zijn vroegere
relaties met de Marbeuf en zijn jarenlang verblijf in Frankrijk werden hem

thans tot een verwijt gemaakt; de Bonapartes heetten geen echte Corsicanen,
geen patriotten meer en van al de materieele voordeelen, welke de nieuwe
toestanden meebrachten, kwam het leeuwenaandeel aan de vrienden van
Paoli. Zoo kreeg Jozef slechts een ondergeschikt baantje van 900 francs bij
het directoire van het district Ajaccio en werd oom Fesch slechts groot-
vicaris; Lucien en hij zelf kregen niets.

Toch gaf hij de hoop niet op zijn familie vooruit te helpen. Na een
ballingschap van twintig jaar teruggekeerd, was Paoli overal met geestdrift
ontvangen en letterlijk oppermachtig geworden. Napoleon zond hem zijn te
Valence geschreven “Geschiedenis van Corsica” waarvan Mirabeau o. a. had
gezegd, dat die kleine historie een genie van den eersten rang scheen aan te
kondigen en tevens zijn “Open brief aan Matteo Buttafuoca” een gloeiend
smaadschrift op dezen adellijken landgenoot “die Paoli kort te voren in de
Nationale Vergadering had gebrandmerkt als een man, die aristocraat,
democraat, noch royalist, in staatszaken slecht was te vertrouwen en in alles
arglistig te werk ging.”

Zijn verloftijd was inmiddels half October verstreken, doch hierom
bekreunde hij zich niet, want de aanbevelingsbrieven, welke hij van het
districtsbestuur van Ajaccio had weten te verkrijgen en o. a. inhielden, dat
hij tot tweemaal getracht had naar Frankrijk terug te gaan, doch dat
tegenwind dit telkens had belet, waren zoo vleiend, dat zijn kolonel bij zijn
terugkeer (Januari 1791) hiermede volkomen tevreden was en hem aan den
minister zelfs voordroeg voor de uitbetaling van zijn traktement tot den dag
van terugkomst.

In Auxonne was hij thans niet meer alleen, want Louis, toen even dertien
jaar, had hij meegebracht. “Dan had zijn moeder een zorg minder,” had hij
gezegd en hij zou hem wiskunde en latijn leeren en later ook een
artillerieofficier van hem trachten te maken.2

Een hokje van een kamertje met een slecht bed zonder gordijnen, een tafel,
een koffer, een kast en twee stoelen vormden in de kazerne te Auxonne het
verblijf van den toekomstigen Keizer, daarnaast in een nog schameler
gemeubeld vertrekje sliep de latere koning van Holland. Zelf kookte
Napoleon zijn potje, droog brood was zijn ontbijt, maar hij had geen centime

schuld; zelf overhoorde hij Louis zijn vragen voor de Heilige Communie;
trouw vergezelde hij hem naar de mis. Overigens vertoonde hij zich slechts
zelden in het openbaar. Zijn dienst, Louis’ lessen en zijn eigen studiën
namen te veel tijd in beslag om veel uit te gaan, maar wanneer hij zich een
enkele maal ten huize van kapitein de Gassendi of van de familie Chabert
vertoonde, kon hij zeker zijn van een hartelijke ontvangst, waartoe zijn
gedrag tegenover Louis in niet geringe mate bijdroeg. Wie zijn brieven uit
dien tijd over zijn broertje leest wordt getroffen door hun liefderijken, bijna
vaderlijken toon; hij prijst hem over zijn ijver, zijn werklust, zijn goede
vormen in gezelschap, waarin hij zich zoo gemakkelijk beweegt, hetgeen
juist Napoleon zelf niet bezat, ja, hij voorspelt wonderen van hem en schreef
aan Jozef. “Hij zal de beste worden van ons vieren.”

In diezelfde dagen stelde hij zijn Dialogue sur l’amour op schrift met den
voor een jong officier vrij zonderlingen uitval, dat de liefde meer kwaad doet
dan goed en schadelijk is voor de gemeenschap en het persoonlijk belang der
menschen; zelf zal hij daar later wel eens anders over denken dan als
luitenant van de artillerie.

Een kleine verbetering in zijn omstandigheden kwam door zijn benoeming
tot eerste-luitenant (Mei 1791); tevens werd hij naar Valence teruggeplaatst.
Hier betrok hij terstond zijn vroeger kwartier bij juffrouw Bou weder; hij
werd een ijverig bezoeker van de club der vrienden van de Constitutie en
zette zich aan de beantwoording eener prijsvraag, uitgeschreven door de
Academie te Lyon en tot onderwerp hebbende: “Het bepalen der waarheden
en gevoelens, den mensch in te prenten, ter bevordering van zijn eigen
geluk.”

Zijn arbeid werd niet bekroond; een der beoordeelaars noemde dien een in
krasse bewoordingen uitgedrukt droombeeld; een ander vond het geheel te
slecht gesteld en geschreven, om de aandacht te verdienen. Toch bevatte het
geschrift een reeks oorspronkelijke denkbeelden en verheven gevoelens, en
teekende het den vurigen aanhanger der republikeinsche beginselen.

Door bemiddeling van generaal du Teil, die zijn beschermer was gebleven in
weerwil van Napoleons sterk geavanceerde begrippen, kreeg hij in October
1791 weder eenige maanden verlof. De verkiezingen waren op handen en hij

wilde zijn broeder Jozef met alle macht ter zijde staan om een goed
bezoldigde staatsbetrekking—het doelwit van elken rechtgeaarden Corsicaan
—te veroveren. Door den dood van oom Lucien, 16 October, was het kleine
kapitaal, dat de man door jarenlange spaarzaamheid had bijeengeschraapt,
aan de kinderen gekomen; er was dus geld om stemmen te koopen en helpers
te werven; in de woning van moeder Laetitia stroomde de wijn, de gansche
familie der Bonapartes kwam in ’t geweer en door een daad van geweld, die
in een goed geordenden staat als volkomen onwettig zou zijn beschouwd,
doch die op Corsica gold voor een wonder van handigheid en durf, wist
Bonaparte zich te doen verkiezen tot luitenant-kolonel van een der nieuw
opgerichte bataljons vrijwillige nationale garde, op een tractement
gelijkstaande aan dat van kapitein bij zijn wapen, honderd twee en zestig
francs in de maand.

Wat een overwinning op de tegenpartij, die Pozzo di Borgo gekozen had
willen zien, wat een blijdschap in de woning der weduwe! Dat Bonaparte die
betrekking aanvaardde, was geheel in overeenstemming met den inhoud
eener wet, waarbij de officieren van het staande leger hiertoe werden
gemachtigd.

Nu begon Paoli weder met de Bonapartes te rekenen. Wel had hij over
Napoleons open brief aan Matteo Buttofuoco zijn afkeuring te kennen
gegeven en hem bronnen geweigerd voor zijn geschiedenis van Corsica,
maar in dien toestand was verandering gekomen, want Paoli begreep voor
zijn plannen de Bonapartes noodig te hebben. Na jarenlang verblijf in
Engeland met zijn parlementaire staatsinrichting had Paoli een afkeer
gekregen van de in Frankrijk heerschende toestanden en, hoewel hij zijn
plannen nog verborgen hield, streefde hij naar Corsica’s onafhankelijkheid,
hetgeen Napoleon reeds had begrepen.

Onder deze omstandigheden was het verklaarbaar, dat Napoleon niet veel
lust had naar zijn standplaats terug te keeren, toen zijn verlof ten einde liep
en onder voorwendsel van zijn benoeming tot luitenant-kolonel, bleef hij te
Ajaccio. Toch begreep Napoleon, die wel wist, dat zijn onmiddellijke chef,
zijn kolonel, hem volstrekt niet genegen was, dat hij gevaarlijk spel speelde
en daarom zond hij een langen brief aan zijn vriend, den Commissaris van

Oorlog te Valence en zette hem den stand van zaken uiteen. “Heiliger en
dierbaarder plichten dan die van den dienst strekken tot mijn rechtvaardiging
en maken, dat ik geen zelfverwijt gevoel,” schreef hij o. a. en later nog
weder: “Onder zulke bedenkelijke omstandigheden behoort een goed
Corsicaan zich op zijn eerepost, dus in zijn land te bevinden.”

Men leefde onder abnormale omstandigheden. De regeering te Parijs zag dat
stoutmoedig optreden van den Corsicaanschen artillerieofficier, die zijn
opleiding geheel aan Frankrijk had te danken, Fransch sprak en op zijn
eiland voor haar dus van groot nut kon wezen, waarschijnlijk niet ongaarne,
doch zijn kolonel dacht er anders over en deed hem schrappen van de lijst
der actief dienende officieren; Napoleon had zijn betrekking verloren.

Bovendien was in April te Ajaccio een oproer uitgebroken, waarbij niet
alleen bloed had gevloeid, doch waarbij Napoleon een zeer vreemdsoortige
rol had vervuld en dit verergerde zijn toestand nog; hij werd daarom naar
Parijs geroepen om zich te verantwoorden.

Inmiddels was hij tot kapitein benoemd en in dien rang bleef hij
gehandhaafd, terwijl het hem niet zooveel moeite kostte zijn houding bij het
oproer te rechtvaardigen; ook voor het eigendunkelijk wegblijven van zijn
regiment werd een oog dichtgeknepen. Al was hij in zijn rang gehandhaafd
toch gelukte het hem niet in de eerstvolgende maanden een plaats bij de
artillerie te herkrijgen en zien we hem van Mei tot September 1792 doelloos
en arm te Parijs. Wel woonde hier de familie Permon nog; wel vond hij zijn
vriend de Bourrienne, die intusschen gehuwd was, terug, maar zijn trots en
zijn neiging tot alleen zijn, beletten hem veel gebruik te maken van de
gastvrijheid, welke beiden hem aanboden. Eenige malen ging hij Elisa
bezoeken te St. Cyr; voorts leefde hij veel op straat, vervuld met de vraag
wat hij, op Corsica teruggekeerd, doen zou, een aanhanger worden van Paoli
en dan met de Engelschen heulen, of Frankrijk getrouw blijven. Dat
ijdelheid, eerzucht en gouddorst bij de meeste menschen ook te Parijs de
drijfveeren hunner daden waren, was hem niet lang verborgen gebleven;
doch te Parijs was het strijdperk ruimer; de kans van slagen dus grooter.
Bovendien bezat Frankrijk een leger, hier zou hij dus echte soldaten te

commandeeren krijgen, terwijl op Corsica hoogstens eenige vrijwilligers
onder zijne bevelen zouden staan.

In de Juni- en Augustusdagen van 1792 woonde hij te Parijs tooneelen bij,
die hij nimmer zou vergeten en hem een grooten afschuw van de anarchie
deden krijgen; op de journée van den 20 Juni volgde hij de menigte en
verbaasde zich er over, dat men het volk de Tuilerieën had laten binnengaan;
hoe gaarne zou hij toen artillerie tot zijne beschikking hebben gehad. Op
gevaar af van zelf te worden gevangen genomen sprong hij den 8en Augustus
bij den heer Permon zelfs ridderlijk in de bres, toen een troep kerels, onder
leiding van een lid van het comité der sectie, waarin de woning van dezen
heer lag, zonder lastgeving een huiszoeking wilden doen.

Hoe hij over den toestand dacht, toonde hij in een brief aan Jozef. “Een ieder
zoekt zijn voordeel; laaghartiger dan ooit wordt er geïntrigeerd en lasteren is
een der middelen om op het kussen te komen. Die hier aan ’t hoofd staan
zijn povere kerels; wie dat gedoe van nabij bekijkt, moet bekennen, dat de
volkeren slechts half de moeite waard zijn, om hun gunst te verwerven. De
geschiedenis van Ajaccio ken je; die van Parijs is precies dezelfde; alleen
zijn de menschen hier misschien nog kleinzieliger en boosaardiger en zijn ze
nog grootere bedillers en vitters dan daar..”

Voorts schreef hij aan Lucien, die ook in de politiek was getreden en op zijn
zeventiende jaar reeds in de volksvergadering te Ajaccio stond te wauwelen
en een proclamatie tot de Corsicanen had gericht, “dat zijn stuk een prul was
met woorden te veel en ideeën te weinig en dat men met hoogdravenden
bombast bij het volk niet moest aankomen.”

Maar nadat hij den 10en Augustus heeft bijgewoond, die bergen lijken in de
straten, die stapels doode Zwitsers voor de Tuilerieën heeft gezien, als
trouwe soldaten gevallen bij de verdediging van het paleis van hun Koning;
nadat hij tot de ontdekking is gekomen hoe geweldig de dierlijkste
hartstochten bij het volk der hoofdstad zijn ontketend, bevangt hem bange
bezorgdheid voor het leven zijner familie, want ook op Corsica is het oproer.

Een paar dagen later komt het decreet, dat de school te St Cyr wordt
gesloten, dat de leerlingen zijn ontslagen en onder het genot van reiskosten

—20 sou per uur—naar haar woonplaats kunnen terugkeeren. Geen
bruidschat dus van drieduizend francs, geen uitzet heeft Elisa meer te
wachten en zij is al vijftien jaar.

In de eerste dagen van September grijpen te Parijs moordtooneelen plaats,
die in afschuwelijkheid al het tot nu toe gebeurde overtreffen; en nog altoos
heeft Napoleon zijn aanstelling niet en laat het departement van oorlog
bedolven onder stapels gewichtiger werk, hem wachten. Waar moet hij met
het meisje heen! Bij zich houden kan hij haar niet.

Eindelijk wordt het lang verwachte brevet hem uitgereikt; nu vraagt hij
verlof zijn zuster naar Ajaccio terug te geleiden. Dit wordt hem toegestaan;
ook ontvangt hij de machtiging het bevel over zijn bataljon nationale
vrijwilligers weder op zich te nemen.

’t Werd een reis met hindernissen; van Lyon moest ze per schip, de Rhône af,
worden voortgezet. Te Marseille was geen scheepsgelegenheid en wachten
dus de boodschap; maar eindelijk (October) werd Ajaccio toch bereikt, en
voor de eerste maal in dertien jaar zag Laetitia al haar kinderen bijeen. Wel
heerschte er vreugde, doch de toekomst was donker. Jozef was niet verkozen
tot afgevaardigde naar Parijs. Liever lui dan moe, prat op zijn rechten als
hoofd der familie, aangenaam geprikkeld als de broertjes hem “graaf”
noemden, daarbij tamelijk onwetend, was hij blijkbaar niet in den smaak der
kiezers gevallen.

Wederom had Napoleon over Paoli’s ontvangst niet te klagen, doch hij zelf
was koel en geretireerd; reeds had hij een keuze gedaan. In hem zou de oude
demagoog geen partijgenoot vinden. In dit besluit werd hij nog versterkt na
terugkomst van een expeditie naar het eiland Sardinië, welks vorst, de
Koning van Savoije, met de Fransche Republiek in oorlog was (28 Februari
1793).

Overtuigender dan ooit was hem op dezen totaal mislukten tocht, waarbij hij
de artillerie gecommandeerd had, gebleken, dat Paoli heulde met de
Engelschen en verraad pleegde.

Toch had deze bijna ongelooflijke toestand, waaraan Frankrijk alleen door
het zenden eener troepenmacht een einde had kunnen maken, nog lang
kunnen voortduren, wanneer Lucien door een dollen zet de bom niet had
doen barsten.

Vol eigenwaan, oordeelende over menschen en zaken, alsof hij een ervaren
man was, het hoofd vol stopwoorden en holle phrasen, die hij met veel
aplomb debiteerde en die zijn onwetende omgeving en vooral zijn
vrouwelijke familieleden in hem een ster van de eerste grootte, een genie,
deden zien, had deze mislukte leerling van Brienne en van het gymnasium te
Aix op zijn vijftiende jaar de studie er aan gegeven, omdat er voor hem geen
beurs meer beschikbaar was.

Hij was toen thuisgekomen en begonnen met het volkladden van stapels
papier en de politiek was alles voor hem, waarin hij dan ook spoedig een
heel heer meende te wezen. Bij Paoli was het hem mislukt diens secretaris te
worden, maar omdat hij vloeiend Italiaansch en Fransch sprak, goed zijn
woordje kon doen en een gunstigen indruk maakte, was hij door den
Franschen gezant de Sémonville bij diens komst te Ajaccio als tolk gekozen
en met dezen was hij later naar Toulon gereisd.

Nauwelijks hier, was hij naar zijn politieke club geloopen en had daar een
krachtige speech afgestoken tegen Paoli, hem beticht van landverraad en
tevens een adres opgesteld aan de Nationale Conventie. Deze ontving dat
juist in de dagen, toen het verraad van Dumouriez ook bekend werd. (April)

“Ik heb onze vijanden een beslissenden stoot toegebracht. Daarop hadt jelui
niet gerekend” schreef hij aan zijn broers. Maar op hetgeen thans volgde had
hij zeker niet gerekend.

De eed in de Kaatsbaan. 20 Juni 1789.

Opgeroepen voor de rechtbank te verschijnen op last der Nationale
Conventie, wierp Paoli het masker af, beval de inhechtenisneming der
gansche familie Bonaparte en legde beslag op haar eigendommen. Terwijl
Lucien kalmpjes te Toulon zat, zag zijn moeder haar huis dus plunderen en
in vlammen opgaan, konden Jozef en Napoleon ternauwernood het leven er
afbrengen en achtten zich allen gelukkig, toen ze na dagen lang omzwerven
onder de hoede van eenige hun trouw gebleven herders en bergbewoners aan
boord konden komen van een Fransch schip, dat voor de bezetting van Calvi
te Toulon munitie zou gaan halen.

Geld, papieren, brieven, eigendomsbewijzen, alles was met één slag
verloren. Laetitia was straatarm geworden en ’t was wel zeer hard voor haar
na vier en twintig jaar in vrede geleefd te hebben nu alles verstrooid en
verwoest te weten, maar als echte Corsicaansche toonde ze haar rouw aan de

buitenwereld niet, bleef kalm en bedaard en schonk haar achttienjarigen
zoon, die haar dit alles berokkend had, volkomen vergiffenis.

Eerst te Toulon, later als het ook hier niet meer veilig is, in een aangrenzend
gehucht, zocht ze een onderdak en leefde in de eerstvolgende drie maanden
met haar kroost uitsluitend van rations levensmiddelen, die haar als
vluchtelinge door de Nationale Conventie werden verstrekt en van hetgeen
Napoleon, die terstond naar Nizza was vertrokken, van zijn traktement als
kapitein der artillerie kon missen. Meer dan de helft stond de zoon haar af.

Napoleon was het meegeloopen, want door generaal du Teil, die te Nizza
commandeerde, was hij terstond belast geworden met de bewapening der
kustbatterijen aldaar, later met het transport van munitie daarheen. Zijn
achterstallig tractement, ongeveer drie duizend francs, zou hem worden
uitbetaald, terwijl hij door een vriend te Ajaccio weder in het bezit kwam
van eenig nog te vorderen geld en van een deel van zijn goed.

Bij dit alles was hij een heftig republikein gebleven, hetgeen o.a. bleek uit
zijn Souper de Beaucaire, een later voor rijks rekening in druk verschenen
vlugschrift, waarin hij o.a. de onmacht van den federalistischen opstand
aantoont en de Marseillanen aanraadt weder één te worden met de
Conventie.

Ook Jozef had intusschen niet stilgezeten; terstond was hij naar Parijs
vertrokken en had hier van de Conventie gedaan gekregen, dat een bedrag
van 600.000 francs ter beschikking werd gesteld van de uitgeweken
Corsicaansche families. Door den afgevaardigde Saliceti, uit Bastia
afkomstig en een vriend van den huize, waarschijnlijk hierin gesteund, had
hij tevens kunnen zorgen, dat het aandeel der Bonapartes hierin niet het
kleinste was.

1 Keizer geworden heeft hij de handen toch niet geheel van hem afgetrokken; hij gaf hem te
Hamburg een goed bezoldigde betrekking. In zijn gedenkschriften heeft Bourrienne zijn vriend
en weldoener echter niet gespaard.

2 Wij gelooven niet, dat er in deze dagen veel luitenants van een-en-twintig jaar bereid zouden zijn
bij een inkomen van drie francs en vijf centimes per dag nog een broertje voor hun rekening te

nemen.

Hoofdstuk II.

Een blik op de Fransche omwenteling.

Reeds een paar maal spraken we van opstanden te Parijs,
waarbij de Tuilerieën door het volk werden bestormd;
mogelijk bewijzen wij den lezers een dienst met in ’t
kort na te gaan, wat er in de jaren 1789–1795 in
Frankrijk voorviel.

De oorzaken van de Fransche Omwenteling voeren ons terug naar den tijd
van Lodewijk XIV (1643–1715), onder wien Frankrijk tot een der
machtigste staten van Europa werd gemaakt. Getrouw aan zijn eenmaal
gesproken woorden “l’Etat, c’est moi”1 regeerde hij volkomen absoluut en
had den adel, die in den Frondeoorlog reeds veel geleden had, tot uitsluitend
hofadel teruggebracht. Colbert zorgde voor de uitbreiding van de
handelsvloot, een krachtige oorlogsmarine en het stichten van groote havens
als Duinkerken, Brest, Toulon enz.; Louvois, zijn minister van oorlog, wist
het leger tot een groote kracht te maken, waarmede ongeveer een kwart
eeuw de strijd werd aangebonden met de staten van Europa.

Wel waren uitbreiding van het land naar ’t Noorden en Oosten, het stichten
van koloniën in de verschillende werelddeelen hiervan o.a. het gevolg, maar
die voordeelen werden gekocht voor groote opofferingen, welke het land
uitputten, terwijl de wreede vervolgingen der protestanten Frankrijk nog
beroofden van 400.000 harer beste onderdanen, meenemende een schat op
het gebied van kapitaal en industrie, hetgeen aan Pruisen, Nederland en
Engeland, waar de emigranten zich vestigden, ten goede kwam. De
zonnekoning deed Europa verbaasd staan door zijn overwinningen in de
oorlogen, door de luxe aan zijn hof, door de prachtige werken, die in ’t land
werden aangelegd, maar Frankrijk droeg er de lasten van en Lodewijk XV
aanvaardde de regeering met een schuld van bijna een milliard. En deze
vorst?

Toen hij nog jong was, opende zijn gouverneur eens de vensters van het
paleis en zei, het kind op de menigte wijzende, die zich voor het paleis had
verzameld: “Al dat volk is voor U.” Opgevoed in een omgeving, waar men
doordrongen was van het beginsel, eens door zijn voorganger uitgesproken,
kon men wèl hopen, niet veel verwachten.

De toestand werd er niet beter op; de financieele operaties van John Law
vernietigden het crediet van den staat en ruïneerden tal van kleine renteniers;
de zevenjarige oorlog kostte Frankrijk behalve veel menschenlevens en geld,
nog haar beste koloniën in Amerika en Azië; de zedeloosheid van het hof
werd het schandaal van dien tijd en het volk, dat den vorst eens den naam
van “Louis le Bien aimé” had gegeven, werd met haat en afkeer vervuld van
den koning, die niet minder tiranniek als zijn voorganger regeerde.

Groot was de blijdschap, toen zijn dood in Frankrijk bekend werd en de
teugels van het bewind in handen kwamen van zijn kleinzoon Lodewijk XVI
(1774–1792), van wien men in het begin nog al goede verwachtingen had.

Zou hij veranderingen aanbrengen? Wat viel er niet te verbeteren! De macht
van den vorst was onbeperkt, uitvoerende en wetgevende macht berustten bij
den koning; het volk had geen invloed op de regeering, kende evenmin
staatkundige rechten; de rechterlijke macht was niet onafhankelijk en
meermalen werd in de rechtspraak door den vorst ingegrepen, terwijl de
beruchte “lettres de cachet” zonder eenigen vorm van proces iemand in de
gevangenis brachten; ze werden wel in blanco verstrekt, zoodat men ze dan
zelf kon invullen! De belastingen waren drukkend, ongelijk verdeeld en
werden geïnd door middel van een pachtstelsel; soms moesten ze twee keer
in een jaar worden opgebracht, terwijl het grootste gedeelte van de opbrengst
niet in de schatkist vloeide, maar door hof en adel werd opgemaakt.

Het volk was verdeeld in standen met verschillende rechten en plichten;
allereerst kwamen adel en geestelijkheid, die, hoewel zij minstens twee
derden van het land bezaten, niet alleen geen belastingen opbrachten, maar
nog tal van privileges bezaten en tevens heerlijke rechtspraak uitoefenden;
zij waren eigenaars van de molens, de ovens en de wijnpers; ze mochten
tollen, marktrechten, belastingen in natura en corveeën eischen. Kortom zij
genoten wel al de voordeelen, maar het dragen van de lasten der

maatschappij kenden ze niet. Kenmerkten ze zich door uiterlijke vormen en
beschaving, ook door zedelijk bederf; weelde, genotzucht en eerzucht waren
hun hoofdeigenschappen en aan hun roeping, voorgangers en leiders van het
volk te zijn, voldeden ze niet meer. Alleen de lage geestelijkheid maakte
hierop een uitzondering, maar deze was te arm en te weinig ontwikkeld om
grooten invloed uit te oefenen. Behalve deze bevoorrechten had men nog
den 3en stand, waartoe zoowel ambtenaren, groothandelaren en industrieelen,
als handwerkers, vrije boeren en loonarbeiders behoorden. Wel kon men
onder deze 25 millioen twee elementen onderscheiden, n.l. de bourgeoisie en
het lagere volk, maar zij waren bij het begin der omwenteling onverdeeld,
gingen samen strijden tegen de privileges en misbruiken van hof, adel en
geestelijkheid, bewust als zij zich waren van hun gemeenschappelijken
vijand.

De toestand onder het ancien régime was wel ellendig en werd vooral aan
het licht gebracht door den invloed van groote denkers en schrijvers als
Voltaire, Rousseau, Montesquieu en de Encyclopedisten Diderot en
d’Alembert, mannen, meest allen overleden, voordat de omwenteling begon,
maar die in hun geschriften de bestaande toestanden aanvielen en middelen
gaven ter verbetering.

Het was zoo waar, wat Lord Chesterfield reeds in 1754 zei:

“Kortom alle verschijnselen, die ik ooit in de geschiedenis als voorboden
van groote staatsveranderingen en omwentelingen aangetroffen heb, worden
thans in Frankrijk gevonden en nemen nog dagelijks toe.”

Was Lodewijk XVI nu een verlichte, krachtige figuur geweest, die den
toestand juist inzag, zich wist te omringen door kundige, doortastende
raadslieden, die de nooden des volks begrepen, hierin verbetering wilden
brengen en hierbij door hem werden gerugsteund, dan was de omwenteling
waarschijnlijk niet door stroomen bloeds onteerd. Aan deze voorwaarden
voldeed de koning echter niet.

Goedhartig en zwak, wel vervuld met de gedachte aan zijn verplichtingen,
doch onbeduidend en wankelmoedig, zullen we hem nooit flink zien
doortasten, wanneer dit noodig is. Hij, die wel een steuntje noodig had, werd

ook niet door zijn omgeving geholpen. Zijn vrouw Marie Antoinette, een
dochter van Maria Theresia, als Oostenrijksche reeds weinig bemind, was
veel te onnadenkend en te hooghartig om hem in zijn moeilijke taak bij te
staan; zijn jongste broer de Graaf van Artois, een levenslustig edelman,
vormde steeds het hoofd der oppositie tegen alle hervormingen en ook de
Graaf van Provence, hoewel veel gematigder van karakter, werkte den
koninklijken broeder tegen.

Lodewijk XVI begon met de ministers van zijn voorganger te ontslaan,
benoemde wel tot controleur-generaal van de financiën Turgot, een
rechtschapen, eerlijk man, die zich reeds tevoren door zijn geschriften had
bekend gemaakt, doch droeg de leiding der buitenlandsche zaken op aan
Maurepas, “de Papegaai van het Regentschap,” een volbloed hoveling, uit
welke benoeming al dadelijk de besluiteloosheid van den koning bleek.

Een reeks van hervormingen volgde spoedig op elkaar, maar hoe kon Turgot
heerendiensten afschaffen, tolrechten opheffen enz., wanneer niet de
bevoorrechte standen inzagen, dat zij ten bate van het algemeen van vele
hunner privileges afstand moesten doen. Zij dachten er niet over en ofschoon
de koning eens had gezegd:

“Er zijn maar twee menschen, die het goed meenen met Frankrijk, dat zijn
Turgot en ik,” kreeg deze in 1776 zijn ontslag en werd vervangen door
Necker, een bankier uit Genève. Deze had met dezelfde bezwaren als zijn
voorganger te kampen, maar het gelukte hem eenige millioenen te leenen,
die in den Noord-Amerikaanschen Vrijheidsoorlog verdwenen, en toen hij in
zijn Compte Rendu au Roi den slechten financieelen toestand van Frankrijk
openbaar maakte, was het met zijn rijk uit en viel ook hij door het verzet der
hoogere standen. Inmiddels duurde de oorlog in Amerika voort en zagen vele

Franschen als Lafayette e.a., hoe de nieuwe ideeën daar hun toepassing
vonden bij de stichting van de Republiek der Vereenigde Staten, doch
Frankrijks regeering trok er geen les uit.

Calonne, die Necker was opgevolgd, wist nog honderd millioen te leenen,
waarvan nauwelijks een vierde in de schatkist terecht kwam. “Wanneer ik
iedereen de hand zie ophouden om wat te krijgen, houd ik mijn hoed bij,” zei
de Graaf van Provence; in zijn hoed kwamen vijf en twintig, in dien van den
Graaf van Artois zes en vijftig millioen!

Een vergadering der notabelen, in ’t begin van 1787 bijeengeroepen om over
den toestand te beraadslagen, bracht geen verbetering. Samengesteld uit de
bevoorrechte klassen, was zij tot het brengen van offers aan de schatkist niet
te vinden. Zelfs vergrootte zij het gevaar, want door haar werd thans
wereldkundig, dat de staatsschuld meer dan anderhalf milliard bedroeg en
dat er op de begrooting een jaarlijksch tekort was van honderdveertig
millioen.

Het eenige middel om Frankrijk voor een staatsbankroet te vrijwaren scheen
nu te zijn de bijeenroeping der Etats-Généraux, waarop reeds meermalen
was aangedrongen. De koning had den adel verzocht te bezuinigen, de
parlementen belastingen in te schrijven, de kapitalisten leeningen te sluiten;
ten slotte had hij zich tot de notabelen gewend, om een deel der staatslasten
te dragen; allen hadden geweigerd. Nu was hij wel gedwongen zich tot
geheel Frankrijk te richten en riep daarom de Etats-Généraux tegen den 5en
Mei te Versailles bijeen, terwijl de koning na lang aarzelen, op voorstel van
Necker, die inmiddels was teruggeroepen, had bepaald, dat de derde stand
evenveel leden zou afvaardigen als de adel en de geestelijkheid te zamen.

Uit de vaststelling van dit aantal moest nu ook, wilde de verdubbeling van
den 3en stand eenige waarde hebben, de stemming per hoofd volgen, maar
deze quaestie was echter nog niet door Necker opgelost. Het gevaarlijke van
deze besluiteloosheid zag men pas later in.

Door deze regeling stond de omwenteling voor de deur.

De verkiezingen, waarop van regeeringswege geen invloed werd
uitgeoefend, hadden plaats ongeveer op de wijze, zooals dat in 1614 was
geschied; directe keuze van adel en geestelijkheid, trapsgewijze voor den 3en
stand.

De afgevaardigden kregen lastbrieven, z.g. cahiers mee, waarin de wenschen
der kiezers waren uitgedrukt; in die van den 3en stand vroeg men stemming
per hoofd, waarborgen voor beter financieel beheer, opheffing of verplichte
afkoop der feodale rechten, gelijkheid op ’t gebied der belastingen,
afschaffing van de pijnbank en de doodstraf; in enkele van hun cahiers
eischte men de erkenning, dat de 3e stand het volk, de natie is, een idee
uitgedrukt in de bekende brochure van Siéyès. “Wat is de 3e stand? Niets.
Wat moet hij zijn? Alles.”

Opmerkelijk, alle cahiers erkenden, dat de koninklijke macht, erfelijk in
mannelijke lijn, moest worden behouden. De 3e stand was dus in 1789
volkomen royalistisch.

De cahiers van adel en geestelijkheid droegen sporen van verdeeldheid; wel
waren er, die ook belasting voor de hoogere standen inhielden, maar
stemming per stand, niet hoofdelijk stond op hun programma. De groote dag
brak aan. Een ontzettende menigte stroomde den 5en Mei naar Versailles, om
van het schouwspel getuige te zijn; alle tribunes in de vergaderzaal waren
stampvol. Daar traden ze binnen, de afgevaardigden, samen bijna 1200 in
getal. Reeds deed het verschil in costuum tusschen de drie standen pijnlijk
aan; de geestelijkheid in plechtgewaad, de adel in ’t zwart met goudlaken
vest en mouwopslagen en witte pluimen op den hoed; de derde stand
eenvoudig in ’t zwart zonder eenig versiersel. De koning had dit bevolen.
Gevolgd door het geheele hof en bij zijn komst geestdriftig toegejuicht,
opende de koning de vergadering met eenige nietszeggende woorden, hield
evenals Necker een redevoering, waarin over groote hervormingen niet werd
gesproken, de stemming per stand of per hoofd wel werd aangeroerd, doch
niet opgelost; tegen “gevaarlijke nieuwigheden” moest worden gewaakt;
alleen bleek, dat de Etats-Généraux vooral waren opgeroepen om in den
bestaanden geldnood te voorzien.

Welk een teleurstelling! Waren ze daarvoor naar Versailles gekomen? Of zou
Mirabeau’s woord: “Het tekort is de schat der natie” in vervulling gaan en
de geldnood benuttigd worden om een Constitutie te krijgen?

Reeds den volgenden morgen begon de strijd over het onderzoek der
geloofsbrieven. De derde stand verlangde, dat dit zou plaats hebben in de
volle vergadering, dus samen met adel en geestelijkheid. Deze, in een
afzonderlijk lokaal vergaderd, verzette zich hiertegen. Pogingen om tot een
vergelijk te komen mislukten; intusschen wachtte de derde stand, op
aanraden van Mirabeau, geduldig maar vastberaden en dicht aaneengesloten
op een beslissing.

Vastbesloten zich te verklaren tot een vergadering, die het geheele volk
vertegenwoordigde, bezwoer de derde stand in de ochtendzitting van den
28en Mei de geestelijkheid, in naam van den God des vredes en van het
algemeen belang, mede te werken.

Het hof bevreesd geworden, dat de geestelijkheid aan dezen oproep zou
voldoen, deed weder onderhandelingen beginnen. Zoo verliepen eenige
weken. ’t Werd 10 Juni.

Op dezen datum begon de lawine der omwenteling haar val.

Begrijpende, dat de tijd tot handelen was gekomen, nam de derde stand toen
van den abt Siéyès, een zijner vertegenwoordigers, een motie aan, die aan de
zaak een einde maakte. Adel en geestelijkheid werden n.l. uitgenoodigd in de
zittingzaal te verschijnen, om tegenwoordig te zijn bij het onderzoek der
geloofsbrieven, “welk onderzoek in elk geval, mèt of zònder hun bijzijn,
thans zou plaats hebben.”

Dit stoute optreden werd den 17en Juni weder op voorstel van Siéyès, door
een krachtiger besluit gevolgd. De derde stand constitueerde zich tot een
Nationale Vergadering; geen statenvergadering was er meer, voor het
gansche volk trad hij op.

Weg waren de drie standen, verdwenen uit het staatsbestuur! Zoolang het
onderzoek der geloofsbrieven niet had plaats gehad in den door hen

verlangden vorm, erkende de derde stand de beide andere niet meer.

Het eerste besluit, dat de Vergadering nam, was een daad van souvereiniteit,
want ze stelde de ondeelbaarheid vast van het wetgevende lichaam en
maakte de twee bevoorrechte standen hiermede van haar afhankelijk.

Hoe het hof voorloopig in bedwang moest worden gehouden, was nu de
vraag. De Vergadering verklaarde de uitgeschreven belastingen daarom voor
onwettig, maar—beval die te blijven innen, zoolang zij zitting hield. Tevens
garandeerde zij de nationale schuld en stelde de kapitalisten daardoor gerust,
eindelijk voorzag ze in den nood der volksklasse door het benoemen van een
comité voor levensbehoeften.

Nam de bevolking vol geestdrift kennis van dit bedachtzame, doch krachtige
optreden, het hof en de hoogere standen voelden zich voor de keuze gesteld:
onderwerpen of toevlucht nemen tot geweld en ze raadden den koning tot dit
laatste; wat dacht men nu wel, een koning bij de gratie Gods de wet te
kunnen stellen?

Na lang beraad besloot de vorst nogmaals een koninklijke zitting te houden
en vreezende, dat de meeste geestelijken, in den tijd, noodig om de zalen in
orde te brengen, gemeene zaak zouden maken met den derden stand, liet de
koning de vergaderzaal zoolang sluiten.

Den 20en Juni vond de derde stand de deuren gesloten, de gewapende macht
ervoor!

Niet hier, dan ergens anders, was terstond het wachtwoord. Met den
president Bailly voorop, toegejuicht door het volk, zelfs begeleid door
enkele soldaten, toog de derde stand reeds versterkt door tal van
geestelijken, naar een nabijgelegen kaatsbaan. Hier zwoeren alle
afgevaardigden, het hart vol van de heiligheid hunner zending, met
opgeheven hand, “niet uiteen te gaan, voordat ze aan Frankrijk een
Grondwet hadden geschonken.”

Den volgenden morgen was ook de kaatsbaan gesloten; de prinsen hadden
die afgehuurd. Thans richtte de stoet zich naar de kerk van St. Louis. Voor

het hof was de bom verkeerd gesprongen.

Den 23en was ’t weer koninklijke zitting. Troepen omringden de
vergaderzaal! De gepriviligeerde standen traden het eerst binnen, daarna de
derde stand, na een uur in den regen gestaan te hebben; de tribunes waren
onbezet, de toegang was verboden. De geestelijkheid zat links, de adel
rechts, de derde stand in het midden der zaal, alles als op 5 Mei, maar toch
welk een verschil! Thans was de derde stand zich bewust van zijn roeping,
de vertegenwoordiging te wezen van geheel de natie. Met allen luister van
het ancien régime komt de koning de vergaderzaal binnen; een doodsche
stilte ontvangt den vorst. Op hoogen toon uit hij zijn ontevredenheid over de
ontstane breuk; verklaart alle op 17 Juni genomen besluiten nietig, gelast
standsgewijze te vergaderen, dreigt met ontbinding en in geval van
tegenstand, met ernstige maatregelen, beveelt ten slotte de afgevaardigden
uiteen te gaan.

De koning vertrekt met zijn gevolg; adel en geestelijkheid volgen zijn
voorbeeld; de derde stand blijft zwijgend, roerloos zitten.

De groot-ceremoniemeester de Brézé, bemerkende, dat niet door alle leden
aan den last van zijn vorst werd voldaan, kwam terug en zei aan den
president: “Mijnheer gij hebt het bevel van den koning gehoord?”

Toen stond Mirabeau, de afstammeling van een der oudste adellijke
geslachten van Frankrijk, maar een volbloed aanhanger der volkspartij, op,
en zei aan de Brézé, dat hij geen plaats in deze vergadering had, noch recht
van spreken en verder: “Ga aan uw meester zeggen, dat wij hier zijn door
den wil van de natie en dat wij alleen van hier gaan door de kracht der
bajonetten.”

“Wij zijn heden, wat we gisteren waren, laten wij voortgaan met
beraadslagen,” liet Siéyès hierop volgen.

Kalm en vastberaden toog men aan den arbeid; alle genomen besluiten
bleven gehandhaafd, terwijl op voorstel van Mirabeau de onschendbaarheid
van de leden der Vergadering werd afgekondigd.

En de koning? Toen de Brézé hem overbracht, wat Mirabeau had gezegd, gaf
hij ten antwoord: “Als ze niet willen heengaan, moeten ze er maar blijven.”
Den 23en Juni 1789 ging het koninklijke gezag in Frankrijk verloren.

Dit krasse verzet had de koning niet verwacht, hij gaf toe; Necker, eerst
ontslagen—aan de zitting had hij geen deel willen nemen—werd nogmaals
teruggeroepen en de bevoorrechte standen ontvingen het verzoek, thans het
verzet te staken en zich met den derden stand te vereenigen.

Zoo had alles nog terecht kunnen komen. Met voorzichtigheid en eerlijkheid
had de goede verstandhouding tusschen de kroon en de Vergadering hersteld
kunnen worden, doch van den eersten schrik bekomen, ried het hof den
zwakken vorst thans met geweld te beproeven, wat met een vertoon van
gezag niet was gelukt.

Wederom gaf Lodewijk aan dezen slechten raad gehoor. Troepen werden
rondom Parijs samengetrokken. Al die vreemde regimenten, wier trouw aan
den koning spreekwoordelijk was geworden, begonnen in de hoofdstad
echter onrust en wantrouwen te wekken. De Vergadering gaf den koning dus
in eerbiedige, doch manmoedige taal in overweging, die troepen naar hun
garnizoenen te doen terugkeeren. Een weigering was hierop het antwoord.

In den tuin van het Palais Royal, door den Hertog van Orleans voor het
publiek opengesteld, hoorde men reeds heftige redevoeringen en
waarschuwde Camille Desmoulins in opruiende taal het volk voor de door
het hof genomen maatregelen. Den 12en Juli verspreidde zich te Parijs het
gerucht, ’t geen waarheid bleek te bevatten, dat Necker nogmaals was
ontslagen en in een nieuw ministerie o.a. was benoemd, de bij het volk zoo
beruchte Foulon.

Op een verzoek van het volk om brood, had hij eens geantwoord: “Als ze
honger hebben, moeten ze maar gras eten!”

Nu volgden daden van geweld te Parijs.

Daar eischte men reeds een burgerwacht en de kiezersvergadering, die sinds
eenigen tijd op het stadhuis zitting hield, bracht dit verzoek, aan de

Vergadering over, die toegaf.

Parijs wapende zich; de smeden werkten dag en nacht; het Huis der
Invaliden werd geplunderd en de geweren, daar gevonden, verdeeld; de
klokken van het stadhuis en van de kerken riepen de bevolking te wapen.
Standjes tusschen de gardes françaises en de vreemde troepen hadden plaats.

In den morgen van den 14en Juli trokken gewapende benden uit de voorstad
St. Antoine onder den kreet “Naar de Bastille” in de richting van de
staatsgevangenis, die achter haar zware, sombere muren in vroeger tijden
zooveel ongerechtigheden had zien gebeuren, waar zooveel onschuldigen
door een “lettre de cachet” waren geherbergd geweest en van waaruit de
kanonnen op de stad gericht heetten.

Verzocht, de sterkte over te geven, weigerde de gouverneur De Launay
hieraan te voldoen. Toen werd storm geloopen, de bezetting voor een deel
over de kling gejaagd, De Launay onthoofd. Binnen enkele weken was de
Bastille met den grond gelijk gemaakt. Merkwaardige gebeurtenis! Het
materieele symbool van het ancien régime was gevallen, welk feit niet naliet
grooten indruk op de tijdgenooten te maken en daaraan vooral dankt het zijn
historische beteekenis.

Nog altijd is 14 Juli Frankrijks feestdag; dan wappert de in die dagen
ontstane tricolore, het rood en blauw, de kleuren van de stad Parijs met het
wit, die der Bourbons.

Van het gebeurde onderricht, ontstelde de koning geducht. Hij begaf zich
naar de zittingzaal der Vergadering, beloofde de troepen te doen vertrekken,
Necker terug te roepen en zelf van Versailles naar Parijs te gaan om hier rust
te brengen en de genegenheid der bevolking te herwinnen. Den 17en Juli
volvoerde hij dit plan. Voorafgegaan door een honderdtal leden van de
Vergadering, omgeven door gewapende nationale gardes, de pas opgerichte
burgerwacht, reed hij zonder escorte naar het stadhuis. Al de gezichten
stonden somber en strak.

Maar wat is het Parijsche volk? Hoe weinig is er vaak noodig, het van
stemming te doen veranderen! Toen het zag, dat hij de nieuwgekozen

cocarde uit de handen van den pas benoemden burgemeester Bailly aannam
en op den hoed zette; toen het zag, dat hij zonder garde tot zijn bescherming,
tusschen de menigte door, de trappen van het stadhuis besteeg, barstte het uit
in vreugdekreten en daverde het: “Leve de koning!” weder als een zegekreet
door de lucht. De verzoening scheen volkomen.

Nadat hij de benoeming van Bailly tot burgemeester (maire) van Parijs en
van den generaal Lafayette, uit den Amerikaanschen vrijheidsoorlog
welbekend, tot commandant der nationale garde, goedgekeurd en op deze
keuze des volks zijn stempel gedrukt had, keerde hij naar Versailles en zijn
in doodelijke onrust verkeerende familie terug.

Het gebeurde te Parijs bleef niet zonder uitwerking op de overige steden van
Frankrijk. Overal werden bataljons nationale gardes opgericht,
gemeentebesturen, uit de kiezers-comité’s gekozen, ingesteld; op het platte
land werd het een ware stormloop tegen de kasteelen van den adel, die hier
uitgeplunderd, elders in vlammen opgingen, een uiting van den haat der
boeren tegen de feodale rechten, de drukkende corveeën enz. Behalve in de
Vendée, waar het landvolk zijn heeren getrouw bleef, was het een ware
anarchie, waartegen, dit zag de Vergadering wel in, krachtige maatregelen
noodig waren.

Ten einde verbetering te brengen op het platte land werd in den
gedenkwaardigen nacht van 4 op 5 Augustus door alle voorrechten van adel
en geestelijkheid een streep gehaald. De burggraaf de Noailles en de hertog
d’ Aiguillon gaven het voorbeeld en stelden de afschaffing voor van alle
heerendiensten en den afkoop van alle feodale rechten. Anderen volgden;
binnen enkele uren waren alle misbruiken verdwenen. Geen tienden, geen
pensioenen meer zonder geldige aanspraken, geen handel in vette baantjes
enz. Ook de provincies en steden deden afstand van hun privileges en
keuren. Het oude Frankrijk werd gesloopt.

In weinige weken had de omwenteling een reusachtige schrede voorwaarts
gedaan. De 17e Juni had de drie standen zien verdwijnen; toen waren de
Etats Généraux overgegaan in een Nationale Vergadering; de 23e Juni was de
sterfdag geweest van den zedelijken invloed der kroon, de 14e Juli die van

haar stoffelijke macht. De eerste berustte thans bij de Vergadering, de laatste
bij het volk. De besluiten van den 4en op den 5en Augustus hadden de kroon
gezet op het werk.

Dat deze en later gevolgde, in het staatkundige en administratieve raderwerk
van den staat zoo diep ingrijpende besluiten lang niet altijd met groote
meerderheid van stemmen werden aangenomen, behoeft echter geen betoog.
De meerderheid van den adel en de hooge geestelijkheid, die bij den
nieuwen gang van zaken slechts kon verliezen, die in den waan verkeerde,
dat weldra alles tot den vorigen toestand zou zijn wedergekeerd, werkte
tegen, wat zij kon, woonde de zittingen niet bij of trachtte deze te storen.
Men werkte juist hierdoor het hardste mede tot den val van het koningschap
en tot hun eigen ondergang, want zij deden de verbittering der volksklasse
tegen hen ten top stijgen en gaven door hun wegblijven de
republikeinsgezinden in de vergadering de gelegenheid, besluiten te nemen,
die vaak wijdere strekking hadden dan de voorstemmers bedoelden.

Wat het hof betreft, de prinsen van Condé en Conti hadden het voorbeeld
van ’s konings broer, den Graaf van Artois, reeds gevolgd en waren het land
uitgeweken; de koning vernam met onverholen spijt de besluiten door de
Vergadering genomen en aarzelde zijn goedkeuring te hechten aan de
Verklaring van rechten van den mensch en den burger, waarin naar het
voorbeeld van de Amerikanen, verschillende politieke denkbeelden werden
ontwikkeld, die de grondslag van de constitutie moesten vormen.

Het scheen wel, dat allerlei omstandigheden moesten samenwerken om den
stand van zaken nog hachelijker te maken; misgewas, hagelslag, de slecht
geregelde aanvoer van graan waren oorzaak, dat er onder de lagere
volksklasse te Parijs bittere nood ontstond, er werd honger geleden. Tevens
werd bekend, dat den 1en October in het kasteel te Versailles door de
officieren van de lijfwacht aan die van het nieuw in garnizoen gekomen
regiment Vlaanderen een luisterrijk feestmaal was aangeboden. De koning
en de koningin waren in de zaal verschenen en met geestdrift ontvangen; bij
die gelegenheid zou de driekleurige cocarde afgerukt, vertrapt en door de
witte, die der Bourbons vervangen zijn. Geruchten hadden reeds de ronde
gedaan, dat het hof voornemens was den koning naar Metz te voeren en dat

het nieuw gekomen regiment alleen diende om, als de kans gunstig was, de
Vergadering uiteen te jagen.

Was den 4en October de gisting reeds sterk, den 5en nam ze nog in hevigheid
toe. De bakkers hadden geen brood meer; groote troepen hongerige vrouwen
stroomden naar het stadhuis om hierover bij den gemeenteraad te klagen,
doch hier geen uitkomst vindende, zette de menigte zich onder leiding van
Maillard, een der hoofdpersonen van den 14en Juli, in beweging in de
richting van Versailles. Steeds geweldiger werd de volkshoop, die, van
allerlei wapens voorzien, zich op weg begaf naar de Vergadering en de
verblijfplaats van den vorst; zelfs kanonnen werden op karren meegesleept.

Te Versailles gekomen en, door een hoop vrouwen vergezeld, in de
Vergadering toegelaten, diende Maillard hier zijn beklag in over den
hongersnood in de hoofdstad. De koning ontving een deputatie uit de
vrouwen, die de belofte kreeg, dat in den nood zou worden voorzien. Op
aandrang van Mounier, president van de Vergadering, besloot de koning na
lang aarzelen de besluiten goed te keuren. Men hoopte hiermede de
gemoederen te bedaren. Doch tevergeefs. In den morgen van den 6en
October waren er schoten gewisseld en enkele gardes gedood, reeds had men
een aanval op het kasteel gedaan, waarbij zelfs de koningin een oogenblik in
levensgevaar verkeerde. De komst van Lafayette met de Nationale Garde
bracht uitkomst voor de koninklijke familie; de koning en zijn door het volk
zoo gehate gemalin moesten zich op het balkon vertoonen en het slot van het
drama was, dat aan den volkswil werd voldaan en de koninklijke familie,
begeleid door honderd afgevaardigden zich op weg naar de hoofdstad begaf
om daar, door Lafayette bewaakt en beschermd, haar intrek in het paleis der
Tuilerieën te nemen.

Men was komen vragen om brood en had ten slotte den koning (bakker)
meegenomen.

De Constituante, zooals de Vergadering in die dagen werd geheeten,
verlegde haar zetel nu ook derwaarts, en begon weldra haar zittingen te
houden in de Manége van het paleis, een groot houten gebouw, dat voor een
vergadering zoo goed als alle eigenschappen miste.

Had men tot nu toe in Versailles het politieke centrum der revolutie gehad,
terwijl zich te Parijs de hoofdhaard der omwenteling bevond, thans was alles
in de hoofdstad geconcentreerd, hetgeen van grooten invloed is geweest op
het verdere verloop der omwenteling.

De emigratie nam na den 6en October reusachtige verhoudingen aan;
duizenden edelen vluchtten naar Turijn, waar de graaf van Artois zich
ophield; een nog grooter getal verzamelde zich te Coblentz en begon van
hier uit het buitenland tegen Frankrijk op te zetten; ook de hertog van
Orleans, een neef des konings, die aan het hof niet gezien was en zelfs
verdacht werd met het volk te heulen, verliet, door Lafayette overgehaald,
het land.

Onafgebroken zette de Constituante inmiddels haar arbeid voort. Zoo
decreteerde zij o.a. gelijkheid voor de wet voor alle staatsburgers zonder
onderscheid van rang of stand en de verplichting van allen tot het betalen
van belasting; de verbeurdverklaring van al de geestelijke goederen (zij
kwamen ter beschikking van den staat), de afschaffing van alle kloosters en
geestelijke orden en de afschaffing der parlementen. Dan werd voor alle
Franschen eenzelfde rechtspleging ingesteld, eindelijk het rijk gesplitst in 83
departementen, verdeeld in districten en gemeenten.

Den 4en Februari 1790 verscheen de koning vrijwel onverwacht, doch luide
toegejuicht in de zittingzaal. Hij verklaarde de nieuwgetroffen regeling met
alle macht te steunen, zijn zoon nu reeds tijdig op den nieuwen stand van
zaken voor te bereiden en hem tevens te gewennen zijn geluk in dat van zijn
volk te zoeken.

Parijs juichte over die woorden en was dien avond geïllumineerd; de goede
verhouding tusschen vorst en volk scheen wederom hersteld.

De tijd leerde anders. Tusschen het hof en de geestelijkheid, die in hun
verzet volhardden en de koningin, die naar de vertoogen van den
rechtschapen Lafayette niet wilde luisteren, stond de koning. Deze was veel
te zwak om zijn gezond verstand, dat hem ried met den toch niet te keeren
stroom mede te gaan, te laten heerschen over zijn hart, dat hem dreef naar de
emigrés en over zijn geloof, dat hem voerde naar de geestelijkheid. Juist de

besluiten over de geestelijke goederen, die aan den staat waren gekomen en
waardoor een volkomen verandering in de verhouding van staat en kerk
ontstond, hadden den koning pijnlijk getroffen.2

In Juni vaardigde de Constituante een decreet uit tot afschaffing van alle
adellijke titels, waardoor de woede van den adel ten top steeg. Den 14en Juli,
op den verjaardag dus van den val der Bastille, was het Champ de Mars
getuige van een indrukwekkende plechtigheid. Toen legden de koning
benevens de deputaties uit alle departementen, in tegenwoordigheid van wel
een half millioen juichende toeschouwers, met wapperende banieren om een
reusachtig altaar geschaard, na een door Talleyrand, bisschop van Autun
bediende mis, den eed op de nieuwe grondwet af. Aan Maria Antoinette
werd een geestdriftige ovatie gebracht; ze hief den dauphin in de hoogte en
riep: “Ook ik en mijn zoon deelen in de gevoelens van de natie.”

De verbroedering scheen dus algemeen; vreedzaam en rustig bewoog een
reusachtige volksmenigte zich op den avond van dit federatiefeest bij ’t licht
van een illuminatie in de Champs Elysées, maar die kalmte en die rust waren
slechts schijnbaar.

Den volgenden morgen begon de strijd opnieuw; terwijl er reeds uit de
Constituante een voorstel werd ingediend om ook de geestelijkheid een
afzonderlijken eed op de constitutie te doen afleggen, werden tevens
maatregelen genomen ter verbetering van het leger, de laatste steunpilaar van
het koninklijk gezag. Ook hierin, vooral bij de infanterie heerschte sterke
gisting. De officieren met hun chef, generaal Bouillé aan de spits, waren
koningsgezind en met reden, want zij genoten al de gunstbewijzen;
verdienste telde niet mee, protectie deed alles; de minderen, in de hoop op
meer soldij en betere behandeling, hingen de volkspartij aan. Te Metz en
daarna te Nancy brak een oproer uit, dat door Bouillé slechts met moeite
werd onderdrukt. (31 Augustus.)

Necker zag, dat hij in den berooiden staat der schatkist geen verbetering kon
brengen; de roekelooze financieele politiek der Constituante, die met de
uitgifte van assignaten was voortgegaan, was tegen zijn zin; hij nam dus
ontslag. Het ministerie werd heengezonden, omdat het ’t vertrouwen van de

Vergadering had verloren. Duportails, de nieuwe minister van oorlog,
ontnam Bouillé een groot deel van zijn gezag.

Van vluchten naar het leger of naar het buitenland had de koning tot nog toe
niet willen hooren, al deed zijn omgeving hiertoe het voorstel; terwijl hij
dien zomer verblijf hield te St. Cloud, was er wel gelegenheid, doch de vrees
voor den burgeroorlog, als gevolg hiervan, had hem weerhouden.

Thans ziende, dat de Constituante schier dagelijks machtiger werd en
vreezende, dat hem zelf weldra geen schaduw van gezag meer zou
overblijven, begon hij over zulk een vlucht te denken. Hij polste dus Bouillé.

Intusschen werd in December een wet afgekondigd, waarbij alle geestelijken
verplicht werden een specialen eed op de grondwet af te leggen. De paus,
door Lodewijk XVI hiervan terstond onderricht, stelde het geven van een
antwoord, op de vraag of hij met deze regeling genoegen nam, onder allerlei
voorwendsels uit; om deze reden onthield de koning zijn sanctie voorloopig
aan de wet, doch ten laatste zwichtte hij voor den op hem uitgeoefenden
drang.

Groot waren de gevolgen van deze wet. Er ontstond een scheuring onder de
katholieke bevolking; de band tusschen Rome en de Fransche geestelijkheid
was verbroken, deze voortaan gesplitst in beëedigde en onbeëedigde
priesters, welke laatsten in niet geringe mate meewerkten om de contra-
revolutie in ’t land aan te wakkeren.

Ook ’s konings houding tegenover de revolutie was thans beslist vijandig;
van een eerlijk aanvaarden geen sprake meer. Wel ontving het hof sinds
eenige maanden raad van Mirabeau, maar, evenmin als de vergadering dit
deed, vertrouwde het hof den grooten staatsman, die een der krachtigste
medewerkers was geweest bij de omverwerping van het ancien régime, maar
die ook, doch ’t hof zag dit niet in, aan het koninklijk gezag zijn grootsten
steun had verleend. Zijn ideaal “de verzoening van het koninklijk gezag met
de volkssouvereiniteit” zag hij niet verwezenlijkt.

Den 2en April 1791 overleed de geniale man. Den dag na zijn dood schreef
Camille Desmoulins: “Met hoe groote ontroering heb ik naar dien

almachtigen kop staan kijken, dat prachtige magazijn van ideeën, thans door
den dood ontruimd.” Deputaties uit alle oorden des lands omstuwden de
baar, gansch Frankrijk droeg rouw. Een zijner grootste figuren was
heengegaan. Zijn lijk werd naast dat van Descartes in de tot een Pantheon
herschapen kerk van Genoveva bijgezet.3

In den nacht van 20 op 21 Juni kwam het plan van den koning om te
vluchten tot uitvoering; generaal Bouillé zou hem behulpzaam zijn, terwijl
ook de keizer Leopold van Oostenrijk steun had toegezegd. In alle stilte
vertrok de koninklijke familie uit het paleis, in de richting van Montmédy.
Waarschijnlijk zou het zijn geslaagd, als niet ’s konings eigen
onvoorzichtigheid alles had bedorven. Telkens stak hij het hoofd buiten het
met zes paarden bespannen en dus toch reeds zeer in het oog vallende rijtuig.

De gevolgen bleven niet uit. Te St. Menehould werd hij door den zoon van
den postmeester Drouet, een volbloed republikein, herkend en te Varennes
aangehouden. Als gevangene, onder bewaking van drie commissarissen van
de Constituante, begeleid door duizenden gewapende burgers, werd hij naar
Parijs teruggebracht, waar een dreigende bevolking hem den 25en Juni
ontving.

Eigenaardig, niet een kreet van verontwaardiging, doch van vrees uitte men
in Frankrijk, toen de vlucht bekend werd; men voelde zich verlaten, zoodat
de terugkeer met groote vreugde werd begroet, wel een bewijs hoe
royalistisch de Franschen nog waren. Was dit de stemming buiten Parijs, ze
was het niet van de hoofdstad. Daar veroorzaakte de vlucht de eerste
beweging ten gunste van de Republiek, waartoe de club der Cordeliers het
initiatief had genomen.

Vooral in deze dagen kwamen de clubs en politieke vereenigingen meer op
den voorgrond en deden hun invloed gelden. De invloedrijkste was de
Bretonsche Club, aanvankelijk te Versailles gevestigd, doch in October 1789
verplaatst naar Parijs en herdoopt in “Genootschap van de vrienden der
constitutie;” ze hield haar zittingen in het voormalige Jacobijnenklooster,
waardoor de naam “Jacobijnen” ontstond, die de aristocraten als spotnaam
aan hare leden gaf. IJveraars voor de constitutioneele monarchie, behoorden

ze volstrekt niet in de eerste jaren tot de uiterste linkerzijde; pas na den val
van het koningschap veranderde het karakter van de club en nam zij den
naam aan van “Genootschap der Jacobijnen, vrienden van de vrijheid en
gelijkheid.”

Veel democratischer was de Club der Cordeliers, geleid door mannen als
Marat, Danton en Camille Desmoulins; waren zij meer republikeinsch
gezind, hun invloed beperkte zich alleen tot Parijs.

Onmiddellijk na het bekend worden van de vlucht had de Constituante den
koning in de uitoefening van zijn macht geschorst en deze onder haar
toezicht aan de ministers opgedragen, dit bleef ook na terugkeer
gehandhaafd, zoodat feitelijk een voorloopige republiek was ingesteld tot
den 14en September, den dag waarop door den koning een eed op de
constitutie werd afgelegd.

De Club der Cordeliers trachtte afschaffing van het koningschap te
verkrijgen, hiermede in de hand gewerkt door enkele Jacobijnen, die alleen
Lodewijk XVI wilden doen vervallen verklaren van den troon. De Nationale
Vergadering wist met kracht deze plannen te verijdelen, door het gepeupel
op het Champ de Mars met behulp van de troepen onder Lafayette uiteen te
jagen.

Was deze poging om de republiek te vestigen mislukt, zij was oorzaak tot
scheuring van de Jacobijnenclub en de oprichting van de Club der Feuillants
onder leiding van Bailly en Lafayette.

De Constituante had haar reuzentaak voltooid. Ze werd ontbonden en
vervangen door een Wetgevende Vergadering, waarin op voorstel van
Robespierre geen leden van de Constituante mochten zitting hebben. Deze
wel onbaatzuchtige, doch onpractische bepaling was, jammer genoeg,
oorzaak, dat Frankrijks beste krachten op het gebied van wetgeving en
staatsbestuur ongebruikt bleven.

De koning en de koningin hadden zich moeten schikken in den toestand,
door de grondwet geschapen. Met den titel van Koning der Franschen, het

opperbevel over het leger, het recht van veto en een civiele lijst van vijf en
twintig millioen francs, liet de toekomst zich nog zoo slecht niet aanzien.

De geestelijkheid was van haar reusachtige bezittingen beroofd, de adel had
opgehouden een afzonderlijke orde te wezen.

In het Wetgevende Lichaam hadden mannen van groote bekwaamheid als
Vergniaud, Guadet, Brissot en anderen zitting gekregen. Zij en hun
geestverwanten, eerst Brissotins genoemd, kregen na 1792 den naam van
Girondijnen, omdat de meesten uit het Zuiden afkomstig waren. In de
vergadering vormden zij aanvankelijk de meerderheid, sloten zich eerst aan
bij de Feuillants, voorstanders van de constitutie van 1791, doch werden
later meer democratisch gezind; ze wanhoopten aan het voortbestaan van het
koningschap; denkers, plannenmakers en redenaars dachten zij zich een
republiek met al haar deugden, met gestrenge zeden en gelijke rechten voor
allen; mannen van de daad waren ze niet.

Vertrek der Vrijwilligers. 1792.

Stuurden de Jacobijnen meer aan op de republiek en algemeen kiesrecht,
daarbij vooral steunende op de lagere volksklassen, de Girondijnen wilden
van dien steun niet weten; niet de hoofdstad, doch geheel Frankrijk moest de
revolutie besturen, meenden zij.

Reeds dadelijk deed de nieuwe vergadering van zich spreken.
Achtereenvolgens vaardigde zij een decreet uit tegen de emigrés, die niet
binnen zekeren tijd in het land zouden zijn teruggekeerd en een tegen de
priesters, die den van hen gevorderden eed nog niet hadden afgelegd.4 Dan
eischte zij van het Duitsche Rijk de ontwapening der aan de grenzen
opeengehoopte emigrés, bij wie een massa officieren zich inmiddels hadden
aangesloten; stelde ’s konings broeder, den graaf van Provence, die tegelijk
met de koninklijke familie Parijs had verlaten en een menigte andere edelen
den 1en Januari 1792 in staat van beschuldiging, wegens het eigendunkelijk
nederleggen hunner functiën en verklaarde ten slotte den 20en April den

oorlog aan Oostenrijk, waar Keizer Leopold overleden en door Frans II
opgevolgd was. Lafayette, afgetreden als commandant der Nationale Garde,
was benoemd tot commandant van het leger in ’t centrum; de generaal
Dumouriez “een talentvol officier,” maar een intrigant tevens, werd met het
opperbevel belast.

Thans beweerden de Girondijnen, die sterk tot den oorlog hadden aangezet,
zou de koning kleur moeten bekennen, het bewijs moeten leveren, dat hij
volkomen ter goeder trouw was, toen hij de grondwet had bezworen. Ook
zou hij zijn vrienden, de emigrés, en zijn raadslieden, de geestelijken, thans
openlijk afvallig moeten worden. Wel had de koning zijn goedkeuring
gehecht aan de oorlogsverklaring, doch tegelijkertijd stond hij met de
buitenlandsche mogendheden in verbinding en leverde Marie Antoinette
zelfs kort voor de oorlogsverklaring het plan de campagne der Fransche
generaals aan de Oostenrijkers in handen! Zijn telkens gebleken onwil om de
andere decreten goed te keuren, had de verbittering tegen hem en zijn
omgeving bij het Parijsche volk niet weinig doen toenemen.

Alles scheen samen te moeten werken om deze ten top te voeren. Een
troepenmacht, de Oostenrijksche Nederlanden in ’t laatst van April
binnengerukt, doch slecht geoefend en door gebrek aan bekwame officieren
slecht aangevoerd, werd bij Bergen aangegrepen door een paniek, riep:
Verraad! en sloeg op de vlucht; een andere afdeeling onder generaal Dillon
trof bij Lille hetzelfde lot. Dillon werd zelfs door zijn eigen soldaten
vermoord. Dat woord verraad vond luiden weerklank te Parijs. Daar
ontstond onder de volksklasse een geprikkelde stemming, nog verhoogd
door de verbittering over de ellende en de opruiende taal van tal van
volksleiders.

Een reeks nieuwe figuren was op den voorgrond getreden, afkomstig uit de
reeds genoemde clubs, zooals Marat, een voormalig arts, gevaarlijk door den
reusachtigen invloed, welke hij door zijn blad l’Ami du peuple over het volk
wist te verkrijgen; Danton vol wilde hartstochten, met een herculische
gestalte en een stem als een bazuin, die, hoewel niet bloeddorstig van aard,
in oogenblikken van hartstochtelijke opgewondenheid niet bevreesd was uit
te voeren, hetgeen Marat in zijn moordzucht had bedacht.

De derde was Maximilaan Robespierre, een uit Arras afkomstig advocaat,
die in de Nationale Vergadering door de zwaarwichtigheid zijner betoogen
en zijn onbeholpen redenaarstrant zich nog al eens belachelijk had gemaakt.
Langzamerhand meer meester geworden over het woord en den vorm, was
hij met zijn schelle hooge stem begonnen op de tribune bij de Jacobijnen
leerstellingen te verkondigen, die, hoofdzakelijk uit Rousseau geput, wel niet
uitmuntten door oorspronkelijkheid, maar door zijn meestal ongeletterde
toehoorders gaarne werden gehoord. De roep, die van hem uitging, dat hij,
hoewel zeer arm, toch volstrekt onomkoopbaar was en een hoogst zedelijk
leven leidde, in die dagen van partijstrijd reeds een aanbeveling bij de massa
en de slimheid, waarmede hij bij zijn betoogen in de club zijn eigen persoon
steeds aan het welzijn der natie wist te verbinden, hadden tengevolge, dat
zijn aanhang en invloed dagelijks aangroeiden. Camille Desmoulins vond
hem “een Aristides,” Marat echter “een manneke,” Condorcet “een wezen
zonder een enkele gedachte in ’t brein, zonder eenig gevoel in ’t hart.”
Napoleon heeft hem den zondebok der revolutie genoemd.

De demagogen, krachtig door het volk gesteund, kregen aanhoudend meer
invloed op de gemoederen. Het tijdperk, waarin de sansculottes Frankrijk het
ontzettende juk hunner tirannie zouden opleggen, naderde snel.

Den 20en Juni begon het voorspel. Toen trok een bende van meer dan acht
duizend gewapende mannen en vrouwen onder leiding van Santerre, een
rijken bierbrouwer uit den faubourg St. Anthoine, eerst naar de Wetgevende
Vergadering en vervolgens naar de Tuilerieën, drong daar tot de vertrekken
des konings door, riep hem toe: “Bekrachtig de besluiten,” “Jaag de
priesters weg,” “Kies tusschen Coblentz en Parijs,” bespotte den vorst op
allerlei wijze en was na eenige uren pas tot heengaan te bewegen op
dringend verzoek van Pétion, den nieuw gekozen maire. Al dien tijd had de
koning onmiskenbare bewijzen gegeven van kalmte en zedelijken moed.

In de volgende dagen namen de oproerige bewegingen in de voorsteden,
waar voortdurend groot gebrek bleef heerschen, een aanhoudend
gevaarlijker karakter aan. Lafayette, verontwaardigd over de gebeurtenissen
van den 20en, rekenende op zijn groote populariteit onder de bevolking en de
nationale garde, kwam naar Parijs om in de Wetgevende Vergadering tegen

de grievende behandeling van den koning te protesteeren, doch zonder
succes. Ook het hof en in ’t bijzonder Marie Antoinette was van de door
Lafayette aangeboden hulp niet gediend, zoodat hij onverrichter zake naar
het leger terugkeerde. Geruchten, dat veertigduizend Pruisen en evenveel
Oostenrijkers, onder het opperbevel van den hertog van Brunswijk, de
grenzen naderden, dat de koningin met deze vijanden heulde en dat het hof
in stilte de maatregelen van de vergadering tot verdediging, tegenwerkte,
deden de ronde in de clubs. Het volk, dat de tribunes vulde, schreeuwde en
wilde maatregelen en toen het ministerie den 11en Juli een overzicht gaf van
Frankrijks hachelijke verhouding tegenover het buitenland, besloot de
president die mededeeling met een even plechtig, als indrukwekkend:
“Burgers, het vaderland is in gevaar!” Dienzelfden dag reeds deden vijftien
duizend vrijwilligers zich inschrijven als soldaat.

In die dagen ontstond de Marseillaise, het lied der revolutie, gedicht en op
muziek gezet door Rouget de l’Isle, een jong genieofficier, vooral populair
geworden door de 500 fédérés, die van Marseille naar de hoofdstad trokken,
het lied, dat later met de legers door Europa zou gaan en dat thans nog het
Fransche volkslied is.

Te midden van de groote geestdrift, die zich van allen had meester gemaakt,
werd het even hooghartige als laatdunkende manifest van den hertog van
Brunswijk in de hoofdstad bekend. Parijs werd daarin met verwoesting
bedreigd, wanneer de koninklijke familie nog eens zou worden beleedigd;
nationale gardes, met de wapens in de hand gevat, zouden als “oproerlingen
tegen hun koning” worden gestraft. ’t Was olie in het vuur! Den 3en
Augustus eischten de sectiën, waarin de hoofdstad was verdeeld, de
vervallen verklaring des konings; in den nacht van 9 op 10 Augustus
installeerde zich op het stadhuis een ultra-republikeinsche commune, alleen
uit Jacobijnen samengesteld en den 10en Augustus werden de Tuilerieën, die
slechts enkele honderden Zwitsers en nationale garden als verdedigers
hadden, door het grauw bestormd.

Bij de verdediging ontbrak alle leiding en eenheid, want Mandat, de
tijdelijke commandant der nationale garde, was reeds te voren afgemaakt op
de trappen van het raadhuis.

Beducht voor het leven van vrouw en kroost, zocht de koning, zonder
bevelen achter te laten, zijn toevlucht in de vergadering, vond achter den
president, in de benauwde loge van den verslaggever der Feuillants, een
plaatsje en zond van hier aan de Zwitsers bevel, het kasteel niet te
verdedigen. Deze order kwam te laat. Reeds was het bloedbad op de pleinen,
in den tuin en in de kamers begonnen. Bij honderden vielen de brave
Zwitsers op hun post. Bonaparte, die na den storm de Tuilerieën bezocht,
verklaarde later zelf, dat hij in niet een zijner veldslagen, in zoo een kleine
ruimte zooveel lijken had gezien als daar op het voorplein bijeen lagen.

Onder den indruk van het gebeurde en onder drang der commune nam de
vergadering het besluit tot schorsing van het koningschap en tot de
bijeenroeping van een Nationale Conventie door algemeen kiesrecht
gekozen, terwijl een nieuw ministerie zou optreden, waarin Danton minister
van Justitie werd. Den 13en Augustus werd de geheele koninklijke familie
overgebracht naar het groote torengebouw van het voormalige klooster le
Temple en hier streng bewaakt. Alleen achter sterke muren beweerde de
steeds in macht en driestheid toenemende commune, kon zij instaan voor de
veiligheid der aan haar hoede toevertrouwde personen.

Het drama van de koninklijke familie begon haar ontknooping te naderen;
geen Franschen verdedigden den 10en Augustus de woning meer, maar
Zwitsers en de trouw van deze dapperen is te Lüzern, naar een ontwerp van
Thorwaldsen, vereeuwigd door een in de rotsen uitgehouwen leeuw, met een
speer doorboord, rustende op een veld van leliën.

Te Parijs waren thans slechts twee officieele machthebbende lichamen
overgebleven, de Wetgevende vergadering en de Commune, bij welke laatste
Robespierre reeds eenigen tijd te voren benoemd was tot openbaar
aanklager. De eerste zorg van dezen raad met haar ultra-revolutionnaire
neigingen was, thans meester te worden over de politie. Het Comité van
Algemeene veiligheid werd daarvoor ingesteld en te Parijs een Comité van
toezicht opgericht, met Marat als voorzitter, dat onmiddellijk aan het werk
toog door de arrestatie van honderden aristocraten, zoogenaamde
“verdachten.” De groote gemeenten volgden dit voorbeeld.

Tevens werd door den drang der Jacobijnen een revolutionnaire rechtbank
opgericht. Van haar vonnissen was geen appèl.

Op voorstel van Danton begon einde Augustus de arrestatie van alle slechte
burgers, die zich sinds den 10en Augustus verscholen hielden.

Daar kwam den 2en September het bericht, dat Verdun was ingesloten;
Longwy “de ijzeren poort van Frankrijk” was reeds gevallen en mocht dat
met Verdun het geval worden, dan lag de weg naar Parijs voor den vijand
open.

Toen kwam de afschuwelijke raad van Marat, die voor geen wreedheid
terugdeinsde, dat het eenige middel om het vaderland te redden, zou wezen,
de ter doodbrenging van alle gevangenen!

Een der vreeselijkste tooneelen van de omwenteling speelde zich te Parijs af.
Van 2–6 September had in de gevangenissen de Abdy, la Force enz. een ware
slachting plaats onder “alle vijanden des vaderlands” hoofdzakelijk edelen
en geestelijken. Rede en menschelijkheid waren verdwenen; het lijk van
Prinses de Lamballe, een vriendin van Marie Antoinette, werd geschonden
en met haar hoofd op een piek liep men voor de Temple op en neer!

De Vergadering was met ontzetting geslagen, maar deed niets om aan het
bloedbad een einde te maken; ook Danton was lijdelijk toeschouwer. Alleen
Roland, minister van binnenlandsche zaken, had den moed alle autoriteiten
verantwoordelijk te stellen voor het gebeurde. Ten slotte beval de
Vergadering een onderzoek naar de raddraaiers, hetgeen tot niets leidde.
Eenige enragés droegen de schuld. Zij hadden gemeend “verraders” voor
zich te hebben!

Deze bloedige Septemberdagen brachten de revolutie meer in discrediet, dan
men toen vermoedde.

Den 21en September verdween de Wetgevende Vergadering. Een Nationale
Conventie, reeds dadelijk 749 leden tellende, trad in haar plaats, schafte den
volgenden dag de koninklijke waardigheid af en verklaarde bij monde van
haar president Pétion, Frankrijk tot een Republiek.

Het succes van den hertog van Brunswijk in het noorden was niet van langen
duur. In Dumouriez, den voormaligen minister van oorlog, die Lafayette had
vervangen, vond hij een even talentvolle als dappere tegenpartij, die hem,
door het bezetten der passen van het Argonnerwoud, den toegang afsloot tot
het hart van het land. Den 20en September bij Valmy, liet de dappere
Kellerman aan den hertog zien, met welk een heldenmoed en
doodsverachting dat leger van schoen- en kleermakersjongens, zooals de
emigrés de soldaten der Republiek met minachting betiteld hadden, onder
een daverend: Allons enfants, de la patrie met gevelde bajonet op zijn oude
beproefde krijgers instormden en ze terugsloegen.

“Van deze plaats en van dit uur dateert een nieuw tijdvak in de
wereldgeschiedenis,” zei de bij het Pruisische leger aanwezige Goethe op
den avond van Valmy tot de aanwezigen bij het wachtvuur. Hij begreep de
beteekenis van dien dag; “het revolutionnaire Frankrijk kon en wilde Europa
weerstaan.”

Gebrek, groote ontberingen, ziekte en slecht weer waren ten slotte oorzaak,
dat de hertog terugtrok.

Van deze omstandigheid trok Dumouriez partij. Flink versterkt in aantal,
maar slecht gevoed, geschoeid en gekleed, rukte zijn leger in November
d.a.v. de Zuidelijke Nederlanden binnen, behaalde niettemin den 6en bij
Jemappes een glansrijke overwinning en bezette het gansche land tot aan de
boorden van de Maas.

Had de Nationale Conventie met algemeene stemmen de Republiek
ingesteld, van eensgezindheid onder de leden was geen sprake. De
Jacobijnen, naar de hoogere banken, welke ze in de Vergadering innamen,
ook wel montagnards genoemd, sloten zich nauw aan bij de revolutionnaire
Commune; de Girondijnen duchtten dien grooten invloed, wilden de leiding
aan de hoofdstad ontnemen, vreesden voor het optreden van een tiranniek
triumfiraat Robespiere, Danton en Marat en werden in hun strijd tegen de

Jacobijnen gesteund door de middenpartij in de vergadering, de “plaine” of
“marais” genoemd.

Thans kwam de vraag, wat men met den koning doen zou, dezen strijd nog
geduchter maken. In December stelden Robespierre, Couthon en St. Just
dezen namens de Jacobijnen in staat van beschuldiging. Het vinden van een
ijzeren kistje in de Tuilerieën met brieven uit het buitenland, die verrieden,
dat de koning met Pruisen en de emigrés in ’t geheim betrekking had
aangehouden—een feit, dat door hem onverstandig genoeg werd ontkend—
verergerde zijn toestand.

Met bijna algemeene stemmen werd hij den 15en Januari 1793 schuldig
verklaard aan samenzwering tegen de vrijheid en de veiligheid van den Staat.
Een poging der Girondijnen, het uit te spreken vonnis aan het oordeel van
het volk te onderwerpen, waarin zij een middel zagen om den invloed van
Parijs te fnuiken, mislukte. Wel stelden de grijze Malesherbes en Desèze
alles in het werk om hem te verdedigen, wel trachtten Brissot en enkele
Girondijnen uit vrees voor een buitenlandschen oorlog het vonnis uit te
stellen, doch het een noch het ander had succes. Louis Capet, zooals hij
thans naar een zijner voorouders genoemd werd, onderging op den 21en
Januari 1793 zijn vonnis; hij werd geguillotineerd, hetgeen hij waardig en
gelaten onderging.

De laatste schakel met het ancien régime was verbroken!

De Jacobijnen hadden gezegevierd, de macht der Girondijnen volkomen te
breken, werd thans hun doelwit. Al de vorsten van Europa wierpen ze den
handschoen voor de voeten; zij zouden de vrijheid brengen aan de gansche
wereld. Alle dwingelanden wilden zij van den troon stooten; vrijheid,
gelijkheid en broederschap voor de tirannie van eeuwen in de plaats doen
treden.

Een macht van 300.000 werd onder de wapenen geroepen om de eer der
Republiek te handhaven zoowel in het buitenland, als in het binnenland; in
dit laatste met name in de Vendée en Bretagne was n.l. een opstand onder de
boeren uitgebroken, die weldra schrikwekkende afmetingen aannam.

Bij het leger onder Dumouriez, die door de Jacobijnen niet ten onrechte sterk
verdacht werd van allesbehalve ultra-republikeinsche beginselen, gingen de
zaken inmiddels niet naar wensch. Een aanval op de Vereenigde
Nederlanden, in overleg met het ministerie van Oorlog door Dumouriez
beproefd, mislukte. De Oostenrijkers en de Pruisen rukten België weder
binnen en de slag bij Neerwinden (18 Maart 1793) was voor de Republiek
noodlottig.

Dumouriez, die in stilte het plan had gevormd den oudsten zoon van
Philippe Egalité, die als generaal onder hem diende, bij welslagen, door zijn
leger tot koning te doen uitroepen, dan naar Parijs te rukken, en aan den druk
der Jacobijnen met één slag een einde te maken, wachtte het oogenblik niet
af, waarop hij door de Conventie ter verantwoording zou worden geroepen.
Hij knoopte vredesonderhandelingen aan met den Oostenrijkschen Kolonel
Mack en toen hem bleek, dat zijn soldaten de Republiek getrouw bleven, liep
hij naar de Oostenrijkers over. De laatste dertig jaren zijns levens heeft deze
talentvolle, maar steeds intrigeerende man in ballingschap doorgebracht, hij
is in Engeland overleden.

Het verraad van Dumouriez, de ongunstige toestand der legers en de
gevaren, waaraan het land was blootgesteld, drongen de Conventie weldra
tot een nieuwen maatregel. Den 6en April 1793 werd het Comité de Salut
Public ingesteld. Het zou bestaan uit twaalf leden, die in ’t geheim moesten
beraadslagen, ook zouden zij op de handelingen van het uitvoerend bewind
toezicht houden en achter de zaken spoed zetten. Aanvankelijk gevormd
door de neutrale leden van de Conventie, geraakte het spoedig geheel in
handen van de Bergpartij, met Robespierre, St. Just, Couthon, Collot d’
Herbois en Billaud-Varennes als leiders. De werkzaamheden werden door
verschillende onder-comité’s verdeeld, terwijl het zich in de provincie door
afgevaardigden deed vertegenwoordigen. Aan dit lichaam ondergeschikt,
was het Comité van Algemeene Veiligheid, eveneens van twaalf leden, belast
met het opsporen en arresteeren van allen, die verdacht werden van contra-
revolutionnaire neigingen, terwijl ten slotte de Revolutionnaire Rechtbank,
met den beruchten Foucquier Tinville als openbaar aanklager, zich onledig
hield met het vonnissen der gevangenen.

De Conventie met haar tal van kleurlooze leden werd in de handen van het
Comité de Salut Public een willoos werktuig. Door de afgevaardigden van
het Comité waren de legers aan dit laatste onderworpen; door de wet der
verdachten beschikte dit over de bijzondere personen; door de genoemde
rechtbank over het leven van allen. In de volksmassa, die in de clubs
beraadslaagde, vond het zijn steun.

Het antwoord van Europa op Frankrijks uitdaging had niet lang op zich laten
wachten. Over dien koningsmoord, “de verfoeilijkste daad, die in de historie
was opgeteekend,” zooals Pitt in het parlement zei, diep verontwaardigd,
beducht voor de ver strekkende gevolgen, welke de omwentelingen ook voor
hun onderdanen kon brengen, bang voor hun eigen troon, verklaarden tal van
vorsten met Oostenrijk en Pruisen aan de spits, den oorlog aan de Republiek.

Van deze coalitie was Engeland onder den alvermogenden minister Pitt de
ziel. Het had geweigerd de vervallenverklaring van den koning te erkennen
en zich hierom reeds den 1en Februari 1793 door de Conventie den oorlog
zien verklaren. Ditzelfde lot was ook aan de Republiek der Vereenigde
Nederlanden te beurt gevallen. Binnen zes maanden had Pitt zeven
verbonden gesloten en zes tractaten tot het verleenen van geldelijken steun.
Ook Spanje met zijn nieuwen minister Godoy, bijgenaamd de Vredevorst,
had zich op zijn raad, evenals het geheele Duitsche Rijk bij de coalitie
gevoegd.

Door het grauw gesteund, meester over den gemeenteraad, heerschten de
Jacobijnen met hun 800 clubs in de departementen, van nu af zoo goed als
onbeperkt. Wel werd Marat als president der club door de Conventie voor de
rechtbank gedaagd wegens opruiïng tegen de gematigden in dit
staatslichaam, maar hij werd vrijgesproken en in zegepraal rondgedragen (24
April).

Van dit oogenblik trad het grauw zelf vermeteler op, overstroomde de
publieke tribune in de zittingzaal en sprak mede in het debat. Een poging,
door de Girondijnen beproefd om de daden van den gemeenteraad door een
commissie te doen nagaan, waardoor heel wat gruwelen aan het licht zouden
zijn gebracht, werd door het grauw verijdeld, de commissie ontbonden.

De verbittering tegen de gematigden, thans beschuldigd van het heulen met
den vijand en de emigrés en van het aansporen tot een contra-revolutie, werd
door de Jacobijnen aanhoudend meer opgezweept. Telkens deed de
Commune zich in de Conventie gelden. Henriot, de commandant der
nationale garde, geheel op de hand der Jacobijnen, deed ten slotte zelfs
vuurmonden in batterij komen voor de Tuilerieën om de zittingzaal in
elkander te schieten, als aan den wil des volks niet werd voldaan! Den 31en
Mei viel de partij der Girondijnen; hun aanvoerders werden gevangen
genomen; anderen namen de vlucht (2 Juni).

Van nu af had de Conventie haar vrijheid van beraadslagen totaal verloren.
Robespierre met zijn aanhang nam de teugels in handen. Het schrikbewind
begon!

Na den val der Girondijnen kwam het geheele zuiden met Lyon, Marseille en
Toulon aan de spits in verzet; zelfs vormden zich hier gewapende benden om
naar Parijs te marcheeren. Tegenover hen stonden de aanhangers der
Conventie. In het westen, aan de Loire, in de Vendée en in Bretagne was de
gansche bevolking als één man tegenover de afgevaardigden uit de
Conventie opgetreden. Hier stonden, door de emigrés en Engelsch goud
gesteund, Stofflet en Charette aan het hoofd der royalisten tegenover de
regeeringstroepen.

Ook bijzondere personen gaven bewijzen van hun afschuw over hetgeen in
Parijs gebeurde. Zoo toog Charlotte Corday, een vijf en twintig jarig mooi
meisje uit Caën, een volbloed aanhangster der omwenteling op deugdzamen
grondslag, naar de hoofdstad, zocht Marat op, die in de departementen den
meesten schrik had verspreid, en stootte hem een mes door het hart, om,
zooals zij voor de rechtbank verklaarde, “haar land vrede te schenken.”
Onwrikbaar kalm hoorde zij haar doodvonnis aan; even kalm betrad zij het
schavot. (15 Juli). Half Parijs volgde de begrafenis van Marats hart in den
tuin van de club der Cordeliers. Toen zijn inboedel werd ontzegeld, vond
men slechts een assignaat van vijf francs, zijn gansche bezitting.

De Conventie was dus van alle zijden door gevaren omringd; zoowel in het
binnen- als in het buitenland stond de vijand. Daarbij dreigde hongersnood,
door het blokkeeren van alle havens door Engeland.

Het Comité de Salut Public trok alle macht aan zich en heerschte onbeperkt.

Door de levée en masse riep het Comité het gansche volk onder de wapenen
tegenover den buitenlandschen vijand; alle mannen tusschen 18 en 40 jaar
werden opgeroepen en voor het einde van het jaar beschikte men reeds over
een leger van 650.000 man; Carnot, lid van het Comité leidde de operaties.
Het gebrek aan geoefendheid moest vergoed worden door het aantal en de
geestdrift der troepen, terwijl steeds aanvallend moest worden opgetreden;
een hevig kanonvuur en dan onder het zingen van de Marseillaise, of het “Ça
ira” er met de bajonet op in. Commissarissen bij het leger zorgden voor
strenge tucht, zonden generaals, die nederlagen leden, op naar Parijs, waar
ze werden geguillotineerd (de Beauharnais en Custine o. a.) Er moest
overwonnen worden en er werd overwonnen, al was het ten koste van vele
slachtoffers.

Einde 1793 was Frankrijk bijna geheel van vijanden gezuiverd. Voor een
inval behoefde de Republiek niet meer te vreezen.

Tegenover den vijand in het binnenland trad de beruchte wet der suspects
met volle kracht in werking. De gevangenissen vulden zich met leden uit de
gegoede burgerij en den handelsstand; alle vreemdelingen, alle aanhangers
van een constitutioneel koningschap, of van een gematigde republiek,
werden—voorloopig heette het—in hechtenis genomen.

Over het geheele land werden afgevaardigden van het Centrale Comité
verspreid met uitgebreide macht. Over de steden in opstand werd de
banvloek uitgesproken, te Lyon de bevolking door de afgevaardigden Collot
d’Herbois en Couthon voor een gedeelte over de kling gejaagd; te Toulon
gebeurde ongeveer hetzelfde onder Fréron en Barras, “den roofvogel der
revolutie;” in Nantes maakte zich Carrier berucht.

In Parijs stond op de Place de la Concorde de guillotine bijna niet stil. Den
16en October viel het hoofd van Maria Antoinette, nadat haar reeds geruimen
tijd te voren haar kinderen waren ontnomen en na een verhoor, dat in
bijzonderheden afschuwwekkend is. Den 31en d. a. v. zag men een en twintig
der in Juni gevangen genomen Girondijnen, onder het zingen der
Marseillaise, het schavot beklimmen; den 6en December deelde hetzelfde lot

de hertog van Orleans, een beginselloos man, veracht door de koningin, door
den koning verdacht te streven naar het oppergezag, door het volk niet
vertrouwd, al had hij ook zijn naam verwisseld voor dien van Philippe
Egalité.

In de jaartelling en in den godsdienst werd nu ook een volslagen omkeer
gebracht.

De gregoriaansche tijdrekening werd door de republikeinsche vervangen;
deze dagteekende van het jaar I der vrijheid. Het jaar begon dus op 22
September 1792 toen het koningschap was gevallen; iedere maand telde nu
dertig dagen verdeeld in drie decades; den laatsten van iedere decade was ’t
rustdag. De maanden werden genoemd naar het jaargetijde, waarin zij
vielen, zooals October nu Vendémiaire heette, daarop volgde Brumaire,
Frimaire enz. De vijf of zes overschietende dagen, jours complémentaires
genoemd, dienden voor feestelijkheden, gewijd aan het genie, den arbeid, de
schoone daden, de belooning, de meening en de omwenteling.

Een nieuwe godsdienst, die der Rede, werd afgekondigd en de hoofdkerk de
Nôtre Dame, op voorstel van Chaumette, lid der Commune herdoopt in een
republikeinsch gebouw, den Tempel der Rede. Ook buiten Parijs volgde men
dit voorbeeld, werden kerken “onchristelijkt” en feesten gegeven, waarbij
jonge vrouwen als godinnen der rede fungeerden. Welk een toestand!

Intusschen bleef de valbijl haar werk verrichten; den 11en November viel het
hoofd van den edelen Bailly; den 15en ontving de Conventie van Fouché en
Collot d’Herbois uit Lyon een brief, waarin zij pochten op de door hen
gehouden strafoefeningen en een uit Rouen, meldende, dat de oud-minister
Roland zelfmoord had gepleegd. Enkele dagen tevoren was diens jonge
vrouw te Parijs onthoofd, welk lot weldra ook prinses Elisabeth, zuster des
konings, onderging.

Al die onschuldig gevallen hoofden, die gruwelijke dwingelandij waren ten
slotte oorzaak, dat in den boezem der Conventie en zelfs onder de leiders
ontevredenheid ontstond. Had Robespierre zich al verzet tegen de
anarchistische neigingen van Hébert, die vooral in zijn blad “Le Père
Duchesne” door Camille Desmoulins “een der riolen van Parijs” genoemd,

hun uiting vonden, hij werd hierin gesteund door Danton en Camille
Desmoulins, die steeds op meer gematigdheid aandrongen en aan het
schrikbewind een einde wilden zien. Van dit laatste was Robespierre
volstrekt niet gediend en nadat eerst Hébert ten val was gebracht, boetten
weldra Danton en Camille Desmoulins onder de valbijl voor hun “onzuivere
beginselen als republikein en hun gematigdheid.”

Thans stond Robespierre alleen, gesteund door zijn trawanten als St. Just en
Couthon. Doodsangst heerschte alom. Niemand zag uitkomst.

Toch was deze niet meer zoover af.

Robespierre had den eeredienst vervangen door dien van het Hoogste
Wezen; in Juni (20en Prairial) zou deze in geheel Frankrijk worden ingewijd.
Plechtige feesten moesten hiermede gepaard gaan en de volksmenner had
zich door de Conventie doen aanwijzen om daarbij als hoogepriester op te
treden. Op weg naar het feestterrein stapte de dictator met een glans van trots
en bevredigde ijdelheid op zijn gezicht een pas of vijftien voor zijn
medeleden uit. Dit wekte reeds den toorn op. Het woord “Tiran!” moest hij
hooren.—“Tiran, er zijn nog Brutussen!” beet Bourdon hem toe. Hij zon op
wraak.—Een paar dagen later diende hij in de Conventie een wet in, waarbij
de Revolutionnaire Rechtbank het recht verkreeg alleen op overtuiging van
de schuld vonnis te vellen, terwijl tegenover samenzweerders de wet geen
verdedigers toeliet. Wel kwam men tegen deze schandelijke wet in verzet,
doch het baatte niet; ze werd aangenomen.

Foucquier Tinville greep deze nieuwe wet terstond aan als een middel om in
de propvolle gevangenissen ruimte te krijgen. Van verhoor was bijna geen
sprake; als het begon, stonden de schavotkarretjes buiten reeds te wachten op
hun vracht, la fournee.

“Hier heb je de winners in de loterij van Sinte Guillotine!” schreeuwden de
kleine nieuwsventers onder de vensters der gevangenen. Het Avondblad
noemden de bewaarders de lijst der gevangenen, die den volgenden dag
zouden worden voorgebracht.

Het aantal doodvonnissen nam op schrikbarende wijze toe, bedroeg in twee
maanden meer dan anders in een jaar. Veilig voelde zich niemand meer.

Het voortbestaan van het schrikbewind werd door velen overbodig geacht;
niet alleen was er geen vijand meer op de grenzen, maar Jourdan had bij
Fleurus in de Zuidelijke Nederlanden overwonnen; de opgestane steden
waren ten onder gebracht, het vaderland dus niet meer in gevaar. Waarvoor
dan dat bloedige werk van de Revolutionnaire Rechtbank?

De ellende duurde voort alleen ten genoegen van den machtigen dictator en
zijn aanhang; tot die overtuiging kwam men algemeen, toch duurde het lang
voor de moed er was hem aan te vallen en neer te werpen.

In het comité van algemeene veiligheid beraamde men het plan tot zijn val;
Billaud-Varennes en Collot d’ Herbois, leden van het Comité de Salut Public
namen er aan deel. Den 7en Thermidor (25 Juli) werd in de Nationale
Conventie een lang rapport voorgelezen, waarin men te velde trok tegen hen,
die in weerwil van de overwinningen, nieuwe plannen tot vervolging
beraamden. Het was de eerste openlijke pijl op Robespierre gericht. Deze
verscheen den volgenden dag in de Conventie, verdedigde de genomen
maatregelen, beschuldigde zijn tegenpartij, maar ’t succes was niet groot. In
zijn club, waar hij ’s avonds zijn redevoering herhaalde, werd hij enthousiast
toegejuicht, Billaud-Varennes en Collot d’ Herbois werden echter
uitgejouwd en zelfs buiten de vergadering gezet.

Den 9en Thermidor was de beslissende dag. Als Robespierre de zaal der
Conventie binnentreedt en St.-Just het woord neemt om zijn
verdachtmakingen tegen zijn tegenpartij te beginnen, wordt hij dadelijk in de
rede gevallen. Billaud-Varennes neemt het woord, waarschuwt de Conventie
voor het dreigende gevaar, klaagt Robespierre aan, noemt zijn
medeplichtigen in de Commune en brandmerkt zijn gedrag en zijn streven
naar het oppergezag met bittere vlijmende taal.

Als hij zwijgt zijn alle oogen op Robespierre gericht. Deze vliegt naar de
tribune, maar een dreunend: “Weg met de tiran!” weerklinkt. Aan het woord
laat men hem niet komen. “Het bloed van Danton verstikt je” bijt men hem

toe. Met algemeene stemmen wordt tot gevangenneming van hem, Couthon
en St.-Just besloten. Onder gejuich voeren de gendarmes hen weg.

Thans werpt de commune het masker af. De gevangenen worden bevrijd en
naar het stadhuis gevoerd, terwijl Henriot het grauw opruit en zelfs
kanonnen tegen de Tuilerieën in batterij doet komen, maar de kanonniers
weigeren vuur te geven.

De Conventie stelt Henriot, Robespierre en de commune buiten de wet,
benoemt Barras tot commandant der nationale garde ter verdediging van het
gouvernement. Het verzet is gebroken en den 10en Thermidor worden
Robespierre, Couthon, St.-Just en een twintigtal aanhangers geguillotineerd,
eenige dagen later door een zeventigtal leden der commune en twaalf van de
de Revolutionnaire Rechtbank gevolgd.

Frankrijk herademde, nu het zich bevrijd voelde van den man, die vriend en
vijand had opgeofferd om zich tot dictator te doen verheffen; men
verpersoonlijkte in hem al het buitensporige van het schrikbewind en
geloofde de Republiek gered, tot rust gebracht door zijn val.

Al was dit overdreven, toch kregen de gematigden onder de Thermidoristen
de leiding in handen. Zij beperkten de groote macht van het Comité de Salut
Public, schaften de beruchte wet van Juni 1794 omtrent het vonnissen af; de
commune moest haar gezag aan de conventie afstaan; de club der Jacobijnen
met haar 800 afdeelingen in de departementen werd gesloten.

Carrier, Fouquier Tinville lieten het leven onder de valbijl, anderen werden
naar Cayenne verbannen. Een laatste poging in Mei 1795 om het door
honger gekwelde gepeupel in oproer te brengen, werd met kracht
onderdrukt.

De voorstad Saint-Anthoine, de bakermat van zooveel ongerechtigheden,
werd toen tevens ontwapend.

Inmiddels hadden de legers der Republiek schitterende bewijzen gegeven
van hetgeen zij onder vaderlandsliefde verstonden. Slecht gekleed en
gevoed, vaak slecht bewapend, hadden ze in de Vendée onder Westerman en
Kléber den opstand in ’t begin van 1794 zoo goed als geheel onderdrukt,
Pichegru had na Jourdans overwinning bij Fleurus de Engelschen naar
Holland gedreven en den 20en Januari zelfs Amsterdam bezet. Ook in ’t
zuiden aan de Pyreneën en in Italië hadden die jonge, maar energieke
krijgers zich tegenover de Spanjaarden en Piëmonteezen ais helden
gedragen.

Met Pruisen en met Spanje werd eindelijk vrede gesloten (5 April en 22 Juli
1795). Ten slotte schafte de Conventie de democratische grondwet van 1793
af—tot uitvoering was zij nog niet gekomen—en droeg het uitvoerend
bewind op aan een Directoire van vijf leden, de wetgevende macht aan twee
raden, dien der Vijfhonderd, welke de wetten zou voordragen en dien der
Ouden, welke ze moest onderzoeken en er over beslissen. Ter voorkoming
van een royalistische meerderheid had de Conventie bepaald, dat twee
derden van haar leden in de nieuwe vertegenwoordiging zou overgaan. De in
groote getale teruggekeerde royalisten zagen hierdoor hun macht gefnuikt en
begonnen een opstand in de straten van Parijs.

Het was op den voor Bonaparte zoo gedenkwaardigen 13en Vendémiaire.

1 Het wordt wel ontkend, dat Lodewijk dit zou gezegd hebben, maar de woorden teekenen zuiver
het standpunt, dat de koning toen innam.

2 Op deze goederen werden assignaten afgegeven, welke als betaalmiddel dienst deden.
3 Later werd hij er op last der Nationale Conventie uit verwijderd en door ... Marat vervangen.

4 Woelingen in de Vendée en in Bretagne waren hiervan het eerste gevolg.

Hoofdstuk III.

Bij Toulon en te Parijs.

Door zijn onbesuisden streek te Toulon wel geducht
gecompromitteerd, doch niet ontmoedigd, richtte
Lucien tal van adressen rechtstreeks aan de Conventie
en kreeg daardoor eindelijk een baantje van twaalf
honderd francs als magazijnbewaarder te Saint-
Maximin; hij begon hier de bevolking terstond recht te zetten en werd er
door de volksvergadering tot president van het revolutionnaire comité
gekozen in welke hoedanigheid hij een twintigtal eerwaardige burgers
zonder proces liet gevangen zetten. Ook nam hij den naam aan van Brutus en
herdoopte, door Barras hierin geholpen, Saint-Maximin in Marathon, terwijl
hij in Mei 1794 op al dit ultra-republikeinsche gedoe de kroon zette door een
huwelijk met Catharine Boyer, de zuster van den herbergier, bij wien hij
inwoonde, een meisje twee jaar ouder dan hij, dat lezen kon noch schrijven,
doch dat haar negentienjarigen man met haar fluweelzachte zwarte oogen en
haar ongemeen schrander kopje tot aan haar dood heeft weten te boeien.

Niemand van de familie was bij het huwelijk van Brutus Bonaparte
tegenwoordig en vanaf dit oogenblik zien we Lucien meer op zich zelf staan.

Louis had Paul en Virginie van Bernardin de Saint Pierre inmiddels onder
handen genomen en dezen beroemden natuurkundige daarop stoutweg de
vraag gesteld, wat er in dit boek waarheid, wat verdichtsel was. Wat
driestheid aangaat waren de broeders dus aan elkaar gewaagd.

Jozef liep het geluk mee. Aanvankelijk aangewezen om in het gevolg van
Saliceti mee te werken bij een krijgstocht tegen Corsica, die van Toulon zou
scheep gaan, doch door een opstand in deze stad hierin verhinderd, was
Jozef in de eerste dagen van September door de representanten der
Conventie dus door Saliceti benoemd tot commissaris van Oorlog 1e klasse

op een tractement van zesduizend francs benevens rations, vrij logies en
bureaukosten.

Toen Laetitia in September besloot met haar jongste kinderen voor alle
zekerheid in Marseille, dat in handen der republikeinen was, een veiliger
verblijf te zoeken, waren de toestanden voor haar dus reeds aanmerkelijk
verbeterd. Haar drie oudste zoons hadden een betrekking en zij zelve werd
door de Conventie van het noodige voorzien.

Opnieuw was het Saliceti, de landgenoot en vriend, die op het lot der familie
invloed uitoefende. Dommartin, de commandant der artillerie van generaal
Carteaux, die van Marseille oprukte tegen het sterke Toulon was bij
Ollioules gekwetst en Saliceti wees Napoleon aan als zijn plaatsvervanger.
Op Corsica had hij zijn talenten reeds leeren kennen als inspecteur van de
artillerie; het vlugschrift Le Souper de Beaucaire had voldoende bewezen,
dat Napoleon een republikein was in merg en been en een ander knap
artillerieofficier was niet dadelijk bij de hand.

Den 12en September kwam Napoleon voor het door Engelschen,
Spanjaarden, Napolitanen en Piëmonteezen verdedigde Toulon. Hier viel
nog zoo goed als alles te doen. Terwijl de belegerden de batterijen, welke de
binnenreede moesten beschermen en het fort de l’ Eguilette, gelegen op een
kaap aan den ingang dezer reede, zoo geducht hadden versterkt, dat het
geheel Klein-Gibraltar werd geheeten, had Carteaux, een onbekwaam man,
letterlijk nog geen schop in den grond laten steken. Toen de representant
Gasparin hem vroeg naar zijn aanvalsplan, antwoordde hij: de
artilleriecommandant schiet de stad drie dagen lang plat; dan kom ik met
drie colonnes en neem haar met storm. Dit plan was echter meer grappig dan
uitvoerbaar en gelukkig werd hij weldra vervangen door Generaal
Dugommier, die tot opperbevelhebber werd benoemd, terwijl op verzoek van
Bonaparte tevens een artilleriechef werd aangewezen n.l. generaal du Teil,
waardoor de zeer onwetende officieren van den staf werden gedwongen hun
aanmatigenden toon tegenover Napoleon wat te temperen.

Toen du Teil kwam, was het voornaamste werk, dat der voorbereiding reeds
verricht en Bonaparte inmiddels op den 29en September voorloopig tot

Bataljonschef bij de Artillerie benoemd, in welken rang hij den 19en October
werd bevestigd. Thans redelijk gesteund, toog hij met verdubbelde kracht
aan het werk; nu reeds bleek hoe het voeren van het bevel hem letterlijk was
aangeboren en hoe hij de kunst verstond zijn minderen door woord en daad
voor zich in te nemen. Hoewel hij den afgevaardigde Gasparin steeds heeft
voorgesteld als de man, die hem zijn loopbaan als artillerist geopend en hem
met zijn gezag gesteund heeft, bewees hij toen reeds welk een volbloed
soldaat er in hem stak. Steeds in het vuur, slapende bij zijn kanonnen, bij elk
gevecht vooraan, paarde hij aan het gezag zijner meerdere kennis de in den
krijg alles overweldigende macht van het voorbeeld.

Als op zekeren dag in een onder heftig vuur liggende batterij een artillerist
naast zijn stuk wordt doodgeschoten, grijpt hij zelf den aanzetter uit de hand
van den doode en helpt den vuurmond bedienen, tot hij wordt afgelost; als de
Engelsche generaal O’Hara, gouverneur van Toulon, een uitval beproeft is
hij het, die onopgemerkt aan de spits van een bataljon door de loopgraven
nadert en die uitval zoo krachtig helpt afweren. O’Hara zelf wordt letterlijk
tusschen zijn eigen soldaten gevangen genomen. Den naam van de Batterij
der Mannen zonder Vrees geeft hij aan een stelling, die onder zwaar vuur ligt
en haar verliezen dagelijks ziet stijgen, maar die nooit artilleristen te kort
komt, want daar willen al de artilleristen dienen, omdat hij zelf het vuur
leidt. Enkele paarden werden voor Toulon onder zijn lijf doodgeschoten en
voor de eerste maal werd hij gewond door een bajonet van een
Engelschman.

Hier had Napoleon de gelegenheid de kalmte en onverschrokkenheid van
Junot, toen sergeant bij een bataljon van de Côte d’Or op te merken bij het
springen van een granaat, waardoor het vel papier, dat Junot voor zich had,
met zand werd overdekt, maar hetgeen hem in het minst niet deed
opschrikken. Later werd Junot tot luitenant bevorderd en nam Napoleon hem
tot zijn adjudant.

Had Dugommier in zijn bulletin van den 1en December onder meer ook
Bonaparte genoemd, die hem vooral bij den uitval van O’Hara krachtig had
terzijde gestaan, meer lof oogstte hij in van den generaal du Teil, zijn
onmiddellijken chef; deze schreef aan den Minister van Oorlog: “Ik kan geen

woorden genoeg vinden om U de verdiensten van Bonaparte te schetsen.
Evenveel zakenkennis als schranderheid bezit hij, doch hij is te vermetel.
Ziedaar een flauw beeld van dezen zeldzamen officier. Aan U, Minister, de
taak hem te verbinden aan den dienst der Republiek.”

Klein-Gibraltar eindelijk genomen en de verdere verdediging van Toulon
zoodoende onmogelijk geworden (18 December) stak de commandant der
Engelsche troepen de Fransche oorlogsvloot (ruim 50 vaartuigen) en het
arsenaal in brand, ging aan boord van zijn eigen schepen, zeilde weg en liet
de bevolking verder aan haar lot over. Toen de stad was genomen, maakte de
afgevaardigde Barras kort recht en werden vele verdedigers dood geschoten;
zoo wilde het de Conventie, want alle verraders moesten worden uitgeroeid.
Wel had de Republiek een zware slag getroffen, daar bijna de geheele vloot
in vlammen was opgegaan, maar toch was de vreugde groot, want Toulon
verlatende, hadden de Engelschen hun steunpunt in het Zuiden des lands
verloren.

Bonaparte voor Toulon.

Reeds door de vertegenwoordigers voorloopig tot generaal
brigadecommandant benoemd, zag Napoleon zich in de eerste dagen van
Januari 1794 door het Comité de Salut Public in zijn nieuwen rang bevestigd
en werd hij tevens belast met het bevel over de artillerie bij het leger van

Italië en met de bewapening van de kust. Twaalf duizend francs tractement
met vivres, vrij logies en emolumenten was een schat van belang. Hij zelf
dacht niet eens aan dat geld, Laetitia zooveel te meer, doch ook zij bleef
ondanks dezen onverwachten voorspoed uiterst zuinig en spoelde b.v. zelve
haar waschgoed in de beek voor haar huis nabij Antibes, waarheen haar zoon
in ’t voorjaar zijn hoofdkwartier verlegde en waar zij hem met de kleintjes
gevolgd was.

De zorg voor Louis had hij terstond weder op zich genomen, toen de knaap
uit angst voor ’t geen hij te Lyon gezien had niet had durven doorreizen naar
Châlons-sur-Saône om hier de lessen aan de artillerieschool te volgen; zelfs
had hij hem benoemd tot zijn adjudant en hem den luitenantsrang
geschonken bij een afdeeling vrijwillige artillerie, waarover hij had te
bevelen.

In die dagen maakte hij ook nader kennis met de jongste Robespierre, die
met Ricord als vertegenwoordiger der Conventie bij het leger van Italië was
geplaatst, Napoleon voor Toulon reeds aan het werk had gezien en thans een
door Bonaparte uitgewerkt en door den krijgsraad goedgekeurd
veldtochtsplan tegen de Oostenrijkers deed uitvoeren. Het succes was groot,
maar Bonaparte zelf had er niet veel eer van; in het rapport dienaangaande
kwam zijn naam zelfs niet voor. Was hij op Robespierre’s voorstel ingegaan,
dan had hij toen in de plaats van Henriot het commando kunnen krijgen over
de nationale garde te Parijs, doch het vooruitzicht chef te worden over een
bende halfgewapende, slecht gedisciplineerde burgers, trok hem, den
volbloed soldaat, niet aan; hij bedankte dus voor de eer, bleef in het Zuiden
en keerde tegen den zomer naar Nizza terug.

Jozef had inmiddels weder een bewijs gegeven van zijn “handigheid in
zaken” en had te Marseille kennis gemaakt met de oudste dochter van den in
Januari 1794 overleden koopman Clary. Mooi was ze niet, die Marie-Julie,
jong evenmin, maar vroom en milddadig, in den intiemen kring gevat,
geestig en—zeer rijk, want 150.000 francs, haar bruidschat, belegd in
nationale goederen, was bij den lagen koers der assignaten in die dagen een
groot fortuin. Op haar beurt zag de familie Clary een verbintenis met een
heer van adellijke afkomst, met goede manieren en een gunstig uiterlijk niet

ongaarne; bovendien was Jozefs broer een generaal, die bij de Conventie
hoog stond aangeschreven en dit was vooral in dien tijd een niet gering te
schatten voordeel, want vele rijke kooplieden in Marseille waren reeds
gevallen, de gevangenissen met “verdachten” overvol en nog dagelijks
hadden arrestaties plaats, terwijl de opgelegde boetes vaak tienduizenden
francs beliepen.

Moeder Laetitia en haar dochters waren met het nieuwe familielid, dat zoo
rijk was en zoo bescheiden zeer ingenomen en den 1en Augustus 1794 werd
het huwelijk dus voltrokken en voelde Jozef zich nog meer dan vroeger als
oudste het hoofd der familie; wel gaven Louis en Pauline altijd aan
Napoleon de voorkeur, maar het was toch steeds Jozef, die ten slotte besliste,
terwijl Lucien en Marianne alleen van hem raad aannamen.

Niet zoo geheel ten onrechte vond de familie Bonaparte de
generaalsbetrekking van Napoleon in die dagen nog al precair en al stond hij
thans in hoog aanzien, de eigenaardige toestand in Frankrijk gaf niet zooveel
waarborgen, dat men van zijn hooge functie steeds zeker was.

Zonder dat hiervan in het zuiden toen nog iets bekend was, hadden te Parijs
inmiddels groote gebeurtenissen plaats gegrepen, die we vroeger beschreven.
Het Schrikbewind was den 9en Termidor gevallen, aan het rijk van
Robespierre was een einde gekomen. Nauwelijks was hiervan de tijding
doorgedrongen tot de representanten Albitte en Laporte, die zoowel over het
Alpenleger als over dat van Italië het toezicht uitoefenden en Bonaparte toch
reeds een kwaad hart toedroegen, of deze werd beschuldigd van landverraad
en op hun last gevangen genomen. Hij had op intiemen voet verkeerd met de
jonge Robespierre en Ricord; door hen was hij belast geworden met een
geheime zending naar Genua en hier zou hem door den vijand een millioen
francs zijn beloofd, bij elkander genomen, misdaden genoeg om een
generaal in die dagen naar het schavot te helpen. Laetitia had gelijk gehad
toen zij de positie van Jozef met het fortuin zijner vrouw achter zich, heel
wat meer soliede noemde dan die van haar tweeden zoon, al had deze nog
zooveel roem en eer behaald. Nu was hij gekerkerd.

Het krachtige protest, waarmede Bonaparte tegen deze behandeling
opkwam, baatte hem niets. Hij had in zijn veldtochtsplannen met de
waardigheid der representanten niet de minste rekening gehouden; hij had
hun bevoegdheid tot oordeelen over militaire aangelegenheden niet erkend,
geen acht geslagen op hun persoonlijke belangen, bij veel van die volstrekt
niet onbaatzuchtige representanten een zaak van groot gewicht en hij was
dus in zekeren zin hun persoonlijke vijand geworden. Toen een ernstig
onderzoek zijner papieren tot niets leidde en hij zich omtrent die bevolen reis
naar Genua volkomen had kunnen verantwoorden, waren de representanten
wel verplicht den man voorloopig weder los te laten, “dien zij na de
terechtstelling van den samenzweerder Robespierre als maatregel van
algemeene veiligheid hadden doen gevangen nemen, maar die, zijn locale en
militaire kennis in aanmerking genomen, voor de Republiek van nut kon
wezen.”

Na dit bijna veertiendaagsch verblijf in den kerker had Bonaparte blijkbaar
spoedig het vertrouwen herwonnen, want half September reeds werd hij door
Saliceti, die bij zijn gevangenneming een vreemde rol had gespeeld, belast
met de voorbereiding eener nieuwe expeditie naar Corsica, dat nog altijd in
Engelsche handen was. Van deze gelegenheid maakte hij terstond gebruik
om Jozef te belasten met de goed betaalde functie van inspecteur over de
hospitalen te Toulon.

De expeditie zelve mislukte echter geheel, want tegen de Engelsche marine
waren de onervaren Fransche zeeofficieren met hun dappere, doch
tuchtelooze schepelingen niet opgewassen. Half Maart 1795 kwam het bevel
de landingstroepen weder te ontschepen en Napoleon had dus een half jaar
tevergeefs rusteloos gearbeid. Na een kortstondig verblijf te Marseille bij
zijn moeder, vertrok hij naar Parijs. Door een wijziging in de indeeling der
legers, die o.a. aan twintig divisie- en acht en vijftig brigade-generaals de
nonactiviteit had gebracht, was ook hij van zijn commando ontheven en
“zijn verdienste en zijn deugdelijke kennis in aanmerking genomen,” als
brigadegeneraal ingedeeld bij het leger in de Vendée, een regeling,
waartegen de toen zes en twintig jarige opperofficier in redelijkheid niets
kon aanvoeren, want hij bleef als chef gehandhaafd en werd niet gesteld
onder de bevelen van een ander.

Veel haast om zijn bestemming te bereiken maakte hij intusschen niet; hij
nam Junot benevens den kapitein der artillerie Marmont als adjudanten
mede, bleef zelfs eenige dagen te Châtillon bij den vader van Marmont
logeeren, gaf Louis, dien hij weder tot zich had genomen, tegelijkertijd nog
dagelijks les in wiskunde met het plan hem op de militaire school van
Châlons te plaatsen, als hij geen brevet van luitenant der artillerie voor hem
machtig kon worden. Eindelijk te Parijs gekomen, vond hij de toestanden
hier geheel gewijzigd.

Enkele dagen te voren was een opstand uitgebroken in de hoofdstad onder de
uiterste Jacobijnen, de zittingzaal der Conventie was men binnengestormd,
bloed had gevloeid en een nieuwe periode van ellende en doodsangst had
gedreigd, maar ten slotte hadden de gematigden en het goedgezinde deel der
burgerij de zege behaald en de rust was hersteld. Het gevolg hiervan was
geweest, dat eene heftige vervolging was begonnen tegen al wat met
Robespierre en de Jacobijnen in betrekking had gestaan; generaal Menou
was benoemd tot commandant der gewapende macht te Parijs, terwijl het
beheer over de legerzaken o.a. aan een oud-girondijn, den kapitein der
artillerie Aubry was opgedragen; bovendien waren de invloedrijke kennissen
van Bonaparte als Saliceti, Barras, Ricord en Fréron òf verbannen òf onder
toezicht gesteld. Weldra zou hij nogmaals ondervinden hoe gevaarlijk zijn
vroegere vertrouwelijkheid met de Jacobijnsche partijhoofden was geweest;
reeds enkele dagen later ontving hij bericht, dat hij bij het leger in de Vendée
was ingedeeld, niet als generaal der artillerie, doch als commandant eener
brigade infanterie.

Wat was dat! Hij de volbloed-artillerist, met zijn vooroordeel tegen de
officieren van andere wapens, geplaatst bij de infanterie, gedegradeerd dus!
Dit was te veel! Hij liep naar Aubry, vorderde zijn vroeger commando terug,
doch ontving een weigerend antwoord. “Hij was nog veel te jong voor zulk
een positie,” zei Aubry, jaloersch op het succes van zijn wapenbroeder. “Op
het slagveld gaat die jeugd snel voorbij en van het slagveld kom ik, gaf
Bonaparte den ander, die nog nooit kruitdamp had geroken, ten antwoord;
zijn protest hielp hem niet, het besluit bleef gehandhaafd. Om den schijn te
redden zond Bonaparte zijn paarden en bagage vooruit naar Nantes, maar
meldde zich tevens ziek en bleef te Parijs. Ziek was hij werkelijk in den

zomer van 1795, zielsziek, al was daarvan in zijn brieven aan Jozef “zijn
eenigen vriend,” zooals hij hem toen steeds betitelde, niet zooveel te
bespeuren. Met een ouden, diep in de oogen gedrukten hoed op, gedoken in
de later zoo vermaard geworden grijze jas, met scheef geloopen vuile laarzen
aan, met bloote slecht verzorgde handen en het lange haar in twee tressen
oreilles de chien langs de ooren afhangende, een echt beeld van armoede en
verwaarloozing, sloop hij langs de straten.

Zijn moedeloosheid vooral betreffende zijn toekomst als officier bleek
duidelijk uit een brief aan Jozef, aan wien hij schreef: “Aan het leven hecht
ik zeer weinig; zonder bezorgdheid sla ik het gade; ik verkeer voortdurend in
den zielstoestand van den soldaat aan den vooravond van een veldslag.
Innig overtuigd, dat wanneer de dood om ons heen waart om aan alles
eensklaps een einde te maken, bekommerd zijn een dwaasheid is, doet alles
mij het noodlot trotseeren. Houdt die toestand aan, dan zal het slot wezen,
dat ik voor een naderend rijtuig niet eens meer uit den weg ga.”

Een enkele maal vertoonde hij zich bij de familie Permon en bij zijn ouden
schoolmakker de Bourrienne, maar in zijn droefgeestigen toestand bracht
zulk een bezoek geen verbetering. In die dagen rees weder de gedachte bij
hem op, om dienst te gaan nemen in Turkije bij de artillerie van den Grooten
Heer, die zijn leger wilde organiseeren en om officieren had verzocht; dan
zou hij niet bij de toen nog zoo geminachte infanterie1 behoeven te dienen,
want hij zou er als generaal van de artillerie heengaan en wilde Jozef tevens
meenemen, die, geschrapt van de lijst voor oorlogscommissaris, naar
Marseille en daarop met vrouw en schoonzuster naar Genua was gegaan.

Ook liep hij met huwelijksplannen rond; als hij eens in het huwelijk trad met
Désirée Clary, de schoonzuster van Jozef, “dien gelukkigen schelm,” zooals
hij zijn broer had genoemd, toen hij van diens verbintenis met Julie had
vernomen.

Jozef en Julie hadden zulk een huwelijk niet ongaarne gezien, doch, hoewel
Désirée Napoleon wel genegen was, schreef zij hem naar zijn zin te weinig
en langzamerhand verflauwden zijn attenties voor haar.

Niettegenstaande deze voor Napoleon zoo treurigen toestand verloor hij zijn
familie niet uit het oog en bleef niet minder werkzaam voor hen, wanneer dit
noodig was. Lucien had niet alleen zijn baantje weder verloren, maar was
door zijn vijanden uit wraakzucht, voor ’t geen hij indertijd te Saint-
Maximin had uitgericht, te Aix gevangen gezet en liep als zooveel anderen,
dus groot gevaar voor zijn leven.

Nauwelijks had Bonaparte hiervan bericht ontvangen, of hij rustte niet
voordat hij van het Comité van algemeene veiligheid een bevel tot zijn
invrijheidstelling had gekregen; hij zond hem zelfs geld, zocht een baantje
voor hem en liet hem ten slotte bij zich te Parijs komen. Ook voor Jozef was
hij werkzaam, en toen de kans op oorlogscommissaris was verkeken, poogde
Napoleon voor hem een consulaat te krijgen in een der havens van Italië,
maar broerlief was bijster kieskeurig. Van zulk een post op Chio b. v. was hij
niet gediend. Consul op een eiland! Wat was dat nu voor hem, zoo’n knap,
zoo’n groot man, die op Corsica reeds zooveel hooge betrekkingen had
bekleed. Iets beters moest Napoleon voor hem, het hoofd van het geslacht,
dus zien machtig te worden en nogmaals toog Bonaparte aan den arbeid.

Voor Louis, zijn troetelkind had hij op de militaire school inmiddels een
plaats gekregen en met schier vaderlijken trots volgde hij zijn vorderingen
en geraakte over, “dien besten, braven, vlijtigen, goedhartigen” jongen in
zijn brieven niet uitgepraat.

Dan was Jérôme er nog. Die knaap was nu bijna elf jaar en had door den
loop der omstandigheden maar zeer weinig onderwijs genoten, doch hij
verlangde naar Parijs! Broer “Napolione” moest daar een kostschool voor
hem zoeken, maar voorloopig kon hiervan echter niets komen, want de
kostscholen waren gesloten. Aldus aanhoudend vervuld met de zorg voor
zijn familie, doolde de zwaarmoedige jonge man in die zomerdagen door
Parijs, tot Aubry half Augustus werd vervangen door Doulcet de
Pontécoulant.

Door het lid der Conventie Boissy d’ Anglas op Bonaparte gewezen als op
“een generaal die van het leger van Italië kwam en blijkbaar met kennis van
zaken daarover sprak,” verzocht Pontécoulant “dien jonkman met zijn
doodsbleek, vervallen gelaat, gebogen rug en ziekelijk uiterlijk” bij hem te

komen op het bureau van Oorlog en plaatste hem bij de afdeeling, belast met
het ontwerpen der veldtochtsplannen en met het toezicht op de operaties te
land en ter zee. Deze gelegenheid om weder aan het werk te komen, greep
Bonaparte gretig aan; in de volgende weken ontwierp hij het plan van aanval
op de Oostenrijkers, dat hij weinige maanden later geroepen zou worden zelf
uit te voeren en waardoor zijn naam in een goudglans zou schitteren voor de
oogen van gansch Europa, tevens verzocht hij de Pontécoulant hem weder te
plaatsen in het actieve leger bij de artillerie.

De officieren aan de bureaux van oorlog, jaloersch op hun jongen
krijgsmakker, die het reeds zoover had gebracht, staken echter een spaak in
’t wiel. Letourneur, de Pontécoulants opvolger, te voren chef van het
personeel bij oorlog, 45 jaar oud en eerst kapitein, was Bonaparte, die een
domoor en betweter zoo vinnig en ongezouten op zijn plaats kon zetten,
volstrekt niet genegen en weigerde aan zijn verzoek te voldoen. Daarop nam
Bonaparte zijn ontslag van het bureau en begon nogmaals werk te maken
van een detacheering bij het leger van den Sultan. Ook het Comité de Salut
Public had daar wel ooren naar; daarin zaten mannen, die zijn verdiensten
erkenden o. a. Jean Debry. “Eerst behoort het Comité dien opperofficier te
beloonen voor de door hem bewezen diensten en hem dus te bevorderen; dan
kan er later beslist worden als hij bij zijn verzoek mocht blijven,” zei hij o. a.
bij de beraadslaging over dit punt.2

Gesteund door Barras en Fréron begonnen Bonaparte’s kansen dus zeer mooi
te staan. Het geld voor de expeditie was reeds gevonden. Zelf schreef hij aan
Jozef “dat het besluit reeds zou zijn geteekend en de datum van het vertrek
vastgesteld als er te Parijs bij de partij der reactie niet zooveel gisting
heerschte.” Binnen enkele dagen zou echter alles wel zijn afgeloopen schreef
hij verder. Dat die partij de zege zou wegdragen duchtte hij niet. “De genius
der vrijheid verlaat haar verdedigers niet,” schreef hij.

Onbezorgd begon hij de toekomst weder in te zien; zijn gansche
wijsbegeerte, waaruit het fatalisme blijkt, dat hij zich toen tot levensleer en
levensregel had gekozen was vervat in zijn: “In ’t verschiet zie ik alleen
liefelijke beelden; zelfs al ware zulks het geval niet, is het toch zaak te leven
bij den dag. Een man van moed rekent niet met de toekomst.”

Tien dagen later, op 5 October 1795, 13 Vendémiaire zou in die toekomst, in
zijn gansche bestaan, zijn denken en zijn handelen een volslagen omkeer
worden gebracht.

1 Later zou hij tot andere gedachten komen. Slechts één opperofficier der artillerie is door hem tot
maarschalk benoemd (Marmont) en dit geschiedde dan nog alleen uit oude relatie.

2 Hoewel Bonaparte’s positie bij het leger den 13en Fructidor volkomen in den vorm was geregeld,
nam het Comité zestien dagen later, op dienzelfden datum dus, dat zijn verzoek om detacheering daar
in behandeling kwam, een besluit, waarbij hij van de lijst der actief dienende generaals werd
geschrapt. Wat een janboel dus!

Hoofdstuk IV.

13 Vendémiaire. Joséphine.

Nadat de constitutie van het jaar III met een Directoire
van vijf leden als uitvoerende macht den 22en Augustus
1795 was aangenomen, moesten de leden van het
wetgevend lichaam worden gekozen. Reeds vleiden
zich de royalisten en de emigrés, die in de laatste
maanden bij duizenden in het land teruggekeerd of uit hun schuilhoeken te
voorschijn gekomen waren, dat zij bij die verkiezingen verreweg de
meerderheid zouden hebben, waardoor hun kansen bij een
tegenomwenteling dus aanmerkelijk moesten vermeerderen, toen een decreet
der Conventie besliste, dat de Raad van Vijfhonderd voor twee derden zou
bestaan uit haar vroegere leden. Waren dit dezelfde mannen, die den 10en
Augustus 1792 tot den val van het koningschap hun steun hadden verleend
en later over Lodewijk XVI het doodvonnis hadden uitgesproken? Zeker het
waren deze volbloed republikeinen, maar tevens de mannen, die drie jaar
lang tegenover gansch Europa pal hadden gestaan en door bijna
ongeloofelijke bewijzen van volharding en energie Frankrijk van de vreemde
overheersching hadden gered.

De royalisten, de emigrés en de rijke burgerij te Parijs zagen in dit decreet
een terugkeer naar den tijd van la Terreur en de heerschappij der guillotine.
In de meeste verkiezingssectiën te Parijs werd het dus verworpen, in de
departementen echter met overgroote meerderheid aangenomen. Niettemin
besloten de royalisten, van ouds wetende, dat hetgeen in de hoofdstad
geschiedde, in de departementen meestal navolging vond, een poging te
doen om weder op het kussen te komen. Te Parijs lag slechts een bezetting
van enkele duizenden soldaten, zij hadden de sectiën en wel 40.000
aanhangers achter zich; de kansen stonden dus mooi. In de sectiën
Lepelletier, Luxembourg, le Temple enz., waar de rijken de meerderheid
vormden, werd den 12en Vendémiaire (4 October) openlijk verzet tegen de

Conventie afgekondigd; wapens werden rondgedeeld en onder de burgerij
het gerucht verspreid, dat de regeering terug wilde naar de dagen van het
schrikbewind.

In dezen uitersten nood was voor de Conventie krachtig ingrijpen een eerste
vereischte; generaal Menou, commandant van de troepenmacht in Parijs, die
de opstand niet vermocht te dempen, ja het verzet der royalisten door zijn
slap optreden nog had versterkt, werd gevangen genomen; Barras kwam in
zijn plaats, maar als leider van soldaten volkomen ongeschikt, nam hij o.a.
op raad van Carnot, Bonaparte als tweede bevelhebber. “De degen eenmaal
getrokken, zou niet meer worden opgestoken voor de orde was hersteld,”
had Napoleon aan Barras gezegd, toen hij het commando aannam. En hij
hield woord.

Toen in den laten namiddag van den 13en Vendémiaire de opstandelingen
van verschillende zijden oprukten, werden ze zoo krachtig door de troepen
van de Conventie ontvangen, dat het verzet werd gebroken; aan het beleid
van Bonaparte dankte de Conventie haar behoud, want hij, niet Barras, was
de ziel der verdediging geweest.

De Conventie toonde zich niet ondankbaar, tien dagen later benoemde ze
hem tot divisiegeneraal bij de artillerie, nog tien dagen later tot
opperbevelhebber van het leger in het binnenland. Barras was lid geworden
van het Directoire.

Uit was het ineens met de plannen om naar Turkije te gaan. In drie weken
tijd had Bonaparte een standpunt bereikt, zoo hoog, dat de invloed der
bureaux van Oorlog hem niet meer kon schaden; weder “kon hij dienen en
nuttig zijn.” Een zee van werk wachtte hem, want alleen de reorganisatie der
nationale garde—honderd en vier bataljons—was een reuzentaak; hier tegen
zag hij niet op. De legermacht te Parijs bracht hij samen in één kamp. De
oud-militairen, die hem den 13en Vendémiaire vrijwillig hun hulp hadden
aangeboden vereenigde hij tot een korps; voor het Directoire en de beide
Raden schiep hij een lijfwacht en bracht aldus binnen enkele maanden in en
om de hoofdstad een macht bijeen, groot genoeg om het gepeupel in
bedwang te houden, dat honger leed, de waarde van het papieren geld met

den dag zag verminderen en dus weinig aanmoediging noodig had om tot
oproer over te slaan. Die militaire macht diende tevens om de Jacobijnen
ontzag in te boezemen, die zich hadden vereenigd onder den naam van de
Club van ’t Panthéon en opnieuw den kop begonnen op te steken.

Ook op zijn moreele leven deed deze reusachtige omkeer in zijn lot terstond
zijn invloed gevoelen. Hij leefde letterlijk geheel op; het armoedige vertrekje
in een klein logement, dat hem zoolang tot woning had gediend, verwisselde
hij met een ruim hotel op den boulevard, hij schafte zich paard en rijtuig aan,
huurde een loge in de comedie en liet zich een nieuwe uniform maken,
stellig geen weelde, want de tegenwoordige was tot op den draad versleten.
Tevens begon hij voor zijn moeder te zorgen, zond haar eenige duizenden
baar geld en assignaten en herhaalde die zendingen geregeld iedere maand.
“Mama is van alles overvloedig voorzien; ik heb haar zestig duizend francs
doen toekomen” kon hij in Januari 1796 aan Jozef melden. Ondanks al zijn
werk bleef hij ook voortdurend vervuld met het lot en de belangen van zijn
broers. Louis heeft hij terstond een luitenantsbrevet doen geven en hem
opgenomen in zijn staf. Lucien, die armoede geleden en gevangen gezeten
had, bezorgde hij een betrekking als Commissaris van Oorlog bij het leger
van het Noorden.

Veel eer legde hij hiermee echter niet in, want Lucien vond het leven te
Parijs, waar hij nu op kosten van broer Napoleon mocht rondscharrelen, zoo
heerlijk, dat hij eerst in Februari 1796 afreisde naar Gorinchem. Reeds in die
dagen bleek, dat de man voor geregelden, gezetten arbeid alle lust en
geschiktheid ontbrak; op de tribune disputeeren met de Jacobijnen en
royalisten ging hem beter af, maar tucht en plichtsgevoel waren hem
onbekend.

Eindelijk werd de toekomst van Jozef, zijn boezemvriend, den broeder
“wiens afwezigheid hij dagelijks sterker gevoelde” een voorwerp van zijn
zorg. Jozef verveelde zich te Genua en wilde consul worden; ook wilde hij
deelnemen aan de uitrusting van twee kaperschepen. “Kom naar Parijs; hier
staan tafel en bed, paard en rijtuig tot je beschikking. Ik mis je bijzijn in zoo
hoog mate” schreef Napoleon hem. Ook Jérôme vergat hij niet, maar plaatste
hem te Parijs voor zijn rekening op een kostschool. Naar waarheid mocht hij

dus aan Jozef schrijven, dat hij niet meer kon doen, dan hij voor allen deed,
want na zijn naaste familie kwamen de neefjes en verdere bloedverwanten
als oom Fesch, Ramolino en anderen aan de beurt.

Of de op deze wijze door hem bevoordeelden hem erkentelijk waren? Wel
neen! Volgens de Corsicaansche begrippen deed hij hiermede slechts zijn
plicht tegenover den clan. Het geluk had hem gediend; nu had hij ook te
zorgen, dat zijn gansche geslacht hierin deelde. Of de leden hiervan eenige
geschiktheid bezaten voor de betrekkingen, waartoe ze door dit begrip van
nepotisme werden geroepen, werd niet gevraagd. Had Bonaparte, keizer
geworden, aan het verlangen van den clan en in de eerste plaats van zijn
moeder voldaan, dan had hij niet alleen Corsica maar gansch Frankrijk aan
zijn bloedverwanten ten prooi gegeven om het naar hartelust te exploiteeren
en voor eigen voordeel te gebruiken, doch aan dezen drang heeft hij echter
niet toegegeven; hij heeft Frankrijk tegen dezen inval behoed en hierdoor
alleen reeds den dank der natie verdiend, maar de Corsicanen hebben hem
deze tekortkoming tegenover hen nooit vergeven.

Dit vooropgesteld, zal men zich eenig begrip kunnen vormen van de
toornige verbazing in den ganschen clan, toen de tijding kwam, dat
Napoleon den 9en Maart 1796, zonder eenig lid der familie hierin te kennen,
was gehuwd met een dame uit de Parijsche groote wereld, met de weduwe
van den in 1794 onthoofden burggraaf de Beauharnais, een vrouw, die reeds
twee groote kinderen had, die, al werd het tegendeel beweerd, geen fortuin
bezat en op wier zedelijk gedrag heel wat viel af te dingen. Moeder Laetitia
was verontwaardigd, dat haar toestemming niet was gevraagd; de zusters
werden terstond in hooge mate afgunstig op een schoonzuster, die
burggravin was, die heel andere manieren had dan zij en die haar met haar
mooie, rijke toiletten stellig zou overschaduwen; en de broers, doch vooral
Lucien, die haar te Parijs een paar maal had gezien en haar een “oude
vrouw” noemde, begonnen terstond tegenover haar voet te geven aan een
vijandige gezindheid, welke haar oorsprong vond in minachting en jaloezie,
die slechts zelden uitkwam door een daad, doch die Joséphine niettemin
bijna tot aan haar dood heeft vervolgd. Door het huwelijk met hun broer, had
zij hen volgens Corsicaansche begrippen, in hun rechten op diens fortuin te
kort gedaan; dit kon haar niet worden vergeven.

Hoe Bonaparte tot zulk een vrijwel onberaden echtverbintenis was
gekomen?

Als zooveel andere mannen van zijn leeftijd had hij vroeger reeds
trouwplannen gekoesterd; we zagen, hoe hij Désirée Clary het hof had
gemaakt, maar tot een huwelijk was het niet gekomen. Zijn verblijf te Parijs
na Mei 1795 had in zijn denken en doen een geduchte verandering gebracht.
Een brief van 7 Juli van dat jaar aan Jozef, voor wien hij geen geheimen had,
getuigt van den diepen indruk door die oplevende, genotzoekende groote
stad teweeggebracht op hem, den grasgroenen provinciaal, die tot nog toe
meer bij een bivakvuur dan naast een salonhaard gezeten had en armoedig en
gestreng republikeinsch was opgevoed.

“Weelde, genotzucht en kunst herleven verbazend snel,” schreef hij. “Een
Louis d’or geldt hier 750 francs in papier. Gisteren werd Phèdre opgevoerd
ten bate eener voormalige actrice; driedubbele prijzen werden gevraagd, toch
was de zaal stampvol. Equipages, mooie toiletten bij de vleet, alsof ze nooit
waren weg geweest. Al wat afleiding en genot kan verschaffen is hier bijeen.
In de comedie, op de wandelingen, in de bibliotheken, overal ziet men
vrouwen. Dit is de eenige plaats ter wereld, waar deze verdienen het roer in
handen te hebben. De mannen zijn dan ook op haar verzot, denken alleen
aan haar, leven alleen voor en door haar. Zes maanden hier en een vrouw
weet precies wat men haar verschuldigd, hoe groot haar macht is.”

In September had hij de kleine, bescheiden Désirée nog niet vergeten en
verzocht hij Jozef zelfs, hem een beslissend antwoord te zenden op zijn
vraag of zij hem genegen was. Dit antwoord liet zich wachten. De 13en
Vendémiaire bracht den halfvergeten veroveraar van Toulon met één ruk op
den voorgrond. Al de salons stonden eensklaps wagenwijd voor hem open en
bij de beeldschoone mevrouw Tallien, de zeer intieme vriendin van Barras,
maakte hij voor de eerste maal wat nader kennis met Joséphine de
Beauharnais. Tot nu toe had hij haar slechts uit de verte gezien. Verblindend,
overweldigend was de indruk, door haar, de dame uit de groote wereld, op
zijn hart en zijn zinnen gemaakt en het duurde niet lang of hij verzocht haar
een bezoek te mogen brengen. De omvang zijner dagelijksche bezigheden

schijnt hem echter belet te hebben die bezoeken dikwijls te herhalen, want
den 28en October schreef zij hem:

“Gij komt niet meer bij een vriendin, die u zeer genegen is; hebt gij haar
vergeten? Dit is niet lief van u, want zij bemint u.—Kom morgen bij mij
dejeuneeren; ik moet eens met u praten over uw belangen. Bonsoir mijn
vriend. Ik omhels u.

Weduwe Beauharnais.”

Bonaparte kwam; weldra bestond tusschen beiden een intieme verhouding,
in die dagen volstrekt niets vreemds in die kringen. Joséphine had toen reeds
een veel bewogen leven achter zich. Geboren op Martinique, creoolsche van
afkomst, was mejuffrouw Tascher de la Pagerie op zestienjarigen leeftijd
gehuwd met de Beauharnais.

In 1779 had deze haar meegenomen naar Parijs, haar bedrogen en verlaten,
al bestond daarvoor geen enkele reden en zich eerst in de dagen der revolutie
met haar verzoend. Aan het hof was zij nooit toegelaten. Een korte poos,
toen de generaal voorzitter was van de Constituante en daarna
opperbevelhebber van het Rijnleger, was zij te Parijs gelukkig geweest, had
ze een salon gehad en gasten ontvangen.

Het schrikbewind had aan al dit fraais met één slag een einde gemaakt; de
Beauharnais was gevangen genomen en onthoofd; zij zelve in den kerker
geworpen. Hier had zij kennis gemaakt met Thérèse de Fontenay, een dame,
die den afgevaardigde Tallien in haar netten had gevangen, die dezen
gewetenloozen republikein haar hand had beloofd, als hij haar de vrijheid
wist terug te bezorgen. Zij had Joséphine’s bevrijding eveneens bewerkt.

Dus als door een wonder ontkomen aan den dood op het schavot, zoo goed
als geruïneerd, zonder vooruitzichten, was Joséphine met haar twee
kinderen, gesteund door enkele vriendinnen en door enkele heeren, met wie
zij in de gevangenis had kennis gemaakt, een leven begonnen, dat haar
goeden naam schade deed. Door geld te leenen en rechts en links schulden te
maken, vond zij de middelen om tijdelijk een eigen staat te voeren, rijtuig te
houden en in de rue Chantereine, aan ’t einde der stad, een klein hotel te

huren, dat weinig meer dan een drietal bruikbare kamers en een stal bevatte.
Met zijn sofa’s en in alle hoeken verspreide mahonie- en citroenhouten
tafeltjes met marmeren bladen en verguld koperen versiersels, maakte ’t
geheel voor een leek toch eenige vertooning. Een paar groote glazen kasten
met verzilverd eetservies,—van echt zilver waren slechts een dozijn lepels
en vorken voorhanden—werkten hiertoe mede.

Ook in Joséphine’s linnenkast heerschte geen weelde. Wel zestien japonnen
benevens eenige shawls, doch bijster weinig ondergoed—b.v. slechts zes
rokken—was er in te vinden. Aan het uiterlijk was blijkbaar alles
opgeofferd.

Van die vergulde armoede had Bonaparte, op dit gebied zelf volstrekt niet
verwend, bij zijn eerste bezoek echter niets bespeurd; hij had slechts oogen
gehad voor de dame, die hem ontving, die een stem had als muziek, de
mooiste kleine handjes en voetjes, welke hij nog ooit had gezien en wier
fluweelzachte oogen met lange, gebogen wimpers, guitig uitdagend
wipneusje en glimlachend lief mondje met een licht gepoederde blonde
pruik,—de mode dier dagen—een allervriendelijkst geheel vormden.

Dat haar tanden toen reeds veel hadden geleden, dat poeder en blanketsel
reeds te hulp waren geroepen om de eerste sporen van verval te verbergen,
zag hij niet; dat Hortense, het veertienjarige dochtertje, bij madame Campan
op kostschool, haar “engelachtig moedertje” de hoogst enkele maal, dat deze
haar kwam bezoeken, om die reden alleen onder de kin een zoentje mocht
geven, wist hij niet; hij zag slechts háár. Désirée Clary was vergeten; aan
mevrouw Permon, die weduwe geworden en daarop zonder succes door hem
ten huwelijk was gevraagd, dacht hij niet meer; dat Joséphine zes jaar ouder
was dan hij, wilde hij niet weten; dat Ségur, de Caulaincourt en andere
heeren van “het oude hof” bijzonder vertrouwelijk met haar omgingen, doch
zich nooit met hun vrouw bij haar vertoonden, zag hij niet en evenmin
deerde het den verliefden man, dat zij Tallien en Barras onder haar
allerintiemste kennissen telde. De liefde, die zoo dikwijls spot met vormen
en zedelijkheid, ja met alles, had zijn jong zuidelijk bloed aan ’t gisten
gebracht. Van nu af zou ondanks alles, jaren lang slechts één vrouw ter
wereld voor hem bestaan, zijn Joséphine.

“Ze waren “doodelijk” van elkander,” schreef een tijdgenoot, die het weten
kòn. Doch wist hij het wel?—Op Bonaparte was dat “doodelijk” in den
ruimsten zin des woords toepasselijk; alleen in haar nabijheid voelde hij zich
gelukkig. Bij haar was het effect, door zijn onstuimigen blinden hartstocht
op haar creoolsche natuur aanvankelijk teweeggebracht, weldra sterk
verminderd en door verzadiging gevolgd. Toen hij haar in ’t begin van 1796
ten huwelijk vroeg, was zijn persoon haar zelfs tamelijk onverschillig
geworden. Toch nam zij zijn aanzoek aan, zoogenaamd omdat zij haar
kinderen, om wie zij zich echter nooit veel had bekreund, hierdoor een
tweeden vader schonk, maar feitelijk omdat haar geldmiddelen zoo goed als
uitgeput waren, haar jeugd haar verliet, de kans op beter dus zeer gering
voor haar werd en mevrouw Tallien en Barras haar verzekerden, dat hij
weldra in Italië opperbevelhebber zou worden en zij, mocht hij komen te
vallen, in elk geval pensioen kreeg, en eindelijk omdat zij, evenals bijna al
de vrouwen uit dien tijd, bijgeloovig was en haar indertijd op Martinique
door een oude negerin was voorspeld, dat zij nog eenmaal een kroon dragen
zou. Beviel het huwelijk haar niet, dan was echtscheiding bovendien altijd
een eenvoudig middel om een band te verbreken, waaraan de geestelijke
wijding toch ontbrak. Zij nam dus zijn aanzoek aan. Den 8en Maart 1796
werd een contract geteekend, waarbij o.a. alle gemeenschap van goederen
tusschen beiden was uitgesloten; Joséphine bleef voogdes over haar kinderen
en Bonaparte bracht, zooals de notaris Raguideau terecht opmerkte, niets
mede ten huwelijk dan “mantel en degen.”

Met Barras, Tallien, Lemarrois, een adjudant van Bonaparte en Calmelet,
Joséphine’s zaakwaarnemer als eenige getuigen, werd de echtverbintenis den
9en zonder eenig uiterlijk vertoon gesloten. Twee dagen later reeds was
Bonaparte als opperbevelhebber op weg naar het leger van Italië. Barras had
goed gezien; het Directoire had den jeugdigen generaal het veldtochtsplan
ter uitvoering gegeven, dat deze het jaar te voren bij het departement van
Oorlog zelf had ontworpen en dat Scherer als het werk van een gek had
verklaard en als te dolzinnig en te vermetel niet had aangedurfd. Joséphine
bleef achter in het hotel van de rue Chantereine, deed voorloopig geen
afstand van haar vroegeren naam en bleef dus “de weduwe Beauharnais”
bracht ook in haar levenswijze, haar pretjes en haar gewoonten geen
verandering en gunde zich vaak niet eens den tijd om de van liefde en

hartstocht gloeiende epistels te lezen, die haar man, al had hij ’t nog zoo
druk, bijna dagelijks met iederen koerier toezond. Eén uit velen vinde hier
een plaats:

“Als ik op ’t punt sta mijn bestaan te verwenschen, breng ik de hand naar
mijn hart; daar rust je portret. Ik bekijk het en de liefde is voor mij het
volmaakte geluk; alles lacht mij toe behalve de tijd, dien ik doorbreng buiten
het bijzijn van mijn hartsvriendin.”

Met die beeltenis voor zich deed hij iederen avond zijn gebed; toen het glas
er van brak, was hij de wanhoop nabij.

Hoofdstuk V.

De Veldtocht in Italië. 1796.

Niet zonder grond hadden de hem vijandig gezinde
Parijsche blaadjes bij zijn vertrek den draak gestoken
met zijn nieuw commando, want het leger van nog geen
veertig duizend man, dat hij te Nizza gekomen, met het
front naar het Noorden tusschen de Var en de
Apennijnen vond staan, geleek meer op een bende in lompen gehulde
uitgehongerde landslieden met stukken boomschors tot schoeisel, dan op een
geregelden soldatentroep. De paarden waren tot geraamten afgevallen; soldij
was in maanden niet uitbetaald; vivres waren in even zooveel tijd niet
verstrekt. Van roof en plundering werd geleefd. Kort na zijn komst schreef
hij dus terecht aan het Directoire: “De soldaat zonder voedsel komt tot
uitbarstingen van woede, die iemand doen blozen mensch te heeten. De
inname van Ceva en Mondovi kan in de behoefte voorzien en ik zal
vreeswekkende voorbeelden stellen. Tot orde en krijgstucht zal ik die
struikroovers dwingen, of ik leg het bevel er over neder.”

Een leger van vijftigduizend man had hij gevraagd; geen enkelen soldaat had
men hem toegezonden; zoo schraal was zijn krijgskas voorzien, dat hij de
generaals bij zijn komst ieder slechts tachtig francs in goud kon ter hand
stellen in mindering op hun achterstallig tractement. Hij zelf door de
grenadiers vóór zijn komst spottend “Generaal Vendémiaire” genoemd,
genoot niet het minste vertrouwen; bijna niemand kende hem. Toch aarzelde
hij geen seconde.

Nog geen uur was hij in zijn hoofdkwartier of hij had de sterktestaten ter
hand genomen, den kolonel Berthier, een werkkracht bij uitnemendheid, tot
zijn chef van den staf benoemd en zich op de hoogte gesteld van den
toestand.

Als divisie-generaals had hij Massena, een Italiaan, ongeletterd maar
schrander, vindingrijk in ’t gevaar en ongelooflijk taai en volhardend, den
reusachtigen Augereau, een Parijzenaar uit de voorsteden, vroeger
onderofficier-schermmeester, dapper als staal en zeer gezien bij den troep,
voorts Laharpe, een Zwitser van den goeden stempel en Serurier, een
voormalig majoor van het koninklijke leger, Steingel een Elzasser van
geboorte en volgens Napoleon een uitmuntende voorhoede-generaal. Het
vertrouwen te winnen zijner onderbevelhebbers en de liefde zijner krijgers
was voor hem thans een eerste vereischte; hij wist dat hem hiertoe slechts
één middel ten dienste stond, den vijand aan te grijpen en te verslaan.
Terstond gaf hij hiertoe bevelen. Te Albenga sprak hij de officieren toe, deed
een beroep op hun moed en plichtsgevoel en wees hun op het land aan de
overzijde van de Apennijnen, waar ze ruimschoots zouden beloond worden
voor hetgeen ze tot nu toe hadden ontbeerd.

Reeds kort na aankomst te Nizza had hij zijn soldaten gezegd; “Gij hebt
reeds genoeg ellende doorstaan; ik zal er een einde aan maken,” en
wijzende in de richting Piëmont, “daar zullen we brood, magazijnen,
kleederen, artillerie, paarden en geld voor belooning ontvangen. Weg met
alle hindernissen tusschen ons en den vijand; met de bajonet moet ge hem
altijd op ’t lijf vallen.”

Door deze kernachtige woorden won hij het vertrouwen zijner soldaten en
had hij bij hen het pleit reeds gewonnen. De uitbetaling van een deel der
achterstallige soldij deed de rest.

Reeds den 5en April stond hij bij Albenga, tachtig kilometer ten oosten van
Nizza; in dien zelfden tijd hadden de Sardiniërs, ongeveer vijf en twintig
duizend man sterk, onder Colli bij Ceva in ’t gebergte, een sterkte
ingenomen op den rechter vleugel van Beaulieu. Deze was met een circa
tweemaal zoo sterke macht door Lombardije gemarcheerd naar Genua om
hier gemeenschap te zoeken met de Engelsche vloot en op te treden tegen de
Franschen aan de Var. Een deel zijner macht stond bij Dego, ten noorden van
de Alpen, zijn centrum onder d’Argenteau hield bij Montenotte de hoogste
toppen bezet; zijn linkervleugel, evenals de andere afdeelingen front
makende naar het westen, was Genua gepasseerd en tusschen de bergen en

de zee opgesteld. Viel Bonaparte, die oprukte in de richting van deze stad,
hem nu aan, dan kon d’Argenteau, rekende hij, uit het gebergte komende, de
Franschen bij Savona in de linkerflank vallen en in zee werpen.

Den 11en April stiet Beaulieu inderdaad op Laharpe, die de Fransche
voorhoede commandeerde, en wierp hem terug, doch in den daarop
volgenden nacht gaf Bonaparte, door het onverzettelijk standhouden van den
kolonel Rampon bij Montenotte hierin ridderlijk gesteund, uitvoering aan het
plan, dat hij had ontworpen. Terwijl hij zijn voorposten tegenover Beaulieu
liet staan, zond hij de divisie Laharpe, door Augereau als reserve gevolgd,
naar Montenotte, Massena langs een omweg door ’t gebergte in
d’Argenteau’s rug, greep hem aan, sloeg hem met zwaar verlies terug naar
Dego, en bereikte het dal van de Bormida nog denzelfden dag; hier stond hij
nu midden tusschen de bondgenooten in, links van hem de Sardiniërs, die de
bergpassen van Millesimo bezet hielden en Turijn dekten, rechts slechts
enkele in het gebergte verspreide, zwakke Oostenrijksche afdeelingen, en
vóór hem Dego. Zijn vermetel plan was met succes bekroond en het centrum
zijner tegenpartij doorgebroken.

De drie volgende dagen vochten Bonaparte’s bandieten als helden. “De zege
of de dood!” hebben zij in hun vanen geschreven; den 15en April volgt de
beslissing. Half vernietigd vlucht het Oostenrijksche leger naar Milaan; de
Sardiniërs hebben de passen van Millesimo verloren en gaan op Ceva en
Mondovi terug. Italië staat voor Bonaparte open. Zijn soldaten hebben het
volste vertrouwen in hem gekregen; één blik uit zijn adelaarsoog is
voldoende om hem blindelings te doen gehoorzamen; zijn generaals hebben
hem leeren kennen, vol aandacht en bewondering luisteren zij reeds naar zijn
korte, zaakkundige bevelen.

Eén rustdag slechts, eerlijk verdiend, dan vangt de marsch aan naar Ceva, de
Sardiniërs achterna. Als de toppen van de Monte Zemoto zijn bereikt kunnen
de krijgers de heerlijke vlakten van Piëmont en Lombardije aanschouwen; de
Tanaro, de Stura en de Po, hun wateren stuwende naar de Adriatische Zee,
liggen aan hun voet; de met sneeuw en ijs gepantserde Alpenreuzen vormen
den achtergrond.

De grens van “Het beloofde land,” zooals hun chef het had geheeten, is
bereikt!

“Hannibal trok vóór eeuwen de Alpen over; wij trekken er om heen,” riep hij
zelf bewogen uit. Acht dagen later is Cherasco bereikt. Victor Amadeus, den
koning van Sardinië, sloeg de schrik om ’t hart; ondanks de vertoogen van
den Oostenrijkschen en den Britschen gezant sloot hij den 28en April een
wapenstilstand. Bonaparte kreeg hierdoor de beschikking over de rijke
magazijnen van Ceva, werd meester over de wegen door Piëmont, zag den
afstand tusschen Parijs en de oevers van de Po aanmerkelijk verkort en kreeg
de zekerheid, dat hij geen vijand in zijn rug achterliet. Als een handig
staatsman had hij hiertoe bij den koning de kans laten doorschemeren op
vergrooting van grondgebied in Lombardije, zoodra Oostenrijk zou zijn
bedwongen.

Reeds voelde hij zich zeer sterk. Aan het Directoire, dat een wapenstilstand
moest bekrachtigen, schreef hij: “In het stellen der vredesvoorwaarden zijt
gij geheel vrij; de voornaamste vestingen zijn in mijn handen.”

Ook aan Joséphine schreef hij weder. Junot, die een deel der veroverde
zegeteekenen naar Parijs brengen zou, had den brief bij zich. “Kom spoedig.
Talm je, dan vindt ge mij ziek. Al die vermoeienissen en je afwezigheid zijn
te veel op eens.”—’t Was waar; de koorts verteerde hem; een hardnekkige
hoest kwelde hem dag en nacht.—“Maar je komt, niet waar? Je zult hier bij
mij wezen, in mijn armen, aan mijn hart. Kom, o, kom!”

Maar Joséphine kwam niet. Zij vond het veel te prettig om aan den arm van
Junot gevierd te worden als de echtgenoote van den beroemden burger-
generaal en zoowel met dien knappen huzarenofficier als met den kolonel
Joachim Murat, die op last van Bonaparte eveneens tropeeën was komen
dragen naar het Directoire, te coquetteeren. Napoleons hartstochtelijke
brieven lieten haar koud; slechts nu en dan beantwoordde zij die met een
kattebelletje. Zelfs de beleefde vertoogen van Jozef, door Bonaparte met
vertrouwelijke dépêches uit Genua naar Parijs gezonden, baatten niet; eerst
wendde mevrouw ziekte voor, daarna een begin van zwangerschap.

“Wat een grappige vent toch, die Bonaparte,” mompelde zij bij de ontvangst
van zijn hierop gevolgd schrijven met liefdevolle verontschuldigingen over
zijn grenzenloos verlangen naar haar.

Inmiddels zette de generaal, in stilte zielsongelukkig zijn zegetocht door
Lombardije voort, trok bij Piacenza in plaats van bij Valence, zooals de
vijand verwacht had, de Po over, dwong den hertog van Parma den 9en Mei
tot een wapenstilstand en het betalen van een paar millioen francs
oorlogsschatting en greep Beaulieu, die naar de Adda was geweken, den
daarop volgenden dag bij Lodi aan. Hier bestormde hij aan de spits zijner
grenadiers de eenige hierover de Adda voerende brug, verwierf zich door dit
bijna ongeëvenaarde heldenfeit bij zijn krijgers den eerenaam van le petit
Caporal en trok vijf dagen later door de juichende, opgewonden bevolking
omgeven, het te zijner eere versierde Milaan binnen. In zeventien dagen tijd
had hij Lombardije veroverd. Hij was letterlijk de afgod zijner soldaten
geworden en zelfs die enkele oudere generaals als Serurier en Kilmaine, die
in stilte tegen hem oppositie voerden, hadden eerbied gekregen voor de
overweldigende kracht der feiten, voor de macht van zijn wil. In weerwil van
dit succes had het weinig gescheeld, of het ministerie van oorlog had door
een onhandigen zet alles weer bedorven.

Den 14en Mei had Bonaparte te Lodi bericht ontvangen, dat, zoodra het
Alpenleger Italië was binnengerukt, hij het commando met Kellerman zou
moeten deelen. Deze zou dan ten noorden van de Po, hij zelf tegenover
Rome en Napels optreden.

“Dan leg ik het opperbevel neder,” antwoordde hij terstond. “Ik heb den
veldtocht gevoerd zonder iemand raad te vragen. Had ik mij naar de
inzichten van een ander moeten voegen, dan was er niets van terecht
gekomen... Ieder heeft zijn eigen wijze van oorlog voeren. Generaal
Kellerman heeft meer ervaring dan ik, en zal het beter doen dan ik. Samen
brengen wij niets goeds voor den dag. Trouwens acht ik één slechten
generaal beter dan twee goede. Evenals regeeren is oorlog voeren een
quaestie van tact. In afwachting van nadere bevelen ruk ik naar de Mincio.”

Carnot liet zich dit gezegd zijn en trok de order in. Hierop had Bonaparte
inmiddels niet eens gewacht, want, zooals hij in zijn proclamatie van den
20en aan de troepen had gezegd: “Veel was er wel reeds gedaan doch nog
lang niet genoeg. Van Lombardije mocht geen Capua worden gemaakt.
Geforceerde marschen moesten nog afgelegd, nieuwe lauweren geplukt en
Rome gestraft worden, omdat het Fransche gezanten lafhartig had laten
vermoorden.”

De bevolking kon echter gerust zijn, had hij hierop doen volgen. Tegen haar
voerde de Republiek geen oorlog; integendeel. Maar het Romeinsche volk,
dat zooveel eeuwen lang in slavenketenen had gezucht, moest wakker
geschud.—Reeds den 19en waren de bevelen tot den afmarsch naar de
Mincio dus gegeven, achter welke rivier Beaulieu zijn macht tusschen
Peschiera en Mantua in verschillende detachementen had opgesteld. Eerst
werd nog te Milaan, daarna te Pavia een opstand onderdrukt, door het
landvolk onder leiding van eenige fanatieke geestelijken begonnen,—om een
voorbeeld te stellen gaf Bonaparte laatstgenoemde stad drie uur lang ter
plundering over aan zijn soldaten,—en den 30en Mei stonden de twee
partijen bij Borghetto weder tegenover elkander en hieuwen de
nieuwgevormde Fransche escadrons, door Murat zelf aangevoerd, zoo
krachtig in op de Oostenrijksche cavalerie, dat deze moest wijken.

Om de veiligheid van zijn eigen persoon had Bonaparte zich tot heden
weinig bekreund; dit veranderde echter, nu hij, bij het einde van dit gevecht
in een gehucht afgestegen, den vijand bijna in handen was gevallen en zich
alleen door een snelle vlucht had kunnen redden. Onder toezicht van zijn
vriend de Bessières, een even bedaard als onverschrokken cavalerie-officier,
werd een escadron Guides gevormd, de kern van de later opgerichte
Escadrons van Dienst. Van dezen uitgelezen ruitertroep, dien Napoleon
slechts zelden uit de hand gaf, telde iedere man minstens tien jaar dienst.

Beaulieu’s zwakke positie achter de Mincio bij Borghetto door midden
brekende, wendde Bonaparte zich daarop naar Peschiera, dat op
Venetiaansch grondgebied aan het Gardameer was gelegen, om hier met
Beaulieu’s achterhoede op haar terugtocht naar Tyrol af te rekenen en hem
zelf het ontkomen in die richting te beletten. De grijze, reeds ruim

zeventigjarige generaal wachtte hem echter niet af, doch liet bezetting achter
in de sterke vesting Mantua, gelegen op een eiland in de Mincio, en zocht
door een nachtmarsch achter de Etsch een goed heenkomen. Den 1en Juni
kon Bonaparte dus uit zijn hoofdkwartier Peschiera schrijven “dat de vijand
geheel uit Boven-Italië was verdreven, en dat zijn eigen voorposten stonden
op de bergen van Duitschland.” Dank zij de marschvaardigheid zijner
infanterie, die enkele malen acht en veertig kilometers afstand achtereen had
afgelegd, had hij dit succes binnen acht dagen na zijn vertrek van de Adda
behaald.

Versterkt door detachementen van het leger der Alpen gaf hij zijn macht
thans een andere indeeling; Massena kreeg met 18000 man last de
noordelijke toegangen aan weerszijden van het Gardameer af te sluiten met
drie reserves, een in een kamp tusschen dit meer en de Etsch, een bij Verona
en een bij Peschiera. Dan konden de Oostenrijkers gerust nogmaals komen
opdagen. Serurier zou met 5000 man Mantua insluiten; een korps van ruim
het dubbele dezer sterkte, waaronder de divisie Augereau behield Bonaparte
zelf bij zich bij Roverbello, terwijl circa 9000 man in Lombardije’s
vestingen garnizoen hielden, o. a. te Milaan, welks citadel nog in ’s vijands
handen was.

Den 3en Juni had Massena Verona, dat aan Venetië behoorde, bezet en had
Bonaparte zijn hoofddoel, het bezetten van de Etschlinie bereikt. Achter deze
ondoorwaadbare rivier met haar veelal steile oevers en met Verona en
Legnano er voor, kon hij de loop der dingen afwachten; hier was hij meester
over Boven-Italië, kon over Venetië, dat een zeer dubbelzinnige rol begon te
spelen, een wakend oog houden en nu ook het zielsverlangen van het
Directoire bevredigen en Rome dus een les geven, die het zou heugen.

De koning van Napels, ook het dreigende gevaar inziende, haastte zich een
wapenstilstand te sluiten, die Bonaparte zeer van pas kwam, want het
Oostenrijksche leger werd hierdoor terstond met bijna 3000 Napolitaansche
ruiters verzwakt. De marsch van de divisie Augereau naar de legatiën werd
dus niet gestoord; den 19en Juni werd Bologna bezet. Ferrara door den
kardinaal-legaat verdedigd, werd door Bonaparte zelf genomen, en reeds den
23en Juni was alle verzet gebroken, en was paus Pius VI verheugd, dat hij

een wapenstilstand mocht sluiten, mits hij een gezant naar Parijs zond om te
onderhandelen over een definitieven vrede. De voorwaarden, hem gesteld,
waren echter niet malsch.—Hij zou nu ondervinden, dat men over de
Fransche Republiek niet straffeloos den banvloek uitsprak, den kruistocht
tegen haar predikte en haar gezanten binnen Rome’s muren liet vermoorden.
De legatiën Bologna en Ferrara bleven in Fransche handen; Ancona kreeg
Fransch garnizoen; een en twintig millioen oorlogskosten moesten betaald,
eindelijk moest, evenals in Parma was geschied, een schat van kunstwerken
en kostbare schilderijen aan het museum van Parijs worden afgestaan.

Weinig had het gescheeld of te Livorno, waar de Engelschen zoo goed als
heer en meester waren en van hier hun leger op Corsica voordurend van alles
voorzagen, waren een groot aantal rijk beladen Engelsche koopvaarders
bijna tegelijkertijd in Bonaparte’s handen gevallen. Ook hier legde hij
garnizoen en zijn landgenoot Gentili, bijgestaan door duizenden Corsicanen,
verdreef in October d.a.v. al de roodrokken van het eiland. Te Florence bij
den groothertog van Toscane, die hem verzocht zijn gast te wezen, ontving
hij bericht, dat de citadel van Milaan zich op 29 Juni had overgegeven. Het
hier buitgemaakte belegeringsgeschut kon hem nu tegenover Mantua goede
diensten bewijzen.

Ondanks al zijn overwinningen, ondanks al de hulde hem gebracht, was
Bonaparte in die dagen als mensch diep ongelukkig. Hij miste zijn vrouw.
Wel had hij Jozef naar Parijs gezonden om haar afreis naar Milaan te
bespoedigen, maar Jozef had ook zijn eigen belangen en die van Corsica in
het oog te houden; voorts kende hij den toestand, was Joséphine niet
genegen en gevoelde weinig lust, ook al uit vrees voor oneenigheid, als
tusschenpersoon dienst te doen. De brieven van zijn broer liet hij dus
grootendeels onbeantwoord en vond het raadzamer op Joséphine onderhands
invloed te laten uitoefenen door het Directoire. In de brieven aan leden van
dit college had Bonaparte kortaf te kennen gegeven, dat hij ziek was en dat,
wanneer men hem zijn vrouw niet zond, hij zijn ontslag nam en terugkeerde
naar Parijs.

In gezelschap van Jozef, Junot, haar schoothondje, en zekeren luitenant
Charles, een zéér intiemen kennis van haar, begon Joséphine, tranen met

tuiten schreiende en zoo diep bedroefd, alsof zij van de wereld moest
scheiden, ten slotte de lange reis naar Milaan, waar het prachtige hotel
Serbelloni den 9en Juli zijn gastvrije deuren voor haar opende. Haar man
vond ze hier echter niet, hij was te Verona druk bezig met het nemen van
maatregelen tegenover een nieuw leger van ongeveer 70.000 man, dat onder
den ouden doch energieken en vermetelen veldmaarschalk Würmser in Tyrol
werd samengetrokken.

Tevergeefs smeekte hij haar te Verona bij hem te komen.—“Ik heb je
noodig; ik ben dood af en voel me ziek,” schreef hij, doch zij bleef waar zij
was. Toen liet hij alles in den steek, rende naar Milaan, bleef hier twee dagen
met haar alleen, overstelpte haar met liefkoozingen, had haar koelheid
tegenover hem volslagen vergeten en vertrok weder even snel als hij was
gekomen.—Zwaar werk wachtte hem. Mantua was nog niet genomen, een
coup de main er tegen was mislukt.—“Zulke ondernemingen hangen louter
af van ’t toeval, van ’t blaffen van een hond, van ’t snateren van een gans,”
schreef hij den 12en Juli aan het Directoire.

Zes dagen later werden de loopgraven onder zijn persoonlijke leiding
geopend. Naar Verona teruggekeerd, hield hij Würmsers bewegingen scherp
in het oog. “Wee hem, die thans slecht rekent,” had hij gezegd.

Den 29en begon Würmsers plan van aanval zich te teekenen. Terwijl de
generaal Quosdanovich naderde langs den westelijken oever van het
Gardameer en Brescia bezette, terwijl een detachement van slechts 5000
man ter misleiding van Bonaparte door het dal van de Brenta zich naar het
zuiden bewoog, greep Würmser Massena’s voorhoede bij la Corona
omvattend aan en sloeg haar onder zware verliezen terug.

Bonaparte zag den toestand zeer donker in en was ongerust en zenuwachtig;
aan Augereau schreef hij, dat de gemeenschap met Milaan en Verona nu was
afgesneden en dat hij dus maatregelen moest nemen voor den terugtocht; aan
Serurier gaf hij order het beleg van Mantua op te breken, de affuiten te
verbranden, het buskruit in ’t water te werpen, alle staatseigendommen
ijlings naar Milaan te zenden en dan zijn rug te komen dekken; tevens deed
hij, wat hij tot heden nog nooit had gedaan, hij raadpleegde zijn

onderbevelhebbers. Allen stemden voorzichtigheidshalve voor den
terugtocht; Augereau alleen niet. “Hij had nog een troep puike grenadiers;
zonder gevecht gingen die niet aan den haal,” zei de Parijzenaar, die alleen te
rade ging met zijn moed. Met die woorden was bij Bonaparte het oogenblik
van onzekerheid en aarzeling reeds weder voorbij. Augereau had gelijk, hij
zou niet teruggaan. In de eerste dagen van Augustus volgden nu een reeks
van bloedige gevechten bij Salo, Lonato enz. aan de zuidzijde van het
Gardameer. Würmser is intusschen Mantua gaan ontzetten, vindt daar de
sporen van Seruriers overhaasten aftocht, rukt daarna naar het noorden om
zijn bij Lonato geslagen divisiën te hulp te komen en grijpt den 5en Augustus
Bonaparte bij Castiglione aan. Nu doen Augereau’s grenadiers de woorden
van hun chef eer aan en krijgt Würmser van Augereau en Massena, die voor
zijn front staan en van Serurier, die hem in zijn rug aantast een zoo geduchte
klap, dat hij ijlings naar Tyrol aftrekt. Bonaparte kon zijn vroegere stellingen
weder innemen.

Dit was het slot van den zoogenaamden vijfdaagschen veldtocht; dank zij de
taaiheid en het volhardingsvermogen van zijn infanterie en het genie van zijn
chef had het kleine Fransche leger gezegepraald over een macht van bijna de
dubbele sterkte. Terstond werd Mantua weder ingesloten. Te Milaan en in de
legatiën Bologna en Ferrara ging over dit ongeloofelijke succes een
juichtoon op.

Te Venetië, te Rome en te Napels, waar men intusschen den verrader
gespeeld en Oostenrijk gesteund had, zat men daarentegen in zak en asch.
Bonaparte was voor dit maal echter nog genadig en nam op de verraders
geen wraak. Ernstiger zaken dan deze vorderden zijn aandacht. Zoodra de
generaal Moreau in Duitschland den Donau zou hebben overschreden, wilde
hij Würmser achterna. Dat deze nog bijna 40 000 man had overgehouden,
bevredigde hem niet; eerst wanneer hij voor goed met hem had afgerekend,
zou hij de handen vrij hebben tegenover Venetië en Rome.

September was ’t echter reeds geworden, voordat Moreau zijn tegenpartij,
aartshertog Karel, ver genoeg had teruggedrongen, den Donau overgegaan
en naar München op marsch was. Intusschen ontwierp Bonaparte een nieuw

veldtochtsplan, schonk zijn soldaten rust en mocht zich eenige dagen
verheugen in ’t bijzijn van zijn vrouw.

Eindelijk, eindelijk was Joséphine gezwicht voor den hartstochtelijken toon
zijner brieven, waarin hij aandrong op haar komst in zijn hoofdkwartier, en
had zij het hotel Serbelloni, waar zij zich het leven zeer aangenaam maakte,
verlaten. Feitelijk verveelden haar de forsche bewijzen van liefde, die hij
haar telkens en telkens weder schonk, de jonge luitenants te Milaan en
vooral den reeds genoemden adjudant Charles vond zij veel aardiger dan
haar bleeken, broodmageren door koortsen gekwelden echtvriend, die haar
in zijn brieven vol ijverzucht nu eens met monster, tiran en wreedaard
betitelde en dan weder op de knieën vergiffenis vroeg, omdat hij een paar
voor haar bestemde epistels had geopend. “Nimmer, nimmer zou dit weder
gebeuren,” beloofde hij.

Dat bezoek was echter een korte vreugde, want vooral de Oostenrijksche
cavalerie begon weder zeer roerig te worden; Bonaparte zond zijn vrouw dus
terug naar Milaan, een reis die onder deze omstandigheden volstrekt niet van
gevaar was ontbloot, terwijl de hierbij doorgestane angst en ellende voor
haar slechts ten deele werden vergoed, door den schat van cadeaux in geld,
cameeën, parelen en andere kostbaarheden, haar op dezen tocht door
generaals, de gemeentebesturen en—niet te vergeten—de leveranciers van
het leger geschonken. Volbloed creoolsche, even bar verkwistend als
onnadenkend, begreep zij niet, dat zij door het aannemen van zulke rijke
voorwerpen en van geld vooral, den goeden naam van Bonaparte schade
deed. Hebzuchtig was zij volstrekt niet; het geld wierp zij weg met volle
handen; door al haar winkeliers, in de eerste plaats door de modewinkels,
werd zij schandelijk afgezet, ja, bestolen. Voortdurend zat zij diep in
schulden, en in de volgende jaren werd het niet beter, maar ze bezat graag
mooie dingen; wat men haar gaf nam zij dus aan, en toen Bonaparte
hierachter kwam en haar dwong eenige dier geschenken terug te geven,
zorgde zij wel, dat hij later nooit meer een stuk te zien kreeg of het heette
gekocht; en personen, die haar hierbij hielpen liegen, telde zij in haar
omgeving genoeg.

Terwijl zij dus terugkeerde naar het hotel Serbelloni en in gezelschap van
“dien aartsgrappigen clown,” dien luitenant Charles, de handige
tusschenpersoon bij alle transacties met schuldeischers en leveranciers, de
verveling trachtte te verdrijven, was Bonaparte Italiaansch Tyrol
binnengedrongen om Würmser op te zoeken en te vernietigen, doch had,
rekening houdende met de mogelijkheid, dat deze middelerwijl een poging
zou doen om de Etsch van de oostzijde te naderen en Mantua te ontzetten,
Peschiera, Verona en Legnano bezet gehouden. In de eerste dagen van
September kwam het nu in de nauwe bergpassen en op de kale rotsen van
Roveredo tot een verwoed gevecht, dat met den aftocht der zwaar gehavende
Oostenrijkers eindigde.

Boven Italië.

Den 5en te Trente, de hoofdstad van Tyrol gekomen, vernam Bonaparte, dat
hij Würmser zelf niet tegenover zich had gehad, doch dat deze, meer
oostelijk uithalende, door het dal van de Brenta naar ’t zuiden was
gemarcheerd, met de Etsch of Mantua tot doel. Feitelijk stond Bonaparte nu
in den rug zijner tegenpartij en op diens hoofdverbindingslijn met Tyrol.

Würmser volgen, afsnijden en aangrijpen is terstond zijn plan! Den 8en haalt
hij hem in bij Bassano en geeft hem een klap zoo geducht, dat Würmser nog
slechts zijn heil kan zoeken binnen dezelfde veste, die hij zou gaan
ontzetten. Hij mocht nog van geluk spreken, want was de positie aan de
Etsch bij Legnano en de brug aldaar door de Franschen bezet gebleven,1 dan
was hij door Massena en Augereau tegen deze rivier gedrongen en verplicht
geweest in het open veld te capituleeren. Wederom was het de bijna
ongeloofelijke marschsnelheid zijner infanterie geweest, die Bonaparte dit
geweldige resultaat had doen verwerven. In 1805 zeiden zijn soldaten, dat
hij een nieuwe manier van oorlogvoeren had uitgevonden, niet meer met de
bajonet doch met de beenen. Vooral op dit deel van den veldtocht in Italië
was dit geheel van toepassing.

Van zijn prachtige, talrijke cavalerie had Würmser bijna geen nut gehad;
thans kon hij de paarden er van doen slachten en inzouten om zijn soldaten
aan den kost te helpen.

Bonaparte keerde terug naar Milaan.—“Nooit nog hadden wij zulk een
aanhoudend en groot succes; Italië, Frioul en Tyrol zijn geheel voor de
Republiek gewonnen.—Binnen enkele dagen zien wij elkander weder. Voor
al mijn werk en al mijn zwoegen zal dit de liefelijkste belooning zijn.
Duizend vurige en dol verliefde zoentjes,”2 had hij Joséphine te voren
geschreven; doch zij antwoordde niet; in zijn brief van den 17en met zijn
teekenend: “Je bent even leelijk als lichtzinnig; dat je je armen man, die je
liefheeft, bedriegt, is laag van je,” verried duidelijk genoeg, dat hij aan haar
trouw begon te twijfelen. De maand November zou hem in dit opzicht nòg
smartelijker indrukken brengen.

Weder was het Directoire uitbundig in zijn lof. “Tegenover het vaderland
had het leger zich opnieuw verdienstelijk gemaakt!” schreef het; maar lof is
gemakkelijk geschonken, woorden zijn geen daden. Juist deze eischte
Bonaparte; hij had soldaten noodig, nogmaals soldaten; sinds Maart had hij
10,000 man versterking gekregen, maar het vuur des vijands en de
moeraskoortsen in Lombardije’s lage landen hadden er ook duizenden

weggerukt; de hospitalen lagen vol zieken; geen 30,000 man kon hij meer
onder de wapenen brengen en zulks nog wel terwijl er in Tyrol een nieuw
onweder broeide. Pius VI, hierdoor stoutmoedig geworden, was reeds
begonnen geen schatting meer te betalen, Napels stak weder het hoofd op en
zelfs Genua deed van zich hooren. “Zoolang uw generaal niet de spil is,
waarom alles draait, marcheeren de zaken hier slecht. Van eerzuchtige
plannen kan men mij licht beschuldigen, maar ik ben beu van al die eer. Ik
ben ziek; nauwelijks kan ik mij in den zadel houden; moed alleen bezit ik
nog; voor den post, dien ik bekleed, is dit niet genoeg. Reeds telt men het
aantal hoofden bij ons. Ons prestige verdwijnt. Soldaten eisch ik dus, of
Italië is verloren,” schreef hij aan Carnot. Ook beklaagde hij zich, dat men
de onderhandelingen met Rome niet had opgedragen aan hem. Geen geld,
geen vrede, zou dan het parool zijn geweest. Thans kon hij opnieuw
beginnen. Ook met Napels, dat Rome steunde en met Genua moest worden
afgerekend. Had Frankrijk geen soldaten, dan moest met Sardinië een of- en
defensief verbond gesloten en hulp gevraagd worden van daar. Ontving hij
verlof Lombardije en Modena onafhankelijk te verklaren, dan had hij
terstond aanhangers genoeg en behoefde hij niet meer te zorgen voor zijn
rug.

Strijd om de brug bij Arcola. November 1796.

Met deze wenken hield men te Parijs toch rekening. Hij kreeg de handen vrij
tegenover den paus, maar soldaten waren er nu eenmaal niet.

Toen de veldmaarschalk Alvinzi in de eerste dagen van November, een zijner
onderbevelhebbers oostelijk om het Gardameer zendende en zelf langs de
Piave marcheerende, als een onweerswolk uit Frioul en Tyrol kwam
opzetten, had Bonaparte dus slechts een geringe macht tot zijn beschikking,
voor een deel nog wel bestaande uit koortslijders, die hoe krachteloos en
anemisch ook, hun ontslag uit het hospitaal hadden gevraagd, zoodra ze
wisten, dat het er weder spannen zou.

Tot overmaat van ramp verlieten twee regimenten der divisie Vaubois, die de
passen naar Tyrol moesten bewaken, na een scherp gevecht hun post, zoodat
hij zich verplicht zag een voorbeeld te stellen. Het door hem zelf geleide
gevecht bij Caldiero (12 November) bleef onbeslist, uit het oosten zag hij
Alvinzi steeds meer op Verona aandringen. Zijn toestand werd hachelijk.

Zelfs zijn krijgers begonnen dit in te zien. Zou Verona, zou de positie aan de
Etsch dus verlaten moeten worden? De bezetting meende, dat dit het geval
was, toen ze na een dag van volslagen werkeloosheid in den laten avond van
den 14en bevel ontving zich marschvaardig te maken, terwijl slechts 3000
man onder Kilmaine zouden achter blijven. Eerst gaat het aan op Verona
zelf; hier de brug over. Dus terug? Naar Bergamo, naar Milaan zelfs? Neen,
niet terug! Reeds heeft het genie van den veldheer een nieuw plan
ontworpen. Alvinzi slag leveren in de vlakte kan hij niet; hiervoor is zijn
leger te zwak, maar hem aangrijpen in zijn linkerflank langs twee dijken, die
geen frontuitbreiding gedoogen op een terrein dus, waar alleen heldenmoed
en doodsverachting de zege kunnen brengen, ja, dat kan hij wèl.
Stroomafwaarts marcheert hij dus naar Ronco, passeert hier een in stilte
geslagen pontonbrug en als de morgen van den 15en November aanbreekt,
staat hij in den driehoek tusschen de Etsch en haar linkerzijriviertje de
Alpon. Drie dijken voeren naar het noordoosten, verder is alles moeras.

Eensklaps begrijpen de grenadiers hun chef; hier is nog kans op de zege.
Langs den linkerdijk begint Massena voort te rukken; waagt Alvinzi het
Verona nog dichter te naderen dan wordt hij door hem in de flank gevallen.
Den middelsten dijk volgt Augereau.

Maar bij Arcola moet hij de door Croaten bezette brug over de Alpon
passeeren; een Oostenrijksche divisie, die op weg is naar de Etsch en de brug
reeds achter den rug heeft, grijpt hij aan en drijft hij ten deele in het moeras;
maar aan een gelijktijdige vermeestering van den overgang valt niet te
denken; daarvoor is het vuur van den anderen oever te hevig. De generaals
Lannes en Verdier worden gekwetst. Met een vaandel in de vuist rent
Augereau zelf de brug op en plant het dundoek in ’t dek, maar ook deze
heldendaad baat niet. In die hel waagt zich niemand meer. Het gevecht bij de
brug staat.

Uit de verte,—hij bevindt zich bij Ronco—ziet Bonaparte, dat zijn plan zal
mislukken; reeds begint Alvinzi, om niet te worden afgesneden, in de
richting van de Brenta terug te gaan. Zal hij hem tot staan brengen, dan moet
die brug genomen. Het lot van Italië staat op ’t spel.

Hij galoppeert naar ’t hoofd der stormcolonne, springt uit den zadel en grijpt
een vaandel—“Ben jelui nog de overwinnaars van Lodi? Volgt je
generaal!”—Dan rent hij naar de brug. Allen hem na. Lannes ontvangt zijn
derde wonde dien dag. Muiron, Bonaparte’s adjudant, zijn chef met zijn
lichaam willende dekken, valt dood voor zijn voeten. Gansche rijen
grenadiers kleuren het brugdek met hun bloed. Bijna is de overzijde bereikt,
doch een nieuw salvo des vijands kraakt. De stormcolonne wankelt en snelt
terug.

Door zijn mannen medegesleurd, bereikt Bonaparte het uitgangspunt weder;
door een nastormende vijandelijke afdeeling wordt hij van den dijk af, ’t
moeras ingedrongen, slechts met moeite gered en op een paard gezet. Zoo
bereikt hij Ronco weder.

Maar zijn voorbeeld heeft aanstekelijk gewerkt en drie dagen lang wordt nu
bij Arcola en op de aangrenzende terreinen van weerszijden met
voorbeeldelooze hardnekkigheid gestreden, tot Alvinzi’s soldaten het moede
worden, den kamp opgeven en door een krijgslist van Bonaparte, die zijn
gardes onder luid trompetgeschal op hen afzendt, ten slotte in verwarring op
de vlucht slaan. Ook Alvinzi’s toeleg om Mantua te ontzetten is dus mislukt.

Toch gaf hij den moed niet op. Denzelfden dag (17 November) dat hij de
stelling bij Arcola had losgelaten, had zijn onderbevelhebber Davidovich de
Franschen onder Vaubois bij Rivoli teruggeworpen; hierdoor aangemoedigd,
besloot hij nogmaals op Verona los te gaan, maar Davidovichs traagheid van
beweging en onvoldoende krijgsmanskunst verhinderden een goede
samenwerking; een uitval, door Würmser uit Mantua ondernomen, mislukte,
en den 24en November besloot Alvinzi voor goed tot den aftocht naar het
oosten.

Terstond nam Bonaparte zijn vroegere stellingen weder in. Serurier kwam
weder voor Mantua; Rivoli, Verona, Legnano en Brescia kregen weder
Fransche bezetting. Er trad een rustpauze in. Het Directoire bepaalde, dat de
door Bonaparte en Augereau veroverde vaandels als belooning aan hen ten
geschenke zouden worden gegeven.

1 Door een misslag was die stelling te vroeg losgelaten.

2 Brief van 10 September 1796.

Hoofdstuk VI.

Bij Rivoli, op Mombello. De Vrede.

“Ik hoop weldra in je armen te wezen. Ik heb je razend
lief. Alles gaat goed. Würmser is onder Mantua
verslagen. Aan ’t geluk van je echtgenoot ontbreekt
alleen Joséphine’s liefde,” had Bonaparte den 24en
November uit Verona aan zijn vrouw geschreven. Drie
dagen later te Milaan gekomen vond hij het paleis... verlaten. Mevrouw was
in stilte even naar Genua overgewipt. Zijn brief aan haar van dienzelfden
datum verried zijn harteleed.

“Als ik naar huis kom, ga jij heen; je Napoleon is je onverschillig geworden.
Aan het gevaar gewoon, ken ik het middel tegen het verdriet en de rampen
des levens. Mijn droefheid is nameloos groot. Tot den 29en blijf ik hier.
Derangeer je niet; maak maar volop pret; je man is diep ongelukkig.”

Van niet minder grievend zieleleed getuigde zijn volgend schrijven, toen de
koerier uit Genua taal noch teeken van haar medegebracht had.

“Jou alleen beminnen, je gelukkig maken, alles laten wat je hinderen kan, is
mijn lot, mijn levensdoel. Dat de natuur mij de middelen onthield om je te
boeien, is mijn schuld; maar van Joséphine’s zijde verdien ik toch eenige
achting, eenige egards, want ik heb je lief als een dwaas. Zoodra vaststaat,
dat zij mij niet meer beminnen kan, sluit ik mijn bitter leed op in mijzelf; dan
zal ik mij tevreden stellen met haar nuttig te wezen.”

Zijn geschrijf baatte niet. Mevrouw had het in die dagen veel te druk met
luitenant Charles, “die aardige jongen.” De gansche armee wist, dat zij met
dien snuiter zeer was ingenomen en dat, in het hotel Serbelloni dit kereltje
als heer en meester optrad, zoodra de ander dit had verlaten. Alleen
Bonaparte wist dit niet. Eenmaal hieromtrent ingelicht, zond hij dien “vrijer”

weg uit het leger; hij zou geknoeid hebben met leveranciers, heette het.
Joséphine zorgde voor zijn toekomst. Volkomen bewust van haar macht,
kostte het haar bij terugkeer te Milaan weinig moeite haar echtgenoot van
haar onschuld te overtuigen en de echtgenoot, voor wien gansch Italië in ’t
stof lag, geloofde al wat zij hem op de mouw spelde, nam haar in zijn
grenzelooze liefde weder op in zijn hart en droeg zwijgend zijn leed.

Nog voordat hij door de gevechten bij Arcola een beslissing had verkregen,
was een zekere partij te Parijs er in geslaagd, hem bij het Directoire verdacht
te maken. Die jeugdige generaal had wel groote overwinningen behaald,
scheepsladingen vol kostbare zaken naar de musea te Parijs gezonden,
millioenen en nogmaals millioenen francs in de schatkist gestort, zich in één
woord zeer verdienstelijk gemaakt tegenover het vaderland, maar welk doel
beoogde hij hierbij voor zich zelf? Was hij niet eerzuchtig, streefde hij niet
naar hooger? Was hij met zijn absoluut energiek karakter niet een gevaar
voor den staat?—Toen men hem een veldtochtsplan had voorgelegd, dat niet
door hem zelf was ontworpen, had hij zijn ontslag verzocht; onder den naam
van een wapenstilstand had hij aan regeerende vorsten als oppermachtig
gebieder de keus gelaten tusschen oorlog en vrede; toen de
onderhandelingen met den paus niet waren overgelaten aan hem, had hij zich
hierover gekrenkt getoond; zonder voorkennis of machtiging van het
Directoire had hij aan Moreau in Duitschland een millioen francs gezonden,
zoogenaamd, omdat die generaal hem de Oostenrijkers in Tyrol dan zooveel
te krachtiger van het lijf zou kunnen houden; hij was om kort te gaan, een
man gebleken, die liefst zelf deed, wat hij meende zelf tot een goed einde te
kunnen brengen. Was hij wel te vertrouwen? Zou hij misschien hertog van
Milaan willen worden? Dit moest onderzocht. Generaal Clarke van het
departement van oorlog kreeg dus last om toegerust met een voorstel tot het
sluiten van een voor Oostenrijk zeer gunstigen wapenstilstand naar Weenen
te gaan, doch de reis te nemen over Italië, Bonaparte omtrent dit plan te
hooren en—op diens houding en gedragingen nauwkeurig acht te geven en
hierover te rapporteeren aan het Directoire. Toen Clarke Bonaparte
ontmoette, was het drama van Arcola reeds afgespeeld; van een verdrag met
Oostenrijk wilde de veldheer niets weten. Ook in het geheime gedeelte zijner

opdracht slaagde Clarke niet, want door ’t geen hij dagelijks zag en hoorde,
was hij weldra zoo totaal ingepakt, dat hij letterlijk een volbloed Bonapartist
werd en het Directoire over Bonaparte’s optreden van hem niets dan lof te
lezen kreeg.

Kenschetsend is Clarke’s oordeel over hem: “Hier is niemand, die in hem
niet ziet een man van genie.—Groot is zijn macht over de figuren, die het
republikeinsche leger vormen.—Zijn blik is zeker; zijn besluiten zet hij door
met volle kracht. Zijn koelbloedigheid in de heftigste gevechten is even
opvallend als de buitengewone snelheid, waarmede hij zijn plannen
verandert, wanneer onvoorziene omstandigheden dit gebieden.”—Wel zag
hij, dat Bonaparte zijn mannen weinig spaarde en hard, ongeduldig,
heerschzuchtig was; doch houding, blik en wijze van spreken verrieden in
hem tevens den man, tot bevelen geboren; een ieder voelde dit; een ieder
onderwierp zich. Zijn krijgsmakkers uit die dagen roemden zijn luchtigen,
levendigen toon, waar het geen dienstzaken betrof, zijn scherts en zijn
goedmoedigheid, in één woord de eigenaardige toovermacht, welke van hem
uitging.

Inmiddels was de winter ingetreden; wegen en bergpassen lagen diep onder
de sneeuw; voor een korte poos was aan de vijandelijkheden dus een einde
gekomen. Van dit tijdperk van verademing maakte Bonaparte gebruik om
een flinke opruiming te houden onder “de dieven,” zooals hij in ’t algemeen
het personeel betitelde, dat met de zorg voor het onderhoud des legers was
belast. Door zijn onverpoosde zorgen was dit laatste thans goed gevoed,
goed gekleed en gewapend. ’t Was weer een lust soldaat te zijn; zeiden de
manschappen. De officieren deelden in die tijdelijke weelde; enkelen
begonnen reeds een spaarpot te maken; maar tusschen die mannen van het
zwaard, die den overvloed van het heden meestal met hun bloed hadden
betaald, bewogen zich tal van niet-strijders, de administrateurs en
leveranciers, door elkander genomen, een zoodje schelmen, die zich
verrijkten ten koste van den troep, brutaal hun rijkdom toonden en met het
gestolen goed de gunsten kochten der Italiaansche actrices. Tegenover dat
gespuis trad hij zonder genade op. Zelf leefde hij dood eenvoudig in zijn
hoofdkwartier, dat Joséphine om den schijn te bewaren, weder tijdelijk met
hem was komen deelen. Als bij intuïtie wetende, dat hem weinig tijd zou

worden gelaten en dat Alvinzi weldra weder aanvallend zou optreden,
zorgde hij inmiddels dat de goede verstandhouding met Sardinië en Parma
niet werd verbroken; met Toskane sloot hij een verdrag, waarbij hij tegen
vergoeding van een paar millioen francs het garnizoen uit Florence
terugnam; hij legde troepen in Bergamo, quasi om die stad met haar
Venetiaansch garnizoen te beschermen tegen een coup de main der
Oostenrijkers en maakte toebereidselen om het verlangen der republikeinen
te bevredigen en den paus te tuchtigen voor zijn trouweloosheid en zijn
heulen met den vijand.

Reeds had hij hieraan een begin van uitvoering gegeven en bevond hij zich
hiertoe te Bologna, toen de tijding, dat Alvinzi zijn voorposten allerwegen
had aangegrepen (10 Januari 1797), hem spoorslags deed terugkeeren naar
Verona, waarom ook Joséphine weder naar Milaan vertrok.

Voor den aanval met zijn leger van circa 45.000 man had Alvinzi een nieuw
plan bedacht. Terwijl de generaal Provera, Legnano en Verona van uit het
oosten door een afzonderlijk detachement aangreep, wilde hij zelf met de
rest (28.000 man), in zes colonnes verdeeld, de stelling van Rivoli omvatten
en het Fransche leger vernietigen. Het ontzet van Mantua moest dan van zelf
volgen.

De even schrandere als vastberaden generaal Joubert, die de stelling van la
Corona tot nog toe had bezet gehouden, doorzag dit plan, week terug naar
Rivoli en had reeds bevelen gegeven om voor den steeds wassenden stroom
van vijanden zelfs dit hechte punt te ontruimen (13 Januari), toen hij
tegenbevel ontving. Door rapporten en verkenningen was Napoleon tot de
slotsom gekomen, dat zijn tegenpartij zoomin bij Verona als bij Legnano de
overmacht had. Toen hij in den nacht van den 14en staande op ’t plateau van
Rivoli, den reusachtigen boog van vijandelijke wachtvuren zag, die zijn
eigen leger half omspande, begreep hij, dat hier de hoofdaanval zou
geschieden. Alvinzi wilde hem blijkbaar omvatten.

Doch hij zou hem voor zijn; hij zou Alvinzi’s centrum doorbreken en dan
afrekenen met de vleugels, die in het zware bergterrein te ver vaneen waren
om elkander te kunnen steunen. Voor zijn eigen flanken koesterde hij geen
vrees, want Massena was reeds naar Jouberts linkervleugel op weg, Reij

eveneens; al wat in de nevenstellingen gemist kon worden, was reeds
opgeroepen naar het rotsplateau, waar de beslissing zou vallen.

Nog is de dag niet aangebroken, als Joubert de voortroepen van het
Oostenrijksch centrum aangrijpt en terugwerpt; maar dan naderen de diepe
colonnes der hoofdmacht; van de terrasvormige hoogten komen de Croaten
in dichte drommen naar beneden; weldra wordt het gevecht algemeen. Tegen
het middaguur beginnen de kansen voor de Franschen zelfs hachelijk te
staan. Jouberts linkervleugel wordt dan een korte poos bedreigd met
omvatting, doch Massena’s komst wendt dit gevaar af.

Op het kleine bergvlak, midden in het slaggewoel blijft Bonaparte volkomen
kalm; zelfs als een deel zijner strijders door angst voor een omtrekking
wordt aangegrepen, vertrekt geen spier op zijn doodsbleek, mager gelaat.
“Die daar,” wijzende op de omtrekkende colonne, “krijgen we straks,” zegt
hij. Dit woord vol fier zelfvertrouwen bezielt allen weder met nieuwen
moed; en als de spits van Alvinzi’s vijfde colonne, zijn reserve, het plateau
begint te betreden, storten Lasalle’s cavalerie en Jouberts infanterie zich ais
een lawine op dezen nieuwen vijand, smakken hem terug, het steile,
kronkelende bergpad af, zoodat menschen, paarden en vuurmonden in den
afgrond tuimelen, en weldra verkondigt een daverend hoera, dat de zege is
behaald.

Alvinzi’s troepen gaan terug. Dan wordt ook met bovengenoemde
omtrekkende colonne afgerekend, en deze zoo goed als geheel gevangen
genomen. Hoewel de avond valt, wil Bonaparte de overwinning voltooien en
’s vijands reserve totaal vernietigen, als hij bericht krijgt, dat Provera den
13en ’s nachts de Etsch is gepasseerd en, door Augereau en Lannes scherp
nagezet, naar Mantua is gerukt om deze vesting te ontzetten. Slaagt Provera
hierin, komt Würmser met zijn leger dus vrij, dan zijn de gevolgen hiervan
niet te overzien, want Alvinzi is wel geslagen, doch (zooals den volgenden
dag reeds blijken zou) niet geheel; dan kan de toestand voor het Fransche
leger aan de Etsch zeer bedenkelijk worden.

Bonaparte bedenkt zich niet lang. Joubert beveelt hij den bij Rivoli geslagen
vijand te vervolgen; dan gaat hij na een korte rust zelf met de divisie
Massena, waarbij zich te Villafranca Victor aansluit, op weg naar Mantua,

den braven Serurier te hulp; dan toonen Massena’s grenadiers nogmaals, wat
zij door marcheeren verstaan. Den 13en zijn zij bij Verona in het vuur
geweest, den nacht daarop naar het plateau van Rivoli gerukt, de kameraden
te hulp; nu ijlen zij bijna zes en dertig uur aan één stuk voort. Honger dorst,
vermoeienis, alles vergeten zij, één parool slechts kennen ze: Naar Mantua!
want ’t zal spannen voor Italië’s bolwerk. Acht maanden is de vesting
ingesloten; polenta en gezouten paardenvleesch vormen het dagelijksch
menu der bezetting en nu Würmser weet, dat Provera hem de hand komt
reiken, zal hij stellig het schier onmogelijke doen om vrij te komen.

Den 16en valt hij vol woede aan op Serurier, maar tornt op tegen diens sterke
positie bij La Favorite; niet beter gaat het met Provera. Door Victors 57e
halve brigade, sinds dien dag la Terrible genoemd, wordt hij zoo geducht
gehavend, dat hij 6000 gevangenen moet achterlaten; het slot is, dat
Würmser binnen de vesting wordt teruggedrongen. Hiermede is het pleit
beslist. Würmser begint te onderhandelen en Bonaparte, vol eerbied voor
zijn hoogen leeftijd1 en zijn gehouden gedrag, schenkt voorwaarden, zoo
gunstig, als hij bijna niet had durven verwachten, want hem wordt vrije
aftocht verleend met zijn geheelen staf, twee honderd ruiters, zes
vuurmonden en vijfhonderd personen naar zijn keuze. Door deze laatste
bepaling kreeg Würmser de gelegenheid eenige Fransche émigrés te redden,
die binnen de stad een toevluchtsoord hadden gezocht.

Slag bij Rivoli. Januari 1797.

Nu Mantua gevallen was, kon men Italië als veroverd en dezen veldtocht als
geëindigd beschouwen. In den tijd van tien maanden had Bonaparte met een
leger, dat zelfs op zijn grootste sterkte nooit meer dan ruim vijftig duizend
man had geteld, twaalf veldslagen en meer dan zestig gevechten geleverd en
het hoofd geboden aan een macht, die de zijne meer dan viermaal in aantal
overtrof. Frankrijk kon trotsch wezen op haar zonen, die de beginselen der
vrijheid hadden gebracht in een land, waar de adel en de priesters eeuwen
achtereen onbeperkt hadden geheerscht; het was thans meester van de
Noordzee tot aan de Alpen, van de Pyreneën tot aan den Rijn. Hoche en
Moreau bewaakten deze grensrivier, Bonaparte had Oostenrijk doen
zwichten voor zijn ongeëvenaard veldheersgenie; thans was de vrede in ’t
verschiet. Eerst echter moest nog met den paus afgerekend worden. Gevolg
gevende aan den raad van eenige zijner kardinaals, had deze het tractaat van
Frankrijk geschonden, eerst in ’t geheim, later openlijk de partij van

Oostenrijk gekozen, zijn troepen zelfs gesteld onder bevel van een
Oostenrijksch generaal en eindelijk, op de tijding, dat Bonaparte Rome
naderde, den godsdienstoorlog doen prediken onder het landvolk. Groot was
het gevaar, dat het Fransche leger door dezen laatsten maatregel dreigde,
snel en doortastend optreden het eenige middel er tegen.

Reeds den 4en Februari stonden èn Lannes èn Victor met hun grenadiers aan
de Senio tegenover een bende door priesters en monniken opgezweepte
boeren. Kardinaal Bucca commandeerde die zelf en deed de Franschen
weten, dat, als zij het waagden hen aan te vallen, hij op hen zou doen
schieten. Wat werd hij om die bedreiging hartelijk uitgelachen! In die dagen
maalden de soldaten der Republiek wat om den paus en de priesters. In den
nacht doorwaadde de voorhoede onder Lannes de Senio, sneed den kardinaal
zoodoende af van zijn terugtochtsweg naar Faenza, sloeg het pauselijk
legertje uiteen, schoot de poorten open van het stadje en bestormde dit. Had
Bonaparte niet vooraf iederen soldaat, die het waagde te plunderen, met den
kogel bedreigd, dan zou er van het plaatsje en zijn fanatieke bevolking niet
veel zijn overgebleven.

Nu deze laatste niet, zooals ze geducht had, over de kling gejaagd, doch met
verschooning behandeld werd, veranderde haar houding in een ommezien en
toen Bonaparte daarna aan een groot aantal krijgsgevangen officieren de
verzekering gaf, dat hij niet was gekomen om schade te doen aan den
katholieken godsdienst of om den Heiligen Stoel omver te werpen, doch
alleen om aan Italië de vrijheid te brengen en een einde te maken aan de
grove misbruiken der geestelijken, was hiervan het gevolg, dat verscheidene
steden de poorten vrijwillig voor hem openden, dat Ancona, door Colli
ontruimd en door Victor zonder slag of stoot bezet werd, dat Nôtre Dame de
Lorette reeds den 10en overging en dat de hoogten van Tolentino in de
onmiddellijke nabijheid van Rome, zes dagen later waren bereikt. Die
Franschen marcheeren niet, ze vliegen, zeide een der romeinsche prelaten,
vol angst voor ’t geen er nu zou volgen. Ernstig werd te Rome de vraag
overwogen, of ’t voor den paus en het Heilige College geen zaak was ijlings
te verhuizen naar Napels.

Tot dit uiterste liet Bonaparte het niet komen. Hoewel hij volkomen het recht
had over het aan hem gepleegde verraad geduchte wraak te nemen, pleegde
hij geen geweld. Het was hem voldoende, als de paus afstand deed van zijn
wereldlijk gezag. Bij het verdrag van Tolentino werd dus beslist, dat Pius VI
afzag van zijn rechten op Avignon en le comtat Venaissin in Frankrijk en de
legatiën Bologna, Ferrara en de Romagna, terwijl hij Ancona met de citadel
aan Frankrijk moest overdragen. Voorts moesten alle staatsgevangenen in
vrijheid gesteld en dertig millioen francs betaald worden. Eindelijk vorderde
Bonaparte, dat hulp verleend werd aan de duizenden Fransche geestelijken,
die uit hun vaderland verbannen, aan diepe ellende ten prooi, in Italië een
toevluchtsoord gezocht en de meeste deuren voor zich gesloten gevonden
hadden.

Dat hij den paus zoo welwillend bejegende en dat zijn brieven aan dezen
getuigden van eerbied en hoogachting, werd door zijn generaals en het gros
zijner soldaten afgekeurd, doch hieraan stoorde hij zich niet. Zijn
geloofsbegrippen en zijn persoonlijk gevoelen waren met de door hem
gevolgde staatkunde in overeenstemming. De Republiek mocht een
godsdienst van het Hoogste Wezen ingesteld, de roomsche geestelijken
verbannen, de kerkelijke goederen verbeurd verklaard hebben en hij zelf een
kind dier omwenteling wezen, in zijn hart was hij een geloovige zoon der
kerk gebleven. Hiervoor stroomde te veel Italiaansch bloed door zijn aderen;
een godloochenaar is hij nooit geweest. Dat: “N’est pas athée qui veut,” in
later jaren door hem uitgesproken, is hiervoor het afdoende bewijs. De
kuiperijen en intriges der geestelijken waren hem echter een gruwel en het
bezit van stoffelijke goederen achtte hij voor den paus en zijn prelaten bij
hun geheel geestelijken arbeid volslagen overbodig.

In hooge mate politiek was zijn bezadigd optreden tegenover den kerkvorst,
want reeds pakte een nieuw onweder zich in het noorden samen; nogmaals
zou hij verplicht zijn tegenover Oostenrijk front te maken en dan kon een
fanatieke, door geweld, roof en moord tot het uiterste gebrachte bevolking,
die hij tijdelijk den rug moest toe keeren, een gevaar worden, geduchter nog
dan het eerstgenoemde.

Geen Würmser, geen Alvinzi zou ditmaal zijn tegenpartij zijn; een prins van
den bloede zelf, aartshertog Karel, een jong bezadigd krijgsoverste, die
tegenover Moreau aan den Rijn, zijn sporen had verdiend.

Nog had deze zijn strijdkrachten op verre na niet bijeen, in de bergpassen
van Frioul en Tyrol stonden ze verspreid; nog miste hij zes volslagen
divisiën, die uit Duitschland zouden komen, toen Bonaparte, versterkt door
circa 25000 man van het Rijnleger onder Bernadotte, in Maart zijn tweeden
tocht begon naar de toppen der Alpen, den vermetelsten waarvan de
krijgsgeschiedenis tot heden gewaagde. Eenmaal die onder sneeuw en ijs
bedolven bergen door en de rivier de Drave gepasseerd, zou hij zich
bevinden in het dal van den Donau en op Weenen kunnen aanrukken. Voor
den afmarsch had hij pogingen aangewend om met Venetië een
bondgenootschap te sluiten, doch slechts ontwijkende antwoorden
ontvangen. Vastgeroest in eeuwenoude begrippen, valsch en trouweloos als
altijd, wars van al wat nieuw of Fransch was, wachtte de republiek slechts op
een nederlaag van Bonaparte om haar slag te kunnen slaan. Dat de fortuin
dezen generaal onveranderlijk getrouw zou blijven, achtte ze niet denkbaar.

De feiten leerden haar anders. Den 12en Maart de Piave overgetrokken, sloeg
Bonaparte den aartshertog vier dagen later bij de Tagliamento, vereenigde
zich kort daarop met Joubert, bleef op alle punten in ’t voordeel, bereikte
den laatsten Maart Klagenfurt, stelde hier den aartshertog voor,
onderhandelingen te openen, ontving door Engelschen invloed een
onvoldoend antwoord, greep dus opnieuw aan en bracht de tegenpartij in de
vier volgende dagen in de bergpassen van Neumarkt en Unzmarkt zulke
zware verliezen toe, dat er te Weenen een paniek ontstond en dat aartshertog
Karel, die van den aanvang af tot onderhandelen was bereid geweest, maar
wiens handen door het kabinet te Weenen waren gebonden, thans ijlings om
vrede verzocht. Bernadotte had Triëst en de rijke mijnen van Istrië inmiddels
bezet.

Te Leoben werden onderhandelingen geopend, die den 18en April tot een
voorloopig verdrag leidden; doch Massena had met de voorhoede de toppen
van den Semmering in dien tusschentijd bereikt, hij stond nog maar twee

dagmarschen van Weenen verwijderd en kon de torens dezer stad in de verte
zien.

Ernstige overwegingen waren het, welke Bonaparte tot het doen van
voorstellen aan den aartshertog hadden geleid. In Italië, te Bergamo, Brescia
en Salo was oproer uitgebroken; Franschgezinde burgers waren vermoord;
Fransche soldaten waren er nog wel niet gevallen,—zij hadden strenge
bevelen zich niet met de door de geestelijken opgezweepte bevolking te
bemoeien,—doch de toestand was niettemin bedenkelijk. Dan droeg
Bonaparte kennis van de kuiperijen der koningsgezinden te Parijs tegen het
Directoire; eindelijk achtte hij de grens van zijn strategisch kunnen mogelijk
nu ook bereikt. Oostenrijk zou de Zuidelijke Nederlanden afstaan in ruil
voor Venetië, Illyrië en Istrië, met uitzondering van de eilanden en zou dus
meer ontvangen dan het ooit had durven hopen. Had Bonaparte geweten, dat
Hoche aan het hoofd van het Sambre- en Maasleger in diezelfde dagen (half
April) in Westfalen in drie veldslagen en vijf gevechten o. a. bij Neuwied, de
overwinning behaald, en dat Desaix in ’t Schwarzwald even groot succes
verworven had, dan had hij waarschijnlijk van onderhandelen even weinig
willen hooren als van de aanspraken, die de Oostenrijksche gezanten bij hem
in den aanvang gemaakt hadden op den voorrang bij de zittingen. “Ik wil van
voorrang niets weten,” zeide hij. “Wil Oostenrijk de Fransche Republiek niet
erkennen, dan is mij dit om ’t even. Die Republiek staat in Europa als de zon
boven den gezichtseinder. Wee de blinden, die haar niet kunnen zien of van
haar glans geen partij weten te trekken. Zie ik,”—doelende op een stoel, die
den zetel van den Duitschen keizer moest voorstellen;—“zie ik ergens een
stoel, die hooger staat dan de andere, dan bekruipt mij terstond de lust
daarop te gaan zitten.”

Terwijl hij te Leoben nog onderhandelde, had men in Venetië het gerucht
verspreid, dat hij door aartshertog Karel was geslagen en met zwaar verlies
teruggeworpen. Dit was koren op den molen der monniken en
reactionnairen; fel tegen alle nieuwerwetsche begrippen gekant, wisten deze
het zoover te brengen, dat op den tweeden Paaschdag (17 April) te Verona,
een der brandpunten van het fanatisme, een geweldig oproer uitbarstte,
waarbij verscheidene ongewapende Fransche soldaten op straat werden
vermoord, (de Veroneesche Paschen.) Bijna tegelijkertijd was een Fransche

logger, die vluchtende voor een paar Oostenrijksche oorlogschepen, de
haven van Lido was binnen gezeild, eerst door de landbatterijen beschoten
en toen door een bende Slovenen afgeloopen. Dat de Groote Raad van
Venetië in dit alles de hand had gehad, is niet bewezen, doch de feiten bleven
dezelfde; op het platte land in Bonaparte’s rug had men mogelijk een
Italiaansch Vendée willen maken. De geestelijken dreven alles. De straf voor
deze daden, welke inderdaad Bonaparte met het oog op zijn plannen niet
onwelkom waren, liet zich niet lang wachten. Geen enkel voorstel tot een
vergelijk verkoos Bonaparte aan te hooren. “Al wilden jelui het strand met
goud bevloeren, neen, zeg ik. Zelfs de schatten van Peru wegen niet op tegen
het bloed van maar één mijner soldaten.”

Den 26en Mei trok een Fransch leger, door de bevolking met geestdrift
begroet, Venetië binnen, bezette de forten en vaste punten en plantte de
Fransche driekleur op het plein van San Marco. Het aristocratisch bestuur
viel; het Gouden boek, inhoudende al de voorrechten van adel en
geestelijkheid werd verbrand; een democratisch bewind trad op. De
beroemde Leeuw van San-Marco, het zinnebeeld van Venetië’s oppermacht,
werd overal omvergeworpen; de vloot, opnieuw uitgerust, stevende naar
Toulon. Vrijwel zonder bloed vergieten had deze omwenteling plaats
gegrepen; over het lot der Republiek was intusschen te Leoben reeds beslist.

De Senaat van Genua, die een even verraderlijke rol had gespeeld als
Venetië, onderging hetzelfde lot; de Ligurische republiek werd hier
afgekondigd. Eindelijk had de reeks van overwinningen in Italië en in
Duitschland door Frankrijk bevochten tengevolge, dat Pitt beangst werd en
zelf aanbood onderhandelingen aan te knoopen; te Rijssel zou worden
beraadslaagd.

Terwijl Hoche, Moreau en Bonaparte de eer en de onafhankelijkheid der
Republiek glansrijk handhaafden tegenover het buitenland en gansch Europa
vervulden met eerbied en ontzag, vormde de toestand in het binnenland hier
tegenover een schril contrast. De landmandaten, die het vorige jaar de
assignaten hadden vervangen, waren even sterk als deze, in waarde gedaald.

Door de ambtenaren werd op de koersverschillen schandelijk gespeculeerd,
zelfs werd het gansche Directoire van zulke praktijken beticht, hoewel alleen
de steeds in overdaad levende Barras zich hieraan schuldig maakte.
Inwendig zwak, levende te midden eener bevolking, die de herinnering aan
de dagen van la Terreur in een zee van vermaken en zingenot scheen te
willen verdrinken, hiertoe elk middel aangreep en liefst van niets anders
wilde hooren dan van pret, gevoelde het Directoire zijn zetel onder zich
wankelen. Op het platte land wemelde het van rooverbenden, in het zuiden
moordden de Compagnons de Jésus, in het westen de Voetschroeiers op een
afgrijselijke manier en het gouvernement was te zwak om dat gespuis uit te
roeien. Van dezen jammerlijken toestand, die bijna met anarchie gelijk stond,
hoopten de koningsgezinden te kunnen partij trekken en het Directoire
omver te werpen. In den Raad van Vijfhonderd won hun partij voortdurend
in kracht. Bij duizenden begonnen de émigrés en de priesters terug te keeren
en de eigenaars van nationale goederen te verontrusten. Aaneengesloten tot
één reusachtigen bond, de club van Clichy, in ’t geheim gesteund door
Pichegru, die voor zijn hulp vorstelijk zou worden beloond, stuurde die partij
rechtstreeks aan op een tegenomwenteling. De graaf van Provence, oudste
broer van wijlen Lodewijk XVI begon zelfs reeds van zich te doen hooren en
achtte het oogenblik niet meer veraf, waarop hij als Lodewijk XVIII2 den
troon zijner vaderen zou bestijgen. Dit alles voorspelde weinig goeds voor
de toekomst; de vreedzame burgers zagen die donker genoeg in.

Na het sluiten van de vredespreliminairen te Leoben was Bonaparte
teruggekeerd naar Milaan, had het vorstelijk kasteel Mombello tot verblijf
gekozen en hier behalve Joséphine en oom Fesch, Paulette aangetroffen. De
zestienjarige ging nog gebukt onder een liefdeshistorie door haar met den
ruim veertigjarigen Fréron te Marseille aangeknoopt, doch door broer
Napolione afgebroken. Voor zijn mooi guitig zusje, dat zoo prettig
ondeugend zijn kon, had deze een waardiger echtvriend op het oog dan dien
leelijken ex-afgevaardigde der Conventie te Marseille met zijn bloedig
verleden. Paulette schijnt zijn keuze ten slotte blijkbaar nog niet zoo slecht te
hebben gevonden, want reeds half Juni schonk zij hart en hand aan den vier
en twintigjarigen brigade-generaal Victor Leclerc, een even ridderlijk als

bekwaam officier, die haar reeds drie jaar in stilte beminde, met haar broer
bij Toulon had gediend en zijn snelle bevordering uitsluitend aan zijn
verdiensten dankte.

Dienzelfden dag (14 Juni) deed Bonaparte ook het kerkelijk huwelijk
inzegenen tusschen de twintigjarige Elisa en den kapitein Felix Bacciochi,
een Corsicaan van afkomst maar familie van Pozzi de Borgo. Buiten zijn
weten of goedvinden waren de jongelui reeds een week of zes te voren te
Marseille burgerlijk in den echt verbonden en zoodra moeder Laetitia wist,
dat haar zoon zich weder te Milaan bevond, had zij zich met de kleintjes ook
derwaarts begeven. Mama begreep wel, dat Napoleon over dit vrijwel
onberaden huwelijk van zijn oudste zuster met haar zooveel ouderen
oliedommen commensaal volstrekt niet gesticht zou wezen, maar van hem
moesten de bruidschat en een betere positie voor Felix komen. “Om alle
praatjes vóór te zijn” was zij dus op reis gegaan over Genua, hier begroet
door den adjudant Lavallette en den 1en Juni behouden te Milaan
gearriveerd. Te Genua gistte het nog wel, maar Lavallette had zij hoog en
trots te verstaan gegeven “dat zij niets had te duchten, want dat haar zoon, de
generaal opperbevelhebber, de notabelen der stad als gijzelaars had
medegevoerd.”

“Napolione,” dus geplaatst voor een voldongen feit, had hierin berust en
Bacciochi, als majoor het bevel opgedragen over de citadel van Ajaccio,
bovendien was de bruidschat in overleg met Louis en Jozef vastgesteld op
40.000 francs.

Jozef, in die dagen ook op Mombello en door het Directoire wegens zijn
groote bekwaamheden (?) benoemd tot gezant bij den Paus, zou Caroline
onder zijn hoede nemen en te Rome bij zich houden, terwijl de andere
familieleden in Juli naar Corsica terugkeerden.

Ook Louis, nog altijd Napoleons liefste broer, vertoefde een korte poos in
den familiekring; de levenslustige, onversaagde adjudant van voorheen was
echter verdwenen. In ’t begin van het jaar ziek geworden,—mogelijk had hij
van zijn lichaam in elk opzicht te veel gevorderd—werd hij spoedig een
zwaarmoedig, alleen over zijn ingebeelde of werkelijk bestaande kwalen

mijmerende man, die weldra zijn heil zou zoeken bij allerlei wonderdokters
en kwakzalvers en zich zelf en velen met hem tot een last worden.

Op Mombello met zijn prachtige tuinen en zijn heerlijk natuurschoon had de
clan, uitgezonderd Lucien, die zich als intendant nog te Bastia bevond, wat
nader kunnen kennis maken met Joséphine, die in stilte zoo gehate, zoo
verfoeide, zoo benijde schoondochter en schoonzuster, die met onnavolgbare
gratie en tact tegenover de generaals, diplomaten, gezanten en vorstelijke
personen de rol van gastvrouw vervulde en hierdoor alleen reeds het hart van
haar met werk overstelpten man volkomen zou hebben teruggewonnen, als
de zinsbekoring, welke zij nog steeds op hem uitoefende, niet tevens had
medegesproken. “Moeder Laetitia” had haar ijskouden toon tegenover haar
echter geen seconde laten varen en was nog altoos vol minachting over de
vrouw, wier echt met haar zoon tot heden kinderloos bleef. Joséphine had
zich gedragen, alsof zij niet bemerkte, dat de clan haar op een afstand hield
en daarmee haar man genoegen gedaan.

Van haar eigen kinderen was alleen Eugène de adjudant tegenwoordig;
Hortense, die haar stiefvader volstrekt niet genegen was en hem zelfs
vreesde, was op kostschool bij madame Campan. Terwijl de Corsicanen en
hun aanhang om Napoleon heengonsden als wespen om een vat suiker en
vroegen, vleiden en kropen om een vetten brok, vroeg Joséphine voor háár
bloedverwanten niets; zij was gelukkig. Wel echter waren haar de oogen
opengegaan, bij het zien van den eerbied en het diepe ontzag, waarmede tal
van hooge personages haar man naderden, voor den reusachtigen prijs door
haar getrokken, toen zij dien doodsbleeken, kleinen generaal, die niets mede
bracht dan “mantel en degen” tot haar echtgenoot nam. Zij kende hem nog
niet; nimmer zelfs zou zij hem leeren kennen; wat hij worden, hoever hij ’t
brengen zou in de wereld, wist zij niet, maar dat hij bestemd was tot iets
groots, begreep zij uit al wat ze om zich heen zag gebeuren, uit dien stoet
van hooggeplaatste personen, die dagelijks zijn gunst kwamen vragen, dien
drom van generaals, die reeks van koeriers, renboden en adjudanten, die bij
dag en bij nacht aankwamen en met nieuwe bevelen weder vertrokken.

Niet zonder reden is Bonaparte’s omgeving het hof van Mombello genoemd,
want daar werden in de zomerdagen van 1797 groote staatsbelangen

behandeld. Daar werd beslist over het lot van Sardinië, van Genua, Venetië
en Zwitserland, daar werd met Oostenrijk verder onderhandeld; daar werd de
grondslag gelegd voor een nieuwe republiek, die de Cis-alpijnsche zou
heeten en bestaan uit een samenvoeging van Lombardije, Modena, een deel
der Legatiën, Brescia en Mantua. Deze nieuwe staat moest voorzien worden
van een bestuur, een administratie, een rechtspleging, een financie-wezen,
kortom van tal van inrichtingen, zonder welke een goed geordend beheer
niet denkbaar is; en de bewijzen van helder en scherp doorzicht, welke
Bonaparte bij dit alles gaf, deden zijn omgeving en de vreemde diplomaten
verbazen. Bezwaren kende hij niet; verouderde begrippen vonden bij hem
geen genade; alle tegenkanting bezweek voor de macht van zijn wil.

Wel werd zijn eigenmachtig optreden tegenover Venetië en Genua door de
club van Clichy gestreng afgekeurd en riep de royalist-afgevaardigde
Dumoland den 23en Juni in den Raad van Vijfhonderd, zonder dat hij zijn
naam ook maar een enkelen keer uitsprak, Bonaparte in scherpe taal ter
verantwoording over het gebeurde met Venetië en Genua, maar schijnbaar
nam de veldheer hiervan geen notitie. Door Lavallette, dien hij naar Parijs
had gezonden, werd hij op de hoogte gehouden van ’t geen daar onder de
royalisten broeide; door een gevangen genomen agent van den prins van
Condé werd hij ingelicht omtrent Pichegru’s verraad en het komplot, tegen
het Directoire gesmeed. Overtuigd van den republikeinschen geest, die, veel
krachtiger dan bij Moreau’s troepen in Duitschland, heerschte onder het
leger van Italië, instinctmatig begrijpende, dat zijn eigen toekomst lag in het
voortbestaan der Republiek en dat hij na 13 Vendémiaire van het herstel van
het koningschap niets had te verwachten, volgde hij te Milaan den verderen
loop der gebeurtenissen, doch bracht het Directoire op de hoogte van
hetgeen hij omtrent het komplot te weten was gekomen.

Den 14en Juli daarop, den verjaardag van den val der Bastille, deed hij een
stouten zet; hij deelde zijn soldaten mede, wat er te Parijs broeide, wekte hun
haat tegen de royalisten en kuiperijen der pamfletschrijvers en hun liefde
voor de republikeinsche beginselen op in een proclamatie, deed adressen van
trouw aan de grondwet van het jaar III door hen teekenen en zond Augereau
hiermede naar het Directoire.

Dewijl het leger aan de verkiezingen, die weder op handen waren, geen deel
nam, zaten de directeuren, die het onderling reeds lang oneens waren en
elkander, doch vooral den cynieken weerhaan Barras volstrekt niet
vertrouwden, met dien stapel adressen vrijwel verlegen; doch tevens vonden
zij hierin het bewijs, dat Bonaparte hen steunde in de kracht om zoo noodig
te handelen. Augereau, “dat prachtstuk van een bandiet,” zooals een hunner
hem betitelde, werd benoemd tot commandant van Parijs, troepen onder
Hoche werden onder een valsch voorgeven tot op twee dagmarschen van
hier bijeengetrokken en den 18en Fructidor (4 September) ging de
meerderheid van het Directoire over tot een staatsgreep. Verdacht van
medeplichtigheid aan ’t komplot werden Carnot en Barthélemy verbannen.
Pichegru, vijftig leden van de beide lichamen en tal van journalisten en
letterkundigen, die met hun heftig geschrijf tot verzet hadden opgehitst,
veroordeeld tot deportatie naar Cayenne, twee en veertig dagbladen
verboden en de gehouden verkiezingen in 48 departementen ongeldig
verklaard en onder meer de aanvankelijk in onbruik geraakte gestrenge
wetten tegen den adel en de geestelijkheid weder in volle werking gebracht,
de nationale garde als onbetrouwbaar ontbonden, François en Merlin
gekozen als nieuwe leden van het Directoire.3

Bloed werd niet vergoten; het volk was de valbijl moede, maar de “droge”
guillotine, zooals Cayenne werd genoemd, verrichtte beulenwerk, al
vorderde de executie meer tijd. Van de bannelingen hebben slechts enkelen
zooals Pichegru Europa wedergezien.

Toen Augereau naar Parijs gezonden was, had Bonaparte weinig meer van
zich laten hooren; de eerlijke oprechte Lavalette had hem doen inzien, dat hij
zijn roem zou doen tanen, als hij maatregelen van geweld steunde, die door
de positie van het gouvernement niet gewettigd werden, terwijl het bewijs
ontbrak, dat de te verbannen partij een terugkeer wenschte der Bourbons.
Aan ’t geen daar geschiedde, bleef hij wel zijn volle aandacht schenken. Zijn
vraag aan Milo de Melito “of deze dacht, dat hij alleen ter wille van de
grootheid van die advocaten uit het Directoire, van een Carnot en een Barras,
in Italië zoo vaak had gezegevierd” was welsprekend genoeg. Inmiddels had
hij den paus onderhands zijn medewerking verzocht bij een poging tot
verzoening tusschen de geestelijkheid en het Fransche gouvernement. “Dit

laatste zou hierdoor versterkt, de meerderheid der natie tot het ware geloof
teruggevoerd worden,” betoogde hij (Augustus.) Voorts had hij het
Directoire met nadruk gewezen op het vermolmde Turkije en op het groote
belang van het bezit van Corfu, Zante, Cerigo en Céphalonia verbonden.
“Ons die vier eilanden, dan kan Oostenrijk desverkiezende Italië terug
krijgen,” schreef hij in diezelfde maand. “Daar eenmaal goed gevestigd,
schrijven wij den Grooten Heer zoo noodig de wet voor en pakken over dat
rijk heen Engeland aan. Binnenkort zullen wij wel gevoelen, dat, willen we
Engeland inderdaad vernietigen, het bezit van Egypte hiertoe voor ons een
eerste voorwaarde is.”

Zoover reikten de gedachten van den zeven en twintigjarigen veldheer toen
dus reeds. Na Lodi had hij begrepen, dat hij geroepen was om in Frankrijk,
waar een hoop “wauwelaars” en middelmatigheden den boventoon voerden,
een groote rol te spelen; dat overleg, sluwheid en geduld hiertoe factoren
waren en gemoedsbezwaren moesten worden op zijde gezet. Was Hoche, de
hoop der republikeinen, de jeugdige generaal, die de Vendée bedwongen, de
Oostenrijkers bij herhaling geslagen, een expeditie naar Ierland
gecommandeerd had en na Moreau’s ontslag4 met het commando over het
vereenigde Maas- en Rijnleger was belast geworden, niet half September,
waarschijnlijk door vergif, in zijn kamp te Wetzlar overleden, dan zou hij in
dezen eerlijken, oprechten lieveling der natie, stellig een geduchte
tegenpartij hebben getroffen. Thans vond hij in dien geheimzinnigen dood
een reden te meer tot achterdocht tegenover al wat royalist of Engelsch
heette. In de laatste dagen van Augustus had hij zijn hoofdkwartier verplaatst
naar Passeriano in Frioul om beter het oog te hebben op de
krijgstoerustingen, welke hij, ondanks den wapenstilstand, deed voortzetten,
want Oostenrijk, bekend met de plannen der royalisten te Parijs, maakte met
de vredesonderhandelingen bijna geen voortgang. Zegevierde die partij, dan
zouden zeker nòg gunstiger voorwaarden te bedingen zijn geweest dan nu
waren aangeboden.

In zijn eigen kring gaf hij onomwonden zijn afkeuring te kennen over de
daad van 18 Fructidor, alleen de nieuwbenoemde leden wenschte hij geluk,
dit lichaam zelf niet, wel schreef hij aan Talleyrand, dat zoodra de door
Engelsch goud gesteunde dagbladpers, die de natie bedierf, tot zwijgen

gebracht, het Wetgevende Lichaam gezuiverd en de partij der Bourbons uit
alle staatsbetrekkingen gezet was, de Republiek kon vrede sluiten wanneer
en zooals zij verkoos. Aan het leger gaf hij de proclamatie van het Directoire
te lezen (22 September) betoonde zich in zijn eigen dagorder en in een
schrijven aan Augereau, wiens bezadigd gedrag op 4 September hij
goedkeurde, weder een volbloed Jacobijn, deed flink uitkomen, dat zijn taal
niet in overeenstemming was met zijn gemoed en wekte door zijn geheele
houding de achterdocht en de ontevredenheid van het Directoire op.

Dit strafte hem met het terugroepen van Clarke, die met hart en ziel aan hem
was gehecht; zijn antwoord was een hernieuwd verzoek om ontslag. “Het
gouvernement was bar ondankbaar. Hij was ziek naar lichaam en geest; had
naar plicht en geweten voor het vaderland gedaan wat hij kon. De rust was in
het binnenland teruggekeerd, hij kon thans best worden gemist.” (25
September.)

’t Was een meesterlijke zet; dat hij niet “gemist worden kon,” wist hij even
goed als het Directoire zelf. Dit boog deemoedig het hoofd, smeekte hem te
blijven, zinspeelde op den achterdocht en de walging, welke Hoche’s
plotselinge dood zeker bij hem had opgewekt, schonk hem op al zijn verdere
klachten voldoening maar—hoopte in stilte op een voortzetting van den
oorlog, want den man, die zijn wil zoo krachtig wist door te zetten, zag het
Directoire vooreerst liever niet naar Parijs terugkeeren.

Bonaparte had zijn verdere gedragslijn reeds vastgesteld. Augereau, die te
Parijs was komen vertellen, dat al de overwinningen in Italië hoofdzakelijk
waren behaald door hèm, was benoemd tot commandant van het Rijnleger en
met dezen snoever verkoos hij zijn roem niet te deelen; Bernadotte had hem
geschreven, dat Parijs hunkerde naar vrede, terwijl hem de portefeuille van
Oorlog was beloofd en Bernadotte was geen vriend van hem. Toen hij de
bergen in Frioul den 13en October met sneeuw zag overdekt, gaf hij zijn
secretaris, de Bourrienne, dus kortaf te kennen, dat hij de advocaten te Parijs
liet praten en vrede sloot. Venetië zou het gelag betalen, doch gaf zijn
korpsen tevens het bevel de hun reeds vroeger aangewezen punten in te
nemen, alsof hij voornemens was den oorlog met kracht voort te zetten. Von
Cobentzl, de Oostenrijksche diplomaat, aangewezen om met hem te

onderhandelen, een sluw heerschap, meende, dat dit alles slechts een
schijnbeweging was, bleef onverzettelijk Venetië eischen tot aan de Adda en
maakte hem hierdoor zoo toornig, dat hij een aan dezen toebehoorend stuk
porcelein greep en aan scherven wierp.—“Zoo zal ik binnen een maand een
monarchie hebben vernietigd! De oorlog wordt voortgezet,” riep hij en liep
de deur uit om hiertoe bevelen te geven.

Toen kroop Cobentzl, die niets meer duchtte dan een nieuwen krijg, in zijn
schulp; den volgenden dag (17 October) werd te Campo Formio, een dorpje
tusschen de legers in, vrede gesloten—juist bijtijds, want geen halven dag
later kwam te Passeriano een koerier uit Parijs met het uitdrukkelijk verbod
de lijn van de Etsch aan Oostenrijk af te staan. “Bonaparte zelf zou
eerstdaags van de onderhandelingen worden ontheven.”

Waarschijnlijk had hij dezen zet verwacht en daarom zooveel spoed
gemaakt.

Het Directoire was verwoed, maar durfde aan het tractaat, dat Berthier
overbracht, zijn goedkeuring toch niet te onthouden, nu de gansche natie
juichte van blijdschap en Bonaparte’s lof luide verkondigde. Oostenrijk
stond België af aan Frankrijk, Lombardije aan de Cisalpijnsche Republiek en
ontving Istrië, Dalmatië en Venetië met al het grondgebied tot aan de Etsch.
Corfu en de Ionische eilanden bleven in Fransche handen. Bij geheim
tractaat verbond de keizer zich Frankrijks eisch te ondersteunen. Te Rastadt
zou op een congres over den vrede met Duitschland worden beraadslaagd.

Die afstand van Venetië aan Oostenrijk is Bonaparte vaak tot een bitter
verwijt gemaakt, en zijn behandeling van deze oude republiek is wel met de
Poolsche deelingen vergeleken. De belangen van Frankrijk echter en van
hem zelf wogen bij hem zwaarder dan die van een volk, “zoo laf, en zoo
bijgeloovig als de Italianen.” “Slechts vijftienhonderd van de straat
opgeraapte schelmen, die plunderden en stalen, waar zij konden, geen
enkelen Italiaan, heb ik onder de wapenen kunnen krijgen,” schreef hij aan
den minister van Buitenlandsche zaken, Talleyrand. “Een oorlog met
Engeland om aan deze natie de vrijheid te brengen zou wèl zoo schoon en
grootsch wezen, dan de voortzetting van den krijg ter wille van een volk, dat
niets voor de vrijheid gevoelt.”

1 Bonaparte zond den betrekkelijk ouden generaal Serurier om de capitulatie in ontvangst te
nemen, teneinde de oude Würmser te besparen, zijn degen aan den 27-jarigen Bonaparte over te
geven.

2 Lodewijk XVII is de zoon van Louis Capet. Sommigen beweren, dat hij uit de gevangenis le
Temple ontvlucht en naar Duitschland geweken is en later onder den naam van Naundorff te Delft
overleed.
3 Een misrekening voor den schreeuwer Augereau, die op een zetel had gehoopt.

4 Hij wist van Pichegru’s verraad en had dit voor het Directoire verborgen gehouden tot na 4
September.

Hoofdstuk VII.

Naar Egypte.

Tegenover Bonaparte’s invloed had het Directoire het
dus nogmaals afgelegd; het schreef toen een brief vol
lof en dank, betitelde hem met “generaal-burger,”
onthief hem van zijn commando in Italië, benoemde
hem tot opperbevelhebber over een nieuw te vormen
krijgsmacht, het Leger tegen Engeland, verzocht hem met de afwikkeling
zijner zaken in Italië spoed te maken en zich daarna als gevolmachtigde der
Republiek te begeven naar het congres te Rastadt. Hier zouden de
vredestractaten dan tevens worden uitgewisseld.

De kunst van tusschen de regels door te lezen kende Bonaparte reeds lang.
Al die lof was bombast; het Directoire was bang voor hem en voor zijn
reusachtige populariteit, wilde hem liefst zoo lang mogelijk van Parijs
verwijderd houden en dacht mogelijk tevens, dat op een congres, waar zoo
groote en zoo veel belangen in behandeling zouden komen, allicht iets kon
voorvallen, waardoor zijn komst te Parijs voorloopig totaal onmogelijk werd
gemaakt. Hij antwoordde dus, dat er aan de organisatie der Cisalpijnsche
republiek en aan het beheer van Italië en van het leger nog zooveel was te
doen, dat hij niet voor midden November naar Rastadt kon vertrekken, dat
hij den brigade-generaal Murat dus had vooruitgezonden en tegen het einde
dier maand zijn bestemming hoopte te hebben bereikt; dat de vijf door
Venetië afgestane schepen ook nog zeilklaar moesten worden gemaakt, en
dat hij een zijner ambtenaren naar Malta had gezonden om met het oog op
zijn verdere plannen hier poolshoogte te nemen.

In echte, nobele soldatentaal nam hij daarop afscheid van zijn helden,
noemde hen de steunpilaren van de vrijheid en van Frankrijks glorie en
vertrok 17 November naar Rastadt. Die reis geleek een zegetocht, te
Lausanne wachtte hem een deputatie uit het kanton Wallis, dat slechts een

aanleiding zocht om het juk van Berns tiranniek beheer af te schudden en
allerwege verrieden vlaggentooi, bloemen en luid gejuich de sympathie, die
de bevolking voor hem koesterde.

Slechts zes dagen bleef hij te Rastadt, schonk de heeren Treilhard en
Bonnier, zijn mede-afgevaardigden, die te midden van dien drom vreemde
diplomaten en kleine Duitsche vorsten tot nog toe een pover figuur hadden
gemaakt, terstond de plaats, welke hun als vertegenwoordigers eener groote
natie toekwam, weigerde den Zweedschen gezant von Fersen te ontvangen,
omdat deze voorheen tot de Bourbons in te nauwe betrekking had gestaan,
ruimde zonder veel omslag of gepraat1 alle bezwaren op, welke bij de
regeling der overgave van Venetië en van Maintz nog werden gemaakt en
was den 7en December terug in zijn klein hotel van de rue Chantereine,
weldra door den gemeenteraad herdoopt in rue de la Victoire.

Joséphine had hem niet vergezeld en dus niet gedeeld in de hem op zijn
doorreis in Frankrijk overal gebrachte hulde. Volgens haar brieven verlangde
zij wel hartelijk naar haar dochter en vond zij het in Italië doodelijk
vervelend. Toch kwam zij eerst in ’t begin van Januari 1798 thuis. Een
uitstapje naar Rome had tijd gevorderd; te Turijn had zij gedineerd bij den
Franschen gezant en hier groote bezorgdheid aan den dag gelegd voor een
zware cassette vol cameeën, medailles en andere kostbaarheden, daarna was
zij met bar weer over den Mont-Cenis naar Lyon gereisd en was hier met
pracht en praal ontvangen. Al dien tijd had haar man zich te Parijs niet meer
in ’t openbaar vertoond dan noodig was. Drie dagen na zijn terugkeer was hij
door het Directoire op het groote plein voor het Luxemburg in
tegenwoordigheid van tienduizenden juichende toeschouwers gehuldigd;
Talleyrand en Barras hadden de loftrompet over hem gestoken, zijn eenvoud,
bescheidenheid, groote burgerdeugden en lust voor de studie als om strijd
geprezen. Als een orkaan had de juichkreet “Leve de Republiek! Leve
Bonaparte” te Parijs weerklonken bij het zien van dien doodeenvoudig
gekleeden generaal met zijn bleekgeel zuidelijk gelaat en zonderling
lichtende oogen, van dien half beschroomden man met zijn vreemd
klinkenden naam, die plotseling van den achtergrond naar voren getreden na
een reeks van glansrijke overwinningen, thans den vrede was komen
brengen. Vrede na een jarenlangen bloedigen kamp op leven en dood met het

buitenland. Beter nog dan de stedeling begreep de plattelandsbewoner, wat
dat woord beteekende. Van dien dag af was Bonaparte voor dezen geworden
l’Homme, de incarnatie van rustige kracht, die welvaart zou brengen en
voorspoed, en het ongestoorde bezit van het eenmaal rechtmatig verkregen
eigendom; jarenlang is hij dit gebleven.

Door Carnots verbanning was er in het Instituut een zetel opengekomen.
Deze werd hem thans aangeboden voor de afdeeling werktuigkunde en
erkentelijk door hem aanvaard. Vaak vertoonde hij zich na dien in het daarbij
behoorende costuum. Verder scheen hij zich bij voorkeur aan alle openbaar
huldebetoon te onttrekken; slechts een enkele maal vertoonde hij zich in de
comedie en dan nog in een loge grillée, was gansche dagen thuis en lag dan
met passer en potlood in de hand uren achtereen gebogen over zijn
reusachtige, op den grond uitgespreide kaarten van Engeland en Egypte.

Na Joséphine’s terugkomst, op een luisterrijke partij, door Talleyrand ter
harer eer gegeven, gaf hij de daar aanwezige gasten, eenige honderden,
weder gelegenheid hem wat meer van nabij te zien. “Mama, ’t is een man!”
riep een jonge dame, toen hij in burgerkleeding, met Joséphine, in Grieksch
gewaad en gekapt met cameeën, naast zich, de zalen van het hotel Gallifet
binnentrad. Hier ontmoette hij ook voor het eerst mevrouw de Stael-
Holstein, de echtgenoote van den Zweedschen gezant, een dochter van
Necker. Reeds herhaalde malen had zij hem schriftelijk haar sympathie
betoond en hem zelfs te verstaan gegeven, dat een vrouw zoo talentvol als
zij, beter naast hem had gevoegd dan die weinig ontwikkelde creoolsche;
thans liet zij zich door Arnault aan hem voorstellen. Veel genoegen beleefde
zij hiervan niet, want Bonaparte had een afkeer van intrigeerende dames en
bas-bleus, was van meening, dat een echte vrouw thuis behoort en niet op de
publieke tribune en was hard en bits tegenover haar, beantwoordde haar
vraag “welke vrouw in zijn oogen de eerste was” met een koel: “Zij die de
meeste kinderen heeft gehad” en keerde haar den rug toe.

Dat was de eerste schermutseling geweest tusschen de rijkbegaafde dame uit
de groote wereld, die uit haar salon wel over Frankrijk had willen heerschen
en van de rol eener Madame de Maintenon wellicht niet afkeerig zou zijn
geweest, en een man uit het volk, die in de politiek geen vrouwelijken

invloed duldde, die dit beginsel heeft volgehouden tot het einde toe en die
later, toen hij haar intrigeeren met de royalisten moede werd, haar
onverbiddelijk uit Parijs verbande.

Evenals mevrouw de Rémusat, heeft deze dame, die zelve bals en partijen
gaf en haar man half armoede liet lijden, door haar geschrijf heel wat
toegebracht om Napoleon in een slecht daglicht te stellen2 en hem in de
publieke opinie te schaden. Hoe hij over die “helleveeg” dacht, blijkt o. a.
duidelijk uit den brief van 1807 uit Osterode aan Cambacérès.—“Die vrouw
zet haar vak van intrigante voort en is ondanks mijn bevelen Parijs weder
genaderd. Dat is een ware pest. Spreek er over met den minister van Politie,
want ze zal nog maken, dat ik haar door de gendarmerie laat oppakken.”

Telkens vervolgde zij hem met haar brieven,—somtijds zelfs van zes zijdjes,
—hij vond die vol pretensies maar zinledig en hol en verkoos haar niet te
Parijs toe te laten, waar zij het centrum vormde van allerlei intriges en waar
de Conventie reeds last van haar had gehad.

Dat hij, te Parijs teruggekeerd, zoo stil en afgezonderd leefde, slechts enkele
generaals, als Kléber en Desaix en eenige geleerden, letterkundigen, enz. als
Legouvé, Monge, David, Mehul en Bernardin de Saint-Pierre ontving en
zich bij niet één politieke partij aansloot, wekte niet minder verbazing dan
dat hij zich uitsluitend met zijn vrouw scheen te bemoeien; dit laatste werd
in de kringen van het Directoire zelfs bijna onbehoorlijk gevonden. “Zeer
verliefd en zeer jaloersch” heette hij al spoedig.

Joséphine vond deze stille afgezonderde levenswijze alles behalve
aangenaam, maar schikte zich in de omstandigheden, richtte zich met al het
uit Italië medegebrachte moois zeer kostbaar in, hield in stilte de relatie aan
met al de “schuine” vriendinnen en de vrienden van voorheen, doch bracht
ze zoo weinig mogelijk in aanraking met haar man, want deze had de
gewoonte die beursmannen, woekeraars, legerleveranciers, gescheiden
vrouwen en andere dames van verdachte zeden aan te kijken op een wijze,
die op een alleronpleizierigste manier zijn grenzenlooze verachting voor hen
verried. Zoo lang hij te Parijs vertoefde, vertoonde dat volkje zich dus niet,
doch nauwelijks was hij voor een dag of wat op reis of de bende kwam
weder opzetten.

Zelfs met Barras werden de banden van voorheen weder vaster gesnoerd en
zeker geeft een briefje uit die dagen aan Bottot, Barras secretaris gericht,
veel te denken. “Bonaparte is van nacht thuisgekomen.3 Betuig Barras
derhalve mijn leedwezen, dat ik niet bij hem kan dineeren. Verzoek hem mij
niet te vergeten. Beter dan iemand anders kent gij mijn positie. Adieu,
oprechte vriendschap.

La Pagerie-Bonaparte.”

Dan onderhandelde zij over den aankoop van een landgoed ter waarde van
drie- of viermaal honderd duizend francs, waar zij met equipage en
bedienden haar kennissen zou kunnen ontvangen, wel een aanwijzing, dat
Bonaparte al was hij niet rijk, uit Italië meer geld had medegebracht, dan de
drie honderd duizend francs, die hij later noemde op St. Helena, want van
zijn traktement van veertig duizend francs ’s jaars als legercommandant kon
dit alles niet worden bekostigd.

Ook te Parijs, al leefde hij nog zoo afgezonderd, gunden de zaken hem geen
oogenblik rust. Telkens riep het Directoire zijn hulp in, vroeg hem om raad
of gaf hem opdrachten, o. a. toen in de laatste dagen van December ’97 te
Rome voor de Fransche ambassade een opstootje had plaats gegrepen,
waarbij o. a. de generaal Duphot was gedood, en waardoor Jozef zich
genoopt had gezien zijn standplaats onmiddellijk te verlaten en terug te
keeren naar Parijs. In dit voorval waartoe het in stilte misschien wel de hand
had geleend,—het overlaadde Jozef immers met tevredenheidsbetuigingen—
zag het Directoire thans een welkome aanleiding om zijn reeds lang
beraamde plannen ten opzichte van Rome ten uitvoer te leggen, te breken
met den paus, diens staten te bezetten en deze half Februari d. a. v. te
verklaren tot de Romeinsche republiek.

Deze nieuwe daad van geweld, keurde Bonaparte in stilte af. Door zijn
houding bij Tolentino, waar hij in strijd met de bevelen van het Directoire,
met den paus had vrede gesloten, door zijn eigenhandig geschreven brieven
aan dezen, door het kerkelijk huwelijk van Elisa en Pauline en door het
onderhouden van betrekkingen met verschillende Italiaansche prelaten had
hij meer dan voldoende bewezen, niet alleen dat hij een aanhanger was der
katholieke kerk, maar dat hij groote waarde hechtte aan haar invloed en haar

zedelijke kracht. Tevens kende hij de Fransche natie reeds genoeg om te
weten, dat hij, die ook maar den schijn aannam van den Heiligen Stoel te
beschermen, daarbij terstond een aanhang moest vinden van millioenen
katholieken, die thans nog door een kleine partij, die der atheïsten en
philosofen werden onderdrukt.

Hoewel hij Berthier te Mantua dus bevelen zond om Rome te bezetten,
gelastte hij hem tevens “alle buitensporigheden te onderdrukken en iederen
Franschman of Italiaan, die onder het mom van vaderlandsliefde tot oproer
mocht willen aanzetten, zonder genade in de doos te stoppen.”

Had hij de handelingen van het Directoire tegenover den Paus afgekeurd,
ook tegen de hulp, door de Republiek aan de patriotten in Zwitserland
tegenover Bern verleend, was hij gekant, al werden de hiertoe noodige
bevelen door hemzelf aan generaal Brune gegeven. Dat het gouvernement
door al deze daden van geweld in de publieke opinie zijn eigen graf dolf,
begreep hij even goed als dat het zich zonder zijn hulp tegenover het
buitenland niet lang op zijn hoog standpunt zou kunnen handhaven, maar
dan moest die hulp zich tegenover de natie teekenen door daden, die de
verbeeldingskracht prikkelden, en die hem voortdurend op den voorgrond
deden blijven. “Blijf ik hier lang werkeloos dan ben ik weg; als ik mij
driemaal in de comedie heb vertoond, kijkt niemand meer naar mij om,”
zeide hij zelf tegen zijn intieme kennissen.

De onderhandelingen over den vrede te Campo Formio. 1797.

Na die inspectiereis langs het Kanaal begon hij bij het gouvernement
derhalve krachtiger aan te dringen op een tocht naar het Oosten, naar Egypte.
Onuitvoerbaar was deze volstrekt niet, onder het koningschap was het
vraagstuk eener koloniseering van dat land bij herhaling ter sprake gebracht;
Leibnitz had die zelfs aan Lodewijk XIV aanbevolen en een paar jaar te
voren had de Fransche consul te Alexandrië hierover nog een omvangrijke
memorie ingediend. Goed geleid en met bezadigdheid ondernomen, was de
kans op welslagen vrij groot. Bonaparte bezat al de gegevens over dit
onderwerp maar koesterde in stilte veel grootscher plannen. Egypte
veroverd, de Turken uit Europa verdreven, al de Grieken en de
christenvolken in Klein-Azië in opstand gebracht, wilde hij Engeland ten
slotte aangrijpen in zijn hartader, de koloniën.

Geruimen tijd had het Directoire weinig ooren voor dit plan, dat Frankrijk
tijdelijk van een deel zijner beste strijdkrachten zou berooven, terwijl de

vrede in Europa nog veraf was, maar toen het benoodigde kapitaal te Bern en
te Rome in de schatkist was gevonden en de geldelijke bezwaren dus waren
opgeheven, aarzelde het gouvernement niet langer doch teekende den 12en
April 1798 een besluit, dat strikt geheim bleef en een expeditie naar Egypte
betrof. Bonaparte werd daarbij zoo goed als geheel de vrije hand gelaten; hij
mocht zooveel troepen medevoeren als hij noodig achtte, over de te Genua,
Civita Vecchia en op Corfu garnizoen houdende divisiën beschikken, Malta
en Egypte bezetten, de landengte van Suez doen doorgraven en de
Engelschen verjagen uit al hun koloniën; het Directoire was in stilte
verheugd een man te zien heengaan, die door menigeen reeds als de
toekomstige heerscher over de Republiek werd aangewezen en die door zijn
reusachtige populariteit een dagelijks dreigend gevaar was voor hun eigen
bestaan.

Van de verleende vrijheid maakte Bonaparte ruimschoots gebruik. Een reeks
van geleerden, kunstenaars, letterkundigen en geneesheeren, als Monge
Berthollet, Larrey, Desgenettes zouden hem vergezellen. De kundigste
generaals als Desaix, Kléber, Davoust en Caffarelli voegde hij zich toe,
terwijl Junot, Lannes, Marmont, Berthier, Murat en andere krijgsmakkers uit
Italië, allen jonge, energieke, vermetele soldaten, niet werden vergeten.

Te Toulon zou het leger worden samengetrokken. Om Engeland zand in de
oogen te strooien, werd alom het praatje verspreid, dat al die
krijgstoerustingen waren bestemd voor den linkervleugel van het leger tegen
Engeland. Dit was uitgerust in de Middellandsche Zee en zou samenwerken
met de troepenmacht, in de havens aan den Oceaan en in ’t Kanaal bijeen te
brengen.

Wederom ging Bonaparte ijverig aan den arbeid. Alles regelde hij zelf; met
ongelooflijke snelheid zorgde hij voor alle toebereidselen. Te Toulon, Genua,
Ajaccio en Civita-Vecchia zouden de troepen scheep gaan. Hij vormde een
keurkorps van vijf en twintig honderd ruiters met zadel en tuig, maar
onbereden.—“De paarden zouden de Arabieren moeten leveren.”—Ook nam
hij een talrijke artillerie mede, doch in ’t geheel slechts 300 paarden om
ginds terstond enkele ruiters en vuurmonden tot zijn beschikking te hebben.

Caffarelli zou de genie commandeeren. Berthier werd weder chef van den
staf; en den 19en Mei 1798 ging het eskader van Toulon onder zeil.

Tegelijkertijd zou Talleyrand naar Constantinopel vertrekken om den sultan
van den tocht naar Egypte kennis te geven en te vernemen, wat hij hiervan
dacht.

Intusschen was de bestemming der vloot voor Europa nog een raadsel. Waar
togen al die generaals, al die geleerden, al die soldaten toch heen? Naar de
Zwarte Zee, om de Krim terug te geven aan de Porte? Naar Indië om
Tippoo-Sahib te steunen tegen de Engelschen? Naar de landengte van Suez?
—De snuggerste bollen vertelden zelfs, dat alles slechts een krijgslist was.
Die scheepsmacht zou de straat van Gibraltar forceeren, het Engelsche
eskader aanvallen, dat Cadix reeds zoolang blokkeerde, de hier liggende
Fransche schepen zoodoende verlossen en met deze en de oceaan-eskaders,
koers zetten naar Engeland.

Te Londen heerschte groote ongerustheid. Een ieder dacht, dat een landing
het slot zou wezen. Op alle gebeurlijkheden voorbereid, deed minister Pitt
ijlings een nieuw eskader uitrusten, versterkte dat vóór Cadix met tien groote
schepen en zond Nelson met drie er van af om de bewegingen der Fransche
vloot te volgen.

Toen deze admiraal den 20en Juni voor Malta verscheen, kon hij echter
alleen te weten komen, dat dit verblijf der Maltezer ridders door den
grootmeester dezer orde reeds acht dagen te voren zonder slag of stoot aan
Bonaparte overgegeven en thans door Fransche troepen onder Vaubois bezet
was.—Heel wat oorlogsvaartuigen, 1200 vuurmonden, 40000 geweren,
eenige duizenden kilo’s buskruit en drie millioen francs, de Schat van den
Heiligen Johannes, waren hierbij buitgemaakt! Honderden Turksche en
Arabische slaven waren van hun boeien bevrijd; de dienstbaarheid was
afgeschaft, gelijkheid voor allen afgekondigd, overal de Fransche vlag
geheschen. Daarop was de vloot gestevend naar Egypte en had Bonaparte,
Lid van het Instituut, opperbevelhebber van het Leger in het Oosten, zooals
hij zich nu betitelde, door een proclamatie, geheel berekend om hun haat

tegen Engeland bij zijn soldaten nog feller te maken, dit geheim zelf
geopenbaard.

“De mamelukken-beys, die in Egypte de baas waren en uitsluitend den
handel der Engelschen begunstigden, die de ongelukkige bewoners van de
Nijlstreek mishandelden en de Fransche kooplieden knevelden en bestalen,
moesten van den aardbodem verdelgd worden, de mahomedaansche
eeredienst en de ceremoniën, welke de Koran voorschreef, moesten
geëerbiedigd. Vrouwenschennis en plundering, onteerend voor een ieder, die
ze bedreef, zouden hun gerechte straf vinden; met deze volken, die voor de
soldaten vreemd waren, moest toegevend en welwillend worden omgegaan.”

Den 1en Juli met zonsopgang, dus na 41 dagen varen, kwam de vloot voor
Alexandrië.

Hoewel de woelige zee de ontscheping zeer belemmerde, en hierbij zelfs
manschappen verdronken, stond het grootste gedeelte van het leger, doch
zonder paarden of geschut, reeds den volgenden nacht om drie uur bij helder
maanlicht in drie colonnes op het strand geschaard. Om acht uur vielen deze
de stad van drie zijden tegelijk aan en maakten zich na een kortstondig
gevecht op de omwalling en in de straten er van meester.

Slechts enkele dagen bleef Bonaparte te Alexandrië. In dien tijd vestigde hij
er het gezag van Frankrijk, gaf aan zijn onderbevelhebbers een dagorder met
den uitdrukkelijken last personen en eigendommen te ontzien en den
mahomedaanschen godsdienst te eerbiedigen, regelde den verderen
opmarsch van het leger en verzocht admiraal Brueys voorloopig ten anker te
gaan op de reede van Aboukir.

In die dagen was Egypte zoo goed als geheel onderworpen aan de tirannie
van een reusachtige ruiterschaar, de mamelukken. Door sultan Selim
indertijd gevormd om zijn gezag in Egypte staande te houden tegenover de
pacha’s, die zich van hem onafhankelijk mochten willen maken, had die
cavalerie met haar vier en twintig bey’s zich ten slotte van den sultan vrij
verklaard. Ze was samengesteld uit slaven, die in hun prille jeugd in
Circassië waren aangekocht, zich door schoonheid onderscheidden en die,
onbekend met hun afkomst, naar Egypte overgebracht, fier waren op den

hoogen prijs, welke voor hen was betaald. Uitsluitend geoefend in den
wapenhandel, waren uit die jongelingen de dapperste en behendigste
paardenmannen gegroeid, die men kon bedenken. Iedere bey bezat 600 van
die knapen, die ieder weder twee fellahs als bedienden hadden. Van deze
bey’s, die elkander herhaaldelijk beoorloogden, was tijdens de landing
Mourad-Bey, een even vurig als dapper en onversaagd krijgsman, een der
voornaamste.

Caïro, de Heilige Stad, was thans het groote doel der armee.

Dus op marsch door de woestijn! Reeds op den vierdaagschen tocht naar El-
Rahmanyeh, waar zij den Nijl eerst wederzagen, deden de ongelukkige
soldaten de bittere ondervinding op van wat het zeggen wil in een zware
uniform, onder een gloeienden Afrikaanschen hemel door mul woestijnzand
te marcheeren, zonder een enkele teug drinkwater, want het brakke vocht uit
de bronnen langs den weg mocht dezen naam niet dragen. Daarbij waren zij
voortdurend omstuwd door zwermen woestijnroovers, die elken achterblijver
zonder genade vermoordden en naakt uitschudden. Niet te verwonderen was
’t dus, dat de mannen, het water van den Nijl eindelijk weder voor zich
vindende, een jubelkreet deden hooren, en dat zich honderden zonder
onderscheid van rang met kleêren, wapens en al in den stroom wierpen om
zich eens naar hartelust te verfrisschen en—te drinken.

Daar aan den Nijl maakten de mamelukken, die gillend en krijschend in
dichte zwermen kwamen opzetten, voor de eerste maal kennis met een
infanterie, die, in een carré geschaard, met ijzeren koelbloedigheid eerst
geweersalvo’s afgaf en dan elken aanvaller, die te dichtbij dorst komen,
opving op de punt der bajonet.

Verwoed over deze nederlaag zijner onderbevelhebbers, besloot Mourad-Bey
“die ongeloovige honden” nu zelf aan te grijpen,—doch ook hij kwam van
een slechte reis thuis. Die infanterie was sterker dan hij had gedacht.—“Die
Fransche sultan is een toovenaar,” zeide hij, “die al zijn soldaten vasthoudt
aan één dik, wit koord en ze door een ruk hieraan, allen tegelijk heen en
weer beweegt. Hij is de “Vader van het Kruis.”

Caïro lag inmiddels nog ver af. De soldaten begonnen te mopperen. Door
gebrek aan molens en ovens,—graan was er in overvloed,—kregen zij geen
enkelen dag brood; en linzen, duiven en nu en dan een watermeloen waren
wel smakelijk, doch voor een gezonde maag een te schrale kost. En waar
bleef Caïro nu, waarvan hun zooveel was verteld?—Wel zeker! ’t Bestond
niet. Die geleerde lui, die de generaal bij zich had, hadden dezen maar wat
wijs gemaakt, en die generaal met zijn houten been (Cafferelli) mocht niet
meepraten; die stond nog altoos met zijn ééne been in Frankrijk.

Eindelijk, den 21en Juli, ontwaarde de voorhoede links voor zich uit, aan
gene zijde van den Nijl de hooge minarets van de hoofdstad en aan haar
rechterhand de piramiden.

Die reusachtige gedenkteekenen ziende, hielden de mannen vol
nieuwsgierigheid en bewondering halt. Met een gelaat, dat gloeide van
geestdrift, reed Bonaparte in galop vóór langs hun front en strekte den arm
uit naar deze geweldige begraafplaatsen der oude Egyptische koningen.
—“Bedenkt, dat van den top dier piramiden veertig eeuwen op u neêrzien!”
riep hij.

Snel ging het daarop weder den vijand tegemoet; want ginds vooruit,
tusschen de piramiden en het dorp Embabeh aan den Nijl, wachtte Mourad-
Bey met tienduizend ruiters in de vlakte en met duizenden gewapende
fellahs in den dorpsrand. Vuurmonden zonder bespanning, dekten de
toegangen.

Bonaparte gaf bevel tot den aanval.

Iedere divisie,—hij had er vijf,—vormde één carré van zes gelederen diepte,
met de bagage en de generaals er binnen in, de grenadiers in
pelotonscolonne tegen een der flanken, om de aangevallen punten te
versterken; de vuurmonden op de hoeken. Van plaats veranderende
marcheerden de zijafdeelingen ervan uit de flank. Aangevallen, maakten die
levende bastions terstond naar vier zijden front. Moest een positie worden
aangegrepen, dan vormden de drie buitenste gelederen in een oogwenk
aanvalscolonnes, elke colonne op drie gelederen. De rest, nog altoos in een
carré geschaard, hield halt om die colonnes weder op te nemen. Gestrenge

bevelen werden gegeven om vooral niet overijld te vuren, den vijand
bedaard te laten naderen en hem het salvo eerst toe te slingeren, als hij vlak
bij was, voor zulke vurige, strijdlustige soldaten als de Italiaansche cohorten
een zware proef.

Na een verkenning met den veldkijker besloot Bonaparte, buiten het bereik
van het kanon van Embabeh te blijven, de mamelukken van dit versterkte
dorp af te dringen, ze in den Nijl te drijven en het dorp eerst daarna aan te
vallen.

Mourad-Bey had dit plan evenwel terstond doorzien. Met acht duizend
ruiters wierp hij zich met bijna ongeloofelijke onstuimigheid op de voorste
divisie, (Desaix) die, tusschen de palmboomen marcheerende, haar formatie
in carré nog niet had volbracht, maar den aanval toch kalm afwachtte en
eerst op ’t laatste oogenblik vuur gaf.

Dus afgeslagen, joeg de ruiterdrom thans als een oceaan van steigerende
brieschende centauren om de zijden van ’t carré; enkele mannen wierpen
zich zelfs als bezetenen op de bajonetten, rukten hun paarden om, vielen er
mede tusschen de gelederen, en vormden op die wijze een bres, maar vonden
dan de grenadiers, die hen afmaakten. Ook de divisie Reynier, welke Desaix
volgde, werd op deze wijze aangegrepen.

De heldenmoed en de doodsverachting der ruiters zwichtten intusschen voor
koelbloedigheid, die de soldaten met salvovuur en bajonet er tegenover
stelden.—In Embabeh ontstond een paniek. Een laatste poging van Mourad-
Bey om de colonnes, die op dit dorp aanrukten, te omsingelen en te
vernietigen, mislukte door de snelheid, waarmede de infanterie wéér de
carréformatie aannam; thans ontstond een algemeene vlucht. Met het
overschot zijner ruiters zocht de Bey een goed heenkomen naar Opper-
Egypte; honderden fellahs verdronken in den Nijl bij hun pogingen om Caïro
te bereiken. Embabeh werd stormenderhand genomen. Een schat van goud
en kostbaarheden viel den soldaten in handen, want de mamelukken hadden
de gewoonte al wat zij bezaten in het gevecht mede te voeren.—Ten slotte
verschafte een overvloed van levensmiddelen van allerlei aard den
krijgslieden gelegenheid zich voor de doorgestane ontberingen eens terdege
schadeloos te stellen.

Zoo eindigde de slag bij de Piramiden. Caïro met zijn driehonderd duizend
inwoners lag voor Bonaparte open.

Nauwelijks hier gezeteld begon deze ook weder de staatkundige gedragslijn
te volgen, welke hem te Alexandrië reeds zooveel succes had bezorgd en
waardoor de bevolking zich aan hem begon te hechten. Hij bracht een
bezoek aan de voornaamste sheiks, wist door zijn vleiende taal bij hen de
hoop op herstel van het gezag der Arabieren in de plaats van dat des sultans
te doen herleven, beloofde hun gebruiken en hun godsdienst te eerbiedigen
en slaagde er ten slotte in door de sheiks der hoofdmoskee een verklaring te
doen afgeven ten gunste der Franschen.

Toen was het pleit gewonnen. Een divan of gemeenteraad, samengesteld uit
de voornaamste sheiks en ingezetenen, zou hem inlichten betreffende al de
onderdeelen van het bestuur. De kadi’s zouden het recht blijven bedeelen.
Hij zelf nam van tijd tot tijd de oostersche kleederdracht aan, woonde in de
groote moskee zelfs enkele mahomedaansche godsdienstfeesten vol eerbied
bij, en deed hierdoor bij enkelen de meening geboren worden, dat hij tot den
Islam wilde overgaan, een daad, die hem bij zijn overheerschend
fatalistische denkbeelden waarschijnlijk niet eens moeilijk zou zijn gevallen,
als hij zijn staatkunde hiermede had kunnen dienen.

Zijn soldaten vergat hij hierbij niet. Hij deed ovens voor hen bouwen, gaf
hun de voormalige woningen der mamelukken in gebruik en rustte zijn
cavaleristen uit met hun prachtige paarden.

Wel beval hij hun ten strengste eerbied aan voor de vrouwen, maar overigens
liet hij hen genieten van dit nieuwe, vreemdsoortige land met zijn overvloed
van voedsel en zijn gezond, zuiver klimaat. Ook aan zijn geleerden dacht hij
o. a. door de instelling van het zoo beroemd geworden Egyptische Instituut.
Dit kreeg onder meer de opdracht een nauwkeurige beschrijving van het land
samen te stellen en een kaart te maken, die afdaalde tot in de kleinste
bijzonderheden; voorts moest het onderzoek doen naar de bouwvallen, om
voor de geschiedenis nieuwe gezichtspunten en gegevens bijeen te brengen.

Zelf gaf hij de vraagstukken op, welke het Instituut moest uitwerken, zooals
het bedenken der beste constructies voor water- en voor windmolens, het

zoeken naar middelen om het Nijlwater te zuiveren en tot drinkwater
geschikt te maken, het opsporen van terreinen, waar met kans van slagen hop
kon verbouwd worden, en dergelijke meer.—“Mocht de fortuin ons
ongunstig worden en ons dit heerlijke land weder ontnemen, dan moeten de
overwinningen, hier door de wetenschap te behalen, ten minste van
blijvenden aard wezen,” was hierbij zijn grondgedachte.

Had de onderwerping van Beneden- en Midden-Egypte weinig moeite
gekost, ook die van Opper-Egypte werd na het hardnekkige gevecht bij
Salheyeh, waar Mourad-Bey nogmaals werd verslagen, een voldongen feit.
Op het kwetsbaarste punt, n.l. aan de zee, de operatiebasis, had de fortuin de
Fransche wapenen echter verlaten. Den 2en Augustus was de vloot, die vóór
Aboukir ten anker lag, door Nelson aangegrepen en zoo goed als vernietigd.
Admiraal Brueys was gedood; slechts een paar schepen waren aan de
algemeene vernietiging ontkomen en naar Malta gevlucht.

Met stoïcynsche bedaardheid ontving Bonaparte dit bericht. Geen spier op
zijn gelaat vertrok; strak en bleek bleef het als marmer.—“Welaan, dan
moeten wij hier ons einde afwachten of van hier terugkeeren, zoo groot als
de mannen der oudheid,” zeide hij toen.—“Hierdoor zullen wij verplicht zijn
nog grooter daden te verrichten dan in ons voornemen lag,” schreef hij aan
den edelen Kléber; deze gaf hem in denzelfden geest antwoord.

De slag was zwaar, doch de moed van die twee groote mannen schraagde het
leger en herstelde zijn zedelijke kracht. Zonder hulp van de zeezijde, zonder
gemeenschap met Frankrijk, zou het van nu af alleen op zich zelf moeten
rekenen en—op zijn generaal.—Aanvulling had het dringend noodig. Welnu,
een buitengewoon besluit schonk de mamelukken en de Arabieren het recht
onder de Fransche vanen te dienen. De ledige plaatsen werden dus weder
bezet; de inboorlingen begonnen zich te schikken naar hun Fransche
krijgsmakkers. Zelf voegde Bonaparte zich een escadron mamelukken toe
als lijfwacht.—Ingedeeld bij de later gevormde Escadrons van Dienst is dit
korps hem tot Waterloo trouw gebleven. Toen is het uiteengesprongen; de
ruiters zijn verstrooid. De weinigen, die het leven eraf hadden gebracht, en
trachtten over Marseille Egypte weder te bereiken, zijn onderweg door de
verwoede bevolking vermoord.

Thans toog Bonaparte aan den arbeid om, eenmaal tot blijven gedwongen,
aan de nieuw te stichten volkplanting kracht en leven te schenken. De
beginselen der vrijheid en der Europeesche rechtsbegrippen moesten hiertoe
aan de bevolking worden ingeprent; dus deed hij de zeer onvoldoende
verzekerde eigendommen der fellahs inschrijven als hun persoonlijk bezit,
vestigde te Caïro, te Alexandrië en te Damiëtte een rechtbank van
koophandel, moedigde den bouw aan van fabrieken, molens en werkplaatsen
en wees de gemeenteraden op de weldaden van een goed, gestreng toezicht
op de oorzaken van ongezonde toestanden.

Ook naar buiten was hij voortdurend werkzaam ter bevestiging van zijn
gezag. Zoo sloot hij een verbond met den bey van Tripoli, met den cherif van
Mekka, den pacha van Damascus en dien van Aleppo. Zelfs belastte hij een
paar gezanten met brieven voor Tippoo-Sahib, den sultan van Mysore, om
hem in zijn verzet tegen de Engelschen te schragen.

Toch waren die buitengewone krachtsontwikkeling en die reusachtige
werkzaamheid niet bij machte in den loop der dingen verandering te
brengen. Wel had de zeeslag bij Aboukir den lichtglans niet kunnen dooven,
welke den tocht naar Egypte nog altijd omgaf, doch de hoop der vijanden
van Frankrijk was er door verlevendigd. Talleyrand was niet naar
Constantinopel gereisd, waarschijnlijk omdat er met het sluiten van
verdragen enz. te Parijs meer te verdienen viel dan met onderhandelingen te
Stamboul.

Engelands agenten hadden hier dus vrij spel bij den sultan en deze had de
mamelukken niet ongaarne zien verslaan doch wilde Egypte daarom nog niet
verliezen. De Fransche vloot vernietigd, dreigde er voor hem van deze zijde
geen gevaar meer; een tocht van Bonaparte naar de Dardanellen was niet
langer te duchten; het Engelsche goud met volle handen uitgestrooid deed
het overige. De sultan verklaarde Frankrijk, zijn ouden bondgenoot, den
oorlog.

Agenten van de Porte deden tevens allerwege in Egypte onder het volk een
geduchte gisting ontstaan. Den 21en September brak te Caïro een oproer uit,
dat aan 300 soldaten het leven kostte; en hoewel Bonaparte voor dezen
moord bloedig wraak nam, en vliegende colonnes het land doorkruisten om

elk begin van verzet te smoren, kon dit alles niet beletten, dat de rust slechts
in schijn werd hersteld. Tegelijkertijd riep een firman des sultans alle
geloovigen onder de wapenen. In Syrië werden krijgstoerustingen gemaakt;
een expeditie van uit Turkije naar Egypte werd voorbereid; alles wees er in
één woord op, dat Bonaparte met zijn leger van nog geen dertig duizend
man, aan zijn lot overgelaten, zonder hulpbronnen, een zeer moeilijken tijd
te gemoet ging.

Ook als echtgenoot had hij een slag ontvangen, die voor een zoo
hartstochtelijk verliefd man als hij, niet zonder duldelooze zielepijn kon
worden gedragen. Reeds op zee waren de zinspelingen van Jozef op het
zedelijk gedrag van Joséphine in Italië hem weder voor den geest gekomen;
achterdocht had zich van hem meester gemaakt; hij had navraag gedaan bij
zijn vroegere intieme kameraden, die onbescheiden waren geweest en vooral
Junot had den laatsten twijfel bij hem weggenomen. Joséphine had hem
bedrogen. Toen hij haar huwde, had hij naar haar verleden niet gevraagd; dit
ging hem niet aan, redeneerde hij, doch sinds zij door een eed aan hem was
verbonden, behoorde zij hem, hem alleen met lichaam en ziel. Nu zij aan
dezen eed ontrouw was geworden, wilde hij ook niet langer met haar
verbonden blijven; hij zou zich van haar laten scheiden.

In dezen zin schreef hij 25 Juli aan Jozef. “De laatste sluiers zijn verscheurd;
ik heb veel huiselijk leed. Binnen een paar maanden kan ik te Parijs zijn.
Bezorg mij daar in den omtrek of in Bourgondië een buiten. Daarin denk ik
mij op te sluiten. Ik heb behoefte aan alleen zijn. De grootheid verveelt mij.
Op mijn negen en twintigste jaar ben ik hard op weg een egoïst te worden.
Jij alleen blijft mij over; verlies ik ook jou vriendschap, verraad jij me ook,
dan word ik een menschenhater,” enz...

Wel heeft Jozef dit schrijven nooit ontvangen—de Engelschen
onderschepten het—doch het teekende genoegzaam zijn gemoedstoestand in
die dagen.

Later begon hij dit alles kalmer in te zien, vooral na de kennismaking met de
zeventienjarige mevrouw Fourès, echtgenoote van een jong luitenant der

jagers te paard, een voormalige modiste uit Carcassone. Toen Napoleon haar
man met brieven naar Frankrijk gezonden had (December) was zij spoedig
op zeer intiemen voet met Bonaparte, die zich overal met haar te paard en in
een open rijtuig vertoonde. Was de dame, die zich van haar man had laten
scheiden, in dien tijd zwanger geworden, dan had Bonaparte Joséphine
stellig verstooten en haar gehuwd, want reeds in die jaren was zijn behoefte
aan een huisgezin met kinderen groot; ook in dit opzicht was hij een echte
zoon van Corsica.

Uiterst kritiek was Bonaparte’s toestand dus in het begin van 1799, doch van
versagen was bij hem geen sprake. Voor een Turksche expeditie naar Egypte
was het jaargetijde te ongunstig; daar zou de vijand dus zoo spoedig niet
opdagen. Dan zou hij naar Syrië trekken, de krijgsmacht aanvallen, welke
zich daar vormde en den sultan toonen over welke geduchte krachten hij nog
beschikte.

Met 13000 man, in vier divisiën, aangevoerd door Kléber, Reynier, Bon en
Lannes, de cavalerie onder Murat, de guides onder Bessières, begon hij den
zwaren tocht door de woestijn, nam onderweg het fort El Arych en de stad
Gaza, sloeg het beleg voor Jaffa en hield hier den 7en Maart 1799 zijn
intocht. Wel scheen het ongeluk hem ook hier te vervolgen, want thans brak
onder zijn soldaten de pest uit. De mannen stierven als muizen. Dokter
Larrey, de chef van den geneeskundigen dienst, begon zich ongerust te
maken, want heel wat lijders bezweken binnen een etmaal, nadat de ziekte
hen had aangetast. In het klooster der paters van het Heilige Land alleen
telde men er zeven honderd. De soldaten sloeg de angst om ’t hart.

Onverschrokken begaf Bonaparte zich midden tusschen de zieken, sprak hun
moed in, raakte verscheidene hunner aan ten bewijze, dat de ziekte niet zoo
besmettelijk was, als zij dachten, bleef ruim anderhalf uur in een gebouw,
waar de lijders lagen opeengepakt, en de lucht dus was bedorven, en was
toen eerst door de artsen te bewegen heen te gaan.—“Het was mijn plicht. Ik
ben opperbevelhebber,” gaf hij, buiten gekomen, koeltjes ten antwoord aan
de officieren van zijn staf, die hem van de begane onvoorzichtigheid een
ernstig verwijt maakten. Ook de doktoren moesten van deze heel wat hooren
over hun zwakheid, dat zij hem toegang hadden verleend.—“Net alsof het

zoo gemakkelijk gaat hem af te brengen van iets, dat hij zich heeft
voorgenomen, of hem af te schrikken door vrees voor gevaar,” was het
antwoord, dat zij gaven.

Vrees voor gevaar kende hij niet; die heeft hij ook nooit gekend. Juist deze
voor duizenden zoo onverklaarbare, geheimzinnige eigenschap, maakte hem
zoo sterk bij al wat hij deed. Verbleeken, sidderen zag men hem nooit. Dat
hij in zijn kabinet bij het plotseling vernemen van een zware ramp een kruis
sloeg, was uitsluitend een bewijs, dat hij die uit zijn kinderjaren afkomstige
gewoonte niet had afgeleerd. Dragomirof, de beroemde Russische
veldoverste, heeft Bonaparte zeer juist geschetst als hij zegt, dat deze “niet
alleen niet bang was voor zijn eigen dierbare “knoken,” doch zelfs geheel
moest hebben vergeten, dat de menschelijke natuur aan zulk een zwakheid
kon mank gaan.”—“Die sterksprekende trek van het volkomen ten offer
brengen van zijn eigen ik,” gaat Dragomirof voort, “geeft aan de ziel een
scherpte van blik, welke haar veroorlooft de uitvoering te wagen van zekere
besluiten, waarvan de gedachte alleen reeds voldoende is om de slaap van
een gewoon mensch totaal te verstoren, en die gelijkertijd op de massa een
onwederstaanbare tooverkracht uitoefent. Die karaktertrek, en die alleen
sleept de menigte mede achter elken geestdrijver aan; want wil men de
menigte ten verderve leiden, dan moet men vóór alles zelf niet beducht zijn
te gronde te gaan.”

Die maakte tevens, dat zijn gemoed gestaald werd en dat hij bij Arcola Louis
van een uiterst gevaarlijke zending ongedeerd ziende terugkeeren, hem
alleen met een kort verheugd lachje en een “Ik dacht dat je gevallen waart”
verwelkomde. Toch had hij Louis bijna zoo lief als een zoon.

Zulk een man, zegt Masson, heeft de hoogste sport beklommen voor een
mensch met intellect en gevoel bereikbaar en zoo iemand staat boven de
goden der verbeelding.

Begrijpende, dat een langer verblijf te Jaffa zijn mannen noodlottig kon
worden, en dat afleiding voor hen het beste geneesmiddel was tegen ziek
worden, voerde hij hen door de woestijn naar het sterk bezette Acca of Saint-
Jean-d’Acre en vernietigde binnen acht dagen de legermacht, welke de
sultan deze vesting te hulp had gezonden. Haar nemen vermocht hij niet,

want Sidney Smith, de opvolger van Nelson in de Levant, had hem in volle
zee van zijn schepen met belegeringsartillerie beroofd; en met veldgeschut
was tegen de zware steenen wallen niets te beginnen.—“Die man heeft mij
mijn fortuin doen missen,” heeft Bonaparte, op dezen admiraal doelende,
gezegd. “Was Saint-Jean-d’Acre gevallen, dan had ik Damascus en Aleppo
genomen; in een oogwenk had ik aan den Euphraat gestaan. De christenen
van Syrië van Armenië, de Drusen hadden zich bij mij aangesloten. Ik zou
Constantinopel veroverd, Indië vermeesterd hebben en nu keizer zijn van
geheel het Oosten.”

Thans werd er van al die visioenen niet één verwezenlijkt. Na een beleg van
twee maanden, na een laatste vierdaagsch bombardement, tendeele
onderhouden met de volkogels, die Sidney Smith van uit zee naar de
Fransche liniën had geschoten en door de soldaten waren opgezocht, hief
Bonaparte het beleg op. Zieken, gewonden, alles moest terug naar Jaffa; den
21en Mei was er geen enkele Fransche soldaat meer voor Acre te vinden. Met
500 dooden, waaronder verscheiden officieren van naam, den
divisiegeneraal Bon en den generaal der genie Caffarelli, was dat
gedenkwaardige beleg betaald. Bonaparte zelf was licht gewond geworden;
een paard was onder hem doodgeschoten. Eens, in de loopgraven was hij
bijna in stukken gereten door een bom, die vlak naast hem sprong en hem
benevens twee soldaten met aarde overdekte.

Ook Jaffa werd verlaten. Al de zieken werden medegevoerd. Niet één bleef
in Syrië achter, al heeft de Engelsche kolonel Wilson later beweerd, dat op
Bonaparte’s bevel bijna zeshonderd onvervoerbare pestlijders met opium
zouden zijn omgebracht. De brave Larrey en Desgenettes, hoofden van den
geneeskundigen dienst, wier zelfopoffering nooit genoeg kan worden
gewaardeerd, waren er nog al de mannen naar, om, gesteld zelfs, dat het
bevel hiertoe gegeven was, dit ten uitvoer te brengen.—“Juist aan generaal
Bonaparte hebben die slachtoffers in hoofdzaak hun behoud te danken
gehad,” heeft de eerstgenoemde in later jaren in zijn gedenkschriften
geschreven.—Om de figuur van Napoleon heeft het spook van den
afschuwelijksten laster steeds onverpoosd rondgewaard.

Groote vreugde heerschte er te Caïro, toen de Sultan Kebir den 14en Juni na
een marsch van twintig dagen door het gloeiende woestijnzand hier
wederkeerde. Zelfs de inlandsche bevolking scheen een wijle haar houding
van zwijgende deftigheid te hebben afgelegd, om hem met juichkreten te
ontvangen.—Alles scheen er op te wijzen, dat thans een tijdperk van rust
was ingetreden, want in Mei reeds was het aan Desaix gelukt Opper-Egypte
geheel te bezetten en Mourad-Bey bij herhaling de nederlaag toe te brengen.

De rust zou niet volgen.

Den 15en Juli toch ontving Bonaparte de tijding, dat een groot Turksch
eskader met landingstroepen aan boord, drie dagen te voren het anker had
laten vallen op de reede van Aboukir en reeds bezig was met ontschepen. De
tijding kwam van generaal Marmont, die te Alexandrië commandeerde; aan
de juistheid er van viel niet te twijfelen.—De Turksche macht telde ongeveer
18000 man infanterie, ditmaal geen uitgehongerde fellahs maar dappere
janitsaren, gewapend met een geweer zonder bajonet, waaruit ze eerst een
schot losten om daarna met pistool en sabel op den vijand in te gaan.
Engelsche officieren voerden hen aan. Paarden hadden ze bijna niet, slechts
driehonderd. De rest zou Mourad-Bey leveren, als hij, met twee- of drie
duizend mamelukken uit Boven-Egypte langs den zoom der woestijn
trekkende zich te Aboukir met hen had vereenigd.

Nauwelijks waren Bonaparte deze bijzonderheden bekend en wist hij dat de
bezetting van Aboukir over de kling was gejaagd, terwijl Marmont zich
zonder slag te leveren in Alexandrië had opgesloten, of hij begon met drie
divisiën een geforceerden marsch naar de kust. Tevens gaf hij Kléber en
Reynier, die in de Nijl delta stonden, last om onverwijld op Aboukir aan te
rukken. Zelf stond hij binnen enkele dagen tusschen deze plaats en
Alexandrië, gaf Marmont een geduchte schrobbeering, omdat hij de landing
niet had belet, en greep den 25en Juli den vijand aan. Deze had zich
verschanst op het schiereiland, waarop Aboukir ligt.

’t Was een heet gevecht, een van de merkwaardigste misschien, die er in de
krijgsgeschiedenis is opgeteekend, want het gansche Turksche leger, aan drie
zijden door de zee, aan de vierde door Bonaparte ingesloten, werd volslagen

vernietigd. Wat niet viel door zwaard of kogel, vond den dood in de golven.
Mustapha-pacha, de commandeerende generaal, werd na een tweegevecht
met Murat gewond en door dezen gevangen genomen; en op den avond van
dien dag dreven 12000 Turksche lijken voor Aboukir in zee. De nederlaag
van het vorige jaar was glansrijk gewroken. Kléber, die te laat was gekomen
om nog aan den strijd te kunnen deelnemen, omarmde zijn genialen veldheer
en zei: “Generaal, groot zijt gij als de wereld!”

Een nieuwe aanval van Turksche zijde was nu vooreerst niet weder te
duchten. Het Fransche leger telde nog bijna 25000 man; zijn toestand was
bevredigend te noemen; in een jaar tijd had het in het veroverde land groote
dingen verricht. Met voldoening kon de opperbevelhebber op zijn werk
terugzien. Slechts één factor ontbrak hem. Sinds 25 Maart 1799, dus sinds
het beleg van Saint-Jean-d’Acre, was hij verstoken van elk bericht uit
Frankrijk; Louis in ’t laatste kwartaal van 1798 half ziek naar Europa
teruggegaan, was niet weder in Egypte verschenen; geen enkelen brief had
hij ontvangen, zelfs niet van zijn familie; de Engelsche kruisers hadden alles
aangehouden. Reeds maanden verkeerde hij in onzekerheid, hetgeen er
voorviel ginds.

Eindelijk vernam hij de waarheid door Sidney-Smith zelf. Deze had een
Franschen parlementair opgepikt, die met den Turkschen vlootvoogd quasi
zou onderhandelen, maar die feitelijk voor Bonaparte berichten moest
inwinnen omtrent den stand van zaken in Europa. Van dezen officier
vernomen hebbende, dat Bonaparte hier omtrent geheel onkundig was, zond
hij hem uit ijdelheid een pakje couranten, een relaas behelzende van de
rampen, die de Republiek den laatsten tijd hadden getroffen.

Met al dat nieuws bleef Bonaparte een ganschen nacht in zijn kamer alleen.
Hij las.—Oostenrijk had aan Frankrijk opnieuw den oorlog verklaard. In
Duitschland was Jourdan, in Italië Scherer geslagen; te Rastadt waren de
Fransche gevolmachtigden vermoord; alle partijen hadden samengespannen
tegen het Directoire; vier nieuwe leden, Siéyès, Roger Ducos, Gohier en de
generaal Moulins hadden hierin zitting genomen; alleen Barras was
gebleven; al de klassen der dienstplichtigen waren opgeroepen; een

gedwongen leening van 30 millioen was uitgeschreven; nieuwe troebelen
tusschen de republikeinen en de royalisten waren ontstaan.

Tengevolge van de geldafpersingen der Fransche generaals hadden de
Napolitanen naar de wapenen gegrepen; uit verscheidene steden, zelfs uit
Rome was de bezetting verdreven. Om kort te gaan, terwijl de oorlog buiten
de grenzen tot nog toe ongelukkig was gevoerd, heerschte er in ’t land zelf
een jammerlijke verdeeldheid, die de Republiek aan den rand van den
afgrond kon voeren. Door de meerderheid der rustige burgers werd
reikhalzend uitgezien naar een man, die in dezen Augiasstal den
Herculesbezem zwaaien en aan Frankrijk zijn grootheid teruggeven zou.

In dien éénen nacht kwam Bonaparte dit alles en veel meer nog te weten; als
altijd nam hij terstond een besluit. Het Directoire had hem bij zijn vertrek de
vrijheid gegeven terug te keeren, als hij dit noodig en nuttig oordeelde.
Latere bevelen had hij niet ontvangen. De tijd van terugkeeren achtte hij
gekomen; terugkeeren zou hij, al doorploegden Engelsche kruisers de
Middellandsche Zee in alle richtingen, al ging dat plan dus met groote
gevaren gepaard en al liet hij zoodoende een leger in den steek, dat hem
overal trouw was gevolgd en alleen door zijn tegenwoordigheid, zijn
voorbeeld nog de veerkracht behouden had, noodig voor het verrichten van
grootsche daden.

Van een militair standpunt is Bonaparte’s heengaan niet goed te praten, doch
het belang van Frankrijk, dat ten ondergang dreigde, heeft bij hem stellig
zwaarder gewogen dan dat van een leger, dat door het Directoire reeds ten
doode was opgeschreven en voor welks redding alleen Louis ridderlijk een
lans had gebroken.

Met Berthier, Lannes, Duroc, Bessières, Eugène, Marmont, Monge, Denou
en anderen benevens 400 guides scheepte hij zich den 22en Augustus op een
afgelegen punt van de kust in op twee fregatten, kwam, na een kort
oponthoud door tegenwind in de haven van Ajaccio, den 9en October
onopgemerkt voor de Fransche kust, stapte te Fréjus aan wal, liet zich
persoonlijk niet ophouden door de quarantaine-maatregelen, hier genomen
wegens de pest in Egypte, doch reisde, overal doch te Lyon in de eerste

plaats met klokgelui en schier uitbundige geestdrift verwelkomd, in eens
door naar Parijs. Hier kwam hij geheel onverwacht aan in zijn woning.—
Twee uur later begaf hij zich naar de Tuilerieën.—“Leve Bonaparte!” riep de
wacht, die hem terstond herkende.

Den volgenden morgen gaf hij in de volle vergadering een kort overzicht van
zijn verrichtingen ginds. Hij had Kléber met het opperbevel belast en was
zelf teruggekeerd om de Republiek, die hij verloren achtte, te hulp te komen.
Te Parijs had hij vernomen, dat zijn wapenbroeders deze intusschen reeds
hadden gered, en dat o. a. Massena bij Zürich roemrijk had gezegepraald op
de Russen. Hierover was hij zeer verheugd.

Het Directoire was niet verheugd. Het had niet verwacht hem ooit levend
terug te zien. Reeds herhaalde malen was het gerucht van zijn dood te Parijs
verspreid; alleen het kort te voren van hem ontvangen bulletin der
overwinning bij Aboukir had bewezen, dat al die berichten leugenachtig
waren geweest.

1 Te Passeriano en te Udine had hij ruimschoots van al het geleuter en de spitsvondige
breedsprakigheid der Oostenrijksche diplomaten volop zijn bekomst gekregen. Hij hield van
“afdoen.”

2 Dix années d’exil.
3 Van een inspectiereis langs de kust aan ’t Kanaal van Duinkerken tot Hâvre.

Hoofdstuk VIII.

Bonaparte wordt Eerste Consul.

Zijn oudste broeders en Joséphine hadden eveneens
geruimen tijd in de meening verkeerd, dat hij in Egypte
zijn graf had gevonden. Jozef had aansluiting gezocht
bij Bernadotte en dezen zijn schoonzuster Désirée ten
huwelijk gegeven, mogelijk wel in de hoop, te eeniger
tijd met dezen tot minister benoemden generaal zijn slag te kunnen slaan en
het vermolmde gouvernement omver te werpen, want Bernadotte was bij het
leger zeer gezien en een intrigant van het eerste soort.

Na zijn verkiezing in den Raad van Vijfhonderd, al miste hij hiertoe den
wettelijk vastgestelden leeftijd, had Lucien zich op de tribune geducht
geweerd, was benoemd tot secretaris en had redevoeringen gehouden, die
herinnerden aan de schoonste dagen der Jacobijnsche redenaars. Deze
werden echter door hem bestreden, want hij was nu reactionnair, had telkens
herhaald, dat een ieder, die de veiligheid der Volksvertegenwoordiging dorst
aanranden buiten de wet moest worden gesteld; Lucien was zoodoende voor
de Jacobijnen in den Raad van Vijfhonderd en daarbuiten als hun heftigste
tegenstander een nachtmerrie geworden.

Steeds partij kiezende tegen het Directoire, had hij onder die bedrijven met
Siéyès in stilte betrekkingen aangeknoopt om de grondwet van het jaar III
door een geheel nieuwe te vervangen. Jong, onervaren, zoo goed als alle
rechtskennis missende, maar grenzenloos brutaal en vermetel, zich zelf een
even groot genie op politiek terrein achtende als zijn broer het was in
krijgszaken, had hij zich, door de omstandigheden gediend, in nog geen twee
jaar een positie veroverd, welke hem voeren kon naar het hoogste gezag.

Of er in de beide Raden dan geen mannen meer zetelden, die tegen hem
waren opgewassen? In wetenschap, kennis van zaken en ervaring zeker nog

wel, maar tijdens de omwenteling had Frankrijk zijn schranderste redenaars,
zijn knapste koppen zien vallen en de overgeblevenen, door een langdurigen
worstelstrijd afgemat, misten thans den lust en de energie, veelal ook het
talent, om in een helder, zakelijk betoog het bewijs te leveren, dat Lucien
een wauwelaar was, die heden afbrak, wat hij gisteren verdedigde en die
grondige zakenkennis miste.

Aan “Napolione” van wien in maanden geen tijding was ontvangen en die
feitelijk toch de grondlegger was geweest van hun tegenwoordig fortuin,
dacht Jozef evenmin als Lucien; beiden werkten uitsluitend aan hun eigen
toekomst; alleen Louis was met zijn geest daarginds en eischte tevergeefs,
dat Lucien in den Raad een voorstel zou doen om de expeditie hulp te
brengen.

Ook Joséphine, die aanvankelijk van plan was geweest haar echtgenoot te
volgen naar Caïro, scheen niet langer aan hem te denken; zij was het leventje
van voorheen met den zoo “aardigen” Charles en de verdachte kennissen
incluis, weder begonnen; alleen had ze Barras, wiens invloed sterk begon te
verminderen, losgelaten en steun gezocht bij Gohier. Onder het
schrikbewind was Gohier minister van Justitie geweest, had later zijn zetel in
het Directoire te danken gehad aan de Jacobijnen, die hem afschilderden als
een republikein van de echte soort, vol burgerdeugden en gestrenge zedelijke
beginselen. Met haar zwagers had zij gebroken. Vooral met Jozef, die bij het
vertrek van haar man door dezen belast was met het beheer van zijn
vermogen, die haar zeer kort hield en van haar bij herhaling had moeten
hooren, dat hij mooi weer speelde met het geld van zijn broer, stond zij op
gespannen voet. Reeds dacht zij aan een scheiding om dan met Charles te
kunnen trouwen en was er sprake van een huwelijk tusschen haar dochter en
den zoon van Gohier, toen het bericht van Bonaparte’s landing bij Fréjus
haar aan een diner bij Gohier trof als een bliksemstraal.

Een korte poos zat zij als verpletterd, toen was zij zich zelve weder meester
en begreep, dat alleen een vermetele zet haar kon redden. Bonaparte kwam
naar Parijs; ontmoette hij zijn familie voor zij hem gesproken had, werd hij
dus ingelicht omtrent haar leven in de laatste anderhalf jaar, dan was zij

reddeloos verloren, dan wachtte haar een echtscheiding. Die familie moest
zij dus vóór zijn.

“Vrees niet, dat Bonaparte met voor de vrijheid noodlottige bedoelingen naar
hier komt; maar wij moeten de handen ineenslaan om te beletten, dat een
troep ellendelingen zich van hem meester maakt,” voegde zij Gohier toe en
Joséphine was geen uur later zonder kamenier, bagage of geleide met
postpaarden op weg naar Lyon, haar man tegemoet.

Maar van Fontainebleau voeren twee wegen naar het zuiden; zij sloeg den
verkeerden in, kwam eerst te Lyon tot deze ontdekking, keerde spoorslags
naar Parijs, doch vond in haar hotel de kamerdeur op slot. De familie had
den tijd gehad den jammerlijk door haar bedrogen echtgenoot in te lichten
omtrent haar gedrag.

De wanhoop nabij, gebogen onder een schuldenlast, die liep in de millioenen
en onder het bewustzijn, dat de ouderdom snel naderde en dat armoede en
gebrek haar wachtten, als hij haar verstiet, viel zij voor die deur op de knieën
en smeekte en bad onder tranen om vergiffenis, doch de deur bleef dicht.
Uren verliepen. Hortense en Eugène kwamen haar helpen. Eindelijk,
eindelijk werd een sleutel omgedraaid in ’t slot, de deur geopend. Met een
gelaat, dat doodsbleek en verwrongen nog getuigde van zijn zielestrijd, stond
de echtgenoot op den drempel en breidde de armen uit; de herinneringen aan
’t verleden, de tranen van Hortense en Joséphine, zijn liefde voor haar,
hadden gezegevierd. Hij had vergiffenis geschonken, niet ten deele doch
volkomen, onvoorwaardelijk; naar de medeplichtigen vroeg hij niet. Als een
voor altijd gesloten boek schoof hij ’t gebeurde achter zich; hij zelf,
redeneerde hij, was de schuld van alles, want hij had zijn vrouw slecht
bewaakt. Voortaan zou hij beter oppassen. Toen Lucien hem den volgenden
morgen kwam opzoeken, werd hij ontvangen in Joséphine’s slaapkamer;
Napoleon lag nog te bed. In de twee volgende dagen betaalde hij al haar
schulden, meer dan twee millioen, waaronder 600.000 francs voor
toiletartikelen en 225.000 francs voor de buitenplaats Malmaison. De
Parijsche groote wereld, die in de laatste tien jaar van nog heel wat sterker
stukken was getuige geweest, vond deze verzoening volstrekt niet
belachelijk, ze juichte die zelfs toe; in haar oog werd Bonaparte opnieuw de

goedhartige man, die hield van huiselijk, gezellig leven, weinig of geen
eerzucht kende en, terwijl geheel Parijs van hem was vervuld, ’s avonds met
zijn vrouw zat te triktakken, een spel waarin Joséphine uitmuntte.

En deze had een les ontvangen, die zij nimmer zou vergeten. Een licht was
haar opgegaan over het gewicht van haar positie naast een echtgenoot, die
terstond al haar schulden betaald, haar naast zich een plaats gegeven had en
wiens toekomst haar reusachtig toescheen, al begreep zij nog volstrekt niet,
waarheen die kon leiden. Slim als een echte vrouw, koos zij een nieuwe
gedragslijn, verzoende zich voor het oog met haar zwagers, bleef op goeden
voet met het echtpaar Gohier en werd voor haar man die meegaande,
zorgzame, lieftallige gade, die steeds op een wenk van hem gereed stond om
hem te dienen, hem op te beuren, met hem op reis te gaan, desnoods in ’t
holst van den nacht en hem in één woord te omringen met al die kleine
attenties, welke men een liefhebbende moeder kan zien schenken aan een
nukkig, bedorven kind. Met die onnavolgbare gratie, welke enkele vrouwen
is aangeboren en die meer boeit dan schoonheid, ontving zij in haar salon
zoowel de mannen der Conventie als Cambacérès, Réal en Monge als de
Ségur, de Caulaincourt en andere haar trouw gebleven vertegenwoordigers
van den ouden adel; zij bereidde aldus die fusie van standen voor, welke
Bonaparte op het oog had; vol tact nam zij bijna dagelijks de honneurs waar
van een tafel met meer dan twintig gasten en verving haar man, als deze
moede en nurksch, of met andere dingen vervuld, geen lust had in praten,
opstond van tafel en heenging. Nooit scheen haar iets te veel; steeds vond
Bonaparte haar in een frisch, smaakvol toilet, met een vriendelijk lachje op
de lippen, gereed voor al wat hij in zijn nukkige, vaak driftige buien geliefde
te bevelen.

Bonaparte in den Raad van Vijfhonderd.

Haar thans dertigjarigen man, die nooit anders dan op kamers in een
logement had gewoond en die als een volbloed Corsicaan een huiselijken
haard toch zulk een kostelijk bezit achtte, schonk zij zoodoende een
intérieur, waarin hij zich behaaglijk gevoelde, waarin werd gedineerd als hij

gereed was met zijn werk, al werd het ook tien uur, waarin alles werd
geschikt naar hem en waarin hij steeds een vrouw vond met wie hij
vertrouwelijk kon praten over de onderwerpen, die zijn geest vervulden of
over de verhoudingen en de toestanden in een wereld, die hij, de man van
bijna burgerlijke afkomst, nooit, zij, in zijn oog zooveel hooger staande
vrouw van adel, zooveel te beter had gekend en in welker toon, gebruiken en
levenswijze hij steeds een opmerkelijke belangstelling verried.

Vollediger en beter nog dan uit de couranten van Sidney Smith kon
Bonaparte thans zelf te Parijs nagaan in welk een toestand Frankrijk ondanks
de overwinningen van Massena en Brune verkeerde. Wel had het Directoire
de Manége club doen sluiten en hadden de Jacobijnen, die al zijn
handelingen in heftige taal bestreden, hun verzamelplaats dus verloren, wel
had het Directoire Bernadotte vervangen als minister van oorlog en was het
dus tegen deze fractie even ruw opgetreden als te voren tegenover de club
van Clichy, maar den toestand had het hiermee niet verbeterd. De anarchie
was blijven bestaan. Van het oude stelsel, het koningschap, had de natie haar
bekomst; 1793 lag haar nog zoo versch in ’t geheugen, dat ze hierom alleen
reeds de Jacobijnen terugstiet, doch republikeinsch verlangde ze te blijven,
terwille van de vrijheid en de gelijkheid, welke daarmede samenhingen. Dat
slappe, vijfhoofdige gouvernement, dat Directoire heette, doch niet
dirigeerde, nooit eensgezind was en telkens door kleine veten verried, hoe
bedroefd weinig zijn leden als bestuursmannen hadden te beteekenen en hoe
grof eigenbelang ook bij hen vaak ging boven dat van het land, moest dus
verdwijnen. Geredeneerd was er veel te veel, gehandeld veel te weinig; haar
veroveringen op sociaal gebied wenschte de natie te behouden; orde was
hiertoe een eerste vereischte; de vrijheid mocht dan later volgen, eerst moest
er orde heerschen en de eenige die deze brengen kon, was de man van
Arcola, van Rivoli, de man die een tijdlang alleen had gestaan tegenover half
Europa, die plotseling uit Egypte was teruggekeerd en op wien gansch
Frankrijk thans de oogen gevestigd had.

Bonaparte wist, voelde dit. Hoewel hij dagelijks tal van personen ontving,
die hem hulde kwamen bewijzen, over verschillende zaken zijn meening

wilden weten of zijn hulp noodig hadden, hoewel zelfs de minister van
Oorlog hem kwam verzoeken om raad en inlichtingen, bewaarde hij het
zwijgen over zijn eigen zienswijze en voornemens. Alleen luisterde hij
scherp naar ’t geen om hem heen voorviel, vernam van Fouché, den minister
van politie, wat Parijs zeide en deed, doch begon met te bedanken voor een
nieuw legercommando, dat het Directoire hem terstond wilde opdragen.
—“Hij was nauwelijks terug, gevoelde zich ziek en wilde eerst uitrusten en
op zijn verhaal komen.”

Bij niet ééne partij sloot hij zich aan; dat de royalisten niet op hem
behoefden te rekenen, had hij hen op den 18en Fructidor reeds getoond, de
ultra’s der voormalige Conventie werden door hem geschuwd evenals de
zoogenaamde pourris, een partij van wel bekwame maar totaal in den grond
verdorven mannen, zooals Barras, die alleen op het kussen trachtten te
komen om hun eerzucht en hun gouddorst te bevredigen. Uit de keuze der
mannen, die hij om inlichtingen vroeg, als Cambacérès, Roederer, Réal en
anderen, bleek echter weldra, dat hij partij had gekozen voor de gematigden.
Hij polste Gohier en Moulins over zijn opname in het Directoire in de plaats
van Siéyès, die zich bij velen had verdacht gemaakt, steeds zwanger heette te
gaan van omwentelingsplannen en door hem kortaf werd genegeerd, doch
vond bij deze Directeurs geen gehoor. Volgens de grondwet van het jaar III
was hij te jong en in strijd met deze verkozen zij niet te handelen.

Deze poging om aan ’t bewind te komen mislukte, en nu wendde hij zich tot
Barras. Aan dezen had hij groote verplichtingen, door hem was hij reeds te
Toulon onderscheiden, op 13 Vendémiaire was hij door hem te paard
geholpen en al had Barras kort te voren in een zitting van het Directoire
gezegd, dat “de kleine korporaal in Italië aardig zaakjes had gemaakt,” al
was dit Bonaparte ter oore gekomen en de toch al niet te beste
verstandhouding hierdoor nog meer verkoeld, met Barras, die nog altijd een
zekere populariteit genoot en hoofd was van de politie dacht Bonaparte, zou
nog wel iets zijn te beginnen. Doch ook hier slaagde hij niet. Barras
onderhield reeds in ’t geheim betrekkingen met den pretendent, had van
dezen prachtige aanbiedingen ontvangen en stuurde Bonaparte met een
kluitje in ’t riet. “Ik ben oud en versleten; u moet terug naar het leger,
generaal Hédonville (een braaf en kundig maar weinig bekend officier, zijn

beschermeling) moet president worden van de Republiek, anders gaat deze
te gronde,” beweerde hij.

Toen wendde Bonaparte zich naar Siéyès, zijn bête noire, zooals Joséphine
het uitdrukte en gaf hem kort en bondig te verstaan, dat hij op hem kon
rekenen. Reeds in de eerste dagen der omwenteling op den voorgrond
getreden, zelfs door Mirabeau gevleid, in het Directoire gebracht, omdat hij
als gezant te Berlijn tot de handhaving der neutraliteit van dit kabinet
tegenover de Republiek zeer veel zou hebben toegebracht, gematigd
republikein, door zijn kennis van menschen en zaken een hoofdlengte
uitstekend boven zijn mededirecteurs, was hij nog altijd verstoord, omdat in
de grondwet van het jaar III het door hem zelf ontworpen schema van zulk
een wet niet was opgenomen.

Niet alleen Roger Ducos maar de meerderheid in den Raad der Ouden, ook
veel leden van den Raad van Vijfhonderd, en verder al wat in Frankrijk
reikhalzend uitzag naar het herstel van orde en rust telde hij onder zijn
aanhang. Benjamin Constant, Talleyrand, die voorzichtigheidshalve reeds
zijn ontslag had genomen, zelfs Daunou, de hoofdontwerper der grondwet,
steunden hem. Ik heb noodig een man van de daad, een man van het zwaard,
dien ik leiden kan, had hij reeds vroeger gezegd; hij had het oog laten vallen
op den jeugdigen, talentvollen generaal Joubert, doch deze was bij Novi
gesneuveld. Toen had hij Moreau trachten te winnen, maar was afgestuit op
diens aangeboren rechtschapenheid en—besluiteloosheid.

Thans zag hij Bonaparte tot hem komen. Te voren hadden Jozef en Cabanis
tot een onderhoud den weg gebaand en hoewel hij een voorgevoel had, dat
de ander zijn medewerking slechts kwam vragen voor een zekeren tijd en
hem dan zou loslaten, gaf hij toe. In den avond van 30 October had het
onderhoud plaats. Acht of tien dagen later, werd afgesproken, zou de
staatsgreep worden uitgevoerd.

In de nu volgende dagen scheen Bonaparte zeer beducht voor zijn leven en
scheen de vrees voor een einde, als Hoche had gevonden, hem te kwellen.
Vooral Barras, die, door Réal en Fouché gewaarschuwd voor ’t geen er
broeide, nog een poging tot samengaan had gedaan doch was afgewezen,
scheen door hem te worden verdacht. Op een banket, hem den 6en November

door de Raden aangeboden, gebruikte hij b. v. niets dan een broodje en een
halve flesch wijn, die hij door Duroc, zijn adjudant, voor zich had laten
halen en verliet daarop met Berthier de feestzaal, om met Siéyès de laatste
afspraak te maken. Het leger te Parijs had hij geheel op zijn hand; de
generaals eveneens; alleen Jourdan en Augereau aarzelden nog. Bernadotte,
de zwager van Jozef was door Désirée, zijn vrouw, tevergeefs aangezocht
om met Bonaparte gemeene zaak te maken. Hij haatte Siéyès, was ten
opzichte van Bonaparte met hartstochtelijke afgunst vervuld, kon en wilde
niet gelooven dat het Directoire zich zonder slag of stoot zou overgeven,
meende in geval van weerstand van deze zijde, zelf een groote rol te kunnen
spelen en hield zich dus als sluwe Gascogner, die hij was, buiten het spel,
om zijn diensten al naar de zaken liepen, zoo duur mogelijk te verkoopen.

Terwijl Berthier, Leclerc, Murat, Duroc, Lavalette, Marmont en Eugène,
ieder in zijn eigen kring en bij zijn eigen wapen druk in de weer waren om
steeds nog meer aanhangers te werven, had Lucien, sinds 22 October
president van den Raad van Vijfhonderd op zich genomen deze heeren tot
medewerking over te halen, en was hierin zoo goed geslaagd, dat de groote
meerderheid zich vóór den staatsgreep had verklaard.

Den 18en Brumaire (9 November) decreteerde de Raad der Ouden, dat de
beide Raden naar St. Cloud zouden worden verplaatst, droeg de uitvoering
van dit besluit op aan Bonaparte, en handelde in strijd met zijn bevoegdheid
door hem tegelijkertijd het bevel te geven over al de troepen en deed hem,
omringd door een schitterenden staf van generaals en hoofdofficieren, als
zoodanig den eed afleggen. Tegelijkertijd namen Siéyès en Roger hun
ontslag als directeurs en werden hierin op aandrang van Talleyrand door
Barras gevolgd. Gohier en Moulins, hiertoe ongenegen bevonden, werden
bewaakt door Moreau, opgesloten in hun vertrekken. Groote troepenmassa’s
rukten Parijs binnen. Tot zoover ging alles goed; de eerste zet was zonder
strijd gewonnen.

Aan het hoofd der garde van de beide Raden rukte Bonaparte den volgenden
morgen naar St. Cloud, trad hier den Raad der Ouden binnen om van dezen
een decreet te verkrijgen, tot wijziging in den regeeringsvorm nu de
meerderheid van het Directoire zijn ontslag had ingediend, leverde een

weinig samenhangend betoog, waarbij hij telkens werd in de rede gevallen,
maakte, niet gewoon te spreken in dergelijke vergaderingen, hier een alles
behalve schitterend figuur, bereikte dan ook zijn doel niet en ging daarop
vergezeld van een paar grenadiers, die hij bij de deur achterliet naar de
vergaderzaal der Vijfhonderd.

Hier had Lucien het laatste half uur tevergeefs alle krachten ingespannen om
de gemoederen bedaard te doen blijven. Er heerschte gisting. Het niet op tijd
gereed zijn der zittingzalen had ten gevolge gehad, dat er twee uur lang
tusschen de leden der beide Raden druk was gepraat, dat achterdocht omtrent
Bonaparte’s plannen de gemoederen had aangegrepen. Dat hij in een nieuw
te vormen Directoire zou worden opgenomen, achtten de meesten reeds
meer dan voldoende, maar ’t geen den dag te voren was geschied en nu
weder dat groote troepenvertoon, scheen te wijzen op verdere plannen,
mogelijk op een greep naar de dictatuur, de onbeperkte heerschappij, en van
deze wilden de meesten niets weten.

Toen hij met zijn grenadiers aan den ingang verscheen, klonk hem al
dadelijk een verwoed: “Weg met den dictator! Weg met de bajonetten!”
tegen. Dreigend en tierend drong men op hem aan tot zijn grenadiers hem
ten slotte tusschen de menigte uit haalden en naar buiten voerden. Een
oogenblik trachtte Lucien het gedrag van zijn broeder te rechtvaardigen,
maar vond geen gehoor, want allen brulden en gilden: “Buiten de wet!
Stemmen, president! Buiten de wet de generaal!”—Toen gaf hij generaal
Frégeville een der invloedrijkste leden en een bondgenoot tevens, een wenk,
fluisterde hem iets in, zag hem de zaal verlaten, en begaf zich naar de
tribune, rukte zich toga en sjerp van ’t lijf en wierp ze naast zich neder.
—“De vrijheid is van hier verdwenen. Verstaanbaar maken kan ik mij niet
meer. Als bewijs van rouw legt de president de teekenen af der
volksmagistratuur!” dreunde het boven het rumoer uit van zijn lippen.

Langzaam daalde hij de trap af, ging, door zijn vrienden omringd, naar de
deur, ontwaarde het piket soldaten, dat Frégeville had ontboden, sprong op
een paard en deed den ban slaan.—“Soldaten, de Raad van Vijfhonderd is
ontbonden. Zijn president zegt u dit. Een bende moordenaars heeft de zaal

overrompeld en tegenover de meerderheid geweld gepleegd. Jaagt die
uiteen!

Overdreven, hartstochtelijk klonk die sommatie, maar dat gillende: Buiten
de wet! had Robespierre den kop gekost. Lucien had gevoeld, dat het leven
van zijn broeder en der Bonaparte’s op het spel stond.

Een kort bevel van Bonaparte volgde; met Murat en Leclerc aan de spits
rukte een bataljon grenadiers naar de zaal der Oranjerie, een lange roffel
overstemde het gebrul der afgevaardigden. In een ommezien was de zaal
ontruimd.

Dienzelfden avond was de meerderheid der Vijfhonderd onder
voorzitterschap van Lucien hier weder bijeen, zij verklaarde dat Bonaparte
en zijn soldaten zich tegenover het vaderland verdienstelijk hadden gemaakt,
dat het Directoire had opgehouden te bestaan, en een en zestig personen
ophielden lid te wezen van de volksvertegenwoordiging, schiep een
voorloopige consulaire commissie, samengesteld uit Siéyès, Roger-Ducos en
Bonaparte, en droeg aan twee commissies ieder van vijf en twintig leden op,
de in de grondwet van het jaar III noodig geworden veranderingen voor te
bereiden.

De Raad der Ouden, die niet was ontbonden en bij den loop dien de zaken
hadden genomen, thans danig in de verlegenheid zat, had Luciens verklaring
van zijn gedrag nolens volens aangenomen, en keurde de genomen besluiten
goed. De nieuwe Consuls werden beëedigd, de noodige tijdelijke
commissies gekozen en de omwenteling van 18 Brumaire was een
voldongen feit. De rol door Bonaparte dezen dag gespeeld was vreemd, een
ander deed wat hij niet deed, niet kon en wist te doen; Lucien redde ten
slotte alles en toonde revolutionnair te zijn gebleven, want toen hij den
afgrond voor hem en de zijnen geopend zag, nam hij zijn toevlucht tot
geweld.

Parijs, neen gansch Frankrijk juichte. Uit was het met dat “gouvernement
van babbelaars en advocaten.” De zorg voor de eer, de grootheid, en de
onschendbaarheid van het vaderland was toevertrouwd aan den eenigen man,
die getoond had, waartoe hij bij machte was; slechts één naam, die van

generaal Bonaparte had van nu af in Frankrijk klank. Door hem zouden rust
en orde terugkeeren. Dat hij een soldaat was vol eerzucht, dat hij
onverbiddelijke gehoorzaamheid zou eischen, verminderde niets aan het
bijna grenzenlooze vertrouwen in hem gesteld. Tien jaar lang had het land
gezucht onder de anarchie; op den rand van den ondergang was het geweest,
nog stond de buitenlandsche vijand nabij de grenzen. Hij, Bonaparte, zou het
terugvoeren naar zijn oude plaats in de eerste rij der groote mogendheden.—

Over deze omwenteling liepen de meeningen tamelijk ver uiteen. Enkele
tegenstanders er van noemden ze een brutalen aanslag, die de Republiek in
haar vlucht naar de vrijheid vleugellam maakte; anderen achtten ze een even
stoute als noodzakelijke daad, die een einde maakte aan onhoudbare
toestanden. Wij zien er slechts een der phasen in, welke Frankrijk moest
doorloopen, voordat het in de juiste beteekenis van het woord vrij worden
kòn, d. w. z. voordat het tot het rechte begrip was gekomen van ’t geen een
natie in de moderne samenleving aan zich zelf en aan de haar gestelde
wetten is verplicht. Juist die wetten werden den 18en Brumaire door
Bonaparte met voeten getreden. Dat er aan deze veel haperde, staat vast; dat
de bestaande toestanden onhoudbaar waren geworden, eveneens; doch elke
daad van geweld, tegen den hoeksteen van een goed geordenden staat is
afkeuringswaardig; en ondanks al het goede, later door hem gewrocht, heeft
Napoleon toen aan het nageslacht een verderfelijk voorbeeld gegeven.

Veel is er echter ook tot zijn verontschuldiging te zeggen. In naam der
vrijheid had Frankrijk den strijd aangebonden tegen al wat onderdrukking
was of dwingelandij, dus tegen toestanden, die in het overige Europa sinds
eeuwen heerschten, die ten nauwste waren verbonden met de souvereine
rechten der vorsten en door deze dus met de wapenen in de vuist tot het
uiterste werden verdedigd. Een bestuur zoo onverbiddelijk gestreng als het
Comité de Salut Public, had het tegen die vorsten en tegen de partijen in het
binnenland een tijdlang kunnen volhouden, een vijfhoofdig uitvoerend
bewind, zoo onsamenhangend, zoo slap en zoo onpractisch als het Directoire
niet. In zulke bange dagen, als Frankrijk toen doorleefde, was dit bestuur een
onding. Het móést vervangen door dat van één man, geen babbelaar of
geleerde met abstracte begrippen, in de studeercel prachtig, in de practijk
onbruikbaar, maar een man van de daad, toegerust met een ijzeren wil, een

stalen werkkracht en een scherpen blik, een soldaat kortom, die aan grooten
persoonlijken moed een organiseerend talent van den eersten rang paarde en
van dit alles reeds de bewijzen had geleverd.

Zulk een man wàs Bonaparte. Niet alleen hij, ook Frankrijk wist dit; de
volgende vijftien jaren, zou het zich gedwee en gehoorzaam buigen onder
den ijzeren man, die slechts één wil kende, den zijnen, die alle gezag in zijn
persoon samenbracht, die Frankrijk weder één wilde maken met één
bevolking, Franschen en die hiertoe zou vrede sluiten met den paus, de
verbannen geestelijken en de émigrés de vrijheid verleenen terug te keeren,
die aan den opstand in de Vendée een vreedzaam einde zou maken en dien in
Bretagne met de wapenen bedwingen.

L’Homme noemde hem de plattelandsbevolking, wier rechten op hun door
wettigen aankoop verkregen nationale goederen, hij handhaafde tot het einde
toe; l’Homme zal hij blijven door de eeuwen heen, voor alle Franschen, wier
blik niet door partijzucht of kleinzielige nevengedachten is beneveld en die
in hem ondanks al zijn gebreken als mensch den genialen heerscher en
wetgever willen erkennen. Veel geschiedschrijvers rekenen zijn
opperheerschappij begonnen van af den dag zijner benoeming tot eersten
Consul; bescheiden sluiten wij ons bij hen aan.

De eerste maal, dat de Consuls vergaderden, moest een president worden
gekozen, doch Roger-Ducos voorkwam die keuze. Hij wees Bonaparte den
fauteuil aan. “Die komt van rechtswege toe aan u” zei hij, Siéyès keek op
zijn neus; hij had verwacht, dat hij dien zou bezetten, dat de regeling der
civiele zaken aan hem, die der militaire aan den generaal zou worden
overgelaten. Nog meer versteld stond hij, toen die generaal bij de verdere
bespreking bleek toegerust “met een logica, even klemmend als scherp,” en
dat hij over allerlei staatkundige vraagstukken, geldmiddelen en justitie, ja
zelfs over de rechtspraak een gevestigde overtuiging bezat, dat hij een even
vaardig administrateur als talentvol veldheer was.

Onder elkander hadden de voormalige directeurs een potje gemaakt om
hieruit een douceur te kunnen geven aan de leden, die, niet met fortuin
gezegend, hun post mochten neder leggen. Gevraagd wat er met dat geld,
eenige honderdduizenden francs, nu gedaan moest worden, antwoordde

Bonaparte: “Dat moeten de heeren weten. Heden draag ik van het bestaan
van dit fonds officieel nog geen kennis, morgen wel. Dan gaat het in de
schatkist.”

Siéyès, in zijn ziel een duitendief, liet zich dit gezegd zijn en hield ijlings
met Ducos een verdeeling in verhouding van drie tot één. Dien avond
teruggekeerd in zijn salon te midden van een gezelschap afgevaardigden en
ministers kon hij den indruk door Bonaparte op hem gemaakt, niet langer
verbergen.—“Heeren, gij hebt een meester gekregen. Bonaparte wil, kent en
kan alles.”

Vooral dit laatste was waar. Tot dit kunnen werd hij in staat gesteld door het
grenzenlooze vertrouwen, dat de natie hem schonk en waaraan het uiting gaf
door de schier onbeperkte macht, waarmede ze hem weldra door de
grondwet van het jaar VIII zou bekleeden.—Deze macht had hij dringend
noodig, wilde hij Frankrijk waarlijk opbeuren uit zijn staat van diep verval,
waarvan hieronder enkele staaltjes.

Den 19en Brumaire was er in de schatkist niet eens voldoende geld aanwezig
om een koerier te betalen (een paar duizend francs). Een nauwkeurig
bijgehouden sterktestaat van de legers bestond niet. Zóóveel veranderingen
kwamen er dagelijks voor, dat zoo ’n staat niet bij te houden was, heette het.
Soldijstaten waren er evenmin; de soldij werd niet uitbetaald. Bij het leger
van Italië hadden enkele korpsen in tien maanden tijd geen sou gezien. Ook
de staten van levensmiddelen ontbraken. Gevoed werden de troepen niet;
hoe ze aan den kost kwamen, moesten ze maar zelf zien. Waar de soldaat
nog wèl vivres ontving, verdween vaak 40% van het verantwoorde bedrag in
de zakken der generaals en der korpsstaven. In de andere afdeelingen van
bestuur was de toestand niet beter. Gestolen en geroofd werd er overal. ’t
Was schelm om schurk in alle rangen. In lompen gehuld, met stukken
boomschors vaak tot schoeisel liepen de soldaten te bedelen langs de straat.

Hoewel het begrip, dat Bonaparte voor goed met de leiding der zaken zou
belast blijven, bij de natie reeds ontstond, was het toch de bedoeling, dat de
commissie van drie consuls slechts tijdelijk zou werkzaam zijn, tot zij een

grondwet had samengesteld. Siéyès heette zulk een staatsstuk kant en klaar
in portefeuille te hebben en hij had Lucien er allerlei moois van verteld, doch
bij slot van rekening bleek nog geen regel er van op papier te staan. Ook was
de samenstelling veel te omslachtig; slechts gedeelten er van werden dus
gebezigd; met loven en bieden verliepen bijna zes weken en eerst den 15en
December was de nieuwe wet gereed, en werd negen dagen later in werking
gesteld.

De mode van romeinsche namen en vormen was behouden gebleven; er
werd gesproken van consuls, senatoren, tribunen en prefecten. Drie consuls
zouden er wezen, gekozen voor tien jaar en terstond herkiesbaar, doch alleen
de eerste zou al het gezag in zich vereenigen, de beide anderen slechts een
raadgevende stem hebben; die consuls waren Bonaparte, de rechtschapen,
kundige minister van Justitie de Cambacérès en Lebrun.

Siéyès had voor een benoeming tot tweeden consul bedankt. Het luie, zwaar
bezoldigde baantje1 van opperkeurvorst, uit zijn eigen ontwerp van wet was
hem ontgaan; Bonaparte had de pen er door gehaald; nu stelde hij zich
tevreden met een hoog jaargeld, het landgoed Crosne en een zetel als
senator, een aardige retraite voor dezen vadsigen, doch diepzinnigen denker,
die in de dagen van Brumaire nog wel had leeren paardrijden, zeker om
naast Bonaparte wat meer figuur te maken.

Was het uitvoerend bewind in de vroegere constituties ondergeschikt
geweest aan het wetgevende, in die van het jaar VIII, was het omgekeerde
bepaald. Een raad van State, verdeeld in vijf secties, waarvan de leden door
de consuls werden benoemd en ontslagen2 stelde de wetsontwerpen samen,
een Tribunaat van 100 leden, de schim van een volksvertegenwoordiging,
beoordeelde ze; aan een Wetgevend Lichaam van 300 leden was het recht
gegeven ze daarna aan te nemen of te verwerpen. Het gouvernement had de
vrijheid op de bezwaren of opmerkingen van het Tribunaat al dan niet acht te
slaan. Kwam een wetsontwerp na onderzoek der tribunen in het Wetgevend
Lichaam, dan werd het hier namens het gouvernement door drie staatsraden
verdedigd en kwamen evenveel redenaars uit het Tribunaat het ondersteunen
of bestrijden. Geen enkel lid van het Wetgevend Lichaam mocht zich

mengen in dit debat. Als één groote nationale jury bepaalde het zich
uitsluitend tot stemmen.

Een Senaat van 80 leden, voor hun leven door de Consuls te benoemen, met
recht een “College van behoud” genoemd, waakte over de instandhouding
der grondwet, oordeelde over alle daden, die met deze in strijd waren, en
koos uit de nationale lijsten de leden van het Tribunaat en van het
Wetgevend Lichaam.

Kiezers waren alle Franschen, die den leeftijd van een en twintig jaar hadden
bereikt en wier namen op de openbare registers stonden ingeschreven.
Oogenschijnlijk fraai, was er in het geheele samenstel der
volksvertegenwoordiging feitelijk weinig meer dan een schaduw van
vrijheid overgebleven; toch werd de nieuwe grondwet met ruim drie millioen
stemmen tegen 1567 aangenomen.

Reusachtig was de macht, door haar aan Bonaparte verleend. Hij alleen
benoemde de leden der algemeene administratie, de leden der
departementale en gemeenteraden, de staatsraden, de gezanten, de rechters
voor civiele en voor strafzaken, benevens de officieren van land en
zeemacht. Hij voerde het bewind over leger en vloot, teekende, het
Wetgevend Lichaam gehoord, de tractaten en de wetten. Letterlijk deed hij
dus alles alleen.

Trad hij af, dan was hij verplicht zitting te nemen in den Senaat. Voor de
twee andere consuls bestond deze verplichting niet. Zijn traktement bedroeg
500.000, dat van de anderen 250.000 francs per jaar. Een som van 100.000
francs werd besteed om de Tuilerieën, het hun aangewezen verblijf, weder
bewoonbaar te maken en te meubelen. Lebrun en Cambacérès zochten echter
ieder een woning in de nabijheid.—“Die andere zou ginds toch weldra heer
en meester zijn,” dachten ze.

Toen Bonaparte met de Bourrienne voor het eerst na zijn verheffing de
ledige zalen van het paleis doorliep, zeide hij: “In de Tuilerieën zijn we. Nu
opgepast, dat we er blijven.”

“Geen Jacobijnen, geen gematigden, geen royalisten, slechts Franschen
zullen er, hoop ik, van nu af zijn,” waren na den staatsgreep zijn woorden
geweest en de allereerste daden van het voorloopig bewind reeds hadden
getuigd van dezen niet hoog genoeg te schatten geest van verzoening. Nog
voordat het jaar 1800 was aangebroken waren de bannelingen van Fructidor
zooals Carnot en Portalis, Barrère, Vadier en tal van anderen teruggeroepen,
was de wet op de gijzelaars, welke de rampzalige bewoners der Vendée
verantwoordelijk stelde voor hun bloedverwanten, die de wapenen hadden
opgevat, evenals de gedwongen progressieve belasting en de requisities in
natura, ingetrokken. Dan had Bonaparte zelf de deuren der gevangenis
ontsloten voor de honderden geestelijken, die geweigerd hadden den eed af
te leggen en voor de duizenden particuliere personen, die zich wegens quasi
politieke redenen in hechtenis bevonden, de lijst der émigrés was gesloten,
ook de adel van voorheen kon voor openbare betrekkingen worden
aangewezen, maar hun vaste goederen, die staatseigendom waren geworden,
bleven in het bezit van de personen, die ze hadden gekocht.

In naam van de vrijheid van godsdienst waren de kerken heropend en was
last gegeven het lijk van paus Pius VI, sinds zes maanden te Valence, hulde
te bewijzen.

Reeds heel wat was hieraan vooraf gegaan. Terstond met ongeëvenaarde
werkkracht ingrijpende in al de takken van bestuur, deed hij het vertrouwen
binnen enkele dagen dermate wederkeeren, dat de 5% nationale schuld,
welke den 8en Brumaire nog 11¼ stond, den 30en reeds was gestegen tot 22
en dat de Parijsche bankiers geen bezwaar maakten het voorloopig bewind
voor de eerste behoeften een som te leenen van twaalf millioen. De
oprichting van de Fransche Bank zou het crediet en het vertrouwen weldra
nog krachtiger komen steunen. Thans kon hij de legers in hun ellende
eenigermate hulp bieden. Aan oproerige bewegingen in het zuiden maakte
hij een einde. Het westen, waar de royalisten, meenende, dat hij in stilte
werkzaam was voor den pretendent, de vaan van het oproer weder hadden
ontplooid, bracht hij door krachtige maatregelen tot rust. Een paar hoofden
boden hun onderwerping aan (17 Januari 1800), doch zonder genade trad hij
op tegen graaf de Frotté, die in Normandië nog altijd de vaan der Bourbons
hoog hield en getracht had hem in ’t publiek belachelijk te maken en hem

aan te tasten in zijn eer; hij deed hem fusileeren. George Cadoudal week uit
naar Engeland.—Ook de rooverbenden op de groote wegen leerden de
zwaarte kennen van zijn vuist; ze werden letterlijk uitgeroeid met wortel en
tak.

Aangezien er tal van organieke wetten noodig waren om het werk der
constitutie te voleindigen, deed Bonaparte die aan het Tribunaat en aan het
Wetgevend Lichaam voorleggen. Een der belangrijkste was die, waarbij in
elk departement, dat geschoeid werd op de leest der Republiek, onder den
naam van prefect, een bestuurder aan het hoofd kreeg, die zijn bevelen
rechtstreeks ontving van den minister van Binnenlandsche Zaken en twee
raadslichamen naast zich kreeg. Op dezelfde wijze had elk arrondissement
een onderprefect, iedere gemeente een maire; terwijl het uitvoerend gezag
dus ook hier weder berustte bij één persoon, werden de beraadslagingen
gevoerd door meer dan één. Dat al de draden van het bestuur samenkwamen
in de hand van den Eersten Consul en deze hierdoor dus een bijna
dictatoriaal gezag uitoefende, werd door de republikeinen van 1793 sterk
afgekeurd doch mocht na zooveel jaren van anarchie een noodzakelijkheid
worden genoemd. Toen het Tribunaat het hem later wat lastig begon te
maken en tegen enkele wetten ernstige bedenkingen aanvoerde, vaak met
reden, want de persoonlijke vrijheid leed onder deze regeling, zond hij de
heeren kortweg naar huis. “Van dit oogenblik af bestaat er geen grondwet
meer,” zei hij tegen Chaptal, zijn toenmaligen minister van Binnenlandsche
Zaken.

Ieder arrondissement kreeg een rechtbank voor civiele zaken en voor de
financiën een afzonderlijken ontvanger. Zeven en twintig rechtbanken voor
zaken in appèl waren verdeeld over het geheele gebied, terwijl ieder
departement een crimineele rechtbank telde en een ontvanger-generaal. Een
hof van Cassatie zorgde voor de handhaving der gelijkvormigheid in de
rechtspraak. Dat deze regeling, ondanks al de later gevolgde omwentelingen,
met enkele wijzigingen tegenwoordig nog bestaat, is o. i. wel het beste
bewijs voor de bekwaamheid der mannen, die ze samenstelden. Dat haar
hoofdbeginselen veel oorspronkelijks bevatten, zal niemand beweren, en kan
ook niet gezegd worden van het later gevolgde complex van wetten, meer
algemeen bekend onder den naam van Code Napoleon, maar de eer van ze te

hebben samengebracht, geordend en voor de nieuwe toestanden bruikbaar
gemaakt, komt onverdeeld toe aan Bonaparte en de schrandere, geleerde
mannen, die hij in zijn Raad van State had gekozen3 en met wie hij als
Consul schier dagelijks uren achtereen werkte, wier meening hij vroeg, met
wie hij in discussie trad en die hij vaak deed verbaasd staan door den
genialen blik, dien hij, de ongeletterde soldaat, telkens verried op een
gebied, dat hem zoo goed als volkomen vreemd was en waarop hij alle
wetenschappelijke opleiding geheel miste.

Den 1en Januari 1800 zouden de Wetgevende Lichamen voor de eerste maal
zitting nemen, de Senaat in het Luxembourg, het Wetgevend lichaam in het
Palais Bourbon, het Tribunaat in het Palais Royal.

Een groot aantal hooge, goed bezoldigde betrekkingen, door de nieuwe
grondwet geschapen, had de Eerste Consul te vergeven en zoo ergelijk en
ontmoedigend waren het gebedel en het gevlei om voor een van deze in
aanmerking te worden gebracht, dat de “Moniteur,” een van de dertien
groote dagbladen, die Bonaparte om hun inhoud en strekking niet terstond
had opgeheven en die weldra de officieele courant zou worden (28
December) deze laagheden brandmerkte:

“Wat een menschen in de weer sinds de grondwet tal van rijk bezoldigde
betrekkingen schiep! Wat een troep weinig bekende gezichten, die in allerijl
naar voren dringen! Wat een reeks van lang vergeten namen, die zich onder
het stof der omwenteling opnieuw beginnen te roeren. Wat een bende fiere
republikeinen van het jaar VII, die zich ook zoo klein maken om te kunnen
doordringen tot den man, die de macht in handen heeft.—Wat een bedelende
Brutussen! Wat een armzalige talentjes omhoog gestoken! Wat een
bloedvlekken bemanteld. En dat alles in een ommezien!—We hopen, dat de
held der vrijheid, de man, die zijn weg door de omwenteling tot heden
slechts teekende door weldaden, op al deze intriges zal nederblikken met de
walging, welke ze iederen verheven geest moeten inboezemen; dat hij niet
dulden zal, dat een reeks onbekende of geschandvlekte namen door den
glans van zijn glorie wordt bestraald.”

Gelukkig voor Frankrijks grootheid was dit beeld niet toepasselijk op allen.
Heel wat mannen van rijke ervaring en groot talent als Volney, Monge er
Carnot wachtten waardig en kalm af, of het nieuwe gouvernement op hen
een beroep zou doen.

1 Zes millioen francs.

2 Men had ze wel ministerieele bureaux kunnen noemen.
3 Chaptal, Brune, Roederer, Boulay, Réal en anderen.

Hoofdstuk IX.

Vredesvoorstellen, Marengo.

Terwijl deze groote veranderingen in Frankrijk plaats
grepen en de natie opleefde en herademde, in het
bewustzijn, dat de orde, de rust, de vrede mogelijk zelfs
in ’t verschiet lagen, bevonden zich bijna alle leden van
de familie Bonaparte te Parijs. Sinds 1793, het jaar
waarin ze berooid en doodarm Corsica waren ontvlucht en naar Toulon
geweken, was er in hun levensomstandigheden een groote verbetering
ontstaan; ze bezaten thans hotels te Parijs, kasteelen in de omstreken; Jozef
en Lucien stonden met het gouvernement op vertrouwelijken voet, gaven
diners aan ministers en letterkundigen, heetten beschermers der schoone
kunsten, deden aan belletrie en leidden een lui, lekker leventje.

De gedachte, dat zij dit alles enkel en alleen hadden te danken aan den door
hen vrijwel geminachten soldaat, hun broeder, kwam niet bij hen op. Hun
eigen verdienste, meenden zij, had hen zoo ver vooruitgebracht. Elisa zat
met haar oliedommen Bacciochi nog te Ajaccio, Paulette was na haar
huwelijk met Leclerc en de geboorte van een zoon, een tijdlang op
kostschool geweest (1798) bij mevrouw Campan, want haar echtgenoot had
ontdekt, dat zij niet eens lezen en schrijven kende. Louis was in Juli 1799
escadronscommandant geworden; Caroline genoot eveneens van de lessen
van mevrouw Campan en moeder Laetitia, nog altoos even zuinig en
spaarzaam als voorheen, op het gierige af, had haar koetjes reeds vrijwel op
’t droog en logeerde in ’t laatst van 1799 bij Jozef, die het jaar te voren voor
het bagatel van ruim 250.000 francs het uitgestrekte, prachtige landgoed
Mortefontaine tot zijn eigendom had weten te maken.

De rol, den 18en Brumaire door Jozef gespeeld, was natuurlijk zeer
onbeduidend geweest. Door den Senaat gekozen tot lid van het Wetgevend
Lichaam werd hij door Napoleon, die nog altijd een man van talent in hem

zag, in Maart 1800 met Roederer en Fleurieu aangewezen om met de
Vereenigde Staten van Noord-Amerika te onderhandelen over den vrede.

Lucien, die den staatsgreep door zijn koelbloedig, vermetel optreden had
doen slagen, hierbij de hoofdrol vervuld en een bijna verloren zaak gered
had, was door den Senaat gekozen in het Tribunaat maar op dienzelfden
datum (24 December) benoemd tot minister van Binnenlandsche Zaken, wel
een bewijs dat zijn broer hem ondanks zijn opposant karakter hartelijk
dankbaar was voor ’t geen hij als president van den Raad van Vijfhonderd
voor hem had verricht, al vond broerlief, dat hem minstens een plaats als
consul toekwam. In ’t begin van Januari ontving Louis een brevet als
brigadegeneraal. Geen jaar later werd Jérôme luitenant ter zee. Dat
Napoleon, bekleed met het hoogste gezag, toen reeds maatregelen trof om
aan het hoofd van de vier groote dienstvakken, buitenlandsche zaken,
binnenlandsche zaken, leger en vloot, een zijner naaste bloedverwanten te
stellen om onder zijn onmiddellijke leiding en bevelen werkzaam te wezen,
blijkt o.i. hieruit duidelijk.

Zijn zwagers deelden niet in die gunsten. Bacciochi bleef wat hij was; zelfs
Leclerc, die zijn zwager door zijn vele relaties in het leger bij den
staatsgreep onschatbare diensten had bewezen, werd als divisiegeneraal
ingedeeld bij het Rijnleger, waarschijnlijk om een wakend oog te houden op
Moreau, die tot belooning voor zijn houding op 18 Brumaire eerlang met het
commando over deze voortreffelijke legermacht van circa 100.000 man zou
worden belast en aan wien de Eerste Consul gaarne de hand zijner zuster
Caroline had geschonken.

Deze jonge dame met haar glinsterende oogen, prachtig teint, buigzame
gestalte en schitterende tanden had echter reeds zelve een keuze gedaan.
Terwijl zij met Hortense de Beauharnais nog bij mevrouw Campan op
kostschool was, had zij de op Mombello begonnen kennismaking vernieuwd
met den generaal Joachim Murat. Zoon van een welgestelden herbergier uit
de omstreken van Cahors, in 1767 geboren en aanvankelijk bestemd voor
den geestelijken stand, had deze knappe jonkman met zijn koolzwarte oogen
en ijzeren gestel op zijn twintigste jaar dienst genomen bij de jagers te paard,
daarop een zeer avontuurlijk en lang niet vlekkeloos leven geleid en zich

zelfs een korte poos Marat laten noemen (1793) om vooral een bovenste,
beste republikein te schijnen; tevens had hij met de gevangenis kennis
gemaakt. Weder op vrije voeten en tot ritmeester opgeklommen, had hij in
den nacht van 12 op 13 Vendémiaire Barras in ’t bezit gesteld van de
noodige vuurmonden, ter verdediging der Tuilerieën en was in Mei 1796
bevorderd tot brigadegeneraal.

Bonaparte was hem niet genegen; hij vond hem een eigenwijze, koppige
ophakker, die vroeger met Barras op veel te intiemen voet had gestaan, die
tegenover zijn kameraden oneerlijk was en hen verried en die bij een
zending uit Italië naar Parijs, Joséphine erg het hof gemaakt en, volgens zijn
beweren succes had gehad. Tevergeefs had hij later in Italië, daarop in
Egypte bij Salahieh, eindelijk bij Aboukir getracht, de gunst en het
vertrouwen van Bonaparte te winnen. Deze erkende zijn verdiensten als
uitstekend cavalerie-generaal, maar die onopgehelderde historie met
Joséphine was de kwade factor gebleven. Eerst toen deze zelve voor hem de
hand vroeg van Caroline om zoodoende met één slag aan alle verdere
praatjes den kop in te drukken, liet Bonaparte zich na eenige aarzeling
bewegen, tot dit huwelijk zijn toestemming te geven. Den 18en Januari 1800
werd het contract geteekend; den 1en April werd Murat, sinds Brumaire
divisie-generaal, benoemd tot luitenant van den opperbevelhebber van het
Reserveleger en commandant van deze macht. Joséphine was met dit nieuwe
huwelijk oogenschijnlijk zoo ingenomen, dat zij “haar lief broertje” Murat
schriftelijk een compliment maakte over zijn keuze van “een zoo uitermate
aardig vrouwtje, dat zich zoo uitstekend wist voor te doen.”—

Slimme, sluwe Joséphine! Hoe juist en handig bestuurde zij haar
levensbootje bij den aanvang van de nieuwe eeuw. Haar invloed op
Bonaparte had zij voor een groot deel althans weten te herwinnen; in den
strijd tegen zijn familie had zij gezegevierd; door Caroline en Murat had zij
zelfs bondgenooten gekregen in ’t vijandelijk kamp en den toorn der familie
Gohier, die zij den 18en Brumaire leelijk had misleid, had zij reeds ten deele
doen bedaren. Reeds begon zij zelfs haar salons geleidelijk te zuiveren van
eenige verdachte en gecompromitteerde dames, die er te voren dagelijks
verschenen; den toegang tot den intiemen kring van Malmaison had zij voor
deze gesloten; voor de officieele partijen zond zij haar geen invitatiekaarten

meer, nadat Bonaparte eenmaal op een receptie zijn afkeer van die
“halfnaakte dames” luid en duidelijk had te kennen gegeven. Met grooten
tact hield zij zich bij alle officieele plechtigheden op den achtergrond.
Gezeten voor een raam of op een balkon woonden zij en haar dochter die
slechts bij uit de verte. Door niets verried zij, dat zij invloed wenschte uit te
oefenen op de daden en de politiek van haar man; dien invloed zou deze
trouwens niet hebben geduld, dan zou de goede onderlinge verstandhouding
met één slag zijn verbroken. “Mij alleen het gezag” was zijn devies. Met
zichtbare voldoening liet hij haar echter begaan, toen zij, die eenmaal op
intiemen voet had verkeerd met Robespierre’s zuster, die zich een
onvervalschte sans-culotte had genoemd, en onder de bloeddorstigste leden
der Conventie had verkeerd, niet alleen royalistische neigingen begon te
toonen, doch aan haar omgeving zelfs influisterde, dat de herinnering aan
den koning en zijn hof haar telkens deed ontroeren en dat zij vurig hoopte,
dat haar man de Bourbons weder op den troon brengen zou.—Bonaparte zou
dan minstens hertog en pair, en maarschalk of connétable van Frankrijk
worden met een hooge positie aan het hof en zij hertogin en schatrijk. Dan
kon er van een echtscheiding voor haar nooit meer sprake zijn, meende zij.

Bonaparte liet haar voorloopig in den waan, dat hij de Bourbons nog wel
eens een kans zou geven. Zijn belang en zijn staatkunde brachten dit mede;
hij moest de onvervalschte royalisten in de Vendée en Bretagne ontzien; hij
wist, dat de émigrés, verarmd en vaak broodeloos, vol heimwee uitzagen
naar den dag, waarop Frankrijks grenzen voor hen zouden worden
opengesteld; thans trof hij in Joséphine een uitnemende bemiddelaarster
tusschen die edelen en de leden der Commissie voor de Uitgewekenen; zij
pleitte voor de eersten als een advocaat voor zijn cliënt, zij schreef dagelijks
smeekbrieven bij tientallen en gevoelde zich overgelukkig als zij tot loon
voor ai haar bemoeiingen eindelijk weder een kattebelletje kon verzenden
o.a. van den volgenden inhoud: “Mevrouw Bonaparte heeft de eer de heeren
Villeneuve met vele groeten te doen weten, dat zij zijn geschrapt.”1

Van heinde en ver, uit alle hoeken van Europa kwamen ze opdagen de
Matignons, de Clermont-Tonnerres, de Montmorencys. De hotels der leden
van het oude hof werden weder geopend; het quartier Saint-Germain
herleefde en Joséphine, de weldoenster, “die haar gunsten met zooveel tact

en gratie verleende,” zag haar salons langzamerhand gevuld met de dragers
van namen, die Trianon voorheen niet zouden hebben ontsierd; zij vond het
een genot met haar dochter te verschijnen op tal van bals, die in de kringen
der royalisten werden gegeven.—’t Was het begin der fusie, waarop
Bonaparte aanstuurde en die weldra vruchten zou dragen.

Luciens houding en gedragingen als minister van Binnenlandsche zaken
maakten Joséphine’s positie in die dagen nog krachtiger. Dat hij ontevreden
over den gang van zaken, waardoor niet hij zelf, doch Napoleon op het
kussen was gekomen, een samenzwering op touw zette tegen zijn broeder, is
niet bewezen; dat hij in ’t begin van 1800 heulde met Bernadotte, diens
vijand, echter wel; en Fouché’s dreigend: “Als ik vernam, dat de Minister
van Binnenlandsche zaken samenzweerde, liet ik hem in hechtenis nemen,”
uitgesproken in tegenwoordigheid van Napoleon en Lucien (April 1800)
geeft te denken. Ook Jozef, door wiens invloed zijn zwager Bernadotte kort
te voren tot staatsraad was benoemd, onderhield relaties met zijn broeder
vijandig gezinde personen, als Benjamin Constant en mevrouw de Stael.
Was dit kwade trouw of onnoozelheid? Wie zal ’t zeggen? Aanvankelijk
deed hij het voorkomen, alsof hij zich om een openbare betrekking weinig
bekreunde en liefst niet in intriges werd betrokken; hij sprak dus weinig,
schreef nog minder en scheen de bescheidenheid zelve. Al spoedig kwam de
aap uit de mouw. Hij verlangde van zijn broer, dat deze hem aanwees tot zijn
opvolger. De macht hiertoe bezat de Eerste Consul echter niet, want deze
was slechts voor tien jaar benoemd, doch herkiesbaar. In een brief van 24
Mei begon Jozef dit verlangen reeds om te zetten in een eisch. Zijn eer was
er mede gemoeid, schreef hij. Geen andere keuze mocht worden gedaan.
Hoe kon het volgens Corsicaansche begrippen anders? Hij was immers het
hoofd van de clan!

Bonaparte als Consul.

Jozef bracht het vraagstuk der erfopvolging dus het eerst ter sprake, deed
door zijn vriend, den staatsraad Miot de Melito hieromtrent eenige tribunen
en senatoren polsen en was zoodoende oorzaak, dat ook anderen zich
hiermede begonnen bezig te houden. Door deze werd nu ernstig overwogen,

wat er gebeuren moest als Bonaparte, kort te voren naar het leger vertrokken
(Mei 1800), op het slagveld of door de hand van een sluipmoordenaar viel;
het slot was, dat door hen voor zulk een geval niet Jozef doch de kort te
voren uit de ballingschap teruggekeerde Carnot in stilte werd aangewezen.
Zoo hadden Fouché en Talleyrand, overigens geslagen vijanden van
elkander, in stilte reeds uitgemaakt, dat Bonaparte gevallen, zij met den
senator Clément de Ris een driemanschap zouden vormen en de teugels van
’t bewind in handen nemen (Mei 1800).

Terwijl de Eerste Consul dus al dadelijk na den staatsgreep was omringd
door een netwerk van intriges, waaraan zelfs zijn broers niet vreemd waren,
was hij zelf letterlijk dag en nacht in de weer om Frankrijk een soort van
voorloopige organisatie te schenken, het binnenlandsch bestuur een weinig
te ordenen, het vertrouwen en de veiligheid bij de natie te doen herleven en
eenig geld in de schatkist te brengen.

Voorloopig waren de omstandigheden hem alles behalve gunstig, want wilde
hij bij de reusachtige taak, die hij zich zelf op de schouders had gelegd,
slagen en de pacificatie en organisatie van het binnenland tot een goed einde
brengen, dan was vrede met het buitenland hiertoe de eerste voorwaarde.
Reeds in de laatste dagen van December 1799, had hij, brekende met de
gebruiken der diplomaten, daarom eigenhandig geschreven aan den koning
van Engeland en aan den keizer van het Duitsche Rijk met het dringende
verzoek om aan den oorlog een einde te maken; te voren reeds had hij zijn
adjudant Duroc, een beschaafd, innemend, schrander officier en een zijner
tochtgenooten in Egypte, afgevaardigd naar het hof van Berlijn om koning
Frederik Wilhelm te doen begrijpen, dat hij bij een mogelijken vrede als
tusschenpersoon zeer welkom zou wezen.

Duroc was zeer hoffelijk ontvangen; de koning een wankelmoedig, doch
vredelievend man, die zoo goed als geheel onder den invloed stond van zijn
jeugdige, bekoorlijke gemalin, was niet ongenegen bevonden de rol van
bemiddelaar te vervullen. Te Berlijn was dus oogenschijnlijk succes
verkregen. Bij het Engelsche en het Oostenrijksche kabinet was dit niet het
geval geweest. Dit laatste had Italië weder in zijn macht, wenschte het te

behouden en wilde dus geen vrede; Engeland verkoos Malta en Egypte
onder geen enkel beding aan Frankrijk te laten.

De nieuwe Incometax (een belasting op het inkomen) had de schatkist
gevuld met bijna vijfhonderd millioen gulden; de vloot verkeerde in goeden
staat. Van een vrede wilde de eerste minister William Pitt, Frankrijks
doodsvijand, dus niet alleen niets hooren, doch Engelsch onbeschaamd was
zelfs zijn antwoord op Bonaparte’s voorstellen. “De eenige wijziging in
Frankrijk, welke Europa zou kunnen geruststellen, was de terugroeping der
Bourbons,” schreef hij.

Opnieuw zou de oorlog dus ontbranden. Een nieuwe coalitie ontstond. Door
Pruisens invloed bleven Zweden en Denemarken onzijdig. Rusland ging nog
verder. Nadat Bonaparte hem negen duizend krijgsgevangenen, voor
rekening der Republiek geheel in nieuwe uniformen gestoken, zonder
losgeld had teruggezonden, riep keizer Paul I zijn troepen terug uit
Duitschland en werd een warm vereerder van zijn voormaligen vijand. Toch
was de macht der coalitie nog ontzagwekkend.

Engeland, Oostenrijk, Beieren, de meeste Duitsche vorsten en Turkije bleven
over. Aan den Boven-Rijn, met den linkervleugel bij Schaffhausen stonden
onder van Kray 120.000 Oostenrijkers. Met 80.000 man was de
veldmaarschalk von Melas dwars door Boven-Italië en Piëmont op weg naar
de Var, Engeland blokkeerde Malta, trok op Minorca een krijgsmacht samen
om Toulon te hernemen, maakte de Middellandsche Zee met zijn schepen
onveilig en hield de golf van Genua bezet.

Tegenover Duitschland had Moreau in den Elzas en in Zwitserland circa
120.000 man. In Italië stond de van zijn commando in Zwitserland ontheven
generaal Massena met 30.000 krijgers in de lijn Genua—Savona—Col di
Tenda, een slecht gevoede en gekleede troep, het jammerlijke overschot van
het eenmaal zoo trotsche leger van Italië. De garnizoenstroepen in Toscane,
de Romagna en elders niet medegerekend, was dit alles wat Frankrijk in ’t
begin van 1800 in eerste linie kon brengen. Wel stonden er in Holland, de
Vendée en de vestingen nog enkele afdeelingen doch alleen een geniaal man
op ’t gebied van organisatie en legerbeheer zou bij machte zijn uit die ver
uiteenliggende elementen een derde bruikbare krijgsmacht te vormen.

Die man was Bonaparte. Toornig over Engelands antwoord op zijn
vredesvoorstel, vol vertrouwen op zijn nieuwe staatshoofd, leverde Frankrijk
hem binnen enkele weken 100.000 jonge soldaten (conscrits) 40.000
paarden en een talrijke artillerie. Bij honderden keerden de oudgedienden,
officieren en manschappen, in de gelederen terug. Weldra zou de Republiek
ruim 200.000 goed geoefende krijgers aan haar oostelijke grenzen bijeen
hebben.

Reeds den 25en Januari had Berthier, de minister van Oorlog, bevel
ontvangen, in de lijn Lyon-Dijon-Châlons s. Marne in alle stilte een derde,
een reserve-leger van 60.000 man samen te brengen en het te vereenigen met
het leger van Moreau. Gedekt door den Rijn wilde Bonaparte zijn
krijgsmacht snel in den omtrek van Schaffhausen bijeentrekken, de rivier
hier onverhoeds overgaan, zoodoende reeds dadelijk bij het openen van den
veldtocht in von Kray’s rug en linkerflank verschijnen, dien generaal
afsnijden van zijn operatielijnen en depôts, hem tegen den Rijn dringen en
vernietigen.

Om Europa zand in de oogen te strooien en het doel te verbergen deed
Bonaparte in ’t begin van Maart officieel bevel geven tot de samenstelling
eener reserve-armee bij Dijon. Werkelijk togen eenige oude officieren,
veteranen en recruten derwaarts; ook begon men hier oefeningen te houden,
maar alles op zoo onbeduidende schaal en met zoo weinig personeel, dat de
Engelsche pers en haar caricatuurteekenaars, die eens waren gaan kijken,
zich over Boney (Bonaparte’s scheldnaam) en zijn reserve-armee begonnen
vroolijk te maken. “Wou hij met zoo’n zoodje trekbeenen en melkmuilen te
velde gaan. ’t Was te belachelijk.” Over de nieuwe Fransche macht maakte
Europa zich weldra dan ook volstrekt niet meer bezorgd.

Hiermede had Bonaparte zijn doel bereikt; de tegenpartij was misleid.
Intusschen togen uit alle garnizoenen van Frankrijk onafgebroken groote en
kleine afdeelingen oude beproefde soldaten onopgemerkt met kleine
dagmarschen steeds verder naar ’t zuidoosten, naar Zwitserland, want daar in
de bergen, niet bij Dijon doch bij Zürich zou zich de macht verzamelen,
bestemd om von Melas te verpletteren. Reeds den 18en Maart zette
Bonaparte voor haar een marschweg uit over den Splügen naar Bergamo dus

naar Melas’ rug, in ’t begin van April gaf hij Massena den raad uitsluitend
defensief op te treden, tot de uit Zwitserland over den St. Gotthard of den
Simplon naderende armee in Italië was verschenen; dan moest hij zich over
Turijn met deze in verbinding stellen. Melas’ offensief optreden stuurde dit
plan echter in de war; hij dreef Massena terug en in weerwil van diens even
talentvol als stoutmoedig gedrag was deze half April verplicht zich in Genua
op te sluiten. Von Melas begon het beleg. Suchet, Massena’s
onderbevelhebber, was op Nizza en de Var teruggeworpen.

Den 24en April wist Bonaparte van dezen toestand weinig meer dan “dat het
leger met de Oostenrijkers handgemeen was,” zooals hij schreef aan Carnot
en “dat het reserveleger dus geen uur meer te verliezen had, wilde het
Massena hulp bieden.” Berthier ontving dus bevel zijn macht van Zürich te
verplaatsen naar Genève en van hier over den Simplon of over den grooten
St. Bernard Italië binnen te vallen, dan zou von Melas tegen hem moeten
front maken. Zoolang Moreau von Kray niet krachtig had aangegrepen en
teruggeworpen, viel aan een tocht over de Alpen echter niet te denken; hij
ontving dus nogmaals en nu uitdrukkelijk bevel op te rukken. “Door zijn
aarzelen bracht hij de veiligheid der Republiek in gevaar. Massena moest
geholpen.”

Moreau zag dit eveneens in. Ondanks zijn belangrijk tekort aan paarden en
materieel opende hij den 25en April den veldtocht, trok, zijn eigen plan
volgende, bij Straatsburg, Oud-Breisach en Bazel den Rijn over, misleidde
zoodoende von Kray omtrent zijn werkelijk aanvalspunt, deed generaal
Lecourbe, die met zijn macht reeds bij Schaffhausen stond, hier nu eveneens
de rivier passeeren, wierp hem op Stokach met zijn rijke magazijnen, greep
von Kray zelf aan bij Engen, dwong hem ten slotte na een reeks van groote
en kleine gevechten den 10en Mei tot den aftocht naar Ulm, doch kon dit
groote succes niet vervolgen, omdat Bonaparte hem uitdrukkelijk bevolen
had deze vesting niet te passeeren. Een decreet der Consuls van 5 Mei, hem
door Carnot zelf gebracht, beval hem tevens nogmaals circa een vierde zijner
sterkte af te geven aan Bonaparte. Onder de bevelen van Moncey ging die
afdeeling over den St. Gotthard op weg naar Italië.

“Slaat duchtig los op den eersten den besten, die uit het gareel springt,”
schreef Bonaparte, die begin Mei Parijs had verlaten, drie dagen later uit
Genève aan de consuls en verried door die woorden alleen reeds hoe goed
hij van den toestand te Parijs op de hoogte was en hoe weinig betrouwbaar
hij dien toen nog achtte. De voorafgaande weken had hij aan de
samenstelling en uitrusting van het reserve-leger schier dag en nacht
gewerkt. Thans vond hij de toebereidselen tot den overtocht over de Alpen
bijna voltooid; een reusachtige voorraad levensmiddelen en krijgsbehoeften
was van uit Genève langs den marschweg bij Villeneuve, St. Moritz,
Martigny en St. Peter bijeengebracht; de artilleriemunitie zou door muilezels
worden vervoerd. De affuiten waren uit elkander genomen; de vuurmonden
geladen op sleden, die later in de passen op last van Marmont, den
commandant der artillerie, vervangen werden door in de lengte
doorgezaagde en uitgeholde boomstammen. Door generaal Marescot was de
bergweg verkend en eenigermate begaanbaar bevonden en in den nacht van
den 14en op den 15en Mei begon de tocht; de infanterie zwaar bepakt met
mond- en krijgsvoorraad, de cavalerie en de artillerie met de paarden aan de
hand, Lannes met de voorhoede aan de spits. Om het gevaar van lawines
onderweg te verminderen, werd hoofdzakelijk ’s nachts gemarcheerd. Toen
het klooster nabij den top van den pas bereikt was, vonden de soldaten hier
brood en wijn, door Bonaparte’s zorg daarheen gebracht en een ware lafenis
na een marsch van ruim acht uur bergopwaarts. In twee uur tijds werd daarna
het dorp St. Remy bereikt en de gebaande weg weder betreden.

In de vijf volgende dagen en nachten waren de bergpassen van den St.
Bernhard onafgebroken vol soldaten en materieel. Den 20en volgde
Bonaparte de beweging aan den staart der achterhoede. Tot zoolang was hij
te Martigny blijven toezien, dat geen stuk van ’t materieel werd
achtergelaten. Van Suchet aan de Var had hij bericht, dat von Melas zijn
stellingen bij Nizza nog niet had ontruimd. In zes dagen kon de maarschalk
Ivrea, dat Lannes reeds naderde, onmogelijk hebben bereikt. Gevaar voor
een aanval van die zijde dreigde voorloopig dus nog niet.—In een grijzen
overjas gehuld, gezeten op een muildier en alleen vergezeld door de
Bourrienne en Duroc, begon hij den overtocht. Aan het klooster hield hij
even halt, schonk den prior een vorstelijke gift voor zijn hulp, beloonde zijn
gids Dorsaz, een jongen man uit Wallis, die zijn muildier geleid en hem

tegen een leelijken val behoed had, eveneens zoo rijkelijk, dat de man voor
zijn verder leven was geborgen. Dienzelfden avond nog bereikte hij
Etroubles, daarna Aosta in het dal van dien naam en stond aan den
zuidelijken voet der Alpen. Ongevallen waren bijna niet voorgekomen; het
was mooi weder gebleven; geen enkele maal had een sneeuwval den marsch
der troepen bemoeilijkt. In vijf dagen tijds was de tocht volbracht.

“Een wonderdaad, grooter dan die van Hannibal,” heeft Thiers deze
genoemd. Met dien lof stemmen wij niet geheel in. Geniaal was het plan, dat
den grondslag er van vormde, doch de te overwinnen materieele bezwaren
waren niet zóó groot, als men het heeft doen voorkomen. In de
Middeleeuwen en in de XVIe en XVIIe eeuw tijdens de oorlogen in Italië
zijn Fransche legermassa’s de Alpen bij herhaling onder veel ongunstiger
omstandigheden overgetrokken. Iets nieuws was het dus niet; ieder ander
energiek generaal, die over voldoende middelen beschikte, had hetzelfde
kunnen doen. En nu de tocht van Hannibal, den held van Carthago?
Vijfhonderd uren gaans van zijn land, zonder operatiebasis, zonder de minste
kans op hulp, zonder veel meer dan enkele vage gegevens omtrent den
geografischen toestand van het bergterrein, dwars door een woeste
onbekende streek, ondernam hij het vermetele waagstuk aan de spits eener
cavalerie, die wel aan het heete woestijnzand, niet aan de sneeuw in een
hooggebergte gewoon was, met een reeks olifanten, die met hun logge
lichaam in de breedte heel wat meer ruimte eischten dan een paard of een
muilezel en langs een pad, dat voet voor voet met de hand moest worden
verbreed om het te kunnen passeeren. Met dezen tocht kan die van Mei 1800
dus niet worden vergeleken, doch al ’t geen Bonaparte in die dagen
verrichtte moest tegenover de tijdgenooten ongemeen wonderbaarlijk heeten.
De tijden en de toestanden leidden er toe.

Om deze reden zeker achtte het Tribunaat het dus ook geen bezwaar, dat
Bonaparte zich aan het hoofd stelde van het reserveleger hoewel de
“grondbeginselen der Constitutie van het jaar VIII den Eersten Consul niet
veroorloofden het bevel hierover op zich te nemen.” In naam bleef Berthier
commandant. Wanneer de Eerste Consul slechts als overwinnaar en
vredebode terugkeerde waren de tribunen tevreden.

Reeds te Martigny had hij bericht ontvangen, dat de voorhoede bij het dorpje
Bard was gestooten op een sterkte, die door de Oostenrijkers was bezet, de
hoofdstraat van genoemd dorpje met haar vuur in de lengte bestreek en zich
niet verkoos over te geven. Langs een smal geitenpad waren de infanterie en
de cavalerie der voorhoede om de sterkte heen getrokken, maar de artillerie
had niet kunnen volgen.

Te Etroubles gekomen, was Bonaparte wel zeer ontstemd, dat deze hem
aanvankelijk als zoo onbeduidend geschetste sterkte nog niet was genomen,
doch in zijn voornemens bracht die verhindering geen verandering. Marmont
deed de dorpstraat met mest bedekken, de raderen der voertuigen en hun
rammelende deelen met stroo omwinden en in enkele nachten sleepten de
soldaten zelve al de vuurmonden met toebehooren zonder verliezen van
beteekenis voorbij het kasteel, terwijl de troepen het geitenpad volgden.

Den 24en nam Lannes Ivrea met storm. Zijn artillerie deed hierbij flink haar
plicht. Ook het kasteel van Bard viel weldra (1 Juni.) “Wie had kunnen
vermoeden, dat de Franschen den St. Bernhard met vuurmonden passeeren
en deze tegen een kasteel richten zouden, dat eigenlijk alleen tegen
geweervuur bestand was,” schreven de Oostenrijkers.

Door het kabinet van Weenen en zijn eigen agenten en spionnen omtrent dat
schijnleger bij Dijon gerustgesteld, had Melas zijn troepen nog altijd voor
Genua, aan de Var in verschillende garnizoenen verspreid staan met Turijn
als centraalpunt. Dat Bonaparte de Alpen was gepasseerd en snel op hem
aanrukte, wilde hij in ’t eerst niet gelooven. Toen meende hij uit diens
bewegingen te moeten afleiden, dat hij naar Turijn wilde, generaal Turreau
bij den Mont Cenis te hulp. Eerst toen hij bericht ontving, dat Bonaparte
hem had misleid en den 2en Juni, onder luide geestdriftsbetuigingen der
bevolking, Milaan was binnengerukt, dat zijn eigen afdeelingen overal
waren teruggeslagen, dat Pavia met zijn schat van levensmiddelen, wapens
en pontonmaterieel den 3en door Lannes was bezet, begon hij het gevaarvolle
van zijn positie in te zien en besloot hij de linie van de Adda los te laten, zijn
troepen in allerijl bij Alessandria te verzamelen en door de vlakte van
Marengo en over Piacenza naar de Mincio en Mantua af te marcheeren,
voordat Bonaparte hem dit beletten kon. Voor dit alles was tijd noodig;

hoewel het uitgehongerde Genua zich den 4en Juni aan hem had moeten
overgeven na een verdediging, die in de krijgsgeschiedenis altijd een
schitterende bladzijde zal blijven vullen; hoewel de insluitingsarmee onder
generaal Ott hierdoor terstond in beweging kon worden gezet, kwam deze
toch reeds te laat. Den 9en vond Ott bij Montebello den even onverschrokken
als talentvollen Lannes tegenover zich en ontving van hem een zoo geducht
pak, dat hij met verlies van bijna de helft zijner sterkte ijlings op Alessandria
moest teruggaan. Toen von Melas, na een stormachtige zitting van den
krijgsraad, in den vroegen morgen van den 14en Juni zelf ten aanval oprukte,
het riviertje de Bormida passeerde en zich met volle kracht wierp op de
divisiën van Victor en Lannes, die zich met de cavalerie van Murat, front
naar het westen, in de uitgestrekte vlakte van Marengo hadden ontwikkeld,
waren de wapenen hem aanvankelijk gunstig; reeds meende hij zich van de
overwinning verzekerd, toen om vier uur in den namiddag de kans eensklaps
keerde.

De generaal Desaix, enkele dagen te voren uit Egypte teruggekeerd, door
Bonaparte terstond met een divisie-commando belast, doch tengevolge eener
bijzondere opdracht in den voormiddag nog niet aanwezig, was kort te
voren, ver voor zijn troepen uit, op het slagveld gekomen. De Franschen,
overal teruggeworpen, waren in vollen aftocht; in de verte vormde generaal
von Zach, von Melas’ chef van den staf, zijn zegevierende krijgers reeds
voor den afmarsch tot een dichte massa. De ruim zeventigjarige
opperbevelhebber was naar Alessandria teruggereden om uit te rusten en aan
de kabinetten van Europa bulletins te zenden van zijn overwinning.

Op Bonaparte’s vraag hoe Desaix den toestand beoordeelde, haalde deze zijn
horloge uit. “Deze slag is verloren, maar ’t is eerst drie uur; dus is er nog
tijd genoeg om een tweeden te winnen.”

Dit woord is Bonaparte als uit het hart gegrepen. Terstond geeft hij bevelen.
Adjudanten rennen over het slagveld. De teruggaande afdeelingen staken
haar beweging, beginnen weder front te maken, in haar verband terug te
komen en vormen weldra een dunne lijn tusschen Castel-Ceriolo, den
rechtervleugel en San Giuliano, het midden. Hier, door een terreinplooi aan
het oog onttrokken, ontwikkelt Desaix intusschen zijn 6000 man, die reeds

tien uur hebben gemarcheerd, tot het gevecht; Kellermans cavaleristen
komen schuin achter hen; twaalf vuurmonden onder Marmont, al wat er aan
artillerie is overgebleven, rijden op vóór het front.

Bonaparte rijdt vlug door de gelederen en electriseert zijn soldaten door zijn
taal.—Als het hoofd van von Zachs breede, logge colonne Desaix dicht
genoeg is genaderd, dreunt en dondert het eensklaps uit al die kanonnen
tegelijk; een dichte hagelbui van schroot giert en huilt over het veld en slaat
in de dichte drommen.

Nog zijn de schrik en de verwarring, door dit zware onverwachte vuur
teweeggebracht, niet half geweken, als Desaix aan de spits van de 9e halve-
brigade verschijnt op den rug van de terreinplooi, die hem en zijn mannen tot
nu toe voor den vijand verborgen hield. Een salvo op den kortsten afstand
kraakt uit honderden geweren; dan gaat het er op in met ’t blanke staal in de
vuist, en wat niet valt of vlucht voor dezen aanval der “Incomparable,”
zooals de 9e van dien dag af heeten zal, bezwijkt onder de geduchte
sabelhouwen der dragonders van Kellerman, die chargeeren als razenden. In
een oogwenk zijn 2000 gevangenen gemaakt. Zelfs von Zach moet zijn
degen overgeven.

Thans roffelen de trommen langs het Fransche front. Voorwaarts gaat het, op
die dichte massa’s Oostenrijkers in, die, op elkander gedrongen, door eigen
dragonders half onder den voet gereden, het hoofd verliezen en niet meer
luisteren naar hun officieren. Kaim en Haddick trachten nog, hen in
Marengo te doen stand houden. Hun cavalerie tracht te chargeeren, maar
moet wijken voor de garde grenadiers te paard onder Bessières en Eugène de
Beauharnais. Bij de ruiterij van Ott ontstaat een paniek.—“Naar de bruggen!
Naar de bruggen!” gilt alles. De storm naar deze zwakke overgangen begint.
Infanteristen, cavaleristen, artilleristen, één kluwen vlucht en stormt er heen,
de Franschen hen na, dronken van vreugde en geestdrift, de wapperende
vanen hoog in den wind!

Bij de bruggen neemt de verwarring schrikbarend toe. Velen trachten de
Bormida te doorwaden; vuurmonden geraken vast in het slijk van den
bodem. De paniek wordt algemeen. Menschen, paarden, kanonnen, bagage,

alles valt in handen der Franschen. Half wanhopig moet von Melas, die naar
het slagveld is teruggekeerd, dit tooneel aanschouwen.

Die dag kostte hem meer dan 10.000 man aan dooden, gekwetsten en
gevangenen. De staven zijner korpsen waren zwaar gehavend, een massa
officieren gevallen. Bij het appèl ontbraken ook bij het Fransche leger ruim
4300 officieren en soldaten; ook hier waren de staven zeer gedund. Het
zwaarste verlies was echter de dood van Desaix; een der eerste vijandelijke
kogels had hem getroffen. Zijn adjudant Savary had zijn lijk gevonden en
het naar het hoofdkwartier overgebracht.

De Bourrienne kwam zijn chef gelukwenschen: “Wat een prachtige
dag!”—“Prachtig zou die geweest zijn, als ik Desaix hedenavond op het
slagveld had kunnen omhelzen,” zeide Bonaparte.

Reeds den volgenden morgen kwam de prins van Lichtenstein
onderhandelen; weldra werden de voorwaarden eener conventie te
Alessandria geteekend.

Twee rivieren, de Chiesa en de Mincio, gaven hierbij de grenzen aan voor
een strook onzijdig terrein tusschen de legers. Genua, al de sterkten in
Piëmont, Lombardije en de Legatiën gingen in Fransche handen over. Aan
von Melas met zijn troepen werd vrije aftocht verleend naar Mantua. Italië
was heroverd.

Tocht over den St. Bernhard. Mei 1800.

Den 17en was Bonaparte, toegejuicht als een vorst, te Milaan terug. De
Cisalpijnsche republiek werd hersteld, de Ligurische gereorganiseerd en
weder onafhankelijk verklaard. Piëmont, waarvan de koning naar het eiland
Sardinië was geweken, ontving een voorloopig bewind. Generaal Jourdan,
de vurige republikein, werd als commissaris der Republiek belast met de
leiding der zaken en aan Massena, den heldenfiguur van Genua, werd het
oppercommando over het leger in Italië opgedragen.

Nog onder den indruk, dien Marengo’s met bloed bedekte vlakte op hem had
gemaakt, vurig naar vrede verlangende en begrijpende, dat, al had hij op zijn
eerste schrijven niet rechtstreeks antwoord ontvangen, zijn standpunt als
overwinnaar hem thans nòg meer recht van spreken gaf, had de Eerste
Consul terstond opnieuw aan den keizer van Oostenrijk geschreven:

“Op het slagveld, te midden eener massa gekwetsten, omringd door
duizenden lijken, smeek ik Uwe Majesteit gehoor te geven aan de stem der
menschelijkheid en niet te dulden, dat twee dappere natiën elkander om hals

brengen voor belangen, welke hun vreemd zijn. Omdat ik dichter bij het
oorlogstooneel sta dan U, rust op mij de plicht bij Uwe Majesteit hierop aan
te dringen. Uw hart kan niet zoo diep zijn getroffen als het mijne, enz.”

’t Was een lange brief; tegelijk met het verdrag van Alessandria werd hij
verzonden. Bij later nadenken gevoelde Bonaparte spijt, dat hij zich daarin te
veel mensch, te weinig staatsman getoond had.

Te Milaan sprak hij kardinaal Martiniana, een vriend van den nieuwen paus
Pius VII2 en verklaarde hem, dat hij met den Heiligen Stoel in vrede leven
en dezen zelfs tegen zijn vijanden in bescherming nemen wilde, als de
kerkvorst zich voor redeneering vatbaar betoonde en den tegenwoordigen
toestand van Frankrijk en dien van de wereld begreep. Den volgenden dag
woonde hij een plechtig Te Deum bij in Milaans oude hoofdkerk.—“Wat de
godloochenaars te Parijs hiervan zeggen, laat mij koud; ik ga die
plechtigheid in volle staatsie bijwonen,” schreef hij aan zijn mede-consuls.
Zijn officieren en soldaten, volbloed republikeinen, die van geen kerk of
geestelijkheid meer wilden hooren, gaven hun ongenoegen over deze daad
wel te kennen, doch hieraan stoorde hij zich niet.

Te Milaan regelde hij ook het feest van den 14en Juli, den verjaardag der
omwenteling te Parijs.—“Geen naäpen van vroegere feesten wil ik, ook geen
wagenrennen. Deze waren op hun plaats bij de oude Grieken, want zij
streden op wagens; voor ons, Franschen, hebben ze geen beteekenis; ook
geen zegebogen verlang ik. Mijn zegeboog zie ik in de tevreden gezichten
van de bevolking,” schreef hij.

In het laatst van Juni was hij onderweg naar Parijs en passeerde hij den Mont
Cenis met het voornemen op dezen bergweg, een der kortste verbindingen
tusschen de hoofdstad en Italië, een klooster te doen bouwen in den trant van
dat op den St. Bernhard. Dat hij reeds in die dagen verteerd werd door dorst
naar grootheid en roem, verried hij aan zijn reisgenooten Duroc en
Bessières. “Binnen twee jaar heb ik Caïro, Milaan en Parijs veroverd. Kwam
ik morgen te vallen, dan zou mijn naam in een boek over de
wereldgeschiedenis nog geen halve pagina vullen,” zei hij onder anderen.

Juichte gansch Frankrijk over een zegepraal, die vrede kon brengen, te Parijs
bij Talleyrand en Fouché, bij Carnot en Lafayette, bij Lucien, Jozef en
Bernadotte, bij de mannen dus, die over de huid reeds aan ’t onderhandelen
waren geweest, voor dat de beer was geschoten, was de vreugde matig.
Reeds had het gerucht geloopen, dat Bonaparte den slag en het leven
verloren had en er was geïntrigeerd van belang. Bonaparte wist dit echter.
Door de tijdige komst van Desaix had de fortuin hem bij Marengo zoo
wonderbaarlijk gediend, dat het geloof aan een groote rol op het
wereldtooneel, die de Voorzienigheid voor hem had weggelegd, had post
gevat in zijn ziel, een ziel die door zijn afstamming en door een langdurig
verblijf in Egypte toch reeds eenigermate tot fatalisme overhelde. Zijn uur
kon dus nog niet zijn gekomen, dacht hij. Hij wilde dus vergiffenis schenken
en vergeten, alleen deed hij Carnot het loodje leggen, ontnam hem de
portefeuille van Oorlog en schonk ze aan Clarke.

Door krijgskundigen is hem verweten, dat hij bij den opmarsch tegen von
Melas’ verbindingen met de Mincio zijn troepen te veel had versnipperd, dat
hij hierdoor bij Marengo verreweg in de minderheid was en dat alleen de
tijdige komst van Desaix hem ten slotte de zege had doen behalen. Al is het
waar, dat hij aan Desaix op dien dag de overwinning heeft te danken, toch is
het verwijt slechts ten deele gegrond, want aangenomen zelfs, dat hij bij
Marengo was verslagen, kon de terugtocht over de Po bij Piacenza hem niet
worden belet. Binnen vier en twintig uur had hij daar een voldoende macht
versche troepen kunnen bijeenbrengen om von Melas met alle kans op
succes opnieuw aan te grijpen.

Hulde aan een infanterie, voor ’t meerendeel conscrits, die door haar
taaiheid, haar marschvaardigheid en haar volkomen vertrouwen op haar chef
dezen in staat stelde, zijn op de kaart ontworpen plannen om te zetten in
energieke, snel uitgevoerde daden; alleen deze brengen de beslissing.

1 Van de lijst der bannelingen.

2 Pius VI was kort te voren te Valence gestorven.

Hoofdstuk X.

Vrede met Oostenrijk.

In ’t costuum van lid van het Instituut had hij Parijs
verlaten, in de uniform van opperbevelhebber keerde
hij er terug (3 Juli) en sprak deze verandering in zijn
gewaad mogelijk nog niet duidelijk genoeg voor den
omkeer, die door Marengo in zijn geest was ontstaan,
zijn houding en zijn daden bewezen weldra, dat hij, door gansch Frankrijk
thans half vergood, zich van zijn macht was bewust geworden.

Uit was het op eens met de mogelijke plannen der Bourbons. Kort na elkaar
had hij van den pretendent twee brieven ontvangen, waarin hem duidelijk
was te verstaan gegeven, dat, wanneer hij dezen op den troon van Frankrijk
bracht, hij zelf maar moest aangeven, welke hooge positie hij verlangde voor
zich zelf en zijn vrienden.

Joséphine kende het bestaan dier brieven, trachtte hem te overtuigen, dat het
costuum van connétable hem veel beter zou kleeden dan de rok van consul,
doch klopte aan doovenmansdeur. “In ’t buitenland acht men mij dan
lichtzinnig en inconsequent, dat men mij verdenkt van geheime plannen ten
voordeele van een Bourbon? Dat ik in de beloften en verbintenissen niet het
minste vertrouwen stel, weet men dus niet. Werd die man baas, dan zou het
stellig niet lang duren of ik werd behandeld als een rebel,” gaf hij haar zoo
luide en zoo kortaf ten antwoord, dat Europa het kon hooren. Tegen
Bourrienne zei hij: “Jij kent dat volkje niet. Gaf ik het den troon, dan zou het
dien volgens hen niet aan mij, doch aan Gods gratie hebben te danken. De
émigrés zouden dadelijk den baas spelen en al het nieuwe omver werpen.
Wat zou er worden van de belangen sinds 1789 geboren? Wat van de
menschen, die nationale goederen kochten, van de generaals, kortom van
allen, die tijdens de omwenteling hun leven en hun toekomst op ’t spel
hebben gezet?”

In ’t begin van September schreef hij zijn antwoord:

“Ik heb een brief ontvangen, mijnheer; ik zeg u dank voor uw beleefde
woorden. Uw terugkeer in Frankrijk moogt u niet wenschen. Gij zoudt uw
weg moeten nemen over vijfhonderd duizend lijken. Offer uw eigen belangen
op aan de rust en het geluk van Frankrijk; de historie zal er u naar
beoordeelen. Voor de rampen uwer familie ben ik niet ongevoelig; gaarne
zal ik bijdragen tot de rust en den vrede van uw bestaan.”

Met wien hij te doen had, hoeveel staat hij kon maken op de mooie beloften
van den pretendent, blijkt uit later gevonden brieven. Den 4en Juni 1800
verzocht de pretendent hem den troon zijner voorvaderen terug, twee dagen
later wenschte hij den struikroover George Cadoudal per brief hartelijk
geluk, “dat hij eindelijk aan de handen van den tiran was ontsnapt.” “Thans
zijt ge vrij; ge zijt bij mijn broeder; al mijn hoop herleeft. Een echt
Franschman zooals gij behoef ik niets meer te zeggen,” volgde er aan ’t slot
en na den aanslag van 24 December 1800 betuigden de bedrijvers er van
dienzelfden “braven” Cadoudal schriftelijk hun leedwezen, dat Bonaparte
was ontkomen.

“Met innig genoegen erkennen wij, dat het vaderland aan U zijn redding, de
Republiek aan U haar bevestiging heeft te danken en de natie een welvaart,
die gij in één dag tijd hebt doen volgen op tien jaar eener meer dan
stormachtige omwenteling,” had de president van den Senaat bij de eerste
officieele begroeting tegen hem gezegd en de denkwijze van zoo goed als
geheel Frankrijk met deze woorden weergegeven. Vol oprechte geestdrift
waren al de groote staatslichamen, de burger- en de militaire autoriteiten, de
directeur der Fransche Bank en tal van hooggeplaatste personen hem gaan
begroeten.—

Hoe kon het anders? Enkele maanden pas voerde hij het bewind en
veiligheid, vertrouwen en rust waren getreden in de plaats van een toestand
van grenzenlooze verwarring, van angst en onzekerheid. Een groote
overwinning had Frankrijk weder gevoerd aan de spits der volken. De vrede
was in ’t verschiet; de angst voor een Europeeschen oorlog verdwenen.
Allerwege zag men weder teekenen van welvaart. Dank zij de instelling der
Fransche Bank, waardoor vertrouwen en crediet weder waren teruggekeerd,

kregen de renteniers hun coupon weder uitbetaald in klinkende munt. De
publieke fondsen waren van 12 tot 40 gestegen en toonden neiging tot rijzen
naar 50. Gansch Frankrijk was bezig een gedaanteverwisseling ten goede te
ondergaan, en dit alles niet door een mirakel of een bovennatuurlijke kracht,
welke volgens de “kleine luyden” Bonaparte zou bezitten, maar alleen door
een man, toegerust met een groote mate van gezond verstand, gerugsteund
door een ijzeren wil en een stalen werkkracht, een man, die wist wat hij
wilde, die daarbij over alle détails heenzag als ver beneden hem, en die
alleen het einddoel scherp in het oog hield. Geen stap op ’t oorlogsveld, geen
zet op ’t wereldschaakbord deed hij in die jaren zonder een voorafgaand
nauwgezet wikken en wegen van ’t geen hiervan het gevolg kon zijn. Aan
het toeval liet hij zoo weinig mogelijk over. Eerst als ’t vertrouwen op zijn
geluk hem roekeloos deed worden, en zijn dorst naar nòg meer roem hem
verblindde, was het hiermede gedaan. Die hoop naar vrede zou echter niet
zoo spoedig worden vervuld, want Marengo had wel een wapenstilstand,
geen beslissing gebracht. Rijkelijk door Engelsch goud gesteund onder
voorwaarde, dat het niet afzonderlijk zou vrede sluiten, schoof het kabinet
van Weenen de onderhandelingen op de lange baan, een tactiek die
Bonaparte met zijn voortvarenden geest en zijn afkeer voor al dat
diplomatieke getalm en gekonkel toornig maakte en verschillende kleine
staten van den Duitschen Bond, door Frans II aan hun lot overgelaten, tot
een afzonderlijk verdrag met Frankrijk bracht, voordat een congres, dat te
Lunéville zou bijeenkomen en waarheen ook Engeland een
vertegenwoordiger zou zenden, een beslissing had gebracht.

De herfst verliep, de winter trad in. Tot tweemaal toe was de wapenstilstand
verlengd; het congres te Lunéville vorderde niet, en de kans op een
spoedigen vrede scheen nog in de verre toekomst te liggen. Het wachten
moede, beval Bonaparte terstond na het einde van den tweeden
wapenstilstand weder aanvallend op te treden.

Den 25en November begon Moreau zijn operaties en leidde deze zoo goed en
gelukkig, dat hij in weerwil van zijn geringere getalsterkte aartshertog Johan,
die von Kray in het opperbevel had vervangen, den 3en December in de met
sneeuw bedekte passen en boschwegen van Hohenlinden met zwaar verlies
terugsloeg. Van deze overwinning ijlings partij trekkende, bezette hij daarop

Salzburg, dreef de Oostenrijkers door een reeks van roemrijke gevechten
terug tot achter de Traun, maakte zich meester van Linz, stond hier slechts
tien uur van Weenen en was den 23en December voor het sluiten van een
wapenstilstand alleen te vinden onder het uitdrukkelijk beding, dat
Oostenrijk zijn belangen scheidde van die van Engeland.

Geducht in ’t nauw gedreven, bewilligde keizer Frans hierin. ’t Was hoog
tijd, want, terwijl Moreau de eer der Fransche wapenen zoo hoog hield aan
den Donau, was Augereau met een gallo-bataafsche divisie in Bohemen niet
minder gelukkig, toog Macdonald door Wallis en over de gletschers en de
passen van den Splügen naar de Mincio om daar de hand te reiken aan
Brune, die Massena in Italië was opgevolgd. Ook hier aan de Etsch, de
Brenta en de Piave leden de Oostenrijkers de nederlaag; Macdonald naderde
Trente; Murat was met een divisie op marsch naar de Po; Brune rukte
Treviso binnen.

Toen kwamen de Oostenrijksche gevolmachtigden ook hier onderhandelen.
De afstand van Mantua, Peschiera, Ferrara en Ancona was de prijs van een
wapenstilstand, die den 29en Januari 1801 te Lunéville werd gesloten.

Alleen Napels stond thans nog vijandig tegenover Frankrijk; Murat zou
koningin Caroline echter weldra tot vrede dwingen.

In Duitschland en Italië verslagen, door zijn vroegere bondgenooten
losgelaten, want Rusland en de paus hadden openlijk voor Frankrijk partij
gekozen en Engeland was niet in staat hem te steunen, zag Frans II in, dat
een vrede alleen hem kon redden. Den 9en Februari 1801 werd deze te
Lunéville geteekend, maar de voorwaarden waren niet malsch. De basis er
van vormde het tractaat van Campo Formio, waarbij de linker Rijnoever aan
Frankrijk was gekomen en Oostenrijk zich de Etsch als grensrivier had zien
aanwijzen. De keizer erkende de Bataafsche, de Helvetische, de Ligurische
en de Cisalpijnsche republiek en keurde goed, dat deze laatste het gansche
dal van de Po, de Sesia en de Tenaro tot de Adriatische Zee zou omvatten;
het aan zijn stamhuis ontnomen Toscane, waar zijn broeder groothertog was,
werd onder den naam van koninkrijk Etrurië toegewezen aan den hertog van
Parma, schoonzoon van Karel IV van Spanje.

De Engelschen zagen de haven van Livorno, een hunner voornaamste
stapelplaatsen aan de Middellandsche Zee, voor zich gesloten; Otranto,
Tarente en Brindisi kregen Fransch garnizoen. Geheel Italië was weder in
Fransche handen; Spanje beloofde Portugal gewapenderhand te dwingen,
Engeland afvallig te worden. In vijftien maanden tijd was het Frankrijk dus
gelukt de tweede coalitie uiteen te breken en aan Europa’s vastland den
vrede voor te schrijven. Bonaparte had een bewonderaar gekregen in czaar
Paul I, die wel half gek van trots, doch tevens ingenomen was met den man,
die aan de omwenteling een einde gemaakt en den 18en Brumaire gebracht
had, die hem de negen duizend krijgsgevangen Russen had teruggezonden,
hem het zwaard van Lisle Adam, den grootmeester der Maltezer ridders had
geschonken en hem het reeds twee jaar door de Engelschen belegerde Malta
wilde afstaan.

Jammer dat de in Italië nieuwgevormde staten de innerlijke kracht misten,
voor hun zelfstandig voortbestaan zoo gebiedend noodig; dat Frankrijk ze
voortdurend met geld en troepen moest ondersteunen en dat de Eerste
Consul, tuk op eigen grootheid en macht, niet verkoos Italië die eenheid en
kracht te schenken, die het zou gehad hebben, wanneer het gansche land
onder het huis van Savoye was gebracht.

Engeland alleen met William Pitt zijn oppermachtigen eersten minister aan
de spits, volhardde nog in zijn haat tegen de Republiek doch had zijn
bondgenooten verloren. Het einde van den strijd tegen de coalitie had
Bonaparte niet afgewacht om een aanvang te maken met de radicale
verbetering van Frankrijks inwendigen toestand. Op de gevolgen der nieuwe
regeling van de geldmiddelen wezen wij reeds. Thans kwamen handel en
industrie dus in de eerste plaats de gemeenschapsmiddelen, de groote wegen,
de kanalen en de bruggen aan de beurt. De laatste tien jaren was hieraan zoo
goed als niets gedaan. Het servituut van kosteloozen arbeid aan de wegen
was onder de Republiek afgeschaft, geld tot onderhoud was bijna niet
toegestaan; de gevolgen waren niet uitgebleven. Goed begaanbare wegen
bezat het land bijna niet meer; die er nog waren, werden door de chouans in
Bretagne, door talrijke rooverbenden in ’t zuiden en in de Vendée onveilig
gemaakt.

Op de begrooting voor 1801 bracht de Eerste Consul dus terstond twaalf
millioen francs uitsluitend voor het herstel der hoofdwegen; die naar de
grenzen zooals naar Lille, Straatsburg, Marseille, Bordeaux en Brest waren
het eerst aan de beurt. De weg over den Simplon, de korste verbinding met
Italië, werd onder handen genomen en tot een prachtigen weg gemaakt. Op
den Mont Cenis kwam een klooster in denzelfden geest als dat op den St.
Bernhard. Dan werd het werk aan het kanaal van Saint-Quentin, de
verbinding tusschen de Somme en de Oise, waaraan in langen tijd niets was
gedaan, evenals aan dat van de Ourcq met kracht hervat en Frankrijk dus
door een waterweg met België verbonden. Voorts ontving Chaptal last een
ontwerp samen te stellen tot hervorming van het openbare onderwijs met een
grondslag van zes duizend studiebeurzen tot vorming van onderwijzers en
werd bij decreet van 4 Maart 1801 de opening eener tentoonstelling van
voortbrengselen der nationale nijverheid bepaald.

Een niet minder gewichtige arbeid, het ontwerp van het Burgerlijk Wetboek,
samengesteld door een schaar rechtsgeleerden als Tronchet, Portalis en
anderen werd in diezelfde dagen getoetst aan het oordeel der rechtbanken
van appèl en van het hof van cassatie. Dat Bonaparte zelf aan dit ontwerp
heeft medegewerkt, dat hij de schrijver er van is, zooals zijn vleiers vaak
hebben beweerd, is onwaar; het geheel was een resumé van het werk der
Constituante en der Conventie, dat beoordeeld en gewijzigd door Frankrijks
schranderste juristen eerst daarna in den Raad van State werd gebracht om
hier den eindvorm te krijgen; wel komt hem ten volle de eer toe, dat hij niet
alleen dit wetboek, later naar hem Code Napoleon genoemd, maar nog tal
van andere hoofdwetten op het gebied van koophandel, publiek recht enz.
aan de natie geschonken en hierdoor aan de sinds eeuwen heerschende
wetteloosheid en willekeur voor goed een einde gemaakt heeft.

Een niet minder groote weldaad bewees hij aan het land door de afschaffing
van de wet op de émigrés, dat jammerlijke product van woede en
vertwijfeling uit de donkerste dagen der omwenteling, dat meer
onschuldigen dan schuldigen had getroffen, de afwezigen had gelijkgesteld
met iemand, die de wapenen had opgevat tegen de Conventie en door het
Directoire gehandhaafd en vaak genoeg gebezigd was tegen zijn
persoonlijke vijanden. Van de later gevolgde amnestie bleven alleen

uitgesloten de personen, die tegen Frankrijk de wapenen hadden gedragen,
bij de uitgeweken prinsen een betrekking bekleed of titels en graden van
vreemde mogendheden aangenomen hadden zonder machtiging van het
gouvernement.

De tegenwoordige eigenaars van gronden, indertijd door den staat als
nationaal goed aan hen verkocht, werden tevens opnieuw in hun bezit
bevestigd; de kleine landbouwer, die voor zijn zuurverdiende
spaarpenningen voorheen een lapje grond had gekocht, behoefde dus niet
langer vrees te koesteren, dat dit hem bij de terugkomst zijner vroegere
meesters kon worden ontnomen. De gevolgen van dezen maatregel voor
Bonaparte zelf waren bijna onberekenbaar; niet de sympathie, de liefde van
één enkele partij, die van de gansche bevolking ten platten lande veroverde
hij hierdoor stormenderhand; voor al die eenvoudige lieden, bij wie het bezit
van hof en haard vaak gaat boven dat van vrouw en kind was hij, de soldaat,
eensklaps geworden de man uit het volk, l’Homme, de strijder voor het recht,
voor hun eigendom. Terecht kon hij, die nooit tot eenige partij had behoord
in die dagen zeggen, dat zijn partij thans was de gansche natie. Nog
krachtiger openbaarde zich de sympathie, toen hij stappen deed om de
geestelijken de vrije uitoefening hunner kerkplichten terug te bezorgen en
den eenvoudigen, doch zeer menschkundigen abt Bernier, die reeds in de
Vendée zooveel had bijgedragen tot de demping van het oproer aldaar,
opdroeg met kardinaal Spina, den afgezant van den Heiligen Stoel te Parijs,
te beraadslagen over de middelen, die tot een verzoening met den Paus
konden leiden. Uitgaande van het beginsel, dat een ieder vrij moest zijn om
“zondag” te houden, wanneer hij dit verkoos, verbood hij de plaatselijke
autoriteiten hiertegen op te treden; alleen voor rijksambtenaren bleef de
bepaling, dat de decade de officieele rustdag was voorloopig nog van kracht.

Bij de schending der koninklijke graven te Saint-Denis door het grauw, was
het stoffelijk overschot van Turenne teruggevonden en tijdelijk overgebracht
naar een vertrek in den Plantentuin. Thans deed Bonaparte het met
indrukwekkende plechtigheid bijzetten in de koepelkerk van het hôtel der
Invaliden; den dag daarop legde hij den eersten steen voor een
gedenkteeken, gewijd aan de nagedachtenis van zijn krijgsmakkers Desaix
en Kléber, beiden op één dag gevallen, de eerste bij Marengo, de laatste in

Egypte onder den dolk van een sluipmoordenaar. Reeds vroeger had hij aan
Washington, den bevrijder van Noord-Amerika, openbare hulde doen
brengen.

Fontainebleau.

Hoewel Bonaparte’s tegenstanders in dit alles slechts een middel zagen, door
hem tot eigen grootheid aangewend, oefenden deze plechtigheden op de
Parijsche bevolking in ’t algemeen een weldadigen invloed uit. Een bewijs
uit vele. Den avond der Turenne-vereering werd er in de schouwburg een
gratis-voorstelling gegeven, waarbij hij tegenwoordig was. De zaal was
eivol, toch liep alles in de beste orde af; slechts nu en dan werd de stilte door
een daverend: “Leve de Republiek! Leve generaal Bonaparte” verbroken.

Bijna onbegrijpelijk is ’t, dat, terwijl hij dus alle middelen aanwendde om
Frankrijk de zoo lang en vurig verbeide rust, welvaart en vrede terug te
geven, terwijl hij niets onbeproefd liet om handel en nijverheid, landbouw en

veeteelt aan te moedigen, terwijl hij kunsten en wetenschappen beschermde,
tot verbetering van het onderwijs ingrijpende maatregelen nam, aan het
geloofsleven van negen tiende der natie tegemoet kwam en eindelijk door
een uitgebreide amnestie voor misdrijven tegen den staat Frankrijk om zoo
te zeggen aan de uitgewekenen had teruggegeven, er toch telkens weder
personen werden gevonden, laaghartig genoeg om hem naar het leven te
staan.

De samenzwering van Arena, Ceracchi en eenige andere republikeinsche
heethoofden in October 1800 kunnen wij stilzwijgend voorbijgaan; ze kwam
niet tot uitvoering; anders was het met die van 24 December d. a. v.

In den schouwburg zou “die Schöpfung” van Haydn voor de eerste maal met
groot koor ten gehoore worden gebracht; hoewel hij door Fouché was
gewaarschuwd, dat er geruchten liepen van een nieuwen aanslag op zijn
leven, had Bonaparte zich door Hortense, die dweepte met muziek, laten
overhalen deze uitvoering bij te wonen.

Begeleid door zijn gewoon piket garde te paard reed hij met Bessières en
zijn adjudant van dienst, in één rijtuig dus, om acht uur naar de opera, toen
het rijtuig aan den ingang van de nauwe, bochtige rue St. Nicaise een oud,
met een hit bespannen karretje ontmoette, dat den weg half versperde; een
tevens uit de rue de Malte komende fiacre zou dezen weldra geheel hebben
verstopt. Een der grenadiers te paard, die vijf en twintig pas vooruit was, zag
dit, dreigde den koetsier van de fiacre als hij niet in galop doorreed, gooide
een man, die voor den hit stond tegen den muur, gaf den hit zelf een klap, dat
hij op zijde sprong en maakte dus in een oogwenk ruim baan, zoodat
Bonaparte’s koetsier, die de zweep over de paarden legde, in volle vaart kon
doorrijden. Deze snelheid redde Bonaparte het leven. Nog geen twintig pas
was het rijtuig in de rue de la Loi (thans rue Richelieu), toen een ontzettende
knal de lucht deed daveren. Een op genoemd karretje geladen helsche
machine was ontploft. Ruim honderd dooden en gekwetsten lagen in de rue
St. Nicaise onder het puin van eenige ingestorte huizen begraven; Bonaparte
en zijn escorte waren ongedeerd gebleven. Ook de dames, die thuis door het
zoeken naar een sjaal eenige minuten opgehouden en met Rapp een anderen
weg gevolgd waren, hadden geen letsel bekomen.

“Die schelmen hebben mij in de lucht willen doen vliegen” zei Bonaparte
koeltjes, doch Joséphine, in de loge gekomen, was te diep ontroerd om haar
tranen te kunnen verbergen; ondanks het stormachtig huldebetoon, dat op de
bekendmaking van den aanslag volgde, was zij niet tot blijven te bewegen.
Bonaparte keerde met haar naar huis terug. Hier brak zijn toorn los.—“Dit
was niet het werk van de chouans, de priesters of de émigrés! In dit
schelmstuk hadden de Jacobijnen, de moordenaars van 1792, de
Septembriseurs de hand gehad. Die alleen waren tot zoo iets in staat”
bulderde hij.

Wel trachtte Fouché hem tot andere gedachten te brengen, doch hij kon niet
gelooven, dat de royalisten, dezelfde personen dus, die hij kort te voren met
gunsten overladen had, hem thans naar het leven hadden gestaan; Fouché
kon het bewijs niet leveren; dus—moesten de daders worden gezocht bij de
koningsmoorders, de Jacobijnen, die hij, Fouché, beweerde Bonaparte, uit
vroegere relatie had ontzien en gespaard.

Een gevolg van deze redeneering was, dat honderd en dertig personen, die
zich onder het schrikbewind door hun heftige taal en gedragingen hadden
doen kennen, zonder dat er van hun medeplichtigheid aan den aanslag iets
was gebleken, bijna zonder vorm van proces werden verbannen, “als
gevaarlijk voor de veiligheid van den staat,” dat het proces tegen Arena en
Ceracchi c. s. krachtig werd doorgezet om voor de vier hoofdschuldigen te
eindigen met een doodvonnis (31 Januari 1801) en dat Bonaparte zijn
vertrouwen op Fouché begon te verminderen. Dat de man talent bezat,
vooral in politiezaken zijn weerga zocht, hem den 18en Brumaire en daarna
tot demping van het oproer groote diensten had bewezen, erkende hij, maar
dat hij van den laatsten aanslag onkundig was gebleven kon hij niet
vergeten; hij dacht erover hem zijn ontslag te geven; dat Joséphine en de
Bourrienne partij voor hem trokken, wekte zijn wrevel zelfs in zoo hooge
mate op, dat hij in bijzijn van de eerste op zekeren avond tegen Laplace en
Girardin zei: “Een rijk waar de vrouwen de staatszaken regelen is verloren.
Frankrijk viel door de koningin. Let op Spanje; ook daar regeert de koningin.
Als mijn vrouw iets mocht willen, zou dit voor mij voldoende zijn om juist
het tegenovergestelde te doen.” Joséphine was dus gewaarschuwd.

Had Jozef zich in die dagen te Parijs bevonden, dan was Fouché terstond
gevallen, want niet alleen Jozef, doch Elisa, Lucien en de gansche aanhang
van die drie, met Roederer en Fontanes aan het hoofd, waren zijn vijanden.
Zoo fel waren die op hem gebeten, dat het brieven en beschuldigingen
regende en dat Roederer aan Joséphine zelfs dorst toevoegen, dat zoolang zij
haar minister van Politie behield, niemand zijn leven meer zeker was en dat
allen gevaar liepen binnen een paar maanden te worden vermoord. Wel
diende Joséphine, onvoorzichtig genoeg, hem ter dege van repliek, doch het
woord was gesproken. De oorzaak van dien haat lag niet zoozeer in Fouché’s
verleden als in de houding na Brumaire door hem aangenomen tegenover
Lucien. Deze jonge minister, die, wars van elken gezetten arbeid, de
behandeling der zaken van zijn ministerie zoo goed als geheel overliet aan
zijn ondergeschikten en belangrijke stukken vaak niet eens zelf
onderteekende, maar evenals Jozef steeds uit was op het verkrijgen van
herediteitsrechten, was na den dood zijner lieftallige gade (14 Mei 1800) in
deze richting nog verder gegaan; hij had zich, door zijn omgeving slecht
geraden, opgeworpen tot leider van de publieke opinie en was begonnen
rechtstreeks aan te sturen op een groote anti-revolutionnaire, katholieke,
monarchale reactie; in September had hij als lofredenaar van Turenne zelfs
de nadering van “een Grootsche Eeuw” aangekondigd en besloten met de
woorden, dat het republikeinsche Frankrijk zijn grootsche bestemming
eerlang vervuld zou zien.

Had hij het hierbij gelaten, dan was, zijn jeugdigen leeftijd in aanmerking
genomen, dit gebazel hem nog wel te vergeven geweest, doch geen maand
later had hij aan alle prefecten en verdere onderhoorige ambtenaren onder
persoonlijk couvert, een vlugschrift van zijn hand doen toekomen, getiteld:
Parallel tusschen Cesar, Cromwell en Bonaparte. Het vraagstuk der
herediteit had hij daarin sterker dan ooit op den voorgrond gebracht, terwijl
het slot een scherpe insinuatie inhield aan het adres der Fransche
legerbevelhebbers.

Met deze brochure had Fouché, als republikein o. a. een vijand van alle
herediteit bij den regeerder, als zijnde monarchaal, zich naar Bonaparte
begeven, hem gewezen op den slechten indruk, dien ze op het publiek zou
maken, zoo kort na den aanslag van Arena, welke toch al voor een politieke

manoeuvre van het gouvernement werd gehouden en hem overtuigd, dat hij
door een dergelijk geschrift wel verdacht gemaakt, niet gediend kon worden.

Lucien, zich moetende verantwoorden, had het geducht aan den stok
gekregen met Fouché, hem overladen met verwijten over zijn vroeger gedrag
als lid der Conventie en daarop allerlei liefelijkheden moeten slikken over
eigen braspartijen met actrices, zijn knevelarijen en zijn liederlijk gedrag.

Doodbedaard had Bonaparte de heeren die zaak laten uitvechten en toen
erkend, dat de brochure wel zijn eigen denkbeelden weergaf, maar dat het
slot ervan gekkenwerk was; toch zou hij zijn broeder ten slotte nog hebben
gehandhaafd, indien Moreau zich niet ernstig was komen beklagen over de
beleediging het leger door Lucien aangedaan en wanneer niet reeds lang tal
van feiten hadden bewezen, dat Lucien zijn vriendjes den baas liet spelen op
zijn ministerie om te stelen en te rooven naar hartelust. Ook Joséphine had
een handje helpen duwen; doodsbenauwd voor dat herediteitsbeginsel, zoo
zwanger van monarchale ideeën, terwijl ondanks alle badkuren en
kunstmiddelen van dokter Corvisart van een zwangerschap voor haar geen
sprake meer was en een echtscheiding haar dus stond te wachten, had zij
zich bij Bonaparte op schoot gezet en had hem haar en wangen gestreeld.
“Toe Bonaparte, maak je niet tot koning; die gemeene Lucien drijft je er toe,
doch laat hem praten.”

Na een zeer heftig en pijnlijk tooneel tusschen de twee broeders, had Lucien
daarop als minister zijn ontslag gekregen, was op een kolossaal tractement,
met de kans op een aantal millioenen in de toekomst, benoemd tot gezant te
Madrid. (7 November 1800.)

Fouché was Lucien dus vijandig. Het vraagstuk van een opvolger had
Bonaparte daarop zelf wat meer van nabij bezien. Dat hij het recht moest
hebben zijn opvolger te benoemen, stond dadelijk bij hem vast; hij schoof
Jozef als te achteloos en voor zaken ongeschikt op zijde, Lucien den
opposant en antimilitarist eveneens en vestigde de oogen op Louis. “Deze
bezat niet één der gebreken van zijn broers, doch wel al hun goede
hoedanigheden,” meende hij. Die zou hem dus opvolgen.

Eerlijk, oprecht en vol plichtsgevoel was Louis zeker, maar overigens had
Bonaparte bezwaarlijk een slechter keuze kunnen doen, want diezelfde
steeds zwijgende, droefgeestige jonkman met zijn onbeduidend gezicht,
fletse oogen en sterke neiging tot afzondering, was niet alleen ziek, maar
verborg onder dit ziekelijke uiterlijk een groote mate van jaloersche
eigenliefde en een onstandvastigheid, die hem ongeschikt maakten voor
eenige regelmaat in zijn bestaan, terwijl lichte aanvallen van
vervolgingswaanzin hem nu en dan voerden tot daden, die verrassend valsch
en dubbelzinnig ook in de oogen van anderen, door hem zelf in vollen ernst
onberispelijk werden geacht.

Van dezen geestestoestand kende Bonaparte niets; meenende dat Louis’
melancholie en sentimenteele begrippen (een gevolg van zijn ziekte)
voortsproten uit invloeden van buiten, dat hij dus een tijdlang in een andere
omgeving verkeeren, reizen moest, in één woord “ontbolsterd” worden; hij
zond hem dus naar Duitschland.

Joséphine, die Louis evenmin begreep, wist nauwelijks wat haar man
voornemens was, of haar plan, dat Louis met haar dochter zou trouwen,
stond onherroepelijk bij haar vast. Dan kon er van echtscheiding geen sprake
meer zijn.

Hortense was ruim zestien en niet mooi maar zeer bevallig; zij danste
uitmuntend, teekende, zong, speelde piano en harp, deed aan belletrie en
was, zoolang ze niet ruw of norsch werd bejegend, zachtaardig en
meegaande; daarbij was zij nog altoos even doodelijk van haar moeder van
wie ze niet één harer gebreken zag. Om deze reden hield ze niet van haar
stiefvader. Iedereen zei, dat hij een groot veldheer was en een even talentvol
administrateur als geniaal bewindvoerder, dus moest zij dit wel gelooven;
misschien bewonderde zij hem hierin ook wel, doch in den dagelijkschen
omgang was hij vaak grof, somtijds ongemanierd en altijd despotisch; hij
bracht haar moeder aan ’t schreien, moest altijd op zijn wenken worden
bediend en liet iemand zelfs in zijn slaapkamer niet met rust; zoodoende
gevoelde zij voor hem niet de minste sympathie en was ze zelfs bang voor
haar stiefvader.

Door haar huwelijk met hem had haar moeder in haar oog een mésalliance
begaan; voor haar, de dochter van een der aanzienlijkste edellieden van
Frankrijk, die het leven had gelaten voor zijn vorst, was slechts een wettige
regeering denkbaar, die der Bourbons; ook al door de bij madame Campan
ontvangen opvoeding gevoelde zij zich het beste thuis in de salons van den
ouden adel.

Een paar aanzoeken om haar hand had zij reeds afgewezen; een poging van
Duroc had evenmin succes gehad. Van ’t geen Joséphine over haar had
besloten, vernam zij voorloopig niets.

Terwijl Bonaparte de eerste dagen van 1801 o. a. bezigde met het zoeken
naar een plaatsvervanger voor Fouché, Joséphine haar plannen met Louis
begon uit te werken, Elisa, Jozef en Lucien met hun aanhang niets
onbeproefd lieten om Fouché ten val te brengen, was deze zelf onafgebroken
bezig met het zoeken naar het bewijs, dat niet de Jacobijnen, maar de
royalisten den aanslag van de rue St. Nicaise hadden gepleegd. Was eenmaal
dit bewijs geleverd, dan zou al het geïntrigeer van de familie en de royalisten
in den Raad van State tegen hem met één slag den nek zijn gebroken. Hij
vond het. Den laatsten Januari bracht hij het zelf naar Malmaison; niet alleen
Carbon en Saint-Rejan de hoofdschuldigen, had hij in handen, zelfs den
brief, waarin deze laatste aan Cadoudal zijn diep leedwezen betuigde, dat de
aanslag was mislukt.

Hij zegepraalde; zijn aanvallers zwegen. Door Bonaparte werd hij als
minister van Politie gehandhaafd. Wel ging hier en daar een stem op, dat hij
honderd dertig zijner makkers van voorheen, zonder verzet had laten
verbannen, doch de eigenaar van die stem vergat, dat Frankrijk in die dagen
nog een Augiasstal was, waarin een ferme zwaai met den bezem geen
weelde was. Juist dit zuiveringsproces heeft ten gevolge gehad, dat
Bonaparte zich twee jaar achtereen ongestoord heeft kunnen wijden aan zijn
taak, Frankrijk weder te maken tot een mogendheid van den eersten rang.
Een nieuwe stap in deze richting was het sluiten eener overeenkomst met
den paus tot herstel van de roomsch-katholieke kerk in Frankrijk. Het
overleg tusschen Bernier en kardinaal Spina had vruchten gedragen. Na
langdurig gehaspel was ’s pausen raadsman, de even sluwe als hebzuchtige,

doch oogenschijnlijk zeer eenvoudige kardinaal Consalvi naar Parijs
gekomen om met Bonaparte persoonlijk te onderhandelen en kreeg van
dezen kort en bondig te verstaan, dat hij slechts enkele dagen tijd had om tot
een besluit te komen en dat, deze periode verstreken, de betrekkingen met
Rome onherroepelijk zouden worden afgebroken.

Dit hielp. Den 15en Juli 1801 kwam het verdrag tot stand, dat onder den
naam van Concordaat de verhouding regelde tusschen Kerk en Staat. De
Republiek werd hierbij verdeeld in tien aartsbisdommen en vijftig
bisdommen; een bezoldiging van staatswege trad in de plaats van het
voormalige grondbezit der geestelijkheid. Het gouvernement oefende
toezicht uit over den eeredienst en benoemde de aartsbisschoppen en
bisschoppen; uitsluitend van den paus ontvingen die dan de wijding.

Een staatskerk werd de roomsch-katholieke niet; hiermede zou aan de
aanspraken der andere eerediensten zijn te kort gedaan; dit zou in strijd
geweest zijn met de republikeinsche beginselen van gelijke rechten voor
allen. Ook van een schifting tusschen beëedigde of constitutioneele, niet
beëedigde of aan Rome trouw gebleven en gehuwde geestelijken had de
Eerste Consul niet willen hooren, hij had de vorming geëischt van een
volslagen nieuwe geestelijke instelling, die aan alle scheuring en
verdeeldheid een einde maakte en die de wijze en eerbiedwaardige priesters
van alle partijen zonder onderscheid samenbracht in één lichaam.
Persoonlijk had hij zich met zijn collega’s bereid verklaard de mis bij te
wonen; verder had hij zich tot niets willen verbinden.

Voor den inwendigen toestand van het land was de vrede van Lunéville een
zegen geweest; een deel der troepen kon nu gebezigd worden tot verdelging
der talrijke rooverbenden, die bijna alle wegen onveilig maakten en het vrije
verkeer en hiermede den binnenlandschen handel ernstig bedreigden;
fondsen waren vrij gevallen, die thans in werken des vredes o. a. voor het
afdoende herstel der wegen—alleen in 1802 acht en twintig millioen francs
—een bestemming vonden. Thans kon ook gezorgd worden voor het
blijvend voortbestaan van de prachtige bosschen, die de laatste tien jaren
verwaarloosd en slecht beheerd, van de bijl der houtdieven alom de sporen
droegen. Bij duizenden keerden de ontslagen soldaten naar hun haardsteden

terug; de landbouw herleefde hierdoor geheel, vooral nu het wild, als herten
en wilde zwijnen grootendeels was uitgeroeid. In het zuiden begon het aantal
zijdeweverijen, tijdens de omwenteling tot twee duizend ingekrompen, reeds
te klimmen naar de zeven duizend. In één jaar steeg het cijfer van invoer van
325 op 417 millioen francs. Ongekend, reusachtig was het door den Eersten
Consul thans reeds bereikte resultaat; toch rustte hij niet. Wanneer rustte die
man ooit! Frankrijk had zoo goed als al zijn koloniën verloren; wilde het ook
als koloniale mogendheid zijn vroegere plaats hernemen, dan moest ook in
die richting met alle kracht gewerkt worden.

Reeds was de koning van Spanje bereid gevonden de provincie Louisiana,
eenmaal een Fransche kolonie, aan de golf van Mexico, aan de Republiek af
te staan; dan werden toebereidselen gemaakt om het zoo kostbare eiland Sint
Domingo terug te winnen, dat zich tijdens de Constituante onder den neger
generaal Toussaint-Louverture onafhankelijk verklaard had; voorts stelde
Bonaparte alles in het werk om het nu reeds zooveel maanden lang aan zich
zelf overgelaten leger in Egypte te hulp te komen. In de haven van Brest
werd hiertoe een eskader uitgerust; in Italië een legerkorps van 17000 man
bijeengebracht om te Otranto scheep te gaan, maar terwijl de groote man op
ieder ander gebied de zege weg droeg, op dat zijner koloniale politiek zag hij
de fortuin voortdurend tegen zich gekeerd.

Verschillende factoren werkten hiertoe samen. In de eerste plaats stond hij,
de heerscher over millioenen menschen volslagen machteloos tegenover de
elementen, n.l. den wind en de zee; dan verkeerde zijn marine nog in een
tijdperk van wording, had hij zijn vlagofficieren, eenmaal in volle zee, niet
meer onder zijn rechtstreeksche bevelen en waren verscheidene van die
heeren, hoe dapper overigens ook, niet berekend voor de taak, die hij hun
opdroeg; eindelijk voerde Engeland met zijn geweldige vloot bijna
onbeperkt heerschappij op den oceaan.

In de nu volgende twintig jaren heeft dit eilandenrijk op Napoleons leven,
denken en handelen zulk een reusachtigen invloed uitgeoefend, dat hierbij
eenige oogenblikken langer dient te worden stilgestaan.

Hoofdstuk XI.

Engeland en de vrede van Amiens.

Onder leiding van den alvermogenden Pitt, voerde dit
land reeds acht jaar lang oorlog tegen Frankrijk op een
eigenaardige manier; soldaten bezigde het hiertoe niet,
alleen geld, krijgsvoorraad en mooie beloften; het
subsidieerde half Europa met Oostenrijk aan de spits
om de Republiek zoo mogelijk te verdelgen, haar in elk geval te verlagen tot
een mogendheid van den tweeden rang. Niet tegen de Republiek alleen trad
hij vijandig op, tegenover iedere mogendheid, welke een handelsvloot en
koloniën bezat. Den ganschen wereldhandel tot zich te trekken was hierbij
zijn doel. Het wilde beletten, dat Spanje de opbrengst zijner kostbare mijnen
in Mexico naar de Spaansche havens vervoerde met eigen schepen, dat
Frankrijk op dezelfde wijze zijn koloniale waren als koffie en suiker ontving,
dat Rusland, Zweden en Denemarken den voorraad hout en ijzer, voor hun
marine benoodigd, zelf aanvoerden. Het wilde als in 1793, een jaar van
misgewas, een geheel land kunnen uithongeren en zonder rechtstreeksche
blokkade een rijk kunnen houden buiten de gemeenschap met de zee; het
wilde om kort te gaan, den handel van geheel Europa te gronde richten ten
bate van zijn eigen kooplieden. Om met Albert Sorel te spreken “eischte het
voor zijn eigen koloniën het monopolie, doch den vrijen handel op die der
andere rijken, trachtte hier den sluikhandel, dien het op zijn eigen
grondgebied met alle macht te keer ging, door allerlei middelen te
organiseeren, onderdrukte minachtend de zwakkeren en voerde een heftigen
strijd met de sterkeren.”

“Het duldde niet, dat Frankrijk deelde in de heerschappij ter zee, koloniën
bezat en in den wereldhandel deelde, vandaar zijn onverbiddelijk verzet
tegen iedere combinatie, die Frankrijks kustgebied vergrootte en het dus
nieuwe wegen opende naar den oceaan; het duldde dus ook de bezetting van
Antwerpen door Frankrijk niet, want het verlangde den transitohandel naar

Duitschland voor zich alleen. Reeds in 1777 had een agent uit Londen
geschreven, dat de Engelschen liever hun hemd van ’t lijf zouden verkoopen,
dan dat zij de Franschen de baas lieten worden in de Nederlanden.”

“Sinds 1714 had Engeland door koning George I in Europa zelf vasten voet
gekregen. George was keurvorst van Hannover; hoewel een zuiver
persoonlijk bezit, waarbij Engeland niet was betrokken, was dit
keurvorstendom toch een belemmering in de staatkunde geworden, want
ingeval van oorlog kon Frankrijk de hand er op leggen. Pruisen bovendien
haakte naar het bezit er van. Reeds in 1745 had de Fransche minister
d’Argenson aan Lodewijk XV geschreven, dat er alleen door middel van
Hannover iets van Engeland zou zijn te verkrijgen.”

“Bij het begin der Fransche Omwenteling had Engeland de Nederlanden
beschermd en er invloed op uitgeoefend. Hun vloten waren elkanders
mededingers; in hun handelsbelangen gingen zij niet, tegenover Europa wèl
samen. Ook Holland verkoos niet, dat de Schelde een Fransche of ook zelfs
maar een voor de schepen van alle natiën vrije rivier werd. Portugal was
weinig meer dan een Spanje bedreigende Engelsche kolonie in Europa. Italië
telde slechts mede als een zwakke broeder, wien men naar willekeur
bepalingen op handelsgebied kon voorschrijven. In de Middellandsche zee
betwistte Engeland den handel op de Levant aan Frankrijk; hier was zijn
macht even groot als die der Republiek en in de Oostzee trachtte het deze
den handel op Zweden en Denemarken te ontrukken. Met Rusland was zijn
vriendschap sinds den Noord-Amerikaanschen Vrijheidsoorlog zeer
verkoeld; de Czaar breidde zijn gebied uit aan de Zwarte Zee, begon Turkije
te bedreigen en zich een weg te banen naar de Middellandsche zee. Engeland
begon zijn invloed te doen gevoelen in Azië en hier koloniën te verwerven;
eerlang zou het dus daar optreden als Ruslands concurrent.”

“Ieder verbond, dat de Engelschen sloten, had dus twee doeleinden: hun
eigen heerschappij ter zee uit te breiden, die van Frankrijk te beperken, zoo
te mogelijk vernietigen.”

Zooals licht is te begrijpen, kwam de oorlogstoestand hun hierbij uitnemend
te stade. Dan onderzochten hun oorlogschepen elk vaartuig, dat zij onder
vreemde vlag ontmoetten en boorden het bij weigering in den grond; dan

werd het door alle onzijdige natiën gehuldigde beginsel, dat behalve voor
oorlogscontrabande de vlag de lading dekte, voor hen een doode letter, dan
heerschten zij bijna onbeperkt op den oceaan.

Reeds langen tijd had hun optreden bij de neutrale mogendheden kwaad
bloed gezet. Zelfs Noord-Amerika was verbolgen, want de Engelschen
ontzagen zich niet de bemanning van Amerikaansche schepen
krijgsgevangen te maken onder voorwendsel, dat zij Engelsch onderdaan
waren. In December 1800 was een Ligue der Onzijdigen, gevormd door
Rusland, Zweden, Denemarken en Pruisen, begonnen, zich tegen dergelijke
onbeschaamdheden te wapenen. De havens van de Zwarte, de
Middellandsche en de Oostzee waren dientengevolge reeds voor de
Engelschen gesloten; toen Napels eveneens met de Republiek had vrede
gesloten (Maart 1801) werden ze alleen nog toegelaten in die van het
machtelooze Turkije en van Portugal.

Handig had de Eerste Consul van deze stemming partij getrokken. Pruisen
had hij gevleid en halve beloften gedaan om aldus in dit rijk een tegenwicht
te krijgen tegenover het openlijk door Engeland gesubsidieerde Oostenrijk.
Door de belofte van diens schoonzoon, den hertog van Parma, bij den vrede
van Lunéville te verheffen tot koning van Etrurië (Toscane) had hij Spanje’s
zwakken koning Karel IV overgehaald Portugals koning, zijn zwager,
desnoods door wapengeweld te dwingen zijn havens eveneens voor de
Engelschen te sluiten; door een reeks van beleefdheden en geschenken had
hij eindelijk den half waanzinnigen Paul I van Rusland van een vijand der
Republiek in een bewonderaar van zijn eigen persoon als staatsman en
veldheer weten te veranderen en zelfs de eerste grondslagen weten te leggen
tot een Fransch-Russisch verbond.

Om dit doel te bereiken had Napoleon zelfs den brief van Rostopchin, den
Russischen minister van buitenlandsche zaken zeer hoffelijk beantwoord en
er in toegestemd, tot herstel der goede verstandhouding, de integriteit van
het grondgebied van Napels, Beieren en Wurtemburg te waarborgen en den
koning van Sardinië op den troon te herstellen. Dat de brief meer op een
ukase dan op een dankbetuiging voor de teruggezonden krijgsgevangenen
geleek, was hij met stilzwijgen voorbijgegaan; Fouché had hij zelfs bevolen

beslag te leggen op een brochure van een Pool, getiteld: “Geen hechte
duurzame vrede zonder Polens herstel.” Niets had hij onbeproefd gelaten om
Engeland te isoleeren.—“Eerst wanneer wij ook met Albion hebben
afgerekend, zal Frankrijk al de weldaden des vredes genieten,” had hij
gezegd tegen een deputatie uit het Wetgevend Lichaam, die hem met den
vrede van Lunéville kwam gelukwenschen. “Maar het gouvernement daar is
dol geworden en weet niet meer wat heilig is. Al de mogendheden van het
vaste land gezamenlijk zullen het tot rede moeten brengen.”

Dezen weg ging het reeds op; de Ligue der Onzijdigen en de geduchte
maritieme maatregelen door Napoleon zelf te Brest, te Rochefort, in Spanje
en in Holland genomen, schijnbaar Ierland, Indië en Brazilië geldende, doch
feitelijk alleen ten doel hebbende het leger in Egypte te hulp te komen,
deden in Engeland ernstige ongerustheid ontstaan. Misgewas was daar in
diezelfde dagen oorzaak van een gruwelijken hongersnood; dan had Pitt in ’t
begin van Februari zijn ontslag genomen, omdat de nu en dan half
waanzinnige George III halsstarrig had geweigerd aan diens grootsche
plannen met Ierland1 mede te werken.

De bevolking in Engeland snakte dus naar vrede; ze leed honger, en alleen
een vrede kon tengevolge hebben, dat de schepen met graan uit het
buitenland de Engelsche havens weder inliepen. De oorlogspartij in het
parlement versaagde echter niet en nam den haar door het Noorden
toegeworpen handschoen zelfs blijmoedig op. Nelson voer naar de Oostzee,
liet zijn chef, den ouden admiraal Parker, die “op de donkere nachten en de
ijsvelden” daar volstrekt niet was gesteld, praten, verscheen den 2en April
met een eskader van twaalf schepen voor Kopenhagen, vernielde de
Deensche vloot, bevocht daar, onder zware verliezen, in vier uur tijd een
volkomen overwinning en bewerkte een wapenstilstand van veertien weken.

Gaarne had hij zich daarna tegen de Russische vloot gekeerd, die in de haven
van Reval ingevroren had gelegen; doch hiervan kwam niets. In den nacht
van den 24en Maart was de dolleman Paul I door graaf Pahlen, generaal
Bennigsen en eenige anderen in zijn paleis vermoord, volgens Talleyrand
“de in Rusland meest gebruikelijke manier van onttroonen.” Zijn zoon
Alexander was hem opgevolgd en had op aandrang van den koopmansstand

en van zijn omgeving en uit haat tegen Bonaparte en de Fransche Republiek
met Engeland onderhandelingen geopend, en toen Duroc, met een
vertrouwelijke zending naar St. Petersburg vertrokken, hier aankwam, werd
juist tusschen de beide rijken vrede gesloten.

Toen Talleyrand met het bericht van Pauls gewelddadigen dood op
Malmaison verscheen, werd Bonaparte woedend. “Den 3en Nivôse hebben
de Engelschen mij te Parijs gemist, maar te St. Petersburg thans niet.” riep
hij; brutaalweg schreef hij daarop in den Moniteur: “Paul is vermoord in den
nacht van 24 Maart, het Engelsche eskader is den 31en de Sont gepasseerd.
De geschiedenis zal leeren welk verband er tusschen deze twee
gebeurtenissen bestaan kan.” Kort te voren had hij zijn gezant te St.
Petersburg doen kennen, dat hij uit vriendschap voor Rusland niet
ongenegen was iets te doen voor den koning van Sardinië, thans annexeerde
hij Piëmont oogenblikkelijk, doch antidateerde het hierop betrekking
hebbende decreet met tien dagen en gaf aan het nieuw verworven
grondgebied, zoogenaamd voorloopig, de administratie van een Fransch
departement.

Met den dood van Paul I en het bombardement van Kopenhagen was de
Ligue der Onzijdigen zoo goed als uiteengevallen. Als een bewijs, dat
Engeland toenadering zocht, liet het al de in zijn haven opgesloten neutrale
schepen vrij. Aangezien de wensch naar vrede bij de bevolking dagelijks
sterker werd, waren er door het ministerie Addington zelfs tegenover den
heer Otto, Frankrijks zaakgelastigde te Londen, reeds eenige voorbereidende
stappen gedaan,—de overwinning bij Hohenlinden en de vrede van
Lunéville hadden hierbij zeker een rol gespeeld;—maar van beide partijen
waren de eischen nog te hoog; terwijl te Londen werd gepraat over den
vrede, werd de krijg dus onverpoosd voortgezet. Zoo trok b.v. Leclerc in Mei
met een leger van 30.000 man over Spaansch grondgebied naar Portugal.
Godoy, bijgenaamd de vredevorst, een voormalig soldaat van de garde, thans
de amant van Spanje’s koningin en Spanje’s schier oppermachtig gebieder,
zou zich met 40.000 man bij hem aansluiten; plannen tot verdeeling van
Portugal tusschen Frankrijk, Spanje en Godoy waren reeds gemaakt, toen de
koning van Portugal aan al dit gekonkel en geknoei van Godoy een einde

maakte en te Badajoz vrede verzocht nog voordat Leclerc handelend had
kunnen optreden.

Portugals havens werden voor de Engelschen gesloten; Frankrijk kreeg
vermeerdering van grondgebied in Guyana. Intusschen speelde Lucien, de
gezant te Madrid, bij dit alles de beste kaart. Het fortuin aan geschenken,
schilderijen en ruwe diamanten door hem verdiend, werd geschat op meer
dan dertig millioen francs. Veel degelijk werk leverde hij wel niet, maar de
positie van gezant en broeder van den Eersten Consul was van een financieel
standpunt bekeken in die dagen lang niet te versmaden. Wel was hij een
tijdlang quasi uit zijn humeur, omdat zijn broeder te Parijs zoo weinig naar
hem luisterde en het verdrag van Badajoz niet verkoos te teekenen, wel
dreigde hij zelfs met ontslagname en onverwijld vertrek uit Madrid, als
“zijn” tractaat niet werd aangenomen, doch bij dreigen bleef het tot het
November werd; toen keerde hij naar Parijs terug. Hij verlangde naar rust. In
Januari had hij met Spanje een bondgenootschap gesloten tegenover
Portugal, in Februari een conventie betreffende den opmarsch der troepen,
bestemd om Engeland en zijn koloniën aan te vallen; in Maart had hij het
reeds vijf maanden te voren door Alquier afgewerkte tractaat betreffende
Parma, Toscane en Louisiana nogmaals geteekend; eindelijk had hij in Juni
“het in diplomatieken zin vorm noch stijl bezittende” vredesverdrag vol
“onbegrijpelijke artikelen” te Badajoz met Portugal aangegaan, doch het
eerst na een reeks van wijzigingen in ’t laatst van September door Napoleon
bekrachtigd kunnen krijgen; ’t was heel wat! Dat hij na zulk een harden
arbeid te Parijs het prachtige hôtel de Brienne, eenmaal het eigendom der
Marbeufs, de beschermers zijner familie, uitkoos, het geheel liet restaureeren
en hier zijn gemak nam, was dus begrijpelijk! Dat hij op zijn nieuw
buitengoed le Plessis, groote wijzigingen liet aanbrengen eveneens. Hij had
er nu immers het geld voor!

Op le Plessis vond hij zijn zuster Elisa terug. Een maagkwaal, die eenige
jaren later evenals bij haar vader zou ontaarden in kanker, was oorzaak, dat
zij zeer stil moest leven. Fontanes, die wel wist wat hij deed, hield haar “als
vriend” trouw gezelschap, las en politiseerde met haar, verwierf zich
hiermede een aardig fortuin en hielp tevens zijn vriendjes in den zadel.

Terwijl Lucien dus in Spanje zijn eigen beurs spekte, doch geen voet
verzette om het ongelukkige leger in Egypte van Cadix uit van krijgs- en
mondvoorraad te voorzien, was het brein van zijn broer met het lot van dat
leger bijna onafgebroken vervuld. De verovering van Egypte was zijn werk.
Het blijvend bezit van dit land vormde den grondslag van zijn verdere
plannen tegen Engeland in het Oosten; voor het sluiten van den vrede was
het vraagstuk, wie het zou bezitten, het grootste struikelblok. Door een
laatste geweldige krachtsinspanning wilde hij Albion dus stellen voor een
voldongen feit.

De omstandigheden waren hem echter niet gunstig. Reeds in Maart was een
Engelsch leger bij Aboukir geland; generaal Menou, na Klébers dood
opperbevelhebber geworden, doch voor zijn taak niet berekend en door zijn
onderbevelhebbers telkens bevit en tegengewerkt, had verkeerde
maatregelen genomen en was bij Heliopolis geslagen; in Mei waren Rosette
en Ramanieh verloren gegaan; ten slotte bleven alleen Caïro en Alexandrië
in Fransche handen. Toen de admiraal Ganteaume, die reeds tweemaal een
echec had geleden, bevel ontving in de haven van Derne op de kust van
Afrika een landingsleger aan wal te zetten en terwijl de admiraals Bruyx,
Dumanoir en Linois zich te Cadix vereenigden en eveneens koers naar
Egypte zouden zetten, was, rekening houdende met de machtige Engelsche
vloot in de Middellandsche Zee, het resultaat van dit stoute ondernemen,
reeds te voorzien.

Behalve bij Algesiras tegenover Cadix, waar Linois eenig succes behaalde,
was de fortuin de Fransche zeemacht ongunstig; Ganteaume kon bij Derne
slechts een paar honderd man aan wal zetten en moest toen wijken voor een
vijandelijk eskader. Ook deze expeditie mislukte dus.

Toen greep de Eerste Consul het oude plan van het Directoire om Engeland
met een groot landingsleger rechtstreeks aan te vallen, weder op. Al de
havenplaatsen langs het Kanaal werden met Boulogne als middelpunt een
tooneel van ongekende bedrijvigheid. Dag en nacht werd gewerkt aan den
bouw van honderden schepen, licht en toch voldoende zeewaardig om met
troepen en zwaar geschut aan boord het Kanaal te kunnen oversteken. Van
Duinkerken naar Brest werd de geheele kuststrook één reusachtig

legerkamp, waarin binnen enkele weken een krijgsmacht van bijna 100.000
krijgers werd samengebracht, om hier ook in zeilen, roeien en ander
zeemanswerk te worden geoefend. Wel noemde Nelson het gansche plan
dollemanswerk, maar beproefde niettemin tot tweemaal toe een landing om
die oorlogsbodems te vernielen. Tot tweemaal toe leed hij een echec en
moest zich verder bepalen tot een onverpoosde waarneming der Fransche
kust.

De onrust, door al die dreigende krijgstoerustingen onder de bevolking in
Engeland verwekt, de bij deze aanhoudend sterker wordende drang naar het
einde van een oorlog, die nu reeds tien jaar duurde en Engeland hoe langer
hoe meer van het vasteland isoleerde, de begeerte naar vrede, die in weerwil
van zijn snoevend en hooghartig optreden in die dagen toch werkelijk bij
Bonaparte aanwezig was, gevoegd bij tal van drijfveeren van moreelen aard
bij beide partijen, waren ten slotte oorzaak, dat er tusschen de twee
kabinetten meer overeenstemming ontstond en dat den 1en October 1801 tot
groote vreugde van beide natiën de vredespreliminairen te Londen werden
geteekend.

Hoogst belangrijk waren de voorwaarden. Met uitzondering van Trinidad en
de voorheen Hollandsche bezittingen op Ceylon gaf Engeland o. a. aan de
Fransche Republiek en haar bondgenooten al de in den loop des oorlogs
veroverde koloniën terug. Egypte zou weder aan Turkije, Malta aan de
Maltezer Ridders komen. Portugals grondgebied zou onschendbaar zijn, dat
van Rome en Napels door de Franschen, terwijl de eilanden en havens aan
de Middellandsche en Adriatische zee door de Engelschen ontruimd zouden
worden.

Over de rechten der Onzijdigen, over Piëmont, Genua en Toscane alsmede
over de moeilijkheden op handelsgebied, vraagstukken, die eenmaal onder
handen genomen, ieder voor zich reeds tot een nieuwen oorlog konden
leiden, werd wijselijk niet gerept. Men wilde vrede.

Bonaparte had Frankrijk tegenover het buitenland dus gevoerd naar een
standpunt, tot heden ongekend. Reusachtig, overweldigend waren zijn
invloed en zijn macht geworden. België en Savoye hadden zich bijna
vrijwillig aan hem onderworpen; de Rijnprovinciën, te voren reeds tamelijk

los van Duitschland, hadden tegen hun inlijving weinig bezwaar gemaakt; de
Alpen en de Rijn vormden thans Frankrijks natuurlijke grenzen.

Alleen in ’t binnenland liet de toestand nog veel te wenschen over, doch
Bonaparte twijfelde niet of ook hier zou hij weldra zijn wat hij van half
Europa reeds was, de oppermachtige gebieder, die geen ander gezag naast
zich duldde. Hij sprak deze gedachte niet uit en liet zelfs zijn naaste
omgeving betreffende zijn bedoelingen in ’t onzekere, maar zijn tijdens de
vredesonderhandelingen bij herhaling gebezigde uitdrukking, als Engeland
een nieuwe coalitie begon: een tweede geschiedenis te zullen leveren van
Rome’s grootheid, verried wat er in hem omging. Lafayette had hem
doorzien. Toen hij hem voor zijn bevrijding uit de gevangenis te Olmütz
kwam bedanken, had hij o. a. gezegd: “Uw gansche streven is alleen het
fleschje met heilige olie (de zalving) boven uw kruin te laten breken.”

Men had mogen verwachten, dat Bonaparte na het reusachtige succes in de
twee laatste jaren verkregen, thans eenige rust nemen en van het
vredestijdperk gebruik maken zou om al de werken, die den welvaart van het
land moesten bevorderen doch nog in hun kindsheid waren, gelegenheid te
geven tot ontwikkeling te komen en dus de vruchten van zijn werk te zien
rijpen; van rust nemen was bij dien ijzeren man geen sprake.

Reeds was zijn brein vervuld met nieuwe plannen. Holland, Zwitserland,
Genua en de Cisalpijnsche republiek hadden de beginselen der omwenteling
omhelsd en in de hoop op hun toekomstige vrijheid de zwaarste lasten
geduldig gedragen; bij den vrede van Lunéville was hun onafhankelijkheid
benevens de vrijheid om den regeeringsvorm te kiezen, die hun de meest
gewenschte scheen, door beide partijen gewaarborgd, niettemin was hij
reeds begonnen zijn invloed op die keuze krachtig te doen gelden. Op
Fransche leest moesten die weerlooze staatjes worden geschoeid. Fransch
moesten ze worden. Of Oostenrijk, of Europa hiermede genoegen zou
nemen, of hieruit niet een nieuwe oorlog kon voortkomen, vroeg hij niet. De
omwentelingsgezinde partij, de partij der vrijheid werd in die staatjes

onderdrukt, beweerde hij niet geheel ten onrechte. Voor zijn persoonlijke
inmenging vond hij dit ruim voldoende.

Dan moest Frankrijk weder een koloniale mogendheid van den eersten rang
worden. Egypte was verloren gegaan. Sint Domingo zou dit verlies goed
maken. Sinds den vrede van Rijswijk (1697) een Fransche kolonie, de parel
der Antillen, had dit eiland met zijn achthonderd suiker- en katoen-, drie
duizend indigo- en koffieplantages tot in het begin der omwenteling jaarlijks
gemiddeld 280 millioen francs naar Frankrijk doen stroomen. Aan een
opstand onder de zwarten, die hoofdzakelijk door wanbeheer en
mishandeling was ontstaan en aan een massa blanken het leven had gekost,
had de neger Toussaint-Louverture een einde gemaakt en als generaal de
teugels van het bewind in handen genomen en het eiland vrij verklaard onder
protectoraat van Frankrijk. Thans zou een expeditie onder Leclerc het eiland
weder onder Fransch gezag terugbrengen. Dat Joséphine en haar creoolsche
vrienden, de planters, die te Parijs hulp waren gaan vragen tegen de zwarten
en steen en been klaagden over het verlies hunner eigendommen, op dit
besluit invloed hadden uitgeoefend, is even aannemelijk als dat Bonaparte in
de herovering van het eiland een prachtige gelegenheid heeft gezien om zijn
zwager en zijn zuster Pauline een kolossaal fortuin en een schitterende
positie te bezorgen. Van de gunsten, waarmede de fortuin voor de andere
familieleden zoo kwistig was geweest, hadden die twee tot nog toe zeer
weinig genoten.

Met graagte aanvaardde Pauline het voorstel om haar man te vergezellen.
Ook bij het leger was met den vrede werkeloosheid in het verschiet en
daarom de zucht om aan de expeditie deel te nemen en ginds fortuin te
maken buitengewoon groot. Den 14en December stak de admiraal Villaret
met een landingsleger van ruim 20.000 man en tal van particuliere
belanghebbenden uit Brest in zee. Engeland opperde niet alleen geen
bezwaren van beteekenis, maar achtte dien tocht zelfs in zijn eigen belang,
omdat het daarin een krachtig middel zag tegen de uitbreiding van de
emancipatie der negers2 in zijn eigen koloniën.

Voor het slagen dezer expeditie hadden de maritieme toebereidselen echter te
veel tijd gevorderd. Toussaint-Louverture was gewaarschuwd, dus op zijn

hoede en geen licht, zelfs zeer zwaar werk wachtte Leclerc. Wel werden de
zwarten op verschillende plaatsen verslagen en werd de negergeneraal ten
slotte verplicht den vrede te vragen en zich naar Frankrijk te laten vervoeren,
maar toch mislukte de tocht. De gele koorts brak uit onder de troepen en
raapte duizenden soldaten weg en behalve Leclerc zelf ook bijna alle
generaals. Opnieuw kwamen de negers in opstand. Ten slotte keerde het
overschot der expeditie, 3000 van de 34000 naar Frankrijk terug (Januari
1803). Met deze Pauline en haar zoontje.

Het lange haar ten teeken van rouw kort afgesneden en tengevolge van haar
bevalling nog altoos lijdende aan een ziekte, welke in die dagen ongeneeslijk
werd geacht, die haar het gaan en reizen tot een foltering maakte en haar
weldra dwingen zou bijna altijd te liggen, voerde de diepbedroefde, twee en
twintigjarige weduwe het gebalsemde lijk van haar echtgenoot mede naar
Toulon om het op het landgoed Montgobert te doen bijzetten. Op St.
Domingo fortuin gemaakt, had zij stellig niet. Zonder Napoleons jaarlijksche
toelage van 60.000 francs zou zij door al ’t geen er nu te betalen viel, moeite
hebben gehad rond te komen en al was zij zuinig op gierig af, rekenen had
zij nooit geleerd. Al haar illusiën van grootheid en rijkdom waren in rook
verdwenen.

Het echec in de Antillen geleden, mocht zwaar wezen, bijna zonk het in ’t
niet naast het reusachtige succes, dat Bonaparte intusschen op staatkundig
gebied behaalde, niet met horten en stooten doch zeer geleidelijk om Europa
geen aanstoot te geven of bezorgd te maken, voordat de vrede met Engeland
definitief was geteekend. Aan de Bataafsche republiek schonk hij een
grondwet. In Zwitserland trad hij op als bemiddelaar. In Januari 1802 werd
hij door vierhonderd en vijftig afgevaardigden der Cisalpijnsche republiek,
die hiertoe opzettelijk te Lyon waren bijeengekomen, plechtig uitgenoodigd
het presidentschap van deze te aanvaarden en haar te herdoopen in de
Italiaansche. De invloedrijke Italiaan Melzi verkoos hij tot vice-president.
Daar te Lyon, halverwege Parijs en Milaan hield hij ook een revue over de
uit Egypte teruggekeerde krijgers en werd met geestdrift door hen begroet.

Malmaison.

Daar hij aan Jozef, die de vredesonderhandelingen met Engeland te Amiens
zou leiden, uitdrukkelijk had doen te kennen geven, dat daarbij zoo min over
den koning van Sardinië als over den stadhouder in Holland en de vier reeds
genoemde republieken mocht worden gerept en de stelselmatige uitsluiting
dezer netelige punten bij Engeland instemming had gevonden, was de lijst
der geschilpunten aanmerkelijk ingekrompen. Eindelijk den 25en Maart 1802
werd te Amiens de vrede geteekend, die aan een oorlog van tien jaar een
einde maakte en een der gewichtigste gebeurtenissen is uit het begin der
negentiende eeuw. De preliminairen van Londen vormden den grondslag er
van. Onder de garantie van den czaar zou de Maltezer ridderschap op Malta
hersteld en de Engelsche bezetting teruggezonden worden. Ook uit Egypte
zou Engeland zijn troepen terugroepen.

Werd de vredebode in Frankrijk met gejuich begroet, in Engeland voerde die
de bevolking letterlijk tot een soort van razernij. Een daverend Bonaparte for

ever klonk in Londens straten uit boven de nationale liederen. Peace with
France prijkte met groote letters op alle voertuigen en toen de kolonel
Lauriston, adjudant van Bonaparte, de tractaten kwam uitwisselen, spande
het volk zijn paarden uit en trok zijn galakoets zelf verder naar zijn hotel,
want ’t was vrede. Nu werden de havens weder geopend, kon er graan
worden aangevoerd. De handel en het verkeer zouden herleven; de vrees
voor hongersnood was verdwenen. Duizenden Engelschen staken het Kanaal
over om een bezoek te brengen aan “dat land van barbaren en
koningsmoordenaars” doch in de eerste plaats om dien generaal, dien
Bonaparte te zien, dien ze ginds nog slechts kenden door spotprenten en
schotschriften en—door den geweldigen roep, die van hem uitging.

Niet om den hartstochtelijken wensch van de meerderheid der natie, wel om
hun eigen eerzucht en een kliek kooplui te bevredigen, die uitsluitend hun
handelsbelangen op ’t oog hadden en voordeel trokken uit den
oorlogstoestand, zullen de britsche ministers dien vrede reeds het volgende
jaar verbreken, Frankrijk opnieuw den oorlog aandoen en dezen niet
eindigen, voordat Napoleon is verpletterd.

Ook de staatsman Fox, het beroemde hoofd der oppositie in het Lagerhuis,
de mededinger van Pitt, kwam naar Parijs om met Bonaparte kennis te
maken en bouwstoffen te verzamelen voor een werk over de laatste twee
Stuarts. Bonaparte schoof alle etiquette voor hem ter zijde, ontving hem
herhaalde malen als een vriend in zijn huiselijken kring, gaf bevel al de
staatsarchieven voor hem open te leggen en deed hem, den bijna
zestigjarigen staatsman, die nog zooveel edele droombeelden koesterde,
vaak versteld staan over de stoutheid zijner plannen voor de toekomst, die
hij zeer weinig bemantelde. Gansch Parijs liet hij hem zien, ook een juist in
die dagen weder geopende tentoonstelling van nijverheid, de tweede na de
omwenteling; vaak gevoelde hij zich gestreeld door de onverholen teekenen
van verbazing door zijn gast gegeven, over zooveel vooruitgang in dat
bedrijf.

De mannen scheidden in vriendschap als twee groote figuren, die elkander
hadden leeren hoogachten.

Waren de natiën dus verheugd over den vrede, Bonaparte zeker niet minder.
Met dagelijks klimmende onrust had hij den loop der onderhandelingen
gevolgd; bij herhaling had hij Jozef doen weten, dat hij toe moest geven op
alle ondergeschikte punten, die vertraging konden doen ontstaan; aan de
koeriers tusschen Parijs en Amiens had hij zelfs premiën beloofd, als zij
spoed maakten. Zoo handelde geen man, die zooals vaak nog heden wordt
beweerd den oorlog zocht tot elken prijs. Neen, niet naar oorlog, naar vrede,
naar een langdurigen algemeenen vrede verlangde hij in die dagen; dat hij dit
doel niet heeft bereikt, dat de vredestoestand reeds in 1803 weder werd
verbroken, mag niet aan hem worden geweten, maar Engeland is, herhalen
wij, in hoofdzaak de schuld er van, zooals de door geheel Europa
overgenomen legende van Napoleons ziekelijke behoefte aan oorlogsdaden
met al haar afgrijselijke gevolgen haar ontstaan heeft te danken gehad aan
Talleyrand.

Jaren lang (tot ver in 1807) had deze man, die Napoleon in stilte fel haatte,
zoo goed als diens geheele staatkunde geleid, hem zelf, zooals zijn brieven
getuigen, voortdurend gewaarschuwd tegen de zoogenaamde moordplannen
der vorsten van Europa en der Pruisische generaals en aan diezelfde vorsten
na iedere nederlaag de voor hun eigenliefde meest vernederende brieven
geschreven.

Hoe had deze man—en zooveel anderen met hem—zich na dit alles in 1815
met opgeheven hoofd op ’t congres van Weenen durven vertoonen, indien hij
zich hier niet had voorgedaan als de zwakke, weerlooze, gebrekkige man,
die gedwongen was geweest de bevelen op te volgen van een bloeddorstig
monster?

Doch hierover later. Dezen even talentvollen als sluwen en steeds naar goud
dorstenden staatsman zullen wij vaak genoeg aan ’t werk zien.

Dat Bonaparte geleidelijk aanstuurde op het herstel van het éénhoofdige
gezag was in Frankrijk dus voor niemand een geheim meer en de natie en
bloc had geen bezwaar haar held, die haar orde, rust en vrede had gebracht,
hierin de vrije hand te geven. Wel echter de oppositie. Deze werd
hoofdzakelijk gevonden bij de groote staatslichamen bij het leger en dan bij

het Instituut met zijn plannenmakers en godloochenaars uit de dagen van het
Directoire, de zoogenaamde “denkende hoofden.”

Reeds had het Tribunaat onder meer verworpen de zoo noodzakelijke wet op
de Openbare Schuld en de staatsdomeinen, op de speciale rechtbanken, een
uitvloeisel van den moordaanslag in de rue Saint Nicaise, zich in schampere
taal geuit en zich gestooten aan het woord “onderdaan,” voorkomende in het
tractaat met Rusland. Bonaparte was driftig geworden, had de opposanten in
den Raad van State uitgemaakt voor “ongedierte,” hieraan toegevoegd, dat
hij zich niet als Lodewijk XVI zou laten aanvallen, terwijl hij van zijn
gemoedsstemming in officieuse dagbladen liet blijken. Toen het Wetgevend
Lichaam met zijn overgroote meerderheid van wijsgeeren en oud-priesters
denzelfden weg begon te bewandelen als de Tribunen, toen ook de Senaat bij
de stemming over candidaten voor drie in dit college vrijgekomen zetels,
duidelijk blijk had gegeven van onwil en Bonaparte’s candidaten, drie oude,
verdienstelijke generaals, waren gevallen, had hij den 2en Januari al de reeds
ter behandeling gereed liggende wetsontwerpen, die de natie met zoo vurige
belangstelling verbeidde, teruggenomen. Het tijdstip was blijkbaar nog niet
aangebroken, waarop deze belangrijke zaken met de noodige kalmte en
eensgezindheid konden worden behandeld. Hierdoor had Napoleon het
Tribunaat en het Wetgevend Lichaam tot volslagen werkeloosheid gedoemd
en de natie doen zien aan wie de schuld lag, dat niet meer arbeid werd
verricht.

Intusschen had hij langdurig beraadslaagd met Cambacérès, doch vooral met
Lucien, met wien hij zich had verzoend; daarna had hij den Senaat gewezen
op artikel 38 der grondwet, welke voor het loopende jaar (X) de vervanging
gebood van het eerste één vijfde der twee andere staatslichamen, de verdere
regeling overgelaten aan zijn ambtgenoot en was naar Milaan vertrokken om
zich hier te laten uitroepen tot president der Italiaansche republiek.

Toen hij den laatsten Januari terugkwam, was over de hoofden der oppositie
in Tribunaat en Wetgevend Lichaam het vonnis reeds geveld. Twintig leden
van het eerste, zestig van het tweede waren niet bij loting doch bij keuze
zooals men het noemde “geëlimineerd,” ze zouden worden vervangen door
even zooveel anderen, die meer den geest van het gouvernement waren

toegedaan. Carnot en Lucien kregen zoodoende in Maart een zetel in het
Tribunaat; terstond wierp de laatste zich weder op tot leidsman der openbare
meening.

“Ik ben een soldaat, een zoon der revolutie en zal me niet als een koning
laten beleedigen” had de Eerste Consul reeds een tijdlang te voren in den
Raad van State gezegd, thans had hij de oppositie zijn klauw laten voelen.

Waardiger, grooter zou hij zich getoond hebben, als hij die minderheid die òf
hem persoonlijk haatte òf hem alleen bestreed uit zucht tot oppositie
desnoods met een minachtend schouderophalen was voorbijgegaan, maar hij
was driftig en lichtgeraakt, duldde bijna geen tegenspraak en had voor
Frankrijks eer en grootheid alleen reeds meer gedaan, dan al “die babbelaars
en idéologen,” zooals hij ze noemde, te zamen. Eindelijk kende hij zijn
tegenstanders in het Tribunaat mogelijk te goed om niet te zien, dat, was zijn
houding een lijdzame en geduldige, deze hen stoutmoediger zou maken en
dat ze voor hem en de natie bepaald gevaarlijk konden worden als de
meerderheid in Senaat en Wetgevend Lichaam, wat niet volslagen
onmogelijk was, met hen één lijn begon te trekken en als ook een deel van
het leger zich in den strijd mengde.

Want ook hierbij en vooral onder de generaals, die met Moreau in
Duitschland hadden gediend, telde hij heel wat vijanden. Lannes en
Augereau waren reeds zoo brutaal geworden, dat de eerste van zijn
commando ontheven en als gezant naar Portugal gezonden was; Massena
was verwoed, dat hem het commando over het leger in Italië ontnomen en
aan Brune opgedragen was; over een huis had hij bovendien standjes met
Joséphine gehad. Gouvion St. Cyr en Macdonald waren wel beiden niet in
Parijs, doch staken hun vijandige gezindheid tegenover hem niet onder
stoelen of banken.

Moreau, een dapper soldaat, doch een karakterloos man, had zelfs reeds
openlijk tegen hem partij gekozen en werd in zijn haat gesterkt door zijn
vrouw, die jaloersch was op Joséphine en door zijn schoonmoeder, mevrouw
Hulot, evenals deze een creoolsche en reeds jaren met haar op voet van
oorlog.—Voor de oppositie was deze volbloed republikein, die zoo
belangeloos heette maar niettemin een rijk en prachtig hotel te Parijs zijn

eigendom noemde, de aangewezen man om Bonaparte op te volgen, “als
deze toevallig een ongeluk mocht overkomen.”

Al die generaals misten echter een groot troepencommando; zij waren dus
niet zoo gevaarlijk als Bernadotte, die er wel een bezat, namelijk dat van
Rennes over de korpsen van ’t Westen. Door Jozefs invloed lid geworden
van den Raad van State (1800) had hij toen reeds sterk geïntrigeerd om òf in
Italië òf in de Bataafsche republiek òf te Parijs een groot commando machtig
te worden. Daarop had hij zich door zijn heftige taal tegen Leclerc, toen deze
op marsch naar Brest eenige uren te Rennes bij hem was, bij Bonaparte zoo
verdacht gemaakt, dat deze hem zijn commando ontnomen en naar Parijs
geroepen had. Weder in genade aangenomen, had hij (Januari 1802) bedankt
voor het kapitein-generaalschap over Guadeloupe en toen voor dat over
Louisana zooveel voorwaarden gesteld, dat Bonaparte hem had laten gaan en
generaal Victor hiervoor had aangewezen. Thans zat hij weder te Rennes bij
een grootendeels van het Rijnleger afkomstigen troep, die in geen drie jaar
soldij had gezien, waarbij telkens gevallen van grof verzet plaats vonden en
de desertie sterk toenam, bij een troep dus, die weinig meer noodig had om,
door mooie beloften en goud verlokt, zoodra Bonaparte was gevallen, over
te gaan tot een pronunciamento.

Prachtig voor het oog, was diens positie volstrekt niet.

Wie zal het bevreemden, dat hij zich wapende, zijn garde vergrootte en toen
hij den eersten Paaschdag ter eere der sluiting van het Concordaat in de
Nôtre Dame de hoogmis ging bijwonen, ook vier bataljons dier garde met de
bajonet op in de kerk deed opstellen. Had men hem het lot van Romulus niet
toegedacht? Bestond er geen komplot om hem onder de mis te vermoorden?
—Dat Bernadotte hiervan wist, staat vast. Jozef ook? Zou zijn zwager hem
niet hebben gewaarschuwd? In elk geval bedankte de man, die bij de
gesloten verdragen als onderhandelaar was opgetreden, voor de eer, om in de
kerk te gaan naast zijn broeder; hij bleef liever bij zijn collega’s van den
Raad van State.

De vier bataljons garde in de kerk maakten effect. Er gebeurde niets.

Te Rennes gebeurde echter wèl iets. In afwachting van den loop der zaken te
Parijs, had generaal Simon, Bernadotte’s chef van den staf, in stilte twee
oproerige proclamaties doen drukken en had die per post verzonden (26
Mei). De politie kwam de samenzwering op ’t spoor en Simon en eenige
subalterne officieren werden opgepakt, doch Bernadotte ontsprong den dans.
Hij was even te voren met zijn vrouw naar Plombières vertrokken en wist,
zoo heette het, van den prins geen kwaad. Maar Bonaparte wist wèl. “Praat
me niet van dien schoft, die had den kogel verdiend,” zei hij tegen Rapp,
toen deze Bernadotte’s naam noemde.

Toch deed hij hem niet vervolgen; de ander was immers een zwager van
Jozef en de echtgenoot van Désirée Clary, de eertijds door hem versmade
geliefde en Bonaparte was nu eenmaal Corsicaan met een aangeboren sterk
familiezwak en met een onfeilbaar geheugen voor personen, die door hem
vroeger te kort waren gedaan en onder deze bekleedde de kleine Désirée
volgens hem een eerste plaats. Schonk hij haar later (1808) niet een van de
drie kostbare pelzen, welke keizer Alexander hem te Erfurt had aangeboden;
regelde hij niet zelf al de bijzonderheden van haar vertrek, toen haar man als
kroonprins naar Zweden was geroepen?

Juist die bij hem zoo sterk sprekende karaktertrek, zijn vaak onverklaarbare
verblindheid en zwakheid voor zijn naaste familieleden, zijn jarenlang
onverzettelijk vasthouden aan het geloof, dat zijn broeders even geniaal en
even bekwaam, ja zelfs genialer en bekwamer waren dan hij zelf, dat Lucien,
doch vooral Jozef een superieur man was en dat vooral die twee hem bij zijn
grootsche plannen met al hun krachten zouden terzijde staan, dat waar zij te
kort schoten geen onwil of kwade trouw doch alleen hun jeugd en hun
onervarenheid hiervan de schuld droegen, heeft hem geleid tot daden,
waarvoor ieder ander in zijn plaats zich zou hebben gewacht; eerst in 1810
had hij ingezien, dat zijn stelsel van familieregeering verderfelijk was
geweest.

In deze dagen was er nog in de familie Bonaparte een belangrijke
verandering voorgevallen, want het was Joséphine ten slotte gelukt, het reeds

vermelde huwelijk tot stand te brengen van Bonaparte’s broer Louis en haar
dochter Hortense. Al is het onjuist, zooals Louis zelf later heeft beweerd, dat
hij tot deze verbintenis was gedwongen, erg enthousiast waren de jongelui in
het eerst volstrekt niet over hun huwelijksplannen. Louis had er aanvankelijk
wel geen ooren naar gehad, met Hortense in het huwelijksbootje te stappen,
maar na zijn Duitsche reis had de melancolieke man, die met de personen
van zijn stand weinig omging en er alleen enkele obscure vrienden op na
hield, in het huwelijk toegestemd. Ook was zijn verhouding tot Hortense wel
wat veranderd, ja Masson zegt zelfs, dat Louis verliefd op haar was en zich
dan ook volstrekt niet stoorde aan het verzet, dat hij ondervond van de zijde
van Lucien en Jozef, die het huwelijk volstrekt niet goed konden keuren. En
Hortense? Zij had gedwee de zachte drang van haar moeder, die zij vereerde,
gevolgd en had ook haar toestemming gegeven, al kan men niet zeggen, dat
daardoor een van haar hartewenschen werd vervuld. In de laatste maanden
van 1801 was tot deze verbintenis besloten en in het begin van Januari 1802
werd het huwelijk voltrokken in tegenwoordigheid van tal van familieleden
en van deze plechtigheid maakten Murat en Caroline gebruik om ook hun
huwelijk nog kerkelijk te doen sluiten.

Een groote wensch van Joséphine was hiermede vervuld, want zij achtte
deze verbintenis voor haar eigen plaats in de familie van groot belang,
zoowel nu als later. En dan had ze hiermede nog wel Louis gewonnen;
iemand die een zoo groote plaats in Bonaparte’s hart innam en die zelfs in
zijn gedachten in aanmerking kwam voor zijn opvolger. Joséphine had de
kerkelijke wijding van haar eigen huwelijk tegelijk met die van Louis en
Murat niet durven vragen, maar dit verdriet verduisterde geenszins den
triomf, welken ze had behaald. Later, hoopte zij, zou ook dat nog wel
gelukken en van de geestelijkheid verwachtte ze daarbij steun. De tijd zou
leeren, dat ze gelijk had.

1 Hij wilde het Iersche parlement vereenigen met dat van Engeland en Schotland, ook de
katholieke Ieren toelaten tot de hooge staatsbetrekkingen en het ongelukkige eiland dus opheffen
uit zijn staat van halve slavernij.

2 In de Fransche koloniën in West-Indië werd de slavernij, tijdens de omwenteling afgeschaft,
weldra door Bonaparte hersteld.