De Wedergeboorte van Nederland (Dutch) B. D. H. Tellegen 1288 downloads.pdf

The Project Gutenberg eBook of De Wedergeboorte
van Nederland

This eBook is for the use of anyone anywhere in the
United States and most other parts of the world at no
cost and with almost no restrictions whatsoever. You
may copy it, give it away or re-use it under the terms of
the Project Gutenberg License included with this eBook
or online at www.gutenberg.org. If you are not located in
the United States, you will have to check the laws of the
country where you are located before using this eBook.

Title: De Wedergeboorte van Nederland
Author: B. D. H. Tellegen

Commentator: H. T. Colenbrander

Release date: September 5, 2010 [eBook #33640]

Language: Dutch

Other information and formats:
www.gutenberg.org/ebooks/33640

Credits: Produced by André Engels and the Online
Distributed
Proofreading Team at http://www.pgdp.net

*** START OF THE PROJECT GUTENBERG
EBOOK DE WEDERGEBOORTE VAN NEDERLAND
***

Opmerkingen van de bewerker

De tekst in dit bestand wordt weergegeven in
de originele, verouderde spelling. Er is geen
poging gedaan de tekst te moderniseren.
Afgebroken woorden aan het einde van de
regel zijn stilzwijgend hersteld.
Voetnoten zijn hernummerd en verplaatst naar
het eind van het hoofdstuk.
Overduidelijke druk- en spelfouten in het
origineel zijn gecorrigeerd; deze zijn voorzien
van een dunne rode stippellijn, waarbij de
Brontekst via een zwevende pop-up

beschikbaar is.
Variaties in spelling (bv. met/zonder trema,
met/zonder afbreekstreepje) zijn behouden.
Errata zijn in de tekst gecorrigeerd; deze zijn
voorzien van een dunne grijze stippellijn.
Een overzicht van de aangebrachte correcties
is te vinden aan het eind van dit bestand.
Dit Project Gutenberg e-boek bevat externe
referenties. Het kan zijn dat deze links voor u
niet werken.

Boek- en Kunstdrukkerij S. W. MELCHIOR—Amersfoort.

DE WEDERGEBOORTE
VAN NEDERLAND

DOOR

Mr. B. D. H. TELLEGEN
HOOGLEERAAR TE GRONINGEN.

TWEEDE (VERMEERDERDE) DRUK

BEZORGD DOOR

Dr. H. T. COLENBRANDER.

P. NOORDHOFF—1913—GRONINGEN.

INHOUD.

Blz.
Inleiding 1
I. Het Grondgebied 7
II. De Opdracht van de Souvereiniteit der 43
Vereenigde Nederlanden aan den Prins
III. De samenstelling der Grondwet 72
IV. De Grondwet en de Maatschappij 112
V. De Regeeringsvorm 153
VI. De vereeniging met België 195
VII. De teruggaaf der koloniën 240
VIII. De invoering der Grondwet 262
IX. De vervanging of wijziging der Fransche 324
wetgeving

EEN WOORD VOORAF.
(1884).

.... Wat mij tot deze uitgaaf bewogen heeft, is de omstandigheid dat eene m. i.
averechtsche opvatting van het door mij behandelde gedeelte onzer politieke
geschiedenis weder meer en meer op den voorgrond schijnt te komen. Men
begint weder het verband te miskennen, dat er bestaat tusschen 1813 en
volgende jaren en de revolutie van 1795 met hetgeen er op gevolgd is. Men is er
weder op uit, de beteekenis dier revolutie in de schaduw te stellen, men sluit de
oogen daarvoor, dat met haar de staatseenheid niet alleen maar ook het streven
naar staatshervorming hare intrede hebben gedaan in ons vaderland. Daarom
vooral scheen het mij plichtmatig tot deze uitgaaf te besluiten. Wijkt mijne
voorstelling niet te veel van de waarheid af, dan is het korte tijdvak, door mij
beschreven, de schakel van een lange keten, en geenszins de aanvang eener
geheel nieuwe orde van zaken. Integendeel zijn 1813 en volgende jaren in vele
opzichten de voortzetting van hetgeen 1795 ons had gebracht of had trachten te
brengen. Dit te herinneren, dit boven allen twijfel te stellen, was vooral het doel
dezer uitgaaf. In hoeverre ik hierin geslaagd ben, moge de deskundige en
onbevooroordeelde lezer beslissen.
DE SCHRIJVER.

BIJ DEN TWEEDEN DRUK.

De roem van het werk, waarvan hierbij een nieuwe uitgaaf wordt aangeboden,
is sinds lang gevestigd. Met name aan onze hoogescholen heeft het aan
beoefenaars van ons staatsrecht en onze geschiedenis groote diensten bewezen.
Om het die bij voortduring te laten vervullen scheen meer dan een eenvoudige
herdruk noodig. Niet dat Tellegen's beschouwingen verouderd zijn; integendeel,
het wil mij voorkomen dat jonger onderzoek het meerendeel er van bevestigen
kan. Maar zij kunnen nu gesteund worden (een enkele maal ook herzien) door
en uit veel uitgebreider bronnenmateriaal dan hem ten dienste stond. De noten
vooral waren te verjongen, daar het voor het practisch nut van het boek zeer
ongewenscht zou zijn geweest, zoo een herdruk naar thans door moderner
uitgaven op den achtergrond gebrachte publicatiën ware blijven verwijzen. Zoo
dikwijls dus in de noot naar een boek verwezen wordt dat in 1884 nog niet
bestond, ben ik voor de redactie dier noot of van dat gedeelte der noot
aansprakelijk.
Aan den tekst zelf van Tellegen heb ik niets van belang veranderd, doch, in
andere letter, achter ieder zijner hoofdstukken eenige bladzijden van mijne hand
doen volgen, die de bedoeling hebben den lezer indachtig te maken op hetgeen
jongere geschriften of bronnenuitgaven dan hij gebruikte, omtrent de door hem
besproken zaken kunnen doen opmerken.
Polemisch over het geheel is de strekking dier invoegsels niet: immers
Tellegen's grondgedachte is van de mijne niet ver verwijderd. Ook voor mij is
1813 de uitkomst der ontwikkeling sedert 1795: geen restauratie, maar
bevestiging der revolutie in wat zij voor Nederland bruikbaars had opgeleverd.
In Hogendorp's opzet komt dit niet sprekend uit; in wat er van werd, wel. Dit
heeft niemand ooit zoo klaar betoogd als Tellegen, en ver van mij is alle wensch
of pogen, op dit hoofdpunt hem te vertroebelen of te verzwakken. Moge het
integendeel blijken dat mijn bijwerk een steun en bevestiging is geweest.

Voor het herdrukken van Tellegen's bijlagen eindelijk is na de jongste en nog
ter perse zijnde bronnenuitgaven van mijne hand alle reden vervallen. Zij zijn of
worden alle daarin opgenomen in het uitgebreider verband waarin zij behooren.
September 1913. H. T. COLENBRANDER.

INLEIDING.

Het onderwerp, dat ik wensch te behandelen, is de
wedergeboorte van Nederland na het ineenstorten der
fransche heerschappij in het laatst van 1813. Hoewel dit
onderwerp zich niet moge onderscheiden door zijne
nieuwheid, zoo vlei ik mij, dat het daarom zijne
aantrekkelijkheid nog niet geheel heeft verloren. Het
geldt toch ons vaderland. Ons vaderland, dat na de
overige volken van Europa in ontwikkeling en welvaart
voorbij te zijn gestreefd, in de 18e eeuw, als ware het
een gevolg der buitengewone krachtsinspanning, was
verslapt en ontzenuwd: dat de prooi was geworden van
binnenlandsche partijschappen, wel in staat, land en
volk te verscheuren, geenszins bij machte, de
instellingen der republiek naar de behoeften en ideeën
des tijds te hervormen.
Op den inval der Pruisen in 1787 was die der
Franschen in 1795 gevolgd: beide gebeurtenissen
stuitend voor het vaderlandsch gevoel onzer dagen, daar
zoowel bij de eerste als bij de tweede de vreemdeling
door onze landgenooten zelven te hulp was geroepen: in

1787 door de oude partij, Oranje in verbond met de
oligarchie; in 1795 door hare slachtoffers, de patriotten,
de mannen van den nieuwen tijd. Kan men 1795
beschouwen als te zijn geweest eene straf voor 1787,
ook de mannen van 1795 hebben zwaar geboet voor hun
onvaderlandsch bedrijf, voor het inroepen der fransche
hulp. En met hen ook ons vaderland. Nederland de
satelliet van het heersch- en baatzuchtige Frankrijk;
onze landskinderen het kanonvleesch des keizers; handel
en scheepvaart gefnuikt, daar Engeland meester was van
de zee; ons koloniaal bezit aan datzelfde Engeland ten
prooi. Eindelijk ons volksbestaan geheel uitgewischt, en
Amsterdam de derde stad van het fransche keizerrijk.
Was het te verwonderen, dat men het tijdvak der
revolutie langzamerhand begon te beschouwen als een
tijdvak van smaad en schande, van ellende en van
rampzaligheid? Was het te verwonderen, dat althans de
onnadenkende menigte ééne zaak vergat? Dat zij zich
niet meer herinnerde, hoe ook de toestand van vóor 1795
verre van rooskleurig was geweest, dat zij niet meer
dacht aan de disharmonie, die er had bestaan tusschen de
maatschappij der 18e eeuw en de alleen voor den nood
van het oogenblik berekende instellingen der oude
republiek? Dat zij niet besefte, hoe de omwenteling van
1795 in vele opzichten een operatie was geweest, die,
hoe pijnlijk ook, voor de genezing noodzakelijk was,

daar met en na die omwenteling veel van het oude en
verouderde was te gronde gegaan en nieuwe beginselen
van staatsbestuur waren begonnen wortel te schieten in
ons land? Het is waar, het streven naar politieke vrijheid,
hetwelk die omwenteling en de eerste staatsregeling, die
van 1798 kenmerkte, was spoedig in het zand verloopen;
het was onder den franschen invloed verstikt; dit neemt
echter niet weg, dat veel van hetgeen naast die politieke
vrijheid de revolutie kenmerkte, tot wasdom was
gekomen. De eenheid van den staat met zijne algemeene
wetten en zijn algemeen gouvernement in de plaats
gesteld van het veelhoofdig monster der oude republiek;
éen volk dus en in dit volk geen onderscheid van recht
meer uit het oogpunt van kerkgeloof, van stand of van
woonplaats, met andere woorden: de gelijkstelling der
godsdiensten, de afschaffing van de voorrechten der
geboorte in adel en patriciërs gevestigd, de emancipatie
van het platteland van den druk der edelen en der steden,
de gelijkstelling der generaliteitslanden met de overige
deelen des rijks. Het beginsel werd gehuldigd, dat de
macht van den een over den ander alleen
gerechtvaardigd kan worden door de behoefte der
geregeerden en niet door het belang der regenten; het in
vele opzichten privaatrechtelijk karakter van het bestuur
loste zich meer en meer op in een publiek recht, een
uitvloeisel van het algemeen belang. Dit alles was de

blijvende beteekenis geweest van de omwenteling van
1795. Veel daarvan was onder franschen invloed tot
stand gekomen; zelfs het Fransche keizerrijk, hoe
afkeerig ook van alles wat naar zelfregeering zweemde,
was ten opzichte van eenheid van staatsbestuur en
gelijkheid der ingezetenen een kind der revolutie
gebleven, en was ook hier te lande aan opruiming van
hetgeen daartegen in den weg stond bevorderlijk
geweest. Toch werd dit alles door het lijden en de
vernedering in de schaduw gesteld. Eene beweging, die
uitliep op het verlies van het hoogste goed, hetwelk een
volk bezit, op het verlies van zijne onafhankelijkheid,
kon niet meer met onpartijdigheid worden beschouwd.
De jaren 1795–1813 waren als 't ware door het
nederlandsche volk in babylonische ballingschap
doorleefd. Dit volk had geboet voor zijne zonden; het
was gestraft voor zijne ondankbaarheid jegens het
Opperwezen en—het huis van Oranje. En zoo laat het
zich verklaren, hoe het hoofd van dat huis bij het
betreden van den vaderlandschen bodem tot zijne
landgenooten durfde zeggen: „ik ben bereid en vastelijk
besloten, al het verledene te vergeven en te vergeten”
(proclamatie van 30 November 1813). Zoo laat het zich
verklaren, hoe die woorden geen aanstoot gaven, ja zelfs
door een man als Falck met ingenomenheid werden
begroet 1). Er ging geene stem uit het volk op, die zeide:

zoo het de vraag is van vergeven en vergeten, de
behoefte aan vergiffenis is niet aan de eene zijde alleen;
ook wij, uwe hoogheid, moeten bij onze verzoening veel
uit ons geheugen uitwisschen; ook gij en de uwen zijt
niet zonder schuld geweest. Wie heeft het eerst zich
bezondigd aan het inroepen van den vreemdeling? Wie
heeft in 1795 zijne medewerking verleend om de
koloniën Engeland in handen te spelen? Was het niet uw
vader Willem V? Wie heeft in 1799 bij den inval der
Engelschen en Russen aan hunne zijde gestaan, om met
geweld van vreemde wapenen de macht hier te lande te
hernemen? Was het niet uwe hoogheid zelf? En wanneer
op ons de schuld ligt van in het stof te hebben gekropen
voor den vreemdeling, is het ook in uw levensboek
geene zwarte bladzijde, tegen afstand van uwe
aanspraken op uw vaderland, in 1802 van Bonaparte te
hebben afgebedeld een brok duitschen grond 2),
waarover hij geen recht had te beschikken, en wat gij
niet kondet aannemen zonder de revolutie te huldigen?
Doch van dit alles werd geen woord gerept. Evenmin
daarvan, dat de laatste stadhouder, in plaats van oog en
oor te hebben voor de nooden en ideeën van den
nieuweren tijd, in plaats van sympathie te koesteren
voor het vooruitstrevende gedeelte des volks, in
bondgenootschap met de aristocratie was getreden en
ook na 1787 geene poging tot hervorming had gedaan.

Waarlijk tegenover het zondenregister van het
nederlandsche volk kon ook op menige tekortkoming
van het huis van Oranje worden gewezen. Over dit alles
echter werd gezwegen. Mogen er al enkelen zijn
geweest, in wier geest zoo iets is opgekomen, het was
voorzichtig, dit voor zich te houden, dit te verbergen
achter den muur hunner tanden. Van de omwenteling
van 1795, met de fransche heerschappij als haar gevolg,
kon niet te veel kwaads gezegd worden; het was de
antichrist, wiens rijk door God te pletter was geslagen.
En in zijne plaats zouden de oude tijden herleven met
het geliefde huis van Oranje aan het hoofd, en
Nederland zoude weder gelukkig worden als voorheen.

Aan de bovenstaande bladzijden is weinig toe te voegen; misschien is er wat
af te doen. Tellegen verstaat de volksstemming van 1813 verkeerd, indien hij
zelfs aan de mogelijkheid gelooft van een requisitoir tegen Oranje, zooals hij het
„enkelen” laat verbergen „achter den muur hunner tanden.” Hij ziet meen ik
voorbij, dat de „vergeven en vergeten”-passus uit de proclamatie van 30
November een weerklank is, weerklank van een geluid uit Nederland zelf
opgegaan. De woorden toch komen letterlijk zoo voor in het Oranje-strooibiljet
van Gijsbert Karel van 17 November: „al het geledene is vergeten en vergeven.”
Uit dit ook naar Londen gekomen strooibiljet heeft Hendrik Fagel, die de (in
Engeland gedrukte) proclamatie van den Prins opgesteld heeft, ze overgenomen.
Dat de natie vergaf, bleek uit het feit der terugroeping; er moest nu bewijs op
volgen dat ook de teruggeroepene ouden wrok uit het hart kon bannen. Dit te
verzekeren was van de zijde van Oranje geen ongevraagd durven, maar door het
volk gretig verlangde waarborg. De gewezen patriotten hebben er zich dan ook
geenszins door beleedigd, integendeel bevredigd gevoeld; het requisitoir is van

een man van 1884, niet van 1813. „Geest en hart,” schrijft Falck, „waren open
voor alle redeneeringen gegrond op het beginsel van eensgezindheid en
verbroedering. De fraaie proclamatie die den Prins voorafgegaan was, het werk
van den voormaligen Griffier Fagel, had hiertoe het heugelijke sein gegeven, en
Z. M.'s eigene taal, houding en gedrag deden dag aan dag de vrees voor eene
terugwerking verminderen, zelfs bij die gemoedelijke patriotten welke zich bij
het overwegen der staatkundige denkwijze van van Stirum, van der Duyn en
Hogendorp niet van alle wantrouwen hadden kunnen vrij houden” 3).
Waar aan beide zijden schuld is geweest en boete, pleegt men elkander bij het
wederzien geen lange lijsten van grieven aan te bieden, maar ziet liever den weg
op die voorwaarts leidt.
Zoo is het in 1813 men mag zeggen door het geheele volk begrepen; zelden
of nooit is de eenstemmigheid in eenig opzicht in Nederland zóó groot geweest.

1) G. K. van Hogendorp in 1813, bijlage bl. 15.—Zie ook Falck's
Gedenkschriften, bl. 119.
2) Het bisdom en de abdij van Fulda, de abdij van Corvey, de abdij
van Weingarten, de steden Dortmund, Issny en Buchhorn, bij het tractaat den
23sten Mei 1802 tusschen Frankrijk en Pruisen gesloten, aangewezen als
schadevergoeding voor het verlies van het erfstadhouderschap. Zie over deze
zaak Gedenkstukken IV, 701.
3) Zie dat wantrouwen o. a. uitgedrukt in den curieuzen brief van
Fennekol aan Wiselius, Gedenkstukken VI, 1756.

I.

HET GRONDGEBIED.

Het denkbeeld, dat het oude Nederland als 't ware
herleefde, had in één opzicht althans zijne voordeelige
zijde. Het scheen den prins van Oranje, het scheen de
hoofden der omwenteling van 1813 eene zaak, die als
van zelve sprak, dat door die herleving ook het
grondgebied der Vereenigde Nederlanden weder het
eigendom werd van den opgestanen Staat. Niet alleen,
dat de prins het bestuur op zich nam van hetgeen vóór
de inlijving in Frankrijk aan het koninkrijk Holland had
behoord. Ook zoodra een gedeelte van het bij tractaat
van 16 Maart 1810 afgestane grondgebied van de
fransche overheersching was bevrijd geworden, werd dit
bij besluit van 15 December 1813 met de Vereenigde
Nederlanden vereenigd verklaard. Koning Lodewijk had
bij dat tractaat de departementen van Zeeland en
Brabant, het land tusschen Maas en Waal, Nijmegen
daaronder begrepen, gelijk mede de Bommelerwaard en
het land van Altena, aan den keizer moeten afstaan; deze
had het kwartier Breda ingedeeld bij het departement der

Beide Nethen en van de overige landen de
departementen der monden van de Schelde en der
monden van den Rijn gemaakt. En hoewel nu de
Franschen dit alles op verre na nog niet hadden verlaten
—men denke slechts aan Walcheren, eerst in Mei 1814
bevrijd—werden toch die landen reeds toen verklaard,
„evenals van ouds” uit te maken een deel van den Staat
der Vereenigde Nederlanden en onder het bestuur
daarvan geplaatst. Men dacht niet aan de mogelijkheid,
dat over deze weder-in-bezitneming bij iemand eenige
twijfel konde bestaan. En wanneer de prins vooreerst
met stilzwijgen den toestand dier landen voorbijging, die
reeds bij tractaat van 16 Mei 1795 met Frankrijk waren
vereenigd: Staats-Vlaanderen, Maastricht, Venlo en
hetgeen daarbij behoorde, wanneer hij daarover zweeg,
zoo meen ik de oorzaak daarvan niet zoo zeer te moeten
zoeken in den twijfel, of deze streken wel tot de
Vereenigde Nederlanden zouden terugkeeren, als wel
daarin, dat zoowel het een als het ander nog geheel in de
handen des vijands was.
Door denzelfden geest was Hogendorp bezield, toen
hij reeds den 28sten November 1813 4) aan Hendrik
Fagel, den vertrouwde van den prins te Londen, en dus
nog vóór de aankomst van dezen hier te lande, als zijne
meening te kennen gaf, hoe Nederland van Engeland de
dadelijke en onvoorwaardelijke teruggaaf der koloniën

in de drie werelddeelen verwachtte, koloniën, waarvan
Ceilon bij het vredesverdrag, den 17den Mei 1802 te
Amiens gesloten, uitdrukkelijk aan Engeland was
afgestaan, terwijl de overige koloniën sedert door dat
rijk veroverd waren in den oorlog tegen ons gevoerd.
Fagel, hoewel het beginsel niet bestrijdende, vond het
blijkens zijn antwoord van 1 December 1813 5) wat
voorbarig, toen reeds bij Engeland op de vervulling van
dien wensch aan te dringen. Holland moest eerst geheel
en al zelfstandig zijn, voordat men over die teruggaaf
kon onderhandelen. Men zoude anders gevaar loopen,
die koloniën, in plaats van aan het bevriende en
geallieerde Holland, aan het vijandige Frankrijk terug te
geven. Wanneer dit gevaar echter voorbij was, dan,
meende ook Fagel, zoude Engeland Holland met
broederlijke liefde te gemoet komen en deze zaak zich
tot wederzijdsche tevredenheid schikken.
Het was gelukkig, dat hetgeen men ten onzent
beschouwde als van zelf te spreken, ook door de
geallieerden niet als ongerijmd beschouwd werd. Was
het ook bij hen alleen de zucht om het onrecht der
revolutie uit te wisschen, die hunne gedragslijn
bepaalde? Ik zoude het niet durven beweren. Zij waren
—evenals Napoleon—zeer afkeerig van zelfregeering en
volksvrijheid, en in zoover aan de omwenteling van
1789 vijandig. Zij hadden echter, evenals Napoleon,

weinig eerbied voor de zelfstandigheid der volken, en
waren in zoover navolgers der revolutie en der
Napoleontische heerschappij. Men denke aan Genua, in
strijd zelfs met de beloften van Engelands vlootvoogd
met Piemont vereenigd; aan Venetië door Oostenrijk
ingeslikt; aan de vele duitsche geestelijke en wereldlijke
potentaten en potentaatjes, die in en na de fransche
omwenteling waren te niet gegaan en het feest der
opstanding niet mede zouden vieren; aan België, dat
tegen zijn zin zoude dienen ter vergrooting van Noord-
Nederland. Maar men denke bovenal aan de verdeeling
van Polen, vóór de revolutie door drie der geallieerde
mogendheden begonnen en in den revolutietijd
voortgezet, tot eene zekere hoogte het voorbeeld en de
verontschuldiging tevens van de uitspattingen van
Frankrijk. Van de restauratie van Polen kon niets komen.
Wat was dan de reden, waarom onze opstanding bij de
geallieerden geene tegenspraak ondervond? Was het de
verwantschap van het huis van Oranje met het pruisische
koningshuis, die eenig gewicht in de schaal legde?
Wellicht, hoewel Pruisen de eenige mogendheid was, die
(het gold de wederinbezitneming van landen op den
rechteroever der Maas) den terugkeer der Vereenigde
Nederlanden tot den vroegeren toestand niet als boven
alle bedenking verheven beschouwde 6). Was het de
omstandigheid dat er nog vóór de komst der geallieerden

in het hart des lands, aldaar eene poging tot
zelfbevrijding gedaan was, die geslaagd mocht heeten?
Ook dit is voorzeker niet zonder invloed op de wijze van
beschouwing der oppermachtige geallieerden. Maar
bovenal was het Engeland, dat de herleving der
Vereenigde Nederlanden wenschte en wilde, der
herleving der Vereenigde Nederlanden, mits vergroot en
uitgebreid. Het zoude voor Engeland zijn eene brug naar
het vasteland; het zoude beletten, dat de geheele kust
van Frankrijk naar Noord-Duitschland in handen kwam
van eene der machtige continentale mogendheden. Het
zoude een voormuur zijn tegen het altijd nog gevreesde
Frankrijk. Dit waren de redenen waarom de geallieerden
in 't algemeen en Engeland in 't bijzonder er niet aan
dachten, met Nederland te doen, wat men met Genua of
Venetië deed. Het was ook in de oogen van den
engelschen minister van buitenlandsche zaken, lord
Castlereagh, iets dat geene bekrachtiging noodig had,
iets wat ipso jure gold: de terugkeer van Nederland tot
zijnen vroegeren toestand 7). Deze wijze van
beschouwing, van den aanvang gehuldigd, heeft dan ook
gunstig gewerkt bij de conventie van 13 Augustus 1814
over de teruggaaf der koloniën met Engeland gesloten.
Wij keerden dus terug in het bezit van het
grondgebied der Vereenigde Nederlanden. Wij zouden
niet meer afhankelijk zijn van een buitenlandsche

mogendheid. Nederland zoude vrij zijn. Nederland
zoude zijnen rang hernemen in de rij der volkeren en de
vlag der Nederlanden weder op alle zeeën gezien
worden. Zoo sprak de prins, zoo sprak Joan Melchior
Kemper 8). Waar echter van vrijheid gesproken wordt, is
het slechts de eene zijde der zaak, wanneer men alleen
den blik vestigt op de onafhankelijkheid, op de
vernietiging der vreemde overheersching. Het land kan
in dien zin vrij zijn, terwijl het volk, dat in dat land
woont, aan den leiband loopt. Zoude het nederlandsche
volk nu een vrij volk zijn, met het oog op de
binnenlandsche toestanden? Die vraag zoude moeten
worden beantwoord door hen, die geroepen werden het
gebouw te stichten, waarin de nederlandsche
maatschappij zoude wonen. Het antwoord op die vraag
zoude door de te ontwerpen staatsregeling moeten
gegeven worden.

Omtrent de denkbeelden van Europa, en voornamelijk die van Engeland, ten
opzichte van het herstel van den Nederlandschen staat, is het mogelijk, en
wenschelijk, wat meer in bijzonderheden te treden dan Tellegen in het
bovenstaande heeft gedaan. Engeland was begonnen, bij acte gepasseerd
tusschen den minister Lord Grenville en den voortvluchtigen Willem V, 2 Febr.
1795, de Nederlandsche koloniën in bewaar te nemen: „S. M. Britannique,”
luidt dit stuk 9), „ayant fait à S. A. S. le Prince Stadhouder la proposition de
donner aux commandans des forteresses, des troupes et des vaisseaux
appartenans à la République des Provinces-Unies, l'ordre de se mettre sous la
protection de S. M., vu les circonstances dans lesquelles la République se trouve

par l'occupation de la province de Hollande par une force ennemie, S. M.
s'engage de la manière la plus formelle qu'Elle ne tiendra qu'en dépôt tout
vaisseau, forteresse ou place quelconque, qui se mettra sous Sa protection en
conséquence du dit ordre, et qu'Elle le restituera à la République des Provinces-
Unies, dès que S. M. et la République se trouvent en paix avec le France, et que
l'indépendance de la République et sa constitution légitime garantie par S. M. en
1788 seront assurées.”
Met de bedoelde orders van den Prins aan de Nederlandsche gezaghebbers,
gedagteekend Kew 7 Febr. 1795 10), voorzien, vertoonden zich de Engelschen in
den loop van den oorlog die met den vrede van Amiens eindigde, voor de
meeste Nederlandsche koloniën en bezittingen, welke echter over het geheel
zich niet onmiddellijk, ingevolge 's Prinsen bevel, onder Engelsche bescherming
hebben gesteld, doch eene zwakke en bijna steeds vruchtelooze verdediging
hebben gevoerd. Een aanval op Ternate alleen en een eerste op Suriname
werden afgeslagen; een tweede aanval op Suriname gelukte 11). In het geheel
gingen over de Kaap, Ceilon, de nederzettingen op de kusten van Coromandel
en Malabaar, in Bengalen, op Sumatra's Westkust, Malakka, Amboina, Banda,
Berbice, Essequebo, Demerary, Suriname (eerst in 1799) en Curaçao (eerst in
1800). Behouden bleven dus alleen Java, Bandjermassing, Makassar, Ternate,
het kantoor op Desima en de Goudkust.
Van de aldus in Engelands handen gevallen bezittingen waren er twee die
Engeland sinds lang begeerd had en die het zoo eenigszins mogelijk voor goed
wilde behouden: de Kaap en Ceilon. Sedert Engeland door de veroveringen van
Clive en Warren Hastings hoofdmacht in Voor-Indië was geworden in plaats van
Frankrijk, moest het ook het aanloopstation op den weg naar Indië in zijn bezit
wenschen, terwijl Ceilon in vreemde handen in oorlogstijd gemakkelijk eene
bedreiging voor Engelands positie in Indië worden kon. De oorlog van 1781 had
bewezen dat die positie feitelijk onbevestigd bleef zoolang de Kaap en Ceilon
niet in Engelsch bezit waren: alleen op die beide Nederlandsche koloniën
gesteund, had Suffren zijn gevaarlijken maritiemen aanval op Britsch-Indië
kunnen ondernemen.
Daar nu nòch de Kaap nòch Ceilon geheel onverdedigd aan Engeland waren
overgegaan, ontstond de mogelijkheid om zonder onmiddellijke schending van
het gegeven woord deze bezittingen te behouden, ook al werd het huis van
Oranje in Nederland hersteld. Maar tevens ontstond de verleiding het huis van
Oranje op te offeren, zoo Frankrijk in ruil voor die opoffering bereid bleek, de
Kaap en Ceilon in handen van Engeland te laten.

Toen de acte van 1795 werd uitgereikt, scheen de verdrijving der Franschen
uit Nederland en het herstel der in 1788 door Engeland en Pruisen
gegarandeerde stadhouderlijke constitutie nog geen volstrekt hopelooze zaak,
doch sedert Pruisen zijn vrede met Frankrijk sloot (5 April 1795) en zelfs bij
geheim verdrag van 5 Aug. 1796 voor het huis van Oranje, in ruil voor den van
dit huis te verkrijgen „afstand van alle aanspraken op het stadhouderschap”,
eene schadeloosstelling in Duitschland (benevens ettelijke voordeelen voor
zichzelve) besprak 12), werd het uitzicht anders en voelde ook Engeland zich
vrij, uitsluitend rekening te houden met eigen belangen. Bij de
vredesonderhandeling met Frankrijk in 1797 liet het door Lord Malmesbury de
erkenning der Bataafsche Republiek aanbieden, die de door Engeland in bezit
genomen koloniën terugbekomen zou, met uitzondering van de Kaap en Ceilon;
Oranje zou eene schadeloosstelling ontvangen op het vasteland 13).
De onderhandelingen tusschen Engeland en Frankrijk sprongen af, en in 1798
zien wij integendeel Engeland het denkbeeld eener restauratie van het huis van
Oranje in Nederland ernstig opvatten. Daar op Pruisen niet te rekenen is, richt
het zich tot Rusland, en het overleg omvat niet alleen het lot van Nederland
maar ook dat van België, in 1794 door de Franschen veroverd, en voor welks
verlies Oostenrijk, bij den vrede van Campo Formio (17 Oct. 1797), eene
vergoeding had aangenomen (Venetië). Oostenrijk wenschte België, dat het
steeds als een ongeriefelijk bezit had beschouwd, in geen geval terug; ook toen
het zich in 1798 tot hernieuwden oorlog tegen Frankrijk voorbereidde, had het
op bevestiging en uitbreiding van zijn Italiaansch bezit, niet op herovering van
België, het oog. Voor België moest dus eene andere oplossing gevonden
worden. Lord Grenville leidde het overleg met Rusland in bij de volgende
mededeeling: „As the Netherlands 14) cannot probably under all the
circumstances which have occurred be replaced under the dominion of Austria,
it will be an object to be considered what plan will be most effectual to provide
for the defence of this highly important barrier against the future encroachment
of France. None has here occurred which is thought equally effectual and
practicable as the uniting those provinces to the Dutch Republic under the
administration of a Stadholder, and with such provisions as may be best adapted
to the maintenance of their respective civil and religious constitutions” 15).—In
antwoord hierop liet Paul I mededeelen: „Nous envisageons comme une
acquisition grande et utile pour toutes les puissances bien-intentionnées, si les
ci-devant Pays-Bas autrichiens puissent être arrachés à la France et joints à la
Hollande” 16).

Het vraagstuk van de toekomst van Nederland en van België werd toen ook
buiten de kabinetten vrij druk besproken. Het is de tijd onmiddellijk vóór het
optreden van Napoleon. De overtuiging was algemeen dat de Revolutie in
Frankrijk op haar laatste beenen liep en dat het tijd werd zich te verstaan
omtrent de nieuwe orde, na haar nederlaag aan de Europeesche
statengemeenschap te geven. Fransche publicisten uit de liberale school, lieden
van de kleur der meerderheid van de eerste Constituante, uit hun eigen land
verdreven door de Jacobijnen, wendden zich in hun te Hamburg verschijnend
orgaan, Le Spectateur du Nord, met voorslagen tot het Europeesch publiek die
ten doel hadden te verkrijgen dat de coalitie, in ruil voor stevige waarborgen
tegen een nieuw militair overwicht van Frankrijk in Europa, de binnenlandsche
zaken van dat land aan de liberalen zou overlaten en dus afzien van een volledig
herstel van het ancien régime. Zij erkennen dat de zwakheid van Nederland
tegenover Frankrijk een gevaar is gebleken voor de rust van Duitschland en van
het geheele Noorden, en geven als middel tot verbetering de vereeniging der
zeventien Nederlandsche gewesten onder het huis van Oranje aan de hand. In
twee geschriften van een publicist uit dezen kring, l'abbé de Pradt (L'Antidote au
Congrès de Rastadt, 1798, en La Prusse et sa neutralité, 1799) is dit denkbeeld
vrij uitvoerig besproken. Ten aanzien van den vorm van het opperbestuur komt
de Pradt tot de slotsom, dat deze slechts de monarchale kan zijn: „Pour
compléter l'union des deux pays,” schrijft hij, „pour leur donner toute la vigueur
dont ils sont susceptibles, il ne suffit pas de les ajouter l'un à l'autre; il vaut
mieux les réunir sous un seul et même gouvernement, qui ne peut être que le
gouvernement royal dans les mains de l'auguste maison d'Orange. Qu'on se
garde bien d'en faire des stathouders en Hollande, des ducs de Brabant à
Bruxelles, des comtes de Flandre ailleurs, et d'affaiblir ainsi l'autorité en
multipliant les titres. Il serait impossible de gouverner utilement et solidement
les deux peuples, en le faisant à tant de titres et sous des dénominations
diverses. Leur nouveau souverain doit être leur roi, et dans toute la plénitude de
ce mot” 17).
Wij hooren hier ten aanzien van den regeeringsvorm en den graad van
innigheid der vereeniging van Holland en België eene meening verkondigen
waartoe Engeland eerst veel later bekeerd is geworden. Lord Grenville stelt zich
in 1799 slechts „some federal compact” tusschen beide landen voor 18), en daar
de militaire operatiën der Engelsch-Russische coalitie zich vooralsnog tot
Noord-Nederland zullen beperken, houden de instructiën, die hij 26 Sept. 1799
aan zijn broeder, bestemd tot gezant van Groot-Brittanje bij den herstelden

Nederlandschen staat, toezendt, ook nog alleen een schema voor het redres der
Noord-Nederlandsche zaken in;—een schema, nagenoeg geheel overgenomen
uit een in Juli 1799 door den gewezen griffier der Staten-Generaal, Hendrik
Fagel, aan de Engelsche regeering uitgebracht advies: overgang, op ruime
schaal, van bevoegdheden der Staten-Provinciaal aan de Staten-Generaal; de
ruggespraak moet vervallen; in de Staten-Generaal nieuwe grondslag van
vertegenwoordiging (naar het bedrag der bijdragen in de gemeene lasten),
meerderheidsbeginsel en wellicht hoofdelijke stemming; vervanging der
admiraliteiten door één departement van marine; een Hooggerechtshof der Unie.
Op een dergelijke constitutie is Engeland bereid zijn zegen te geven door
teruggave, bij den algemeenen vrede, van de Koloniën.... op de Kaap, Ceilon en
Cochin na 19).
Toen deze instructiën gegeven werden was het de Engelsche regeering
bekend, dat uit de Bataafsche Republiek zelve een andere stem was opgegaan.
De meerderheid van het Uitvoerend Bewind van 1799 en de minister van
buitenlandsche zaken, van der Goes, zouden zeer gaarne van de Franschen zijn
verlost geweest, mits men tegelijk de hoofdresultaten der revolutie bevestigd
kon zien, die voor Nederland bestonden in de opheffing der provinciale
souvereiniteit, de eenheid in de volksvertegenwoordiging en in het hoog bestuur,
het amalgama der schulden, de scheiding van Kerk en Staat, de emancipatie der
Katholieken en der Joden, de vervanging van de uitvoerende collegiën door
ministers. Liefst van al wilde men dat zoowel de Franschen als de Engelschen
aftrokken, en Nederland tot den algemeenen vrede neutraal zou mogen worden
verklaard; en men heeft de poging gewaagd, voor dit denkbeeld den steun te
verwerven van Pruisen. Als de afgezant van het Bewind, de Vos van Steenwijk,
in het kabinet van den minister Haugwitz is doorgedrongen, wordt hem alle
hoop ontnomen dat Pruisen zich voor de Bataven eenige moeite geven zal, tenzij
zij berusten in het herstel van het huis van Oranje. „Ik antwoordde dat hieraan
niet met al te denken was, om reden van de tegenwoordige orde van zaken. Wat
ik ook aanvoeren mogt, hij bleef er op staan. Na een gesprek van bijkans twee
uren eindigde hij met te zeggen dat men tenminste aan den Erfprins moest....,”
en de Vos ontwerpt dan eene constitutie voor de Bataafsche Republiek met den
Erfprins als hoofd van het uitvoerend bewind „onder een anderen titel als dien
van Stadhouder;” de politieke verklaringen als grondslag van het stemrecht zal
men laten vervallen, en het recht om in de grondvergadering te verschijnen aan
geldbezit binden; eene constitutie der beati possidentes dus, met een

oranjewimpel in top 20). De Pruisische regeering zond copie van dit stuk naar
Engeland, onder mededeeling dat het te Berlijn onvoldoende was voorgekomen.
Doch inmiddels was door van der Goes ook reeds een directe boodschap aan
den Erfprins gegaan, die bij de Engelsch-Russische troepen in Noord-Holland
stond: „de restauratie zoude veel gemakkelijker gaan, wanneer men de hoop
konde hebben, dat niet zoozeer de oude constitutie wederom zoude worden
ingevoerd, maar de principes bijbehouden van eenheid der Republiek en van
eene behoorlijke representatie, met de uitvoerende magt in amplissima forma
aan het huis van Oranje, onder welke benaming het ook zoude mogen zijn; met
één woord, indien een soort van Engelsche constitutie tot grondslag konde
gelegd worden” 21). Lord Grenville kende deze boodschap, toen hij zijne
instructie van 26 September schreef, maar beperkte zich niettemin tot de door
Fagel opgegeven hervorming der oude Unie met handhaving van den
bondgenootschappelijken regeeringsvorm 22). „You will not fail to remark”,
voegt hij in een begeleidend schrijven aan zijn broeder toe, „that in the
communication made through M. de Mollerus, the unity of the Republic, and the
keeping up a representative body adapted to that state of things, are strongly
insisted on. The reasons which have induced His Majesty to incline towards a
different arrangement, and to think that a nearer adherence to the ancient form
of government would be more conducive to the happiness of that country, are
founded principally in an opinion that such is probably the wish of the best and
soundest part of the United Provinces”.
De uitkomst heeft bewezen dat Lord Grenville zich hierin bedroog. Het
Nederlandsche volk stak geen hand uit om de Engelschen en Russen te helpen.
Zeker omdat het niet durfde vanwege de Franschen, die versterking op
versterking zonden en allen voortgang der gelande troepen weldra konden
beletten en hen eindelijk naar hunne schepen terugdrijven; maar ook, omdat
men van de overwinning der coalitie een staatkundigen teruggang vreesde, die
in Nederland zeer weinig voorstanders had.
Van de patriotten behoeft dit geen nader betoog; het bleek reeds uit hunne
boodschappen aan den Erfprins en naar Berlijn. Maar evenzeer blijkt het uit vele
politieke stukken, in deze jaren door welmeenende plannenmakers uit de oude
oranjepartij opgesteld. De grondtoon is, dat de zaak gevonden moet worden bij
compromis met de gematigde patriotten. Enkelen weliswaar stellen zich een
uitkomst voor, die minder ver dan het Engelsche plan van de constitutie van
vóór 1795 afwijkt; de meesten echter gaan reeds veel verder, terwijl ook door
velen wordt ingezien dat het huis van Oranje er weinig voordeel bij hebben zal,

zoo het door vreemd wapengeweld aan de natie wordt opgedrongen, in plaats
van door deze ingeroepen 23).
Niet alleen dat de landing van 1799 mislukte, maar daarna treedt in Frankrijk
de krachtige regeering van Napoleon op die aan alle speculatiën op den
naderenden ondergang der Revolutie een spoedig einde maakt. Europa richt zich
op den nieuwen toestand in, waartoe de blijvende verwijdering van het huis van
Oranje uit Nederland behoort. Bij den vrede van Lunéville (9 Febr. 1801) erkent
Oostenrijk de Bataafsche Republiek en bij dien van Amiens (25 Maart 1802)
Engeland, dat van de koloniale veroveringen, ten koste van Nederland gemaakt,
alleen Ceilon mag behouden.
Een ander artikel van Amiens verwijst het huis van Oranje, voor het
verkrijgen eener schadeloosstelling voor het stadhouderschap, naar een tusschen
de Fransche Republiek en Pruisen te treffen regeling, welke 23 Mei 1802 tot
stand kwam. 24) Om zich de goede gunsten van Napoleon te verwerven van wien
in dezen alles afhing, had de Erfprins niet geschroomd de reis naar Parijs te
ondernemen. De oude Prins liet die zaak geheel aan zijn zoon over; maar het is
geheel onjuist, zooals in verscheiden boeken staat en nog dikwijls herhaald
wordt, dat hij de schadeloosstelling zou hebben geweigerd. De verklaring van
afstand van alle aanspraken op het stadhouderschap, van hem geeischt eer hij in
het genot van het hem besprokene kon treden, heeft hij wel degelijk
onderteekend 25); maar hij heeft geweigerd de regeering in de hem afgestane
landen te aanvaarden, en ze overgelaten aan zijn zoon, die zich voortaan betitelt
als vorst van Oranje-Fulda. Willem V bepaalde er zich toe, de regeering te
voeren in zijn Dillenburgsche erflanden, die na zijn dood, in het begin van 1806,
nog voor korte maanden aan zijn zoon zijn overgegaan.
Het huis van Oranje bevond zich in de jaren 1801–1804 in eene bijzonder
scheeve positie. Het hing voor de territoriale schadeloosstelling af van de
genade van den Eersten Consul; voor andere regelingen van Engeland en van de
Bataafsche Republiek. De vloot van Story had zich in 1799 in naam niet aan de
Engelschen, maar aan den Prins overgegeven; te Amiens had Engeland de
teruggave dier vloot aan de Bataafsche Republiek geweigerd, maar zich bereid
verklaard de waarde er van aan den Prins van Oranje te voldoen. Zij werd door
de Engelsche admiraliteit getaxeerd op £ 220.000. De Prins weigerde
standvastig die som aan te nemen in de omschrijving waaronder zij hem werd
aangeboden: als prijs van schepen die nimmer aan zijn persoon, maar aan den
Staat hadden behoord. Engeland wilde er gaarne iets anders op vinden: het zocht
een middel om het huis van Oranje als een en cas te behouden voor het mogelijk

geval van hernieuwden oorlog met Frankrijk. Liet men het huis aan de genade
der continentale machten geheel en al over, dan zou het, vooral wanneer de
eerzuchtige, weinig Engelschgezinde Erfprins zijn vader zou zijn opgevolgd,
gemakkelijk van Engeland vervreemden. Derhalve sprak men nu niet langer van
de schepen die men zonder meer behield, maar stelde aan de Prinses van Oranje
(die nog eenigen tijd in Engeland was gebleven na het vertrek van haar gemaal
naar het vasteland) een som van £ 60.000 ter hand als tegemoetkoming in de
behoeften van het Oranjehuis, en kende aan dat huis, „gedurende het believen
van Zijne Majesteit”, een jaargeld toe van £ 16.000 26). De bewoordingen waren
zoo gekozen om te doen gevoelen dat men den Erfprins in de hand wilde
houden, die onzeker bleef omtrent de al- of niet-continuatie van het jaargeld na
den dood van zijn vader.
Met de Bataafsche Republiek was een andere rekening uitstaande. Deze had,
bij het tractaat van den Haag (16 Mei 1795) de door Frankrijk als veroverd goed
beschouwde domeinen van het huis verkregen titulo oneroso, en was dus zeer
weinig geneigd nogmaals de beurs te openen om ze aan Oranje te betalen. Toen
nu art. 18 van den vrede van Amiens het huis eene schadevergoeding toezeide
voor de verliezen geleden „zoo aan particuliere bezittingen als ten gevolge van
de verandering van constitutie”, verklaarde de Bataafsche gezant
Schimmelpenninck zich buiten staat hierin toe te treden tenzij zijne Republiek
door Frankrijk gevrijwaard tegen alle aanspraken, uit het artikel voortvloeiende;
en bij afzonderlijke overeenkomst, onderteekend op den dag der totstandkoming
van het traktaat, gaf Frankrijk de verlangde toestemming. Aan het huis van
Oranje werd dan nu beduid dat Fulda, Corvey etc. als schadevergoeding zoowel
van het verlies van het stadhouderschap als van de onroerende goederen waren
te beschouwen. Nu bleven echter nog over de roerende goederen: door het huis
van Oranje bezeten schuldbrieven ten laste van den Staat. Deze waren nimmer
verbeurd verklaard, maar gesequestreerd met inhouding der rente; zij konden
dus niet onder de verliezen worden gerekend, waarvoor vergoeding uitgekeerd
was krachtens art. 18 van het verdrag van Amiens. In het najaar van 1802 werd
door den Prins getracht, eene onderhandeling met de Bataafsche Republiek op
gang te brengen betreffende deze niet vervallen aanspraken. De Republiek
echter was zeer ontsticht, dat haar de schepen van Story ontgaan waren en de
waarde daarvan, zij het onder een anderen naam, door Engeland feitelijk aan
den Prins van Oranje werd uitgekeerd aan wien zij nimmer hadden behoord;
bovendien brak spoedig na den aanvang der onderhandeling de oorlog met
Engeland weder uit, en was hunne kas weldra berooider dan ooit, terwijl

Bonaparte meende dat zij hun geld liever aan de marine dan aan een afkomst
met Oranje, thans pensioentrekker van Engeland, moesten besteden.
Ondervindende dat de zaak in den Haag niet verder kwam, besloot de Prins in
het begin van 1804, op raad van Pruisen, haar te doen bevorderen te Parijs. Zijn
gezant d'Yvoy kocht daar voor een half millioen Hollandsch, te verdeelen
tusschen Talleyrand en den Franschen gezant in den Haag, Sémonville, de
belofte dat men het Staatsbewind zou noodzaken het ultimatum van den Prins
aan te nemen: uitkeering der rente van 23 Mei 1802 af, en verrekening van alle
andere wederzijdsche pretensiën met een saldo van 5 millioen ten voordeele van
het huis. Onder pressie van de Fransche en Pruisische gezanten gaf het
Staatsbewind nu eindelijk toe, maar te elfder ure mislukte nog alles. Talleyrand
en Sémonville hadden zich willen bevoordeelen buiten weten van den Keizer;
toen deze er achter kwam verbood hij de ratificatie van het reeds gesloten
tractaat 27), en van de gansche afrekening is nooit iets gekomen. Het huis van
Oranje behield zijn aanspraken, maar is niet meer in het geval gekomen ze te
kunnen verzilveren.
Kort na het machtwoord gesproken te hebben, waarmede hij de afdoening
verhinderde, verscheen de Keizer te Mainz (Sept. 1804), en de naburige
Duitsche vorsten daagden op om hun nieuwen broeder te huldigen en hunne
particuliere belangen bij hem aan te bevelen. De vorsten van Oranje-Dillenburg
en van Oranje-Fulda ontbraken op het appèl: bij de schamelheid hunner
territoriale inkomsten en na de mislukking der Bataafsche onderhandeling was
het Engelsche jaargeld het in bedrag en vastheid voornaamste bestanddeel
hunner inkomsten geworden. Napoleon heeft den Erfprins zijn wegblijven bij
deze gelegenheid nimmer vergeven en hem van toen af zooveel schade
berokkend als hij kon. Aan Gagern, den agent van het Gesammthaus Nassau te
Parijs, gaf hij te kennen dat hij voor het minst een nieuwen voetval van den
Erfprins in de Tuilerieën verlangde, en toen deze uitbleef werd hij van de lijst
der candidaten voor het Rijnverbond geschrapt en had voortaan geen plaats
meer dan in de voorhoede van elke anti-Napoleontische coalitie. Daarentegen
maakte Engeland nu geen bezwaar, na den dood van Willem V (9 April 1806)
het jaargeld aan zijn zoon te blijven uitkeeren; hij heeft het tot 1814 genoten.
Terwijl nu bij de oprichting van het Rijnverbond (16 Juli 1806) de
Nassausche erflanden van Willem VI aan anderen werden toegewezen, zag hij
de aanwinst van 1802 (Fulda enz.) verbeurd verklaren bij den vrede van Tilsit (9
Juli 1807). Sedert zwierf hij rond zonder huis en hof, een werkzaam deelnemer
aan allerlei anti-Napoleontische plannen. Koortsachtig bovenal is zijne

werkzaamheid in het jaar 1809 geweest, toen hij zijn best heeft gedaan, Pruisen
tot aansluiting aan Oostenrijk te bewegen op de (nimmer vervulde) toezegging
van een Engelsch hulpcorps in Noordduitschland. In plaats van naar
Noordduitschland, ging Engeland toen echter naar Walcheren; een verandering
van richting, die de Prins uit de courant moest vernemen! Zoo weinig had men
er aan gedacht, gebruik te maken van de betrekkingen, die hij in Nederland
mocht hebben onderhouden.
Trouwens indien al Engeland bij zijn onderneming, die alleen van een
Nederlandschen riviermond gebruik maakte doch gericht was tegen Antwerpen,
van den Prins had willen gebruik maken (des neen), zou gebleken zijn hoe
weinig betrekkingen waarop hij rekenen kon, deze in Nederland had
overgehouden. Op een enkelen eenzame als Gijsbert Karel na, had ieder zijn
vrede gemaakt met het nieuwe bewind, zoo goed hij kon. Oranje zelf had
daartoe het sein gegeven, toen bij den brief van Oranienstein (26 Dec. 1801) de
oude Prins, op aandrang van Pruisen en den Erfprins, die daardoor de
indemniteitsvooruitzichten van het huis hoopten te verbeteren, aan zijn
aanhangers had doen weten dat hij het niemand kwalijk nemen zou, zoo hij een
ambt aannam onder de nieuwe staatsregeling van 1801. In de
regeeringslichamen van dien tijd hadden dan ook tal van oranjelieden zitting
genomen, en er zich leeren verdragen met lieden van patriotschen huize. Vooral
toen de dood van Willem V samenviel met de vestiging van den monarchalen
regeeringsvorm in Nederland, gingen de gewezen stadhoudersgezinden in massa
tot de nieuwe orde van zaken over; de dagelijksche omgeving van Lodewijk
Napoleon was bovenal uit gewezen prinslui samengesteld. Toen dan ook in Mei
1809 de Prins een zijner huisbedienden, Willem van Dijk geheeten, naar
Holland zond op kondschap wat er te doen zou zijn als Engeland zijn beloofde
landing in Noordduitschland ondernam, kwam deze met een zeer karakteristiek
rapport terug. Hij was geadresseerd geweest aan Bentinck van Buckhorst, op
wiens landgoed bij Zwolle hij den 10den Juni 1809 was aangekomen. Maar
Bentinck had hem aanstonds onderricht, „dat aangezien de omstandigheden zoo
volkomen veranderd waren en het grootste gedeelte der aanzienlijken welke
voorheen de wettige constitutie hadden aangekleefd, thans in 's Konings dienst
waren aangesteld, en de nieuwe orde van zaken, tenminste uiterlijk, zeer
toegedaan schenen te zijn, men om zich niet te compromitteeren aan niemand
eenige directe ouvertures doen konde.” Van Dijk werd dus door hem verwezen
naar „zijn (van Dijk's) eigen kennissen en vrienden”, die hij dan ook persoonlijk
opzocht te Amsterdam, Rotterdam, den Haag en elders, en waaronder hij

„weldenkende en ijverige voorstanders der oude constitutie” aantrof, die „niets
hartelijker wenschten dan tot herstel der goede zaak te kunnen medewerken,”
maar hunne namen aan niemand bekend wilden hebben, „voor en aleer het
gelukkig tijdstip geboren wierd dat zij zich werkzaam konden toonen. Dan daar
de Engelsche expeditie ondernomen is geworden zonder dat men eigenlijk het
ware oogmerk daarvan kende en voor zoover mij bewust is zonder voorkennis
van Uwe Hoogheid, zoo heeft men aan niemand eenig teeken kunnen
geven....” 28)
Licht komt er nu eerst na den veldtocht in Rusland. De Prins, die om de
relatie met Engeland te versterken, er zijn zoon op studie had gezonden maar
overigens in geen geregeld verkeer met de Engelsche regeering was gebleven—
trouwens alle geregeld briefverkeer tusschen Engeland en het vasteland, waar de
Prins om de familiebetrekkingen zijner Pruisische gemalin liefst verbleef, was
sedert de inlijving van Holland en van Hamburg bij het Fransche Keizerrijk
hoogst bezwaarlijk geworden—de Prins begeeft zich in het voorjaar van 1813,
op eigen initiatief maar met voorkennis der souvereinen van Rusland en van
Pruisen, over Zweden naar Engeland, waar men hem niet verwachtte en met
zijne komst in zekere mate verlegen was. Men had er het huis van Oranje
natuurlijk niet van de lei geschrapt, maar was geenszins gereed, vaste bedingen
omtrent de toekomst van dat huis aan te gaan.
In den oorlog die in 1803 weder was uitgebarsten en nog onafgebroken
voortduurde, had Engeland zich van alle Nederlandsche koloniën meester
gemaakt, ook van die welke in den vorigen oorlog behouden waren gebleven,
met de enkele uitzonderingen van het kantoor op Desima en van de
nederzettingen op de Goudkust, op welke beide plaatsen, daar ook de Franschen
er zich nimmer hebben vertoond, de Nederlandsche vlag geen oogenblik is
neergehaald. De voorwaardelijke belofte van teruggave, in 1795 afgelegd, kon
thans door Oranje bezwaarlijk tegen Engeland worden ingeroepen: immers
zoowel Engeland als Oranje zelf hadden in 1802 en vervolgens met de
Bataafsche Republiek tractaten gesloten of trachten te sluiten, en dus het in 1795
op den voorgrond gestelde begrip der „onwettigheid” van dat lichaam in de
practijk losgelaten. De geheele situatie van 1795 was door de teruggave der
koloniën aan de Bataafsche Republiek veranderd; op haar of het in hare rechten
tredend Frankrijk waren zij sedert 1803 opnieuw veroverd als op een gewonen
vijand, zonder dat ooit daarbij aan iemand de geringste toezegging van
voorwaardelijke teruggave was gedaan. Eveneens, en geheel op denzelfden
voet, waren de koloniën van Frankrijk zelf en van Denemarken in Engelands

handen gevallen. Het middel nu om na eene overwinning der coalitielegers op
het vasteland eene nieuwe gedaante van het vastelandsch Europa te verkrijgen
die voor Engeland wenschelijk en aannemelijk was, zou blijkbaar moeten zijn
de vrijwillige voorwaardelijke teruggave der veroverde koloniën, op
voorwaarden door Engeland te stellen, en voor zoover het behoud dier
veroveringen niet onontbeerlijk werd geacht voor de welvaart van Engeland
zelf. De Kaap en Ceilon, zooals de Prins uit de geschiedenis van 1797 en 1799
zeer goed wist, zou Engeland nimmer vrijwillig afstaan. Het liefst zou Engeland
zich van eenige koloniën ten bate van een hersteld Nederland weder ontdoen,
wanneer dat herstelde Nederland op het vasteland sterk genoeg werd om zich
tegen Frankrijk te handhaven niet alleen, maar ook om Frankrijk binnen de
grenzen van 1792 opgesloten te houden. M. a. w. Java zou de prijs voor een
bewakingsdienst zijn, door Nederland te Antwerpen en Oostende te verrichten.
Of het evenwel mogelijk zou zijn België in zijn geheel of ten deele aan
Nederland te brengen, moest van het succes der coalitiewapenen afhangen, en
zelfs niet alleen van het succes naar den Nederlandsch-Belgischen kant; immers
of Oostenrijk ook thans van België af zou willen zien, zou er van afhangen welk
land beschikbaar kwam in Italië. Van de vraag of zij alleen voor Nederland zou
behoeven te dienen dan ook voor België, hing in Engelands oogen weder
eenigermate af welke vorm aan de nieuwe Nederlandsche regeering ware te
geven. Nimmer zou Engeland zich van iets ontblooten eer op al deze vragen een
beslist antwoord te geven was, en dit was in April 1813, toen de Prins te Londen
verscheen, nog in geenen deele het geval. Zijne vraag aan Lord Castlereagh
(wier gelukkige redactie men aan Hendrik Fagel, den oud-griffier der Staten-
Generaal dankt), luidt dan ook bescheiden:
„Il s'agirait pour le Prince d'Orange de savoir jusqu'à quel point on croirait
utile de rétablir en tout ou en partie l'ancienne constitution stadhoudérienne, ou
bien d'y substituer un autre système de gouvernement qui conciliât le vœu de la
nation hollandaise avec les vues des puissances appelées à influer si
puissamment sur les destinées futures de cette nation;
jusqu'à quel point on pourrait donner à la Hollande soit par une extension de
ses frontières (par une sorte de nouvelle Barrière plus efficace que l'ancienne),
soit par la réunion de quelques portions du territoire voisin de l'ancienne
République, une consistance et une solidité qui rendraient cet état plus propre
qu'autrefois à contribuer à servir de boulevard à l'indépendance et à la
tranquillité de l'Europe; dans quel sens une pareille augmentation de territoire (si
elle avait lieu) devrait influer sur la constitution à donner à ce nouvel Etat;

enfin jusqu'à quel point l'Angleterre croirait convenable à ses propres intérêts
de se dessaisir en faveur de cet Etat régénéré des colonies hollandaises dont elle
a fait la conquête pendant la guerre.” 29)

Bezien wij elke drie leden dezer vraag wat nader.
Het eerste lid legt, in den vorm waarin het boven voorkomt, geen voorkeur
hetzij voor het erfstadhouderschap hetzij voor het koningschap aan den dag.
Fagels oorspronkelijke redactie had dat wèl gedaan: daarin had in de plaats der
boven cursief gedrukte woorden gestaan: „ou bien d'y substituer un système de
gouvernement plus analogue et pour le fond et pour la forme aux circonstances
et aux besoins impérieux de l'époque présente, aux secousses que l'Europe
entière et la Hollande en particulier ont éprouvées, un système qui pût concilier
le vœu”, enz. De Prins had deze woorden geschrapt en door de kleurloozer
redactie vervangen. „D'avoir l'air de solliciter la royauté”, had zijn moeder hem
nog vóór het vertrek op het hart gebonden, „c'est ce que je ne conseillerais
jamais”;—maar aan die woorden gaat onmiddellijk vooraf: „si par un
mouvement spontané on vous appelle au trône, je suppose que vous ne vous
refuserez pas”. 30) De vóór 1795 herhaaldelijk geuite beschuldiging van naar de
souvereiniteit te staan, was toenmaals door het huis van Oranje steeds met
energie teruggewezen; dat het volk zelf de omstandigheden nu geheel veranderd
achtte, mocht worden vermoed, maar wilden de Prins en ook Lord Castlereagh
eerst zien blijken.—„The omission proposed by the Prince”, oordeelt na het
lezen van Fagel's minuut Lord Malmesbury (de oude vriend van het huis uit de
dagen van 1787) „is certainly a proper one as far as he is personally concerned,
but the sentiment contained in it, highly important as to the general
arrangement”. 31) Zoo heeft Fagel het in November begrepen en in dezen zin
onmiddellijk aan Hogendorp geschreven 32), met volle instemming, toen, van
den zich in April op dit punt nog niet uitlatenden Lord Castlereagh.
Het tweede lid is al even voorzichtig gesteld. De niet uitgesproken voorkeur
van den Prins gaat niet uit naar de nieuwe barrièresteden, maar naar de
aanhechting van een zoo uitgebreid mogelijk grondgebied, zooals spoedig zou
blijken;—en uit de slotwoorden is voor den goeden verstaander te lezen dat voor
zulk een vergrooten en met een militaire functie ten dienste van Europa belasten
staat de monarchale regeeringsvorm aangewezen schijnt.
Het derde lid doet, in volkomen juist begrip der situatie, een beroep op
Engeland's belang, en vermijdt te spreken van de acte van 1795, als thans niet

langer toepasselijk.

Het mondeling antwoord dat Lord Castlereagh 18 Mei 1813 aan den Prins en
Fagel uitbracht, legt met zoo groote duidelijkheid de inzichten der Engelsche
regeering open, dat wij het hier tekstueel mededeelen 33):
„Lord Castlereagh commença par observer que la délivrance de la Hollande,
son entière séparation d'avec la France, et le rétablissement de la maison
d'Orange en Hollande, étaient des objets qui seraient toujours regardés par ce
pays-ci comme étant pour lui d'un intérêt majeur, tant sous le rapport de la digue
à opposer par ce moyen au pouvoir de la France, que sous celui des anciennes
relations de ce pays-ci avec la maison d'Orange, dont on s'était pendant si
longtems trouvé bien, et dont on avait contracté une sorte d'habitude; que par
conséquent on serait certainement très disposé ici à concourir à atteindre ce but
pour autant que les moyens de ce pays pouvaient le permettre; mais que, pour le
moment, on croyait consulter le mieux les intérêts du Prince lui-même en
différant de lui faire une réponse plus officielle jusqu'à ce qu'on se fût concerté
avec ses alliés; que d'après cela Lord Castlereagh communiquerait sans délai à
ceux-ci et nommément à l'Empereur de Russie 34) les ouvertures faites par le
Prince, et que dès qu'on aurait reçu la réponse, on aurait avec S. A. S. des
communications ultérieures et plus précises. Lord Castlereagh donna à connaître
aussi dans le cours de la conversation qu'il lui paraissait nécessaire que le Prince
d'Orange attendît ici 35) cette réponse et la communication ministérielle qui
pourrait en être la suite.
Passant ensuite comme de lui-même et non-officiellement à quelques-uns des
points touchés par le Prince dans son entretien du 27 avril, Lord Castlereagh
remarqua que l'Angleterre (le moment opportun étant arrivé) serait certainement
toujours disposée à concourir à tout ce qui pourrait tendre à faire de la Hollande
un pouvoir plus indépendant de la France et plus en état de lui résister; que sous
ce rapport on ne saurait avoir d'objection ici à donner à la Hollande une frontière
plus forte et plus compacte, mais que l'accomplissement de cet object devait
naturellement dépendre de circonstances qu'il n'était pas encore possible de
prévoir, bien moins de diriger;
que ce raisonnement s'appliquait également aux changemens éventuels à faire
à l'ancienne constitution dont on ne pouvait se dissimuler les imperfections, et
que tout ce qui pouvait tendre à donner à la Hollande et à son gouvernement
plus de force, de solidité et de consistance que par le passé était a désirer,

surtout si ce changement pouvait s'opérer de gré et conformément au vœu de la
nation; 36)
qu'enfin la même chose était encore applicable à ce que le Prince avait mis en
avant relativement aux colonies, et que quoique sûrement S. A. S. Elle-même ne
s'attendît pas que ce pays-ci put vouloir se dessaisir de toutes 37) celles qui
avaient autrefois appartenu à la Hollande, le degré de ces restitutions dépendrait
naturellement (indépendamment d'autres circonstances) du plus ou moins de
moyens de résistance que cet Etat une fois arraché à la France pourrait opposer à
celle-ci, et du plus ou moins de cordialité avec lequel on se rapprocherait de
l'Angleterre, et témoignerait le désir de renouer les anciennes relations avec
elle” 38).

Bij elk der 't zij door Fagel, 't zij door mij gecursiveerde woorden voegt
eenige toelichting.
Nommément à l'Empereur de Russie. Overleg tusschen Engeland en Rusland
omtrent het lot van Nederland en België was geene zaak van gisteren; zie
hiervóór bl. 13. Rusland had reeds in 1798 het denkbeeld der vereeniging van
die twee landen goedgekeurd, en had ook in 1805 toegestemd dat het in de
groote Engelsch-Russische alliantie van dat jaar werd opgenomen. Een
bijzonder artikel van dat alliantietractaat (11 April 1805) bepaalt: „Les hautes
parties contractantes sont convenues qu'il entre dans le but du présent concert de
procurer à la Hollande et à la Suisse, d'après les circonstances, des
arrondissemens convenables, tels que les ci-devant Pays-Bas autrichiens en tout
ou en partie à la première, l'Etat de Genève ou la Savoie à la seconde” 39).
Austerlitz had de verwachtingen van 1805 te schande gemaakt; Rusland
verwijderde zich van Engeland, en het duurde tot 18 Juli 1812 eer er een
vredesverdrag tusschen deze beide volken kon worden gesloten. Bij deze
gelegenheid was het dat Rusland voor het eerst als prijs voor zijne medewerking
tot het herstel en de vergrooting van Nederland de overneming door Engeland
eener schuld van f 87.100.000 vroeg, die Rusland bij Amsterdamsche bankiers
had aangegaan;—een eisch toen door Engeland afgewezen, maar waarop
Rusland zich voornam te gelegener tijd terug te komen. Sedert 28 Febr. 1813
was ook Pruisen met Rusland verbonden, en 3 Maart 1813 sloot Engeland met
Zweden een verdrag, waarbij Bernadotte zich verplichtte de operatiën der
Russen in Duitschland te ondersteunen, tegen toezegging van een Engelsch
subsidie, van de verwerving van het aan Napoleon's bondgenoot Denemarken

toebehoorende Noorwegen, en van het door Engeland op Frankrijk veroverde
eiland Guadeloupe.
Zoover waren de zaken gekomen toen het onderhoud van 27 April tusschen
den Prins en Lord Castlereagh plaats had. Intusschen verliep de oorlog in
Duitschland aanvankelijk voor de bondgenooten niet zeer fortuinlijk; eerst toen
Rusland en Pruisen zich bij verdragen van 14 en 15 Juni door zware Engelsche
subsidiën tot volhouden hadden laten overhalen, heeft Lord Castlereagh, bij
dépêche aan zijn gezant bij Alexander (Lord Cathcart) van 5 Juli 1813, een
algemeen programma voor den Europeeschen vrede medegedeeld, waarvan de
onafhankelijkheid van Nederland 40) deel uitmaakt, en, in zeer voorzichtige
bewoordingen, Engelands gewilligheid betuigd wordt om tot verwezenlijking
der programpunten door teruggave van koloniën mede te werken 41).
Intusschen trachtten Rusland en Pruisen ook Oostenrijk tot den afval van
Napoleon te bewegen. Den 16den Mei hadden zij onder de grondslagen van den
Frankrijk af te dwingen vrede reeds aan Metternich voorgesteld „la séparation
de la Hollande de la France”, een punt vervolgens overgenomen in het door
Oostenrijk aan Napoleon gestelde ultimatum (7 Aug.). Op dit oogenblik waren
de vier groote mogendheden het dus nog enkel eens over het feit zelve der
onafhankelijkheid van Nederland; de vraag naar de uitgebreidheid van het
grondgebied, aan den herstelden staat te geven, bleef nog geheel open. Voor de
beantwoording dezer vraag hing zeer veel van Oostenrijk af, dat zich wel 12
Aug. 1813 tegen Napoleon verklaarde, maar toen nog niet gereed was tot eene
bespreking van het Belgische vraagstuk. Eerst toen de slag van Leipzig beslist
had dat meer land beschikbaar zou komen dan men in het begin van 1813 had
durven hopen, achtte Engeland het oogenblik gekomen nadere voorstellen
betreffende Nederland aan de bondgenooten te doen. Dit geschiedde bij een
memorandum waarvan Lord Castlereagh den Prins 7 Nov. 1813 kennis gaf 42).
„If things”, heet het daarin, „can be restored on the side of the Low Countries to
a state, similar to that in which they stood at that period, when one of the great
military Powers of Germany was interposed as a protection between France and
Holland, the British Government will not feel it necessary to press for any
departure from the ancient arrangement of limits; but if the course of events
should be such as to render this highly desired object unattainable, and the
frontier of France should still remain in contact with that of Holland, they feel it
essential that Antwerp, with such other extension of territory as may be
necessary to give to the United Provinces an adequate military frontier, should
be assigned to Holland... The immediate object of this Memorandum is to point

to the active and early efforts of the Allies to the recovery of Holland. Whenever
matters may be ripe for entering more fully upon its future settlement, the
British Government will be prepared to recur to those principles laid down in a
despatch to Lord Cathcart of July 5th 43) with respect to the colonies conquered
from Holland since 1803 44) with a sincere disposition on their part, liberally to
strengthen Holland in proportion as that important portion of Europe can be
rendered secure by adequate arrangements against the Power of France.”
Wij zien hieruit, dat de vereeniging van Holland en België door de Engelsche
politiek niet beschouwd werd als een zeer begeerlijk doel in absoluten zin, maar
alleen voor zoover de herplaatsing van een der beide groote militaire
mogendheden van Duitschland in eerste linie tegen Frankrijk onbereikbaar
mocht blijken. Aan Oostenrijk èn België èn Noord-Italië te bezorgen was buiten
kwestie, en als de keus tusschen deze twee zou staan, zou Oostenrijk Italië
kiezen. Omgekeerd zou Oostenrijk bezwaar hebben tegen de aanhechting van
België aan Pruisen, tenzij Pruisen's macht in het hart van Duitschland een
geëvenredigde vermindering onderging, waartegen Pruisen weder op moest
komen, dat zich juist tot eene compacte macht in Midden-Duitschland hoopte te
kunnen uitbreiden, en aan de verwerving van een land als Saksen boven het
occupeeren van den gevaarlijken wachtpost in België ver de voorkeur gaf. Ook
in 1798 waren het deze overwegingen alleen die Engeland het plan tot de
vereeniging hadden doen opvatten, dat toen een onmiddellijk gevolg was van
Oostenrijk's verwerving van Venetië bij den vrede van Campo Formio 45).
Wat de koloniën betreft wordt door de hier gebruikte formule al dadelijk van
de teruggave uitgesloten het niet sedert 1803 veroverde maar bij den vrede van
1802 in Engelands handen verbleven Ceilon. Ziehier een eerste verduidelijking
van het „pas toutes” van Castlereagh's antwoord aan den Prins van 18 Mei 1813.
Andere verduidelijkingen zouden volgen, maar niet vóór het vertrek van den
Prins, wien geen gelegenheid meer is gegeven dit netelig punt met Castlereagh
te behandelen: het Engelsche standpunt was, dat de koloniën eerst volgen
zouden nadat en naarmate Nederland op het vasteland versterkt kon worden
tegen Frankrijk, en dus was eerst die versterking aan de orde—tusschen
Engeland en de bondgenooten. Wèl werd den Prins vergund zijn eigen
denkbeelden omtrent die versterking aan Castlereagh mede te deelen. Hij deed
het onmiddellijk na het verleende verlof, 9 Nov. 1813: en terstond blijkt nu uit
dit niet door Fagel herziene stuk hoe enorm 's Prinsen appetijt was. Hij vraagt
niet minder dan de gezamenlijke gewezen Oostenrijksche Nederlanden met
Luik, benevens al het land dat ingesloten ligt tusschen Maas, Rijn en Moezel, en

dit alles moet met de oude Republiek tot een ondeelbaren staat worden
gevormd 46). Lord Castlereagh is op het oogenblik van 's Prinsen vertrek van een
andere meening: hij heeft Oostenrijk nog niet uit het hoofd gezet, en voor het
geval Oostenrijk onwillig is, laat hij het barrièredenkbeeld boven dat van
ineensmelting van Holland en België overwegen, „I find”, schrijft hij 30 Nov.
aan zijn den Prins naar Holland vergezellenden gezant Lord Clancarty, „I find
Lord Malmesbury 47) thinks an arrangement in extension of Holland preferable
to giving the Netherlands to a third Power, I doubt this, if Austria would hold it.
Turn your mind to the Barrier Question 48). I consider Antwerp and all Holland
held before 1792 indispensable. The frontier must then embrace at least
Malines, Maestricht, Juliers and so to the Rhine at Cologne or Dusseldorf.” 49)
En Repelaer, eenige dagen na het uitbreken van den opstand naar Engeland
gekomen, kon eenige dagen te voren uit Castlereagh's mond het volgende
opteekenen:
„Het lot van België kan nog onmogelijk worden bepaald. Nog na den slag van
Leipzig is Metternich in onderhandeling getreden met Napoleon, en heeft hem
het behoud van België en van den linker Rijnoever in uitzicht gesteld, mits hij
toestemt in het herstel van Nederland als onafhankelijken staat, en alles opgeeft
in Italië en over den Rijn. Het antwoord van Napoleon laat echter geen twijfel,
dat een vrede op deze voorwaarden niet meer tot stand zal komen. Wat er nu met
België gebeuren zal is onzeker; mogelijk zal het aan Oostenrijk terug moeten, of
zal er een Duitsch huis in moeten worden geplaatst: dat van Beieren, Baden of
een ander. Blijkt het voor ons niet noodig tot een dezer oplossingen mede te
werken, dan zijn wij besloten tot de vereeniging van België met Nederland,
hoewel wij vreezen dat het zijn zou tegen de Belgische en misschien ook tegen
de Nederlandsche volksopinie.” 50)
Toen dus de Prins naar Holland ging was nog niets boven het herstel van
Nederland binnen zijne oude grenzen verzekerd, en het is eigenaardig Lord
Castlereagh onmiddellijk vóór zijn eigen vertrek naar het vasteland nog zooveel
twijfel te hooren aan den dag leggen aan de juistheid der oplossing die hij daar
ten slotte heeft doorgedreven, en zooveel voorkeur voor eene oplossing als 1831
die gebracht heeft: een Duitsch prins in een eigen Belgischen staat.

Ici (hiervóór, bl. 26). Uit het bovenstaande is duidelijk geworden waarom
Castlereagh wenschen moest dat de Prins voorloopig inactief, m.a.w. dat hij in
Engeland bleef. Het was in Engelands belang dat zijne verheffing en vergrooting

zooveel mogelijk het werk van Engeland zelf zouden wezen. Op het vasteland,
waar alles tot na den slag van Leipzig zoo volstrekt onzeker bleef, kon hij maar
verstrikt raken in verbindingen die mogelijk niet of niet geheel met Engelands
belang zouden strooken.
Den Prins zelf was deze werkeloosheid zeer tegen de borst. Reeds in het
onderhoud van 27 April had hij om geld gevraagd ten einde op het vasteland uit
Hollandsche krijgsgevangenen en anderen een legercorps te kunnen werven aan
welks hoofd hij zich zou stellen „comme le représentant de la nation
hollandaise”; hij zou zich dan onder de bevelen van den kroonprins van Zweden
in Noordduitschland willen voegen. Castlereagh's antwoord van 18 Mei had ook
deze „mesure” als „trop décisive” verdaagd. Eerst eind September liet men hem
toe op deze zaak terug te komen en zijn plan nader te ontwikkelen; hij stelde nu
(volgens de aanwijzingen van Lord Castlereagh) de werving in Duitschland van
een tot twee bataillons te beperken Oranje-legioen onder een door hem aan te
wijzen officier voor, welk corps door Engeland zou worden betaald en zich
aansluiten zou bij een eveneens door Engeland betaald Duitsch legioen onder
Walmoden, dat onder de bevelen van Bernadotte stond. 51) Zelf verlangde hij
zich zoo spoedig mogelijk bij deze troepen te voegen, doch zou de machtiging
der Engelsche regeering daartoe afwachten. Dit plan werd 4 October door
Castlereagh goedgekeurd en heeft vervolgens een begin van uitvoering
gekregen. Doch de officier met de werving belast, de Constant-Rebecque, eind
October te Berlijn gekomen, ondervond spoedig dat reeds van links en rechts
Duitschland was leeggehaald en er bijna geen beschikbare Hollandsche
krijgsgevangenen of deserteurs meer over waren: zoo dienden er in het legioen
onder Walmoden reeds 1200 die niet te zijner beschikking werden gesteld.
Evenmin waren de Hollanders los te krijgen die reeds bij de Pruisen of Russen
dienden, en zoo liep de aanmelding langen tijd niet boven de twee of drie man
per dag. Eerst de capitulatie van Stettin (5 Dec.) leverde een 1000 man, en in het
begin van 1814 eerst konden de bataillons naar Holland oprukken, 52) waar zij
toen een welkome aanwinst waren voor het in vorming zijnde Nederlandsche
leger. Tot het uitlokken van den opstand zelf heeft dit gansche initiatief van den
Prins dus hoegenaamd niets kunnen bijdragen.
Toch is het verblijf van den Prins in Engeland in één opzicht voor de
ontwikkeling der zaken van zeer groot belang geweest: het heeft er toe geleid,
dat de Engelsche regeering alle denkbeeld opgaf om bij een mogelijke
restauratie van Oranje in Nederland van den zoon gebruik te maken, met
voorbijgang van den vader.

Dit denkbeeld heeft wel bestaan, maar was nog geenszins gerijpt tot een vast
besluit. Willem VI was in Engeland nimmer populair geweest. In 1795, na dien
winterveldtocht waarbij de troepen van den hertog van York zich met schande
overladen hadden, had de toenmalige Erfprins, opperbevelhebber van het
geslagen Nederlandsche leger, zijn ergernis niet kunnen verkroppen. Over de
acte van inbewaargeving der koloniën en den brief van Kew had hij zijn vader
menig hard woord gegeven. In de volgende jaren had hij zijn heil bij Pruisen
gezocht in plaats van bij Engeland, en toen de omstandigheden er in 1799 toe
leidden dat ook hij weder bij Engeland te biecht moest komen, was de
verhouding niet hartelijker geworden; integendeel. De Erfprins werd buiten de
gansche voorbereiding der expeditie gelaten en mocht alleen als toeschouwer in
den Helder verschijnen; een toeschouwer, die de zaak van zijn huis door de
ongeschikte handen van den hertog van York opnieuw zag verbrodden. Met de
geslagen Engelsche troepen naar Yarmouth gekomen, liet hij zich daar aan
vertrouwden of die hij daarvoor hield buitengemeen heftig tegen alles wat
Engelsch was uit; het werd alles overgebriefd aan de Engelsche regeering. 53) De
aandrang door den Erfprins in 1802 gebruikt om de gunst van Napoleon te
verwerven kon door Engeland, dat zelf aan die wending schuld had, moeilijk
openlijk tegen hem worden aangevoerd, maar stak er toch zeer. Daarna hadden
de omstandigheden er toe geleid dat Engeland hem aan een zilveren band kon
leggen; hartelijkheid van wederzijdsche gevoelens werd er eerder door
tegengehouden dan bevorderd. Een uitstekenden indruk daarentegen had in
Engeland gemaakt 's Prinsen niet verwachte keus, zijn oudsten zoon voor de
voltooiing zijner opvoeding naar Oxford te zenden. Dat besluit was genomen na
Tilsit, toen Pruisen bijna vernietigd was, Rusland in verbond trad met den
Keizer, en het waanzin zou geweest zijn voor het huis van Oranje, nog op
iemand anders dan Engeland te bouwen. De oude Prinses Willemijn was hiervan
zóó overtuigd, dat zij er ondanks haar jaren over gedacht heeft zelf naar
Engeland te gaan, opdat het huis daar niet geheel in het vergeetboek zou
geraken. Haar zoon, vreesde zij, zou er na al het gebeurde kwalijk worden
ontvangen. „Il ne reste plus que moi qui peut encore veiller à vos intérêts;
convenons que sans l'Angleterre nous serions réduits à la besace” 54). De Prins
wilde daar niet van hooren maar begreep ook dat de tijdsomstandigheden er niet
naar waren dat hij zelf iets van belang in Engeland zou hebben kunnen
uitrichten; van hem is het denkbeeld, er zijn zoon op studie te leggen. De Prins-
Regent had geen zoon, en maar één dochter, en vreemde prinsen waren in deze
jaren van gesloten verkeer en van Napoleon's suprematie over alle hoven van
continentaal Europa, in Engeland zoo zeldzaam geworden als een witte raaf.

Ook deze omstandigheid vergat de Prins bij zijn besluit niet 55). Nu èn
Nederland èn Nassau èn Fulda verloren waren, wat beter toekomst kon de in
1792 geboren Willem wenschen dan die van Engelsch prins-gemaal?
Die jonge Willem was een knaap van gunstig voorkomen en innemende
manieren; een zoo vorstelijke verschijning als zijn vader het weinig was. Hij
trok werkelijk in Engeland zeer de aandacht. Toen zijn studietijd te Oxford om
was en het vooruitzicht op het vasteland nog hoegenaamd niet ten voordeele van
het huis veranderd, meende zijn vader niet beter te kunnen doen dan hem voor
adjudant van Wellington bij het leger in Spanje aan te bieden 56), een denkbeeld
dat in Engeland zeer in den smaak viel; en het kwam uit dat de jonge prins, die
aanvankelijk voor die bestemming zeer weinig voorliefde toonde, er ook
genoegen in kreeg toen hij eenmaal te velde was, en zich uitstekend gedroeg,
zoodat hij menigmaal in Wellingtons bulletins met lof kon worden vermeld. Zoo
was, in 1812 en begin 1813, „Willem VII” zooals hij in de wandeling heette,
eigenlijk veel meer een publiek persoon in Europa dan zijn driekwart vergeten
vader, die ook wel vrij dikwijls in het vuur was geweest (nog in 1806 en 1809),
maar altijd bij ongelukkige affaires, en als militair nooit eenigen indruk had
kunnen maken. Tegelijkertijd verdichtten zich de steeds meer loopende
geruchten eener aanstaande verloving van den jongen prins met Charlotte, een
plan dat in Engeland warme voorstanders vond, hoewel ook eenige
tegenstrevers; de toestanden in de Engelsche koninklijke familie waren niet van
dien aard, dat haar leden het over eenig punt gemakkelijk eens werden, en
vooral niet over zoo een.
Zoodra nu Napoleon's nederlaag in Rusland bekend werd, begreep men in
Engeland zeer wel dat tot de zaken die binnen het bereik der practische politiek
kwamen te liggen, voortaan ook het herstel van het Oranjehuis in Nederland
behoorde. Niet dat men het mogelijk achtte daartoe aanstonds eene poging te
doen, maar het behoorde tot de aangelegenheden waaromtrent men zijne
gedachten had te bepalen om niet door de omstandigheden te worden verrast.
Zou eene poging tot restauratie niet beter kansen opleveren indien men den
jongen Willem VII vooruitschoof, wiens bedrijf voorzeker ook in Nederland de
aandacht moest hebben getrokken, en die de oude Republiek met haar erfenis
van verbitterden partijstrijd nimmer gekend had? Zou hij niet geschikter zijn als
nationaal vereenigingspunt te dienen dan zijn stroeve vader? De vraag is
gesteld, door plannenmakers in Engeland 57) en in Nederland 58); ook door leden
der Engelsche regeering. „It may perhaps be desirable”, schrijft de minister van
oorlog, Lord Bathurst, 16 Dec. 1812 aan Wellington, „to have the young Prince

of Orange in England, if the times should prove eventful”. 59) Den 20sten April
1813, een paar dagen vóór de aankomst van Willem VI in Engeland, schrijft hij:
„The Prince of Orange has left Berlin for Stockholm, probably with an intention
of coming here. His son is much more popular in Holland; and if any stir should
be made, he would be the best person to go there instead of his father”. 60) En
nog 28 April: „The Prince of Orange arrived here three days ago, not invited or
expected by us ... I gave Fagel to understand that the son was the person to push
forward, if anything was to be done.” 61) Ook Lord Malmesbury wordt door de
komst van den Prins onaangenaam verrast; hij had door Fagel van het plan tot
de reis vernomen en het afgeraden; „he had much better turn his whole thoughts
to Austria and endeavour through the means of that court to recover his German
territories.” 62) Stelt men zich dus Willem VI voor als in de toekomst te
Dillenburg herplaatst, zijn zoon is de man „to unite (as King William did) this
throne and the Stadtholderate.” 63) De eenige reden dat men den jongen prins
nog in Spanje liet was, dat men den tijd tot eene Engelsche onderneming naar de
zijde van Holland nog niet gekomen achtte. Het maakte nu indruk op de
regeering, dat Willem VI niet zonder voorspraak verscheen: Keizer Alexander
en Frederik Willem III hadden van de reis geweten en haar oogmerk
goedgekeurd; het ging niet aan, hem zonder meer de deur te wijzen. Evenmin
werd het wenschelijk geacht, hem als met eene volmacht der Engelsche
regeering voorzien naar het vasteland terug te zenden. Men hield hem dus te
Londen zoo te zeggen in reserve, maar het feit zelf van zijne aanwezigheid en
gedurigen aandrang kon onmogelijk nalaten de Engelsche bewindslieden met
het denkbeeld van zijn herstel in Nederland meer vertrouwd te maken. Ware er,
bij 's Prinsen afwezigheid op het vasteland en de aanwezigheid van zijn zoon te
Londen, iets in Holland uitgebroken, men zou zeker zich gehaast hebben Willem
VII daarheen te zenden. Maar geheel anders was de zaak, nu de jonge prins op
uitnoodiging van zijn vader zelf in Augustus in Engeland verscheen op een
oogenblik dat de volksbeweging, die in April in Holland gaande was geweest,
lang in bloed was gesmoord, en er niet het geringste voornemen bij de
Engelsche regeering meer bestond iets onmiddellijks tot verdrijving der
Franschen uit ons land te beproeven. Hem nu, tegen allen zin van den vader aan,
in diens plaats te stellen, moest iets worden als een Europeesch schandaal; en
welke voordeelen zou het opleveren? Voor wie vader en zoon naast elkander zag
bleef het geen geheim dat de zoon nog een kind was, van een wel aantrekkelijk
maar uitermate zwak karakter; dat Wellington juist had gezien, toen hij op
Bathurst's boven medegedeelde brieven had geantwoord: „he is very young, and
can have no experience in business, particularly in the business of revolutions;

he is very shy and diffident; and I do not know that it will not be a disadvantage
to him to place him in a situation in which he is to be at the head of great
concerns of this description. Too much is not be expected from him.” 64) Na een
verblijf van drie weken in Engeland verlangde de jonge man zelf naar Spanje
terug, en men kon met goede houding niets tegen dit voornemen inbrengen.
Sedert was Willem VI veilig voor de mededinging van zijn zoon (een
mededinging, nimmer van het kind zelf uitgegaan). Eind Augustus vindt
Castlereagh geen zwarigheid meer, den Prins in het vertrouwen te nemen van
het weinige dat Engeland reeds op eigen hand ten behoeve van de voorbereiding
der omwenteling in Holland had gedaan, en bij de voortzetting van dat werk den
Prins zelven te gebruiken.
In Maart, vóór de komst van den Prins, was de Rotterdamsche koopman C. P.
Gevers naar Londen gekomen met het bericht van de sedert Februari in Holland
zichtbare voorteekenen der volksberoering die in April werkelijk heeft plaats
gehad. Gevers verzocht een Engelsche landing met Willem VII aan boord; 65) hij
verkreeg echter niet anders, dan dat Castlereagh hem als berichtgever aannam
omtrent de militaire sterkte en bewegingen der Franschen in Holland. Hij werd
tot den 10den Mei te Londen gehouden, doch had van Castlereagh geen verlof
zijne aanwezigheid aan den inmiddels aangekomen Prins te openbaren. Den
18den Juni was Gevers met zijn nadere berichten over Holland te Londen terug;
ditmaal is hij er tot 4 Sept. gebleven en kort voor zijn vertrek door Castlereagh
met den Prins in aanraking gebracht; de berichten die hij nu vervolgens uit
Holland zond gingen direct aan den Prins en werden eerst door dezen ter kennis
van de Engelsche regeering gebracht. Er zijn er een goed aantal van
overgebleven die merkwaardig zijn omdat zij zoo stellig bewijzen dat Gevers in
geene betrekking hoegenaamd tot van Hogendorp stond, en diens werk in de
verte niet hetzij door Engeland hetzij door den Prins is uitgelokt. De geheele
persoon van Gevers is overigens van geringe beteekenis en zijne berichten
hebben zeer weinig om het lijf. Intusschen hebben zij bewerkt dat de Prins tot
het laatste oogenblik onzeker bleef of hij verstandiger deed zich bij Bernadotte
te voegen dan in Engeland den door Gevers gedurig voorspelden spontanen
opstand te blijven afwachten, en zijn dus mede oorzaak geweest dat de Prins den
zooveel treffender en directer intocht heeft kunnen houden langs den
Scheveningschen weg, in plaats van uit de achterhoede der verbondenen;—ook
mag men er aan danken dat in October in Engeland 20.000 geweren werden
ingescheept 66) om die bij het uitbreken van een opstand onmiddellijk naar
Holland te kunnen overbrengen; ook voor een eventueel troepentransport

werden maatregelen genomen. Maar geheel onjuist is het, wat de op een plaats
in Bosscha's Staatsomwenteling beluste Gevers in 1815 aan dien auteur
verzekert: „Ware de revolutie den 15den November niet reeds door eigen kracht
begonnen, zoo ware dezelve toch weinige dagen later, door Engelsche macht
ondersteund, door onzen Vorst aangevoerd, tot stand gebracht” 67). Het
Engelsche transport heeft zeilorder gekregen den 22sten November, na de
aankomst der gezanten van van Hogendorp en wegens hun bericht.
Is dus de opstand in geenen deele het gevolg geweest noch van toebereidselen
van den Prins noch van maatregelen der Engelsche regeering, in hoeverre
hebben de marschen der verbonden legers dien uitgelokt?
Wij zagen dat het 7 November aan den Prins medegedeelde Engelsche
memorandum „the active and early efforts” der bondgenooten tot de bevrijding
van Nederland verzocht. 68) Voor eenig effect op het begin van den opstand is
die aandrang veel te laat gekomen: toen zij ontvangen werd was de opstand
reeds een feit. Doch in het hoofdkwartier der verbondenen was na Leipzig, ook
zonder Engelsche noodiging, van Holland wel eenige spraak geweest. De
historicus Niebuhr, die Holland kende door zijn verblijf aldaar als Pruisisch
gezant ten tijde van Lodewijk Napoleon, en later eenige betrekking had
aangeknoopt met Prinses Willemijn, richt 24 Oct. 1813 tot Frederik Willem III
het verzoek, met de leiding der bevrijding van Holland te worden belast; hij
wenscht als staatkundig adviseur te worden toegevoegd aan een Pruisisch leger
dat die bevrijding zal hebben te bewerken. 69) Op dit verzoek is niet beschikt.—
Van zijn kant dringt Gneisenau, de werkelijke leider der bewegingen van de
Pruisische hoofdmacht onder Blücher, in een stuk van 31 Oct. aan den Koning
op de onmiddellijke „verovering van Holland” aan. De hoofdrichting van dat
leger is er dan eene op Mainz; hij verzocht verlof deze te veranderen in eene op
Keulen en daar den Rijn over te mogen gaan, tot ondersteuning van een
inmiddels te ondernemen directen aanval op Holland door Bernadotte. 70) Dit
verlof is niet verleend; m. a. w. men hield vast aan het denkbeeld van de
rechtlijnige vervolging der Fransche hoofdmacht in de richting van haar vlucht,
in plaats van, zooals Gneisenau gewild had, eerst het Hollandsche bastion te
laten springen om dan van het Noorden uit Frankrijk binnen te dringen. Ergo
bleef voor een eventueele onderneming tegen Holland alleen het leger van
Bernadotte beschikbaar, dat uit Russische, Zweedsche en Pruisische troepen
(Bülow) bestond. Het korps van Bülow ontving na den slag van Leipzig de
bijzondere opdracht tot wederinbezitneming der oud-Pruisische landen in
Westfalen: het kwam dus in de vervulling van zijn taak dicht aan de

Nederlandsche grenzen, maar had geen bevel die te overschrijden. Bernadotte
zelf trok 1 Nov. uit den omtrek van Göttingen noordwaarts op, met het dubbel
doel Davoust in Hamburg op te sluiten en de Denen in het oog te houden. Zijn
eigenlijke belangstelling was bij de Denen, die hij tot den afstand van
Noorwegen te noodzaken had; geenszins bij Nederland, en zijn hoofdkwartier
blijft ver van onze grenzen verwijderd. Bij de afwijking naar het Noorden werd
aan de Russische afdeeling van Winzingerode de richting op Bremen
voorgeschreven; dit was het meest westelijk marcheerende korps. Het
onderhoud van zoo groote legers als sedert een jaar Duitschland kaalvraten,
maakt een reusachtig deployement noodig: de tot het korps behoorende lichte
ruiterij (Kozakken) omzwermde dus de uit geregelde troepen bestaande
hoofdmacht op afstanden soms van eenige dagreizen ver, om leeftocht en
kleeding te requisitionneeren op alle open plaatsen waar men die vinden kon.
Zoo zijn in November herhaaldelijk kleine troepen Kozakken over onze grenzen
gekomen, zonder eenig uitdrukkelijk bevel of vast plan. Den 9den November
het eerst, in gering getal, bij Gramsbergen. Er vertoonen er zich voor de
vestingen Deventer en Coevorden, zonder daar binnen te dringen. Daarentegen
worden door de Franschen reeds ontruimde plaatsen als Zwolle en Groningen
bezet (15 Nov.); van Groningen uit ook Leeuwarden (18 Nov.). Eerst 19 Nov.
overschrijdt een troep den IJsel om op de Veluwe te gaan stroopen; Hogendorp's
afgezant van der Hoeven ontmoet in den nacht van 22 op 23 Nov. dezen troep
bij Nijkerk en beweegt den kommandant naar Amsterdam door te trekken waar
hij, met vermijding van Amersfoort en Naarden, zonder moeite komen kan, en
den 24sten zijn de eerste Kozakken te Amsterdam. Den 23sten ontmoet van der
Hoeven te Zwolle den kommandant der gezamenlijke Kozakken die thans in het
noordoosten des lands rondzwierven, Narischkin; deze belooft op te rukken zoo
ver als Amersfoort; Utrecht aan te vallen durft hij niet wagen, voor hij infanterie
en artillerie heeft. Van 19 Nov. is het eerste uitdrukkelijk bevel van Bernadotte
aan Winzingerode om een gedeelte zijner geregelde troepen meer westelijk te
dirigeeren: Benkendorff wordt van Osnabrück verplaatst naar den IJsel, maar
nog zonder last om die rivier over te trekken: het geldt een maatregel van
observatie. Van der Hoeven ontmoet Benkendorff, die dan pas van Deventer is
teruggeslagen, 26 Nov. te Rijssen, maar kan hem niet bewegen den IJsel over te
gaan: hij vraagt daartoe eerst vergunning aan Winzingerode, marcheert als hij
die ontvangen heeft, en is 1 Dec. te Amsterdam.
De Russen hebben dus in de oostelijke provinciën bezet wat open lag, en zijn
niet naar Amsterdam gekomen voor zij bespeurd hadden dat ook dit open lag, en

zij er als broeders werden verwacht. Voor zoover zij versterkte plaatsen hebben
aangevallen zijn zij afgeslagen, behalve te Kampen, dat 20 Nov. aan hen
overging met hulp der bevolking.
Meer opzettelijk, maar in tijdsorde veel later komend, is de marsch van
Bülow geweest, die zich van het begin af voorgenomen had Holland aan te
vallen ook zonder bevelen van zijn koning of van Bernadotte. Zijne orders van
laatstgenoemden hebben geluid, te trekken naar Minden (1 Nov.), naar Munster
(5 Nov.), naar den Rijn, om die rivier te bezetten van Wezel tot het
scheidingspunt van Rijn en IJsel (19 Nov.) 71). Toen de laatste order ontvangen
werd bereidde Bülow reeds iets anders voor. Den 19den Nov. stond zijne
voorhoede onder Oppen reeds dicht aan de Nederlandsche grens, bij Borken;
den 23sten, nadat Bülow bericht had gekregen van het ontruimen van
Amsterdam, is die voorhoede de grens overgetrokken en heeft Doesburg en (24
Nov.) Zutfen genomen; 25–27 Nov. heeft Bülow, thans van allerlei zijden
omtrent den Hollandschen opstand ingelicht, zijn hoofdmacht zelf in beweging
gesteld, heeft 30 Nov. Arnhem bij storm genomen en is voortgerukt naar
Utrecht, dat onderwijl reeds 28 Nov. door Molitor ontruimd was, en waar dus de
tenzelven dage ingerukte Russen van Narischkin en de 29 Nov. aangekomen
Hollanders, afgezonden door Krayenhoff, de Pruisen zijn voor geweest.
Het is dus volkomen duidelijk dat niet de bewegingen der verbondenen op
Nederlandsch grondgebied de aanleidende oorzaak van den opstand zijn
geweest; van die bewegingen was 15 Nov. te Amsterdam en 17 Nov. in den
Haag nog niets zekers bekend. Het sein tot den opstand was te Amsterdam het
vertrek der Fransche troepen, in den Haag het vertrek der Fransche ambtenaren.
Beide waren uitgelokt door de begin November aangevangen algemeene vlucht
der Franschen uit Noordwest-Duitschland, die ook de Franschen in Nederland
demoraliseerde en hen de wijk deed nemen in de richting op Utrecht–Gorkum–
Breda, de verzekerde verbindingslijn met Antwerpen en met Frankrijk.
Daarbuiten bleven alleen enkele vaste punten bezet: den Helder, Naarden,
Deventer, Coevorden, Delfzijl. Natuurlijk dat het voortrukken der verbonden
legers na Leipzig de algemeene oorzaak van alles geweest is, maar daarom kan
men nog niet spreken (zooals herhaaldelijk van Pruisische, nimmer van
Russische zijde gedaan is) van de „verovering” van Holland. Toen de
wapenfeiten voorvielen, die dan de „verovering” zouden moeten uitmaken,
bevond zich in het hart des lands sinds lang geen vijand meer, en was daar
integendeel een bestuur gevestigd dat de „veroveraars”, soms met sterken
aandrang, overtuigen moest dat zij veilig binnen konden rukken. 72)

Surtout si ce changement pouvait s'opérer conformément au vœu de la nation
(hiervóór, bl. 26). Hoe zou zich de natie uiten? Hiervan kon vóór het uitbreken
van den opstand zelf niets zekers blijken. Gedachtenwisseling omtrent den
regeeringsvorm heeft er na 18 Mei tusschen Castlereagh en den Prins niet plaats
gehad, maar dat Castlereagh's gedachten in de richting gingen die spoedig zou
blijken de juiste te zijn, blijkt uit zijn onderhoud met den Pruisischen gezant
Jacobi, aan wien hij te kennen gaf „que les défauts et inconvéniens de l'ancienne
constitution feraient désirer d'établir les changemens requis pour donner plus de
force et d'énergie à la marche du gouvernement, et qu'en conséquence sa forme
devrait être plus monarchique” (1 Nov.) 73). Er was geen gevaar dat de
Engelsche regeering moeilijkheden tegen eene opdracht der souvereiniteit door
het volk in den weg zou leggen. „If the Nation call the Prince of Orange to the
Sovereignty,” oordeelde ook Lord Malmesbury, „it would be the height of folly
to reject it” 74).
Om te beter de aarzeling te begrijpen die de Prins aan den dag gelegd heeft en
die bij het volgende hoofdstuk ter sprake zal komen, verdient het vermelding dat
aan de waarschijnlijkheid eener uitroeping tot de souvereiniteit door sommigen
in Engeland zeer sterk getwijfeld werd, o. a. door Lord Grenville, die zich
herinnerd zal hebben welk een verwarrenden indruk in Holland de uitdrukking
had gemaakt, die zich (tegen alle bedoeling der toenmalige Engelsche regeering)
in 1799 de admiraal Duncan had laten ontvallen, toen hij in zijn opeisching aan
Story den Prins van Oranje diens „souverain légitime” genoemd had. 75) Lord
Grenville schreef waarschuwingsbrieven aan Fagel en kondigde zelfs aan dat hij
er in het Hoogerhuis over zou spreken; welk voornemen hij heeft laten varen
toen hij na 2 Dec. erkennen moest dat men met een werkelijken volkswensch in
Holland te doen had. Hij heeft toen nog aangeraden dat de Souvereine Vorst aan
de notabelenvergadering een soort excuus zou maken voor zijn onmiddellijke
aanvaarding der souvereiniteit, 76) een denkbeeld dat wijselijk niet is gevolgd.
Toen in de London Gazette van 11 Dec. was medegedeeld dat Lord Clancarty
een credentiaal had ontvangen bij de regeering van den Souvereinen Vorst,
werden er zoowel in het Lagerhuis (door Sir James Mackintosh) als in het
Hoogerhuis (door Lord Holland) stekelige opmerkingen gemaakt, waaruit echter
meer de animositeit van beroepsopposanten tegen de Engelsche regeering
spreekt dan kennis ten toon wordt gespreid der Nederlandsche verhoudingen
van 1813. 77) Alle bona fide twijfel had opgehouden na de gebeurtenis van 2
December.

In Duitschland voelde zich Niebuhr geroepen tot voorlichting van den Prins
en van het Nederlandsche volk. 78) Na het onbeantwoord blijven van zijn aanbod
aan zijn koning om als staatkundig adviseur een Pruisisch leger naar Holland te
vergezellen, trok hij zich op zijn studeerkamer terug en schreef daar eene
constitutie voor het herboren Nederland, met een ampele toelichting. Het stuk is
begonnen in de laatste dagen van November en afgesloten 2 à 5 Dec., vóór de
auteur van de opdracht der souvereiniteit kennis droeg. Het curieuse opstel
beoogt eene verbetering van de constitutie der oude Republiek, verheft daarbij
den Prins tot gelijke van de Staten, maar stelt hem nergens boven dezen; te
zamen verbeelden zij den souverein. Bijzonder sterk is het federalistisch
karakter van Niebuhr's ontwerp: het recht, de waterstaat, de religie (!), de
universiteiten zullen provinciaal zijn, slechts diplomatie en defensie nationaal.
Terwijl Hogendorp een verjongde Bourgondische monarchie wil, waarin de
souvereiniteit uitdrukkelijk aan de Staten wordt ontnomen, handhaaft (doch
corrigeert) Niebuhr de Republiek. Het is geheel onjuist, wat Niebuhr's zoon in
1852 heeft laten drukken, dat het stuk geschreven is „auf Veranlassung des
hochseligen Königs Wilhelm I”; alleen had deze, op een hem door zijn moeder
overgebrachte, vage dienstaanbieding van Niebuhr uit het voorjaar van 1813, in
even vage termen geantwoord dat hij Niebuhr voor een bekwaam man hield,
maar niet zou weten te bepalen waartoe hem te gebruiken. 79) Prinses Willemijn
heeft het stuk in Januari 1814 naar Holland meegebracht, waar de Souvereine
Vorst het ter zijde heeft gelegd: van eenigen invloed van Niebuhr's tekst op 's
Vorsten eigen deelneming aan het constitutiewerk is geen spoor te bekennen, en
noch aan de commissie als zoodanig, noch aan een der leden in het particulier, is
die tekst ooit medegedeeld. Het stuk staat naast de Nederlandsche
werkelijkheid; daarentegen in Niebuhr's ideeënwereld, die op zichzelf
belangwekkend genoeg is. Hij had haar gevormd onder de studie voor zijn
Römische Geschichte, waarvan de eerste deelen verschenen waren in 1811 en
1812, en waarin opmerkelijke voorliefde voor aristocratische instellingen is
uitgedrukt en even groote afkeer van bonapartistisch nivellement. Het ontwerp
onthoudt Nederland wat het in 1813 het meest noodig had: bevestiging der
nationale eenheid langs den toen eenig mogelijken weg van sterke
vorstenmacht. Zijn invoering zou niet de waarborg maar het graf der
Nederlandsche vrijheid zijn geweest: een zóó georganiseerd Nederland ware tot
slavernij vervallen van zijn eigen slechte hartstochten en slechte gewoonten.

4) Br. en Ged. IV, 269 (de datum is daar misdrukt tot 25 Nov.).
5) Br. en Ged. IV, 274.
6) Lord Castlereagh aan Lord Clancarty, 14 Aug. 1814
(Gedenkstukken VII, 176).
7) Lord Castlereagh aan Lord Liverpool, 8 Jan. 1814; dezelfde aan
Lord Clancarty, 24 April 1814 (Gedenkstukken VII, 24 en 108).
8) Brief van den prins van Oranje van 22 Nov. 1813 van G. K. van
Hogendorp (Br. en Ged. IV, 266). Proclamatie van J. M. Kemper en Fannius
Scholten van 1 Dec. 1813 (Kemper's Staatkundige Geschriften III, 71).
9) Gedenkstukken II, 820.
10) Aldaar, 831.
11) Dit ter verbetering van de noot in Gedenkstukken II, 821.
12) Gedenkstukken II, 942; III, 684.
13) Gedenkstukken II, bll. CXII en 987.
14) Versta: de Zuidelijke Nederlanden.
15) Lord Grenville aan Sir Charles Whitworth, Britsch gezant te St.-
Petersburg, 16 Nov. 1798 (Gedenkstukken III, 890).
16) Paul I aan Woronzow, Russisch gezant te Londen, 30 Dec. 1798
(Gedenkstukken III, 896).
17) Falck's Gedenkschriften, bl. 350.
18) Lord Grenville aan Thomas Grenville, 16 Juli 1799
(Gedenkstukken III, 973).
19) De instructie: Gedenkstukken III, 403 aangevuld door III, 1074;
het advies van Fagel: Gedenkstukken III, 1006.
20) Gedenkstukken III, 552.
21) Geheime boodschap door Mollerus overgebracht, 20 Sept. 1799,
Gedenkstukken III, 547.
22) Art. 1 der instructie: „That the form of federative government on
the basis of the Union of Utrecht should be entirely preserved” (behoudens de

vermelde, in de volgende artikelen uitgewerkte, wijzigingen).
23) Zie de volgende stukken: Repelaer (lid der grondwetcommissie
van 1814), Mei 1795, Gedenkstukken II, 831; Aylva (lid der grondwetcommissie
van 1814), Juli 1795 (Gedenkstukken II, 839) en voorjaar 1799 (Ontstaan der
Grondwet I, bl. XXXIV); Lampsins (lid der grondwetcommissie van 1814),
Sept. 1795 (Ged. II, 860), Oct. 1795 (II, 869), Juni 1796 (II, 920); van
Heeckeren van Suyderas, Juli 1797 (II, 960); Tollius, 1797 (III, 869); van
Heeckeren van Enghuizen en anderen, Juli 1799 (III, 990); Pieter Ulbo Rengers,
Juli 1799 (III, 997). Het verst van allen gaat M. L. d'Yvoy, die reeds in Sept. '95
het merkwaardig advies geeft dat de Prins de patriotten, die het niet eens blijken
te kunnen worden over hun Nationale Conventie, de loef zal afsteken door zich
bereid te verklaren uitvoerende macht te zijn in een ondeelbaren
Nederlandschen staat, naast een wetgevende macht bestaande uit een adelshuis
en een huis der gemeenten, het laatste direct gekozen door alle bezitters van
eenig vast goed of effect op het land zonder onderscheid, in zestien
kiesdistricten van onderling gelijke bevolking. De tegenpraestatie van het
Nederlandsche volk zal moeten bestaan in de opdracht aan den Prins van een
zeer uitgebreide uitvoerende macht, minstens gelijk aan die van den koning van
Groot-Brittanje (Ged. II, 863; vgl. een vroeger stuk van hem, Juli 1795, aldaar
841). Het minst ver van al gaat van de Spiegel, die doet alsof er geen Revolutie
geweest is en zich beperkt tot de geringe hervormingen die hij reeds twintig jaar
geleden had voorgestaan (zie Ged. III, 1037 en 1080, en Vreede's van de Spiegel
IV, 456; en voor de kritiek: Ontstaan der Grondwet I, bl. XXXII), doch zijn
punten van ampliatie der Unie vinden dan ook bij velen zijner partijgenooten
een ongunstig onthaal: zie b.v. van Heeckeren van Enghuizen aan den Erfprins,
19 Dec. 1799 (Ged. III, 1100): „Ik heb een stuk gelezen door van de Spiegel
opgesteld; zeer zoude ik twijfelen of het voldoening zal geven. Mogelijk wel
aan oude costumiers. Daar is na mijn inzien geen kracht in, en de oude
langdradigheid is er in gebleven. Dikmalen hebbe ik hooren zeggen dat de
Erfstadhouder zich uitgelaten heeft om niets meer te willen hebben, als hij
gehad heeft. Maar hier is het mogelijk het moment om toepasselijk te maken,
dat de vorst voor het volk gesteld is en niet het volk voor den vorst...”.
Wij noemden hier niet de verschillende stukken van Gijsbert Karel, wiens
ontwikkeling een afzonderlijke bespreking vereischt welke bij een ander
hoofdstuk wordt gegeven.
24) Zie hiervóór, bl. 4 noot.

25) Ged. IV, 708; vgl. Bosscha, Staatsomwenteling II, 273.
26) Gedenkstukken IV, 737.
27) Gedenkstukken IV, bl. XXIX.
28) Gedenkstukken V, 813.
29) „Minute des principaux points touchés par le Prince d'Orange
dans son entretien avec Lord Castlereagh, le 27 avril 1813” (Ged. VI, 1876).
30) Prinses Willemijn aan den Prins, 5 Maart 1813 (Ged. VI, 1859).
31) Lord Malmesbury aan Fagel, 4 Mei 1813 (Ged. VI, 1880).
32) Fagel aan Hogendorp, 22 Nov. 1813 (Br. en Ged. IV, 265).
33) Het werd, onmiddellijk na het onderhoud, in schrift gebracht
door den uitmuntenden redacteur Fagel. „In Fagel deed mij eens een bevoegd
regter—Lord St. Helens—de gave opmerken om al het verhandelde in eene
conferentie of Staats-Besogne even klaar en nauwkeurig als sierlijk aan zijne
committenten mede te deelen” (Falck's Gedenkschriften, 150).—Lord St. Helens
was de laatste gezant van Engeland geweest bij de oude Republiek.
34) Ik cursiveer.
35) Onderstreept in Fagel's handschrift.
36) Ik cursiveer.
37) Onderstreept in Fagel's handschrift.
38) Gedenkstukken VI, 1881.
39) Martens' Recueil II, 433.—Vgl. het artikel van Bussemaker, De
diplomatieke geschiedenis der herstelling van Neerlands onafhankelijkheid, in
Gedenkboek der Herstelling I, 43 vv.
40) „The reestablishment of Holland as an independent Power”
(Bussemaker in Gedenkboek I, 56).
41) „As H. R. H. has contended for the common safety, so He will be
prepared, as far as His separate interests are concerned, to negociate in the same
spirit” (Bussemaker t. a. p.).
42) Gedenkstukken VI, 1950.

43) In het door Castlereagh den Prins gelaten afschrift is deze datum
blank; de dépêche van 5 Juli was nl. niet aan hem medegedeeld.
44) Ik cursiveer.
45) Zie het aangehaalde uit Lord Grenville's dépêche aan Sir Charles
Whithworth van 16 Nov. 1798 hiervóór, bl. 13.
46) Gedenkstukken VI, 1955.
47) Die nog steeds over de Nederlandsche zaken min of meer
geraadpleegd werd.
48) Ik cursiveer.
49) Gedenkstukken VII, 2.
50) Door Repelaer slechts in punten opgeschreven, doch blijkbaar
zóó te verstaan (zie Ontstaan I, bl. LIXV en 17).
51) Gedenkstukken VI, 1889.
52) Gedenkstukken VI, 1953.
53) Gedenkstukken III, 1103.
54) Gedenkstukken V, 778.
55) Gedenkstukken V, 784.
56) Gedenkstukken VI, 1808.
57) Zie de stukken van Dumouriez van Dec. 1812 en Maart 1813,
Gedenkstukken VI, 1854 en 1868.
58) Zie hiervoor talrijke bewijzen in Ged. VI, 240, 271, 336, 417,
423, 440, 443, 444, 469, 506, 586, 601, 617, 618, 621, 654, 681, 706, 719. Dit
gedeelte der zaak vereischt uitvoeriger bespreking dan hier gegeven kan
worden; ik verwijs er voor naar mijn eerlang uit te geven geschrift Ondergang
en Herstel. De plannen gingen niet uit van Hogendorp en de zijnen; integendeel
het gebruik van den naam van Willem VII bij de volksbeweging van April
gemaakt, heeft er Hogendorp toe gebracht door zijn vrienden uitdrukkelijk te
doen vaststellen dat men voor Willem VI, niet voor Willem VII zou werken (Br.
en Ged. V, 11). Daarentegen heeft zoo goed als zeker met deze plannen in
verband gestaan de komst van C. P. Gevers in Engeland in Maart 1813; hij heeft

Castlereagh zoeken te bewegen tot het ondernemen eener landing op de
Hollandsche kust met Willem VII aan boord; in dat geval voorspelde hij een
volksopstand. Zie ook voor deze zaak: Ondergang en Herstel. Castlereagh hield
aanvankelijk Gevers en Willem VI zorgvuldig gescheiden en bracht hen eerst in
Augustus met elkander in aanraking; sedert werkte Gevers voor Willem VI.
59) Gedenkstukken VI, 1850.
60) Gedenkstukken VI, 1872.
61) Gedenkstukken VI, 1878.
62) Gedenkstukken VI, 1860 (11 Maart 1813).
63) Gedenkstukken VI, 1879.
64) Gedenkstukken VI, 1883 (18 Mei 1813).
65) Zie Ged. VI, 1894; het stuk van Gevers zelf van 1816 (Ged. VI,
1861) durft het ware van deze zaak niet meer mede te deelen.
66) Gedenkstukken VI, 1947.
67) Gedenkstukken VI, 1898.
68) Hiervóór, bl. 28–29.
69) Gedenkstukken VI, 1863.
70) Pertz, Gneisenau III, 508 vv.
71) Vgl. de order van 19 Nov. aan Winzingerode (zie boven).
72) Zie vooral het militaire Koolemans Beynen in Gedenkboek I 70
vv., benevens de inleiding op het 3de stuk van Gedenkstukken VI.

73) Gedenkstukken VI, 1949.
74) Ontstaan I, 22.
75) Gedenkstukken III, 393; vgl. Ontstaan I, bl. XXXVII en 20.
76) Ontstaan I, 65.
77) Ontstaan I, bl. LVII vv.
78) Ontstaan I, bl. XIX vv. (bespreking) en Ged. VI, 1902 vv. (tekst).
79) Gedenkstukken VI, 1881.

II.

DE OPDRACHT VAN DE SOUVEREINITEIT DER VEREENIGDE
NEDERLANDEN AAN DEN PRINS.
21 Nov. 1813. Aanvaarding van het algemeen bestuur der Vereenigde Nederlanden door van
der Duyn van Maasdam en G. K. van Hogendorp, in naam van den prins van
Oranje.
30 „ „ Terugkomst van den prins.
1 Dec. „ Opdracht der souvereiniteit door J. M. Kemper en Fannius Scholten.
2 „ „ Aanneming der souvereiniteit.
6 „ „ Aanvaarding der regeering door den souvereinen vorst.

De Vereenigde Nederlanden herleefden en met hen het
grondgebied, zooals dit in 1795 door die republiek bezeten was.
Zoude het met hare instellingen evenzoo gaan? Zoude ook hier
hetzelfde plaats vinden, als in Zwitserland, Sardinië, Rome, waar de
gewrochten der revolutie onder den voet werden gehaald, waar
inderdaad eene restauratie tot stand kwam? Zoo er hier te lande
geweest mogen zijn, die zoo iets wenschten, de prins behoorde niet
onder hen. Hogendorp tot eene zekere hoogte evenmin. Hoezeer geen
van beiden onder de bewonderaars van den nieuweren tijd kon
gerangschikt worden, wisten zij toch beiden te goed, dat de oude
republiek dringend behoefte had gehad aan hervorming, en dat de
kracht had ontbroken, die behoefte zelfs op de meest bescheidene
wijze te bevredigen. Eene herstelling van dien toestand zoude op het
verderf van het vaderland uitloopen. Er moest zijn eenheid in het
bestuur der buitenlandsche betrekkingen, en dit eischte van zelf
eenheid in de beschikking over het krijgswezen en in de financiën.
Zoowel het een als het ander had in de oude republiek ontbroken;

noch de Staten-Generaal, noch de Stadhouder hadden daarvoor de
voldoende macht ter hunner beschikking gehad.
De positie van het huis van Oranje was onder de oude republiek
zeer uitstekend geweest. Niemand zal dit loochenen, die zich
herinnert, wat niet al in den persoon van Willem V vereenigd was.
Erfstadhouder van al de gewesten, kapitein-generaal en admiraal van
de unie, opperbewindhebber en oppergouverneur-generaal van de
Oost- en West-Indische Compagnie, eerste edele van Gelderland,
eenige edele van Zeeland, met groote macht bekleed in de bestelling
der regenten van vele steden, in 't bezit van eene menigte
heerlijkheden, kon hij door dit alles een grooten invloed uitoefenen
op het staatsbestuur, te meer omdat hij, wat hij dan ook hier te lande
rechtens mocht wezen, in de oogen der menigte in waarheid de vorst
was, en dit vorstelijk prestige in menig opzicht aanvulde, wat hem
aan wettelijke macht ontbrak. Toch, hoe schitterend en uitstekend ook
de plaats was, die de stadhouder in ons vaderland innam, zijne macht
ging niet zoover, om tegenover het buitenland met voldoende kracht
te kunnen optreden. De hoogste macht van het bondgenootschap
bleef niettegenstaande dit alles gevestigd in de Staten-Generaal. En
wat de stadhouder niet kon, daartoe waren zij evenmin in staat. Zij
konden de algemeene regeering van het bondgenootschap niet naar
eisch uitoefenen, daar zij weder afhankelijk waren van de Staten der
gewesten, die op hunne beurt weder te rade moesten gaan met de
stemhebbende steden, zoodat zoowel voor het nemen als voor het
uitvoeren van gewichtige besluiten, elk deel als het ware de wet
konde stellen aan het geheel.
De revolutie had een einde gemaakt aan dien onhoudbaren toestand
—en niemand, die nadacht, kon wenschen dien te herstellen. Zoude
de behoefte aan meerdere eenheid vervuld worden door de
denkbeelden te volgen, die Hogendorp in eene kort na de revolutie
van 1795 opgestelde memorie ontwikkeld had 80)? Door het
oppergezag van den staat toe te vertrouwen aan eene vergadering,

bestaande uit leden, hoewel gekozen door de staten der provinciën,
toch vrij in het uitbrengen hunner stem, eene vergadering met
voldoende macht bekleed om over de middelen der defensie te
kunnen beschikken en tevens voorzien van eene goede kas; eene
vergadering, die het land tegenover de buitenlandsche mogendheden
kon vertegenwoordigen, en die door den steun van een
hooggerechtshof in staat was zoowel de verdragen als de verdere
besluiten te doen nakomen binnen's lands? Een staatsregeling waarin,
welke hooge positie Hogendorp ook aan den stadhouder wilde
toekennen, toch het republikeinsch karakter bewaard bleef?
Neen, op die wijze kon de behoefte niet worden vervuld. Ook in
hunnen afkeer van de republikeinsche instellingen waren de
oppermachtige geallieerden geestverwanten van den overwonnen
keizer. Wat de engelsche minister van buitenlandsche zaken in de
eerste dagen van November 1813 aan den prins zeide 81), dat de
regeeringsvorm meer monarchaal moest zijn, dat was de zienswijze
van al de mogendheden, van wier wil het lot van Europa in die dagen
afhing. Allen in merg en been monarchaal en niet gezind in hun eigen
land hun eenhoofdig gezag te laten beperken. Eene herstelling van
iets, dat naar eene republiek zweemde, zoude zijn, alsof wij hunne
volkeren wilden prediken, dat men onder een monarchaal gezag niet
vrij kon zijn. Zoo sprak van der Palm 82). En wat met het oog op het
buitenland zoo goed als noodzakelijk kon geacht worden, werd ook
hier te lande niet anders gewenscht. Hogendorp zelf deelde in 1813
niet meer de denkbeelden, door hem in 1795 ontwikkeld. Van den
aanvang der revolutie van 1813 af, zoo al niet sedert 1801, stond het
bij hem vast, dat den prins de hooge overheid moest worden
opgedragen, een ander woord voor souvereiniteit. Toen Kemper en
Fannius Scholten den 1sten December 1813 te Amsterdam den prins
tot souverein uitriepen deden zij niets anders, dan wat aller wensch en
verlangen was. Onregelmatig was die handeling, en die
onregelmatigheid werd gevoeld; maar dit belette niet dat de prins den

2den December 1813 de souvereiniteit aannam en den 6den
December 1813 het bestuur uit de handen van het den 21sten
November 1813 opgetreden algemeen bestuur, uit handen van
Hogendorp en van der Duyn aanvaardde.
Het is hier de plaats niet, de bijzonderheden na te speuren, die het
feit, waardoor de monarchie in het huis van Oranje is gevestigd,
hebben vergezeld. Een ding staat echter vast. Noch de Prins, noch
Hogendorp waren afkeerig van de opdracht der souvereiniteit. Wat
zoude echter de beteekenis zijn van die opdracht? In den aanvang
werd daardoor de Prins absoluut vorst—niets minder dan de keizer
aller Russen. Als iets blijvends werd dit echter voorzeker door
niemand bedoeld. Zoo diep kon men niet gedaald zijn, dat men eene
door niets beperkte monarchale macht anders zoude hebben willen
dulden, dan als iets voor korten tijd, voor zoover dit voor den tijd van
overgang tot eene geregelde orde van zaken noodzakelijk was. Maar
wat was dan het blijvend karakter van de opdracht der souvereiniteit?
Dat de prins in plaats van Zijne Hoogheid of Zijne Doorluchtige
Hoogheid, nu Zijne Koninklijke Hoogheid werd? Dat zijn wapen nu
werd gekroond met een koninklijke kroon 83)? Dat de Nederlanders
zijne onderdanen zouden zijn? Dat de prins dus niet meer zoude zijn
de eerste ambtenaar der Staten; dat geene macht boven hem zoude
staan? Was het nog meer? Voorzeker ook, dat de meerdere behoefte
aan eenheid door het monarchaal gezag zoude worden vervuld. Voor
het overige liet ook deze opdracht alles onbepaald. Zij gaf geen
antwoord op de vraag: hoedanig zou de aard van den staat zijn?
Bondstaat of eenheidstaat; dit bleef eene opene quaestie. Wellicht dat,
wanneer er verschil heeft bestaan tusschen Hogendorp en Kemper, dit
juist in dit punt moet gezocht worden. De laatste deed in zijne met
Fannius Scholten den 1sten December 1813 uitgevaardigde
proclamatie zeer duidelijk uitkomen, dat er ook in andere opzichten
geene restauratie zoude plaats hebben. Waar hij echter zeide, dat de
Prins als Willem de Eerste souvereine vorst zoude zijn „van het vrije

Nederland,” daar was de Prins in zijne waarschijnlijk onder
Hogendorps invloed opgestelde proclamatie van 6 Dec. 1813 de
souvereine vorst „der Vereenigde Nederlanden.”
Bondstaat of eenheidstaat: wat zoude het zijn?
En eveneens bleef het onbeslist, in hoever de nieuwe beginselen
van staatsbestuur, de beginselen van zelfregeering en gelijkheid, de
beginselen der 18e eeuw, hunne kracht zouden behouden, of, voor
zoover zij reeds onder franschen invloed waren verstikt, weder tot
hun volle recht zouden komen. Daarop moet het antwoord gezocht
worden in de niet alleen door Kemper en Fannius Scholten, maar ook
door den souvereinen vorst beloofde grondwet. Nu eene volledige
restauratie van het oude onmogelijk was, nu het republikeinsch
karakter plaats maakte voor het eenhoofdig gezag, nu daardoor de
noodzakelijkheid eener diep ingrijpende verandering erkend was,
moest men wel zijne toevlucht nemen tot het ontwerpen en
vaststellen eener grondwet. In zoover kon zelfs het jaar 1813 zich niet
losmaken van de beweging, die met de onafhankelijkheid van Noord-
Amerika begonnen, in den revolutietijd was voortgezet; men bleef
ook nu het denkbeeld omhelzen, dat de grondtrekken van den
staatsvorm in één statuut moesten worden opgenomen, in ééne wet,
die de grond van alles was.

In afwijking van Tellegen moet worden geopperd dat het hier wèl de plaats is, het feit der
verheffing in bijzonderheden na te speuren. Zonder juist begrip dier bijzonderheden zal er altijd
iets aan het begrip van het vervolg ontbreken.
Oranje's verheffing tot de souvereiniteit bij volkskreet is het feit van 1813, en de oorzaken laten
zich wat hooger ophalen dan Tellegen heeft beproefd.

Het feitelijk bestaan der souvereiniteit is aan twee voorwaarden gebonden: aan de aanwezigheid
van iemand die haar dragen wil, en van anderen die haar willen erkennen. Die voorwaarden bleken
vervuld in 1813; waarom eerst toen en niet eer?

Ruimte voor de souvereiniteit van het huis van Oranje was er reeds lang geweest; eigenlijk van
het begin van den opstand tegen Spanje af. Zij was ook in de maak toen Prins Willem werd
vermoord; na dien tijd heeft zij zich nimmer kunnen vestigen. De redding van den opstand is het
werk geworden niet van de Nederlandsche generaliteit, maar van het Hollandsche particularisme;
en de Republiek der Vereenigde Nederlanden is de uitkomst geweest van dit particularistisch
streven. Een staat sterk in de deelen, zwak in het verband; waarin het verband eigenlijk in niets
anders bestond, dan in het gemeenschappelijk religiebelang en in de gemeenschappelijke
verhouding tot het huis van Oranje.
De religieband werd zwakker, naarmate de religie minder bedreigd raakte. De Republiek
overwon haar vijand; zij werd als zelfstandige staat erkend. Toen werd het tijd, het
oorlogsnoodbehelp te wijzigen naar den stand van vrede. Het lot heeft gewild, dat toen nogmaals
het Hollandsche particularisme de leiding heeft moeten nemen; de Prins was dood; zijn opvolger
een ongeboren kind.
Die omstandigheid van het eerste stadhouderloos tijdvak heeft op de ontwikkeling der positie
van het Oranjehuis in Nederland een rampzaligen invloed gehad. Oranje, voor het volksgevoel
altijd bekleed gebleven met die Hooge Overheid, welke eenmaal den eersten Willem voor den duur
van oorlog was opgedragen, had voor het eerst geen officieele betrekking meer tot het
landsbestuur. Zijn positie kon niet langer versterkt worden langs regelmatigen, moest integendeel
eerst hersteld worden langs revolutionnairen weg.
Het gevolg is geweest, dat de geavoueerde ambitie van het huis als maximum der wenschen het
herwinnen van het verlorene ging opgeven; het herstel in reeds vroeger bezeten, niet de verheffing
tot hooger waardigheid.
Willem III voelt die verheffing onder zijn bereik liggen; hij grijpt niet toe. Zij zou afgedwongen
kunnen zijn in Juli 1672, zooals het herstel in het stadhouderschap afgedwongen is; maar de massa
had geen oog voor de noodzakelijkheid van nieuwe vormen, en de Prins wist het wezen van het
oppergezag te besluipen ook zonder aanneming van den naam daarvan.
De republikeinsche instellingen werden niet openlijk aangetast; zij werden gedenatureerd. Wat
hem over de moeilijkheden die zij hem in den weg legden heen hielp, was enkel corruptie. The
world's great patriot is tevreden geweest dat het Nederlandsche werktuig hem diende, en
onverschillig, hoe het in zijn handen versleet. De wereldbelangen laten hem zelfs geen tijd, te
zorgen dat bij zijn kinderloosheid althans de opvolging in het stadhouderschap verzekerd zij.
Na 1702 wordt, in het eigenlijke Holland, Oranje een mythe; het is geen realiteit meer. Het is er
ver vandaan, dat de cultus aanstonds op den Frieschen tak zou zijn overgebracht. Als in 1734
Willem IV na zijn huwelijk, met een koningsdochter nog wel, op de doorreis in een Rotterdamsch
logement zijn intrek neemt, loopt er nauwelijks iemand uit om den „Prins van Friesland”, zooals
men hem noemt, te zien. 84) De Fransche inval van 1747 is noodig om de langdurige propaganda
van Bentinck van Rhoon en anderen eindelijk vrucht te doen dragen. De Prins van Friesland wordt
de Prins, tout court. Maar het staat te bezien of de beweging er niet ruim zooveel eene is tegen het
oligarchisch bederf als vóór zijn immers weinig bekende persoon. Het stadhouderschap werkt nog
éénmaal als een tooverwoord, maar het is de laatste maal. Als Willem IV buiten staat blijkt de hem
in den schoot gelegde voorrechten aan te wenden tot duurzame beveiliging van eenig volksbelang
welk ook, verliest hij de affectie der betere klasse en behoudt nog slechts die der heffe.
En de gelegenheid ware in 1748 zoo gunstig geweest! De kracht der tegenpartij was gesloopt
lang vóór zij ten val werd gebracht: al wat er voortreffelijks was geweest in de Hollandsche

staatkunde van Oldenbarnevelt, eerbiedwaardigs nog in die van Jan de Witt, behoorde
onherroepelijk tot het verleden. Het „eiland” Holland 85) was tot zijn particularisme eerst wel
gedwongen geweest, toen Leicester de generaliteit te gronde hielp; het had er in volhard door de
ervaring van den fabelachtigen voorspoed, waarmede het eigen krachtsinspanning had beloond
gezien. Die voorspoed taande sedert het einde der zeventiende eeuw. Holland had behoefte gehad
aan een vrijen armzwaai, zoolang het nog, in economischen zin, op verovering uitging. Wat het
won, kon eenmaal allen ten goede komen, maar het kon alleen winnen bij een groote mate van
zelfstandig gezag, niet slechts van Holland, maar van de steden in Holland, en in die steden van de
bezitters van het handelskapitaal. Zij hadden moeten woekeren met de exceptioneele gelegenheid
die zich in de wereld der zestiende en zeventiende eeuw, tusschen den val van Antwerpen en de
opkomst van Londen en van Hamburg, voor den Hollandschen ondernemingsgeest had opgedaan.
Thans was er nog slechts spraak van verdediging en behoud. Het door de deelen gewonnene moest
tot nationaal kapitaal worden gemaakt, en de leiding hierbij behoorde aan een centrale autoriteit,
die steun zocht niet bij de weinigen die onteigend, maar bij de velen die gediend moesten worden.
Dat men in Willem IV ontgoocheld werd is gewroken aan zijn zoon. Een ideaal van
staatshervorming ontstaat, waarbij het huis van Oranje aanhangsel zal zijn in plaats van
middenpunt. In de formule der patriotische Acte van Verbintenis van 1786: volksregeering bij
representatie, met een daaraan ondergeschikt Erfstadhouderschap, valt de volle nadruk op de
volksregeering. Het volk, dat wil in 1786 in waarheid zeggen de onderwezen, gezeten burgerij,
stelt zich als erfgenaam van alle machtsaanspraak der oligarchie, ook tegenover het huis van
Oranje. Het wil behouden de oude bondgenootschappelijke regeering, mits de organen daarvan
niet langer zullen aangevuld worden bij coöptatie, maar bij volkskeuze. Een- en ondeelbaarheid
der Staatsmacht staat volstrekt niet op het programma; dit punt is eerst van de Franschen afgezien.
Het is bekend, dat de afloop van den patriottentijd het huis van Oranje bij de Nederlandsche
hervormingsgezinden in een doodelijken haat bracht. Die haat is ouder dan de Fransche Revolutie
en door de inwerking van die Revolutie volstrekt niet vermeerderd. Integendeel, de minst
bevooroordeelden onder de Nederlandsche revolutionnairen hebben zeer goed ingezien dat juist de
nabootsing der Fransche revolutie in Nederland voor het huis van Oranje een nieuwe toekomst
openen kon. Wij zien Valckenaer in 1791 eene constitutie ontwerpen waarin aan Willem V de
plaats is toegedacht die de Fransche staatsregeling van dat jaar aan Lodewijk XVI overlaat. 86) Er
is geen bewijs dat het plan tot het hof is doorgedrongen, maar al zou het, Willem V hadde het
antwoord gereed gehad. Een constitutioneel koning, heeft hij bij eene andere gelegenheid gezegd,
is een koning wiens hoofd onder de valbijl komt. 87) Een woord dat toont hoe weinig hij
verwachtte van de zelfstandigheid die eene Nederlandsche revolutie tegenover de Fransche zou
weten te bewaren. En onze Stadhouder had daarin geen ongelijk. De constitutie van Valckenaer
was niets dan copie uit de teekenzaal, en copie naar een reeds het volgende jaar in den hoek
gesmeten voorbeeld.
In Frankrijk vestigt zich de Republiek en verklaart onzen Stadhouder den oorlog; wat er van
Nederland worden zou hing van de wapenen af, die in 1795 hebben beslist.
Het Schrikbewind was toen voorbij, moderatie in Frankrijk het wachtwoord geworden. De
Jacobijnen hadden alle idealisme lang verloren; zij hechtten meer aan bezit dan aan leuzen. Ook in
hunne behandeling van Nederland kwam dat uit. Siéyès en Rewbell zorgden beter voor het
spekken van de Fransche krijgskas dan voor de zuivere reproductie van den Franschen staatsvorm.
Eigenlijk liet men, een paar jaar lang, de geheele Bataafsche constitutie aan de Bataven over, en
heeft eerst ingegrepen toen uit de mislukte pogingen der verschillende Bataafsche partijen een

anarchie ontstond die gevaar opleveren kon voor buitenlandsche inmenging en orangistische
reactie. Genoodzaakt tot de keus, welke van de partijen der Bataafsche Conventie men tot de
waardigheid van Fransch werktuig zou verheffen, koos men die van Vreede en Fynje die de
sterkste machtsbegeerte had en de minste gewetensbezwaren. Zij voerden het militair spektakel op,
waaraan wij de invoering der staatsregeling van 1798 te danken hebben gehad. Te danken waarlijk,
want ook de gebrekkigste constitutie was toen te verkiezen boven in het geheel geene.
Eigenlijk was men het over de hoofdpunten die de Nederlandsche staatsregeling zou moeten
inhouden al lang eens, maar het eigenaardig Nederlandsch gemis aan vormkracht en
besluitvaardigheid, de stroefheid die onze politieke vergaderingen altijd gekenmerkt heeft, hadden
telkens weer de conclusie verhinderd. De opheffing der provinciale souvereiniteit, de eenheid in de
volksvertegenwoordiging en in het hoog bestuur, het amalgama der schulden, de scheiding van
Kerk en Staat, de emancipatie der Katholieken en der Joden, de vervanging van de uitvoerende
collegiën door ministers;—alle punten dus waar voor Nederland de revolutie in heeft bestaan en
waarvan ook nimmermeer is afgeweken 88), waren reeds door de eerste Nationale Vergadering
gedecreteerd, maar men was er niet in geslaagd van de onderscheiden deelen een machine te
bouwen die loopen kon;—en een machine moest er zijn! De geheele natie was hier zóó van
overtuigd, dat de eerste gewaarwording na den 22sten Januari 1798 er algemeen eene was van
verademing. Dat men de constitutie op deze wijze had moeten ontvangen was een gevolg van
eigen dralen en slofheid; nu had men ze dan en opponeerde er niet tegen. Waartegen men in verzet
kwam was de aanmatiging der kliek die haar ingevoerd had, en die haar schaamteloos trachtte te
exploiteeren ten eigen bate. Tegen het operettebewind van Vreede, Fynje en van Langen had den
12den Juni een samenloop van de fatsoenlijke lieden plaats, en niets bleek gemakkelijker dan het
bewind omver te loopen zoodra de zekerheid bestond dat Frankrijk het had losgelaten. Maar aan de
constitutie werd niet geraakt; integendeel, mannen van den stempel van een Gogel beginnen thans
eerlijk te beproeven haar van het papier in de werkelijkheid te doen overgaan.
In deze poging wordt men in 1799 verrast door den inval der Engelschen en Russen. Wij hebben
gezien, dat Nederland toen zeer ernstig op het behoud van de grondslagen der omwenteling gesteld
bleek, en Oranje niet terug begeerde dan met behoud daarvan 89).
De praktijk der nieuwe staatsregeling viel overigens lang niet mede. Men had het wetgevend
vermogen der volksvertegenwoordiging ver overschat. De staatsregeling ging van de onderstelling
uit, dat het Bataafsche volk als zoodanig in alles reeds een collectieven wil had: elke nauwere
vereeniging van gelijkgezinden, om voor hun deel dien wil op te voeden en uit te drukken, werd
uitgekreten voor factie. Het natuurlijk gevolg was de onmacht van het vormloos gelaten geheel.
Het Vertegenwoordigend Lichaam verdronk in de duizend kleinigheden, die tot dusver door de
provinciale en locale lichamen waren bedisseld; het bracht den tijd zoek met voorloopige besluiten
over dorpsbelangen, terwijl de gewichtigste organieke wetten, zonder welke geene staatsregeling
iets beduidt, òf in de pen bleven, òf mislukten. Verordeningen kwamen tot stand op de runderpest
en de haringvangst; maar geen eenheid van belastingen, geen eenheid van recht, geen inrichting
der burgerlijke gemeenten, geen systeem van nationale opvoeding. De staatsregeling had bevolen
dat dit alles en nog veel meer gereed moest zijn binnen zeer korten termijn, maar het werktuig van
wetgeving, door die staatsregeling in het leven geroepen, bleek reeds totaal versleten eer het nog
eenig werk van blijvenden aard had tot stand gebracht. In Frankrijk had zich hetzelfde verschijnsel
voorgedaan: er was geen reactie tegen de grondslagen zelve der revolutie, maar een volstrekte
vermoeienis en onvruchtbaarheid der uit de massa voortgekomen vertegenwoordigende lichamen.
In plaats van een oppermachtig „volk”, wenschte men, in het belang van de bevestiging der

Revolutie zelve, voortaan een oppermachtig bestuur. Het vestigt zich in den persoon van den
Eersten Consul. Ook Nederland heeft dien koers te volgen. Maar aan wien hier de bestuursmacht
op te dragen? Voor een militaire dictatuur, als in Frankrijk, ontbreekt hier de stof. Napoleon zocht
dus in Nederland aansluiting bij de elementen die, in de vóór-revolutionnaire kaders, ervaring van
de bestuurstaak hebben opgedaan: bij de regenten. Door het herstel der in 1798 tot onherkenbaar
wordens toe verknipte provinciën, door het afschaffen der politieke geloofsbelijdenis die tot dusver
voorwaarde was voor de uitoefening van politieke rechten, wordt het mogelijk een zeker aantal
oude aanzienlijken met de besten van het revolutionnaire personeel in nieuwe bestuurslichamen te
vereenigen. De Revolutie zal zoo worden „genationaliseerd”, een woord dat in de staatkundige
programma's van omstreeks 1800 aanhoudend terugkeert. Eene contra-revolutie wordt niet
bedoeld, maar een maatschappelijke reconstructie. Men wenscht de kringen die door afkomst,
fortuin, kennis, ervaring uitmunten, niet langer van de Revolutie verwijderd te houden. Het herstel
van de provinciën onder de oude namen en met de oude grenzen is in deze kringen inderdaad als
een gewichtige concessie aanvaard. Maar zij keeren niet als souvereine lichamen terug, enkel als
departementen met meer huishoudelijk gezag dan de departementen der constitutie van 1798. Na
eenige aarzeling laten zich de aanzienlijken vinden. Het wordt vrede in Europa, en ieder richt zich
op den nieuwen toestand in. Zoo doet ook het huis van Oranje dat in onderhandeling treedt met
Napoleon over een schadeloosstelling voor het verlies van het Stadhouderschap. Een brief van den
ouden Prins geeft kennis, dat hij niemand weerhouden wil een ambt te aanvaarden onder het
nieuwe bewind. 90)
Toen Napoleon de constitutie van 1801 aan Nederland gaf, rekende hij op een tijd van vrede.
Die vrede kwam ook tot stand, en daarmede de mogelijkheid van opleving der Nederlandsche
welvaart. Maar reeds na een jaar brak de oorlog weer uit. De Keizer verlangde dat wij daaraan
actief deel zouden nemen en op groote schaal ons zouden toebereiden tot het ondersteunen der
beoogde landing in Engeland. Tot die hartelijke medewerking was het Staatsbewind niet bereid.
Het verafschuwde den oorlog evenals het geheele volk, en had het onmogelijke beproefd om
neutraal te mogen blijven. Het worstelde bovendien met groote financieele moeilijkheden. De oude
Republiek (generaliteit, provinciën, Oost- en West-Indische Compagnieën, admiraliteiten) had 760
millioen gulden schuld nagelaten, en sedert 1795 was daar nog 366 millioen nieuwe schuld
bijgemaakt. De begrooting voor 1804 wees 71 millioen aan uitgaven aan tegen minder dan de helft
aan inkomsten. De gewone inkomsten, 33 millioen, voldeden niet meer tot de rentebetaling alleen,
die 34 millioen vorderde 91). Eigenlijk had dus de Staat bankroet moeten gaan zooals Frankrijk
gedaan had, dat zijne schuld had getiërceerd. Maar tegen deze schending der publieke trouw zag
het Hollandsche geweten op; zulk een maatregel was ook nimmer te verwachten van eene
regeering waarop de renteniers zulk een invloed hadden als op die van het Staatsbewind. Wilde
men aan de door Napoleon aanbevolen tiërceering ontkomen, dan was de eenige redding gelegen
in de onverwijlde schepping van een nationaal belastingstelsel, dat de kleinere provinciën aan
belastingen onderwierp van minstens gelijke zwaarte als die Holland sinds lang had gedragen. Al
teerde ons volk op zijn oud vermogen in, vele particulieren waren nog rijk; het gold nu middelen te
vinden om het geld te halen waar het was. Ook tot deze hervorming wist het Staatsbewind,
beheerscht als het was door provinciale en plutocratische invloeden, zich niet te vermannen, en
Napoleon schafte daarom de aanzienlijkenregeering af en beproefde het met een eenhoofdig
bestuur, eerst nog dat van een Nederlander. Hij gaf Schimmelpenninck volstrekte koningsmacht,
onder den bij die macht niet passenden titel van Raadpensionaris.

De stilstand, door de staatsregeling van 1801 in den loop der Revolutie veroorzaakt, komt
daarmede aan een eind. De eenheid van belastingen en de nationale schoolwet worden aanstonds
tot stand gebracht; de eenheid van recht krachtiger voorbereid dan te voren. Maar
Schimmelpenninck kan al dat goeds verrichten alleen omdat en zoolang hij den Keizer behaagt.
Hij is in zijn ambt gesteld opdat er kracht zal worden bijgezet aan de expeditie tegen Engeland. Na
de nederlaag van Trafalgar echter ziet de Keizer in dat hij in geen jaren het Kanaal zal
beheerschen, en verandert van tactiek. Engeland zal worden uitgehongerd, nu het niet kan worden
besprongen. Daartoe is noodig de volstrekte beheersching van het vasteland, opdat alle havens
voor den Engelschen invoer kunnen worden gesloten. Deze verandering van tactiek bracht den
nekslag toe aan wat er nog over was gebleven van de Nederlandsche onafhankelijkheid. Zoolang
het landingsplan bestond, was het in Napoleon's belang dat er een bevriende Bataafsche Republiek
in wezen bleef: geen meester zijnde van het nauw van Calais, kon hij de Nederlandsche havens
niet gebruiken als operatiebasis van zijn eigen oorlogschepen, en moest dus wel genoegen nemen
met een zij het zwakken waarborg, dat onze havens en werven althans niet geheel ongebruikt
zouden worden gelaten. Bij een frontaanval tegen Engeland kon een zelfstandige Bataafsche
Republiek eenige diensten bewijzen; in het uithongeringssysteem was haar zelfstandigheid erger
dan onnut: douaniers kon hij immers naar Nederland zenden zooveel hij wilde. Hij zendt er in
1806 een van keizerlijken bloede: zijn eigen broeder Lodewijk.
Het eigenaardig verschijnsel doet zich voor, dat het Nederlandsche volk de eenhoofdige
regeering van een Fransch prins aanmerkelijk beter verdragen heeft dan die van een Nederlandsch
burger 92). Voor Schimmelpenninck en zijn lijfwacht heeft men slechts spot over; den Bonaparte
komt men buigend tegemoet. Men ziet in hem het eenig overgebleven voorbehoedmiddel tegen
tiërceering en conscriptie. Napoleon zou er in hebben toegestemd dat de Nederlandsche
couponknippers van het eene, de Nederlandsche huismoeders van het andere schrikbeeld bevrijd
bleven, mits er maar een ondoordringbare muur tegen den Engelschen invoer werd opgericht.
Maar hieraan haperde het: „empêchez donc la peau de transpirer”, roept Lodewijk in wanhoop uit
na een der ontelbare keizerlijke verwijten. Hij was geheel ongeschikt voor het ambt dat zijn
broeder hem opgelegd had. Zelf een zwak, door en door welwillend man, had hij behoefte aan
eene stemming van welwillendheid om zich heen; hij wilde niet tegen nationale wenschen en
belangen ingaan. Hij vergat dat hij Koning van Holland was bij de genade van een ander. Na vier
jaar heeft hij afgedaan en neemt de Keizer het besluit, ons direct te regeeren. De tiërceering komt
mee, en ook de conscriptie.
Intusschen was de onder Schimmelpenninck weder opgevatte moderniseering van het
maatschappelijk gebouw onder koning Lodewijk voortgezet. Een nationaal strafwetboek, een
burgerlijk wetboek (adaptatie van den Franschen code civil), een wetboek van koophandel, een
nieuwe rechterlijke organisatie waren gereed gekomen en reeds ingevoerd of stonden op het punt
het te worden. In plaats van de collegiale regeering in departement en gemeente was die van
landdrost en burgemeester getreden, naar het Fransche voorbeeld afgezien. Eene wetgeving was in
voorbereiding die de kerken onder streng opzicht zou gebracht hebben van den Staat. Op al deze
punten beteekende dus de inlijving bij Frankrijk niet de onderwerping aan een geheel vreemd
regime. Nieuw waren de militaire dienstplicht en het scherpe politie- en douanetoezicht; nieuw
was bovenal de ondervinding, dat in den publieken dienst zwaar werk werd verlangd. De gewoonte
van het gemoedelijk „besogneeren” onder een pijp tabak had de collegiën der Republiek overleefd;
thans leerde men het „dienstdoen” van den modernen ambtenaar. De Fransche directeurs en
prefecten houden niet op zich over de laksheid en eigenwijsheid van hun Hollandsche

ondergeschikten te beklagen; zij prikkelen hen aanhoudend tot meer onafgebroken, sneller en
vooral machinaler werkzaamheid. Onderwijl treedt een belangrijk deel der Hollandsche
jongelingschap in de harde militaire school des Keizers. Voor zoo verweekelijkte naturen, die den
krijgsdienst hadden leeren beschouwen als een werk dat men aan arme drommels van
vreemdelingen overliet, geen slechte school. Niet slechts „het volk” moest er aan gelooven, maar
ook de burgerklasse, die in dezen tijd van toenemende berooidheid geen geld had een remplaçant
te koopen. Slechts de rijken kwamen vrij, en Holland was in last toen, in 1813, ook zij werden
opgeroepen om te dienen als garde d'honneur.
Het was niet zoo erg, dat de Hollanders in dezen tijd wat armer werden. Waar hadden zij hun
rijkdom toe gebruikt? Aan de natie als geheel was die weinig ten goede gekomen. De Staat was
steeds berooid gelaten; in de nijverheid was weinig geld gestoken; ook niet in de koloniën die door
de compagnieën zeer gebrekkig werden ontgonnen en waar het volk in zijn geheel niet de minste
kennis van had en zich niet om bekommerde. Holland was bovenal een geldmarkt geworden voor
vreemde staten, waarvan er thans verscheidene niet betaalden. Ook had het tot 1795 nog een
aanzienlijk aandeel gehad in de Europeesche vrachtvaart, maar die lag nu stil, en Holland verloor
één voor één zijn oude connecties en zou, als de zee weer open kwam, zich opnieuw een positie in
de handelswereld moeten veroveren. Wat er nog omging was dobbelspel aan de beurs en
smokkelarij in het goederenverkeer. De hooge graanprijzen maakten den landbouw tot een
voordeelig bedrijf, maar de groote Hollandsche steden raakten in diep verval. De huizen te
Amsterdam deden in 1813 de helft van den prijs van 1800. Bij honderden werden de huizen daar
afgebroken, 't zij om de belasting te ontgaan, 't zij uit speculatie, om de materialen aan te bieden in
de Belgische departementen waar landbouw en nijverheid bloeiden en naar huizen veel vraag was.
In Leiden, Delft, Haarlem vooral, had hetzelfde plaats. Langs de Vecht werden de buitens gesloopt;
men maakte er weiland van. In 1813 werden te Amsterdam minder dan het derde deel van het getal
luxepaarden gehouden dat voorkwam in 1810 93). De familiën die een etablissement in de stad
hadden gehad en een op het land, hielden slechts één van beide meer aan. Men schafte zijn
bedienden af. Het aantal bedeelden nam toe, terwijl door de tiërceering de middelen der gestichten
sterk waren verminderd. Doch dat de weelde zoo afnam was lang geen onverdeeld kwaad, ook niet
de politieke onteigening die de vroeger heerschende geslachten hadden ondergaan. Men was niet
langer, als men zekeren familienaam droeg, van de geboorte af verzekerd van een fatsoenlijk
bestaan; men verleerde, een eerlijke broodwinning te verachten. De volkseenheid werd bevorderd
door de omstandigheid, dat wat er van den nationalen rijkdom overbleef, meer gelijkmatig over de
provinciën werd verdeeld. Er vloeide geld uit Holland weg dat, tenminste voor een gedeelte, werd
aangelegd in de landprovinciën, die toenamen in welvaart, in bevolking, in bekendheid. De mooie
plekjes in Gelderland kwamen in trek als woonkwartieren.
Nederland deed zijn nieuwe intrede in de rij der natiën als een land dat veel geleden had; dat
sterk verkleind was in naam, in geld, in aanzien. In veel opzichten moest het van voren af aan
beginnen, niet zonder betrekkelijk goede kansen evenwel: het had zijn ligging, zijn bodem, zijn
sober, eerlijk volk; het had naast minder goede, ook eenige voortreffelijke traditiën. En het was
door de Revolutie van veel overtolligs en schadelijks bevrijd: van een onmogelijke
staatsinrichting, die in den harden strijd der moderne concurrentie dien men tegemoet ging,
volstrekt onbruikbaar zou zijn gebleken; die eigenlijk uitgediend had al de geheele achttiende
eeuw door, maar wij zelf hadden er ons niet af weten te helpen. De Revolutie had ons een nieuwe
bewerktuiging gegeven, en wij hadden het geluk dat een Oranjevorst gereed stond om den troon te
beklimmen waar Napoleon van werd afgebonsd.

Want hierop komt de zaak neer. Wel mocht Gijsbert Karel in zijn oranje-boven-biljet schrijven:
„de oude tijden komen weerom”, het publiek dacht daarbij aan den koophandel en geenszins aan
den regeeringsvorm. Zelfs Gijsbert Karel wilde niet naar de jaren vóór 1795 terug, maar naar een
verder verleden: hij wilde een toestand scheppen zooals had kunnen ontstaan wanneer in de
zestiende eeuw òf onze wettige vorst hervormd ware geworden òf Prins Willem souverein ware
gemaakt eer hem de kogel trof. Tenminste, hij verbeeldde zich dat. In werkelijkheid heeft, behalve
herinneringen uit het nationaal verleden, vooral de aanblik der Engelsche instellingen zijne pen
bestuurd 94).

Tellegen doet, naar mijn smaak, in een boek dat De Wedergeboorte van Nederland heet, Gijsbert
Karel te summier af. Wij zien hem in 1913 grooter dan men het in 1884 deed. Ruimen wij hem de
plaats in waarop hij naar ons oordeel recht heeft.
Zijn jeugd is door Fruin beschreven in een zeer bekend opstel 95). Door geboorte, opvoeding en
belang tot de Oranjepartij behoorende, zich in den strijd van '87 voor den Prins ijverig te weer
stellende, was Gijsbert Karel door den loop dien de oranje-restauratie nam niettemin diep
teleurgesteld. Hij had een toenadering tusschen Prins en volk gewild, geen overgave van den Prins
aan het behoud. Hij had voorspeld „de naderende volksregeering”, die men niet moet willen
ophouden, maar door hervormingen den weg banen. „In de tegenwoordige tijden”, schrijft hij in
1793 aan van de Spiegel, „kan geen Regeering iets goeds uitwerken, zonder de liefde en het
vertrouwen der ingezetenen”, en hij wist dat de regeering der Republiek dat vertrouwen niet meer
bezat. De gebeurtenis van 1795 heeft hem niet zeer verrast. Hij was geen hoveling; heeft er geen
oogenblik over gedacht, Oranje in de ballingschap te volgen. Aanstonds na de verwijdering uit zijn
ambt begrijpt hij dat hem voortaan geen rol overschiet dan die van „citoyen utile” 96). Anders dan
zijn standgenooten, die pruilend bijeenhokten, voegt hij zich onder de bedrijvige massa. Door den
dood zijner schoonmoeder de beschikking krijgende over een groot vermogen, verhuist hij naar
Amsterdam en wordt simpel koopman; maar niet tot zijn profijt. In 1806 betrekt hij het buitengoed
Adrichem bij Beverwijk en houdt er zich bezig met studie en met de opvoeding van zijn talrijk
kroost. In 1809 verhuist hij, om de kinderen, naar den Haag. Met uitzondering van één enkel
oogenblik, bij zijn Verklaring aan het Staatsbewind, wordt hij in de politieke geschiedenis van het
land in al die jaren niet genoemd. Een onbewogen uiterlijke levensgeschiedenis. Des te
belangrijker is de innerlijke.
De heilstaat zooals hij over ons gebracht was, op de spits van vreemde bajonetten, moest een
trotsch gemoed als het zijne met minachting en afgrijzen vervullen. Dat het oude tot onbruikbaar
wordens toe versleten en dus terecht bezweken was, ontging hem niet, maar de nieuwe bouw had,
om op zijne beurt duurzaam te zijn, een werk moeten wezen van eigen vinding en geen slaafsche
navolging van vreemde modellen. Hoe juist maakt hij de balans van zijn tijd op, als hij, niet blind
voor haar groote deugden, in haar nadeel boekt, dat zij, als maatschappelijk ideaal, den „homme de
bien” verruild heeft voor den „habile homme”; dat zij als regel volgt: „ne parvenir au cœur que par
la voie de l'esprit”; „fonder le bonheur de l'homme sur l'usage de sa seule raison” 97). Het gevolg?
„Mille raisonneurs contre un homme vertueux; chacun veut être un homme universel”.—„Quelle
est la passion qui s'éveillera pour maintenir le gouvernement philosophique, et pour le défendre
contre toutes les passions religieuses qu'il persécute également? Quel parti du peuple, rendu à la
paix et à quelque repos, le soutiendra?... Parmi tous les reproches qu'on peut lui faire, celui du
manque absolu de caractère est le plus fondé”. 98)

Eén doel is hem na 1795 steeds bijgebleven: de natie, door haar weder voedsel te doen zoeken in
het eigen verleden, te redden van den ondergang. Afgesneden van den stam waarop zij was
gegroeid, zou zij verwelkt zijn. Gijsbert Karel, die meer dan één ander onze achttiende eeuw aan
onze negentiende verbindt, is zich, bij alle ontwikkeling van denkbeelden, bij alle aanpassing aan
nieuwe vormen, in wezen verwonderlijk gelijk gebleven.
In 1795 is hij niet zonder hoop, dat, bij de eerste groote overwinning der geallieerden, de
Franschen, als in 1793, ons land weer zullen moeten ruimen. Het oude mag dan niet terugkeeren.
In den zomer van dat jaar stelt hij zijne gedachten op het papier omtrent de veranderingen, die in
zoodanig geval in de Unie behooren te worden aangebracht. De familietrek met de latere Schets is
onmiskenbaar.
Als grootste gebrek, dus ongeveer het stuk, 99) heeft de ondervinding doen kennen de
ontstentenis van een krachtig algemeen bestuur. Dit dient gevestigd in een Stadhouder, die in een
constitutioneele betrekking moet komen tot het geheel der Republiek en niet meer uitsluitend tot
de provinciën afzonderlijk. Onder den Stadhouder zullen ressorteeren de volgende departementen
van algemeen bestuur: financiën, landmacht, marine, koloniën, buitenlandsche zaken. Ten opzichte
van al deze onderwerpen zullen de provinciën afstand doen van de Souvereiniteit, die zij voor
justitie en binnenlandsche zaken onverkort behouden, met dezen verstande evenwel dat een
Hooggerechtshof der Unie wordt ingesteld om overtreding van de wetten en besluiten der
algemeene regeering te straffen. De wetgevende macht zal ten opzichte van al de opgenoemde
zaken die aan de Unie zijn afgestaan, worden uitgeoefend door de vergadering der Staten-
Generaal, waarvan een ambtenaar onder den titel van Raadpensionaris (titel die dus voortaan een
Unie-ambt zal aanduiden) „het beleid” hebben zal. In de Staten-Generaal zal hoofdelijk worden
gestemd zonder ruggespraak met de committenten, die evenwel na een zeker aantal jaren de
beslissing zullen hebben over de al of niet-vernieuwing van het mandaat. De Provinciale Staten
vaardigen ieder een zeker aantal leden af in de verhouding van het aandeel der provincie in de
algemeene lasten. De Generaliteitslanden zullen in de algemeene landsvergadering
vertegenwoordigd zijn.
Over het gewichtig punt van de samenstelling der Provinciale Staten zwijgt het stuk; in zijn
systeem terecht, daar het een memorie over de herziening eener unie tusschen souvereine gewesten
is, en dus de samenstelling der gewestelijke vertegenwoordiging een huishoudelijke zaak blijft.
Doch reeds tijdens de patriotsche troebelen had Gijsbert Karel de vestiging voorgestaan van een
regelmatigen volksinvloed op de samenstelling der gemeentelijke, en daarmede der provinciale
vertegenwoordiging, en uit een ontwerp van 1799–1801 blijkt, dat hij dit denkbeeld thans niet
minder aanhing.
Dit stuk van 1799–1801 100) werd opgezet naar aanleiding van de leiding der Engelschen en
Russen, doch eerst later in definitieven vorm gebracht na kennisneming van het veel beperkter
ontwerp van Uniereform, door van de Spiegel in 1799 te Lingen opgesteld. 101) Het is een
omwerking van het opstel van 1795 in artikelvorm, met bijgevoegde memorie van toelichting. De
Stadhouder heet thans Erfgouverneur, en heeft het karakter van onschendbaarheid. In plaats van
vertegenwoordiging der provinciën naar de bijdragen in de algemeene lasten, komt
vertegenwoordiging naar de volkrijkheid. Een aanhangsel geeft de veranderingen op die de
constitutiën der provinciën noodzakelijk zullen moeten ondergaan. In de Provinciale Staten zal
worden gestemd bij meerderheid; behalve de steden zullen ook de dorpen er vertegenwoordigd
zijn; in alle steden en dorpen waar de bevolking zeker getal te boven gaat, treden kiescollegiën op.
„De kiezers behoeven slegts den Christelijken Godsdienst, zonder verder onderscheid, te belijden”.

Op dit stuk volgt 27 Oct. 1801 de Verklaring aan het Staatsbewind, 102) waarbij Gijsbert Karel,
nevens anderen opgeroepen zijn stem uit te brengen over de nieuwe staatsregeling van dat jaar,
„alle constitutiën afkeurt welke niet het Huis van Oranje met de erfelijke waardigheid van Hoofd
van den Staat bekleeden”. Voortaan zal, zegt hij, in het geval eener restauratie geen sprake meer
kunnen zijn „van eene instructie voor den Prins, te geven door de Regenten, maar van eene
Grondwet, met eene gelijk verbindende kragt voor Prins, Regenten en Volk.”
De Verklaring verscheen op een oogenblik, dat op verwezenlijking van Hogendorp's denkbeeld
minder kans was dan ooit. De Bataven kwamen al vaster aan de keten van den Eersten Consul te
liggen, en Oranje zelf keerde zich door den nood gedrongen van Nederland af. De nieuwe
belangen van het huis in Duitschland konden door het optreden van Gijsbert Karel slechts worden
geschaad. De toezending van het stuk werd dan ook alleen door de Prinses met eenige hartelijke
woorden, door den Prins met verlegenheid, en door den Erfprins in het geheel niet beantwoord.
Hogendorp schikte zich in het onvermijdelijke en richtte, met den aanvang van 1802, zijn activiteit
op andere dingen: hij begon zijn kolonisatieonderneming aan de Kaap, die hem, met andere
onderwerpen van kolonialen en staathuishoudkundigen aard, in de eerstvolgende jaren geheel in
beslag nam.
Het begin der regeering van koning Lodewijk opent tevens eene nieuwe levensperiode voor
Gijsbert Karel, die in zijn handelsondernemingen groote verliezen had geleden en zich om
financieele redenen op zijn buitengoed terugtrok, met opgeving van zijn etablissement te
Amsterdam. Het nieuwe regime, aan welks levensvatbaarheid hij in 1795 en nog in 1801 niet had
geloofd, begint zich meer en meer te vestigen. Moet hij er niet zijn plaats in zoeken (zooals al zijn
standgenooten doen), in zijn eigen belang en dat zijner kinderen? De oude Prins was dood; het
gevoel voor den Erfprins nimmer hartelijk geweest. Gijsbert Karel capituleert, dat is te zeggen niet
met der daad, maar in zijne ziel. Hij is te trotsch om zich aan te bieden, en de koning is hem niet
komen zoeken, maar als hij gekomen was, zou Gijsbert Karel zich tot een post van minister of
staatsraad hebben laten vinden, en dat de koning niet kwam werd den dagboekschrijver van
Adrichem tot een niet te verkroppen ergernis 103). Tot hij zich overwon, de wereldsche zaken van
zich zette, zich in den Haag vestigde nadat en omdat koning en regeering die stad verlaten hadden,
en zich nogmaals, als reeds in de jaren vóór 1801, verdiepen ging in de studie der vaderlandsche
historie. Het resultaat dier studie, de Discours sur l'histoire de la Patrie 104), zijn onontbeerlijk
voor de kennis van den gedachtengang die de Schets van 1812 beheerscht, en die geen andere is als
deze: een nieuwe Staat der Nederlanden mag niet de herleving der Republiek zijn, maar moet zijn
normen zoeken in het monarchaal verleden 105). De Republiek wordt als een afwijking beschouwd,
alleen te rechtvaardigen uit de buitengewoonheid der omstandigheden van 1588, die in 1812 lang
hebben opgehouden te bestaan. Dat reeds Maurits niet tot souverein is verheven wordt ernstig
betreurd, en daarbij eene schets gegeven van de Nederlandsche monarchie zooals zij in 1618 en
1619 ware in te richten geweest: de souvereiniteit gevestigd in den Prins van Oranje; een
constitutioneele adel; steden met kiescollegiën die er de regeering stellen; „à tous les bourgeois
aisés le droit de nommer au scrutin ces électeurs...”; „une démocratie tempérée et très limitée à
côté de l' aristocratie, pour empêcher celle-ci de dégénérer comme elle a toujours fait...”; „le
pouvoir monarchique, aristocratique, populaire, sagement combinés...”; het is de Schets zelve van
1812, die hier aan den Maurits van 1619 wordt voorgeschreven. Het slot van het laatste Discours
klinkt als een belofte: „Les Princes d'Orange n'ont jamais voulu forcer la nation à leur conférer la
puissance souveraine, mais ont attendu cet acte de sa gratitude et de sa conviction qu'il y alloit de
son propre intérêt. Toute notre histoire postérieure n'est que le développement de ce principe....”

Er is dus, sedert 1795 en 1799–1801, een heel eind weegs door Gijsbert Karel afgelegd. Nieuw
is in de stukken van 1812 106) de verwerping van den republikeinsch-bondgenootschappelijken
staatsvorm, die in de oudere ontwerpen nog was vastgehouden. „De natie”, schrijft hij in 1817 ter
verklaring, „was door Koning Lodewijk aan een souvereinen Vorst gewend geraakt” 107). De natie
—niet ook Gijsbert Karel zelf? De opteekening zijner zielservaringen van 1806 en 1807 bewijst
zonneklaar, dat ook voor hem de algemeene, gehoorzame erkenning van het monarchaal gezag in
Lodewijk Napoleon een diepe beteekenis heeft gehad. Het koningschap, zij het van een
vreemdeling, heeft voor hem niet meer, als de staatsvormen van 1798 en 1801, het karakter eener
revolutionnaire nachtmerrie. Maar de koning laat hem ter zijde. Deze verwaarloozing, en de
daarop gevolgde inlijving bij Frankrijk, geven hem aan zichzelven terug. Toch niet zonder dat zijn
ziel zich bewust bleef van het, in de stilte van zijn Adrichem, eenmaal genomen besluit. Ook
zelfbespieding kan invloed hebben op de ontwikkeling van staatkundige denkbeelden, en bij
Gijsbert Karel is dit ongetwijfeld het geval geweest. Hij werpt zich andermaal op de vaderlandsche
geschiedenis om er de bevestiging in te lezen van wat hij zelf reeds gevoeld heeft dat worden
moet.
Reeds de eerste redactie van de Schets (1812) heeft het woord „Koning” en volstrekt niet alleen
ter wille van de fictie, dat het een stuk van 1806 zou zijn, geschreven vóór de komst van Lodewijk
Napoleon. Dit bewijst, behalve de uitdrukkelijke verzekering van Hogendorp in zijne
gedenkschriften dat het woord tusschen hem en de bentgenooten bediscussieerd en door hen
eenstemmig goedgekeurd was 108), reeds de omstandigheid dat de term onveranderd is
gehandhaafd geworden in de tweede redactie, die geen gevaar meer liep van inspectie door de
Fransche politie, en aan den Prins bij zijn komst is voorgelegd, wiens eerste aanteekening op den
inhoud zou luiden: „de titel blijft [zooals hij inmiddels aangenomen was] Souverein Vorst der
Vereenigde Nederlanden” 109).
Hogendorp heeft zich hierin één gevoeld met het volk, dat bij instinct en unaniem begrepen
heeft, dat men een Oranje geen lageren titel mocht toeleggen dan men een Bonaparte had laten
voeren. Als in het voorjaar, tijdens de reis van Gevers, het gerucht zich verbreidt van het onderweg
zijn van Willem VII, moet hij het zijn als Koning van Holland; men wil zijn beeldenaar met dat
randschrift op medailles gezien hebben waarvan ieder den mond vol heeft maar die niemand
vertoonen kan, 110) gelijk er dan ook geen enkel exemplaar ooit van is voor den dag gekomen. De
Bijltjes zingen te Amsterdam: „Leve Willem de Eerste onzen Souverein, de Prins moet Koning van
Holland zijn”, en als het Staatkundig Dagblad van de Zuiderzee, waarin, met machtiging van
Kemper en Scholten, die Kattenburger deun is afgedrukt, op het ziekenhuis te Utrecht ontvangen
wordt, gaat, blijkens bericht van den administrateur, onder verpleegden, dokters en assistenten
gelijkelijk de kreet op: „de Prins moet onze Koning zijn” 111).
Het strooibiljet van 17 Nov. heeft evenwel den koningstitel niet: „de Regeering roept den Prins
uit tot Hooge Overheid.” Dit houdt verband met de wijze waarop Gijsbert Karel zich voorstelde
den opstand te moeten leiden. De oud-regenten zouden zich constitueeren tot eene vergadering van
Staten-Generaal, die den Prins zouden inroepen tot hoofd hunner regeering, welke zij onmiddellijk
daarna door toelating van mannen van na '95 zouden versterken. De regeering dezer Staten-
Generaal zou besloten worden met de afkondiging eener inmiddels door eene commissie uit hun
midden met den Prins beraamde grondwet, die aan het land het constitutioneele koningschap zou
schenken.
Als deze toeleg reeds ten tweeden dage van den opstand geheel mislukt, is Gijsbert Karel niet
verlegen. „Le Prince est Souverain”, schrijft hij aan Fagel, „on ne sait pas comment, mais tout le

monde le considère comme tel. Nous le proclamerons dans le même jour à la Haye, Amsterdam et
Rotterdam, pourvu qu'il s'explique lui-même” 112).
Aan dit laatste heeft het een oogenblik gehaperd. De proclamatie, waarmede de Prins den 30sten
aan wal stapte, kon even goed als de aanvaarding van het Erfstadhouderschap als van hooger
waardigheid worden uitgelegd. Aan Repelaer had hij vóór zijn inscheping nog gezegd, „dat hij
meende de souvereiniteit die hem aangeboden werd te moeten van de hand wijzen, daar hij slechts
verlangde dezelfde rang en waardigheid die zijn vader had bekleed; te meer daar hij dacht dat de
oude Regeeringsvorm meer dan eenige andere der Natie aangenaam moest zijn” 113). Repelaer
antwoordt „dat het alleen met de waardigheid van Souverein was, dat het volk Zijn Hoogheid aan
het hoofd van het bestuur verlangde geplaatst te zien”. Deze bedenking, vervolgt Repelaer in zijn
aanteekening, „scheen den gewenschten indruk te weeg te brengen”. In den Haag, den 30sten,
bleek daarvan nog niet veel. Falck, die 's Prinsen aankomst bijwoonde, noemt in zijn
gedenkschriften de souvereiniteit een punt, waarover de Prins „geenszins verwacht had, zich zoo
spoedig te zullen moeten uiten. Ook kwam het dien avond tot geen besluit. Den volgenden ochtend
waren de denkbeelden over de helling der gemoederen ruimer en helderder geworden” 114), en dan
geeft de Prins zijn toestemming tot het vertrek aan van der Duyn naar Amsterdam, om daar met
Kemper en Scholten aan de toebereidselen tot de uitroeping de laatste hand te leggen.
Is dit nu 115) de aarzeling geweest van iemand, die niet weet of hij zelve de souvereiniteit wel
begeert? Mij dunkt eerder van iemand, die aarzelt of zij hem werkelijk zoo uit één mond wordt
opgedragen als men hem vertelt. De voorzorg, om Amsterdam te laten voorgaan en zich niet
tevreden te houden met het Leve de Koning-roepen langs den Scheveningschen weg, beduidt nog
geen afkeer van de souvereiniteit! De eerste dépêche van Lord Clancarty 116) spreekt niet van een
Prins die moet worden aangezet; eerder van een Prins die door hem, Clancarty, wordt versterkt in
het voornemen, zich niet uit te laten voor men zekerheid zal hebben althans van de stemming van
het machtig Amsterdam, van patriotsche reputatie.
Er werden, blijkt uit die dépêche, bij 's Prinsen aankomst in den Haag twee meeningen
verkondigd, de eene (door van der Duyn; naar het schijnt mede namens den door podagra aan zijn
stoel geklonken Hogendorp) dat de uitroeping plaats moest hebben op staanden voet, in den Haag,
en tot Koning; de andere dat men Amsterdam moest laten voorgaan, en tot zoolang althans den
koningstitel niet gebruiken. Aan het geschil omtrent den titel maakte de Prins onmiddellijk zelf een
einde, door te beslissen dat hij den koningstitel vooralsnog niet voeren wilde; hij wilde, zeide niet
maar dacht hij, dien pas voeren over het rijk der zeventien Nederlanden, als de bondgenooten
zouden toelaten dat hij zulk een rijk verwierf, en daaromtrent bestond op 30 November 1813 nog
niet de minste zekerheid. Het geschil omtrent de plaats werd, als wij Clancarty gelooven moeten
mede onder zijn, Clancarty's invloed, in dezen zin beslist, dat de eerste uitroeping moest
geschieden te Amsterdam.
Intusschen had de Amsterdamsche bevolking op geen Haagsche besluiten gewacht. Het is zeer
leerzaam de volgorde der gebeurtenissen te Amsterdam eens precies na te gaan, 1o. omdat
daaromtrent, en bij berichtgevers waar men het niet van zou vermoeden, veel onnauwkeurigs is
medegedeeld; maar 2o. en vooral, omdat daaruit zoo overtuigend blijkt dat de uitroeping eene
volksdaad is geweest en geen opgemaakte fraaiigheid van Kemper en Scholten, zooals b.v. in de
bekende Vertraute Briefe van Strick van Linschoten is beweerd, een boek waarvan met de uiterste
omzichtigheid gebruik is te maken, omdat de schrijver, oud-Bataafsch diplomaat van twijfelachtige
reputatie, in 1814 in zijn pogingen om weder bij de Nederlandsche diplomatie te worden geplaatst,

teleurgesteld is geworden 117) en zijn boek schrijft met de bepaalde bedoeling aan de Nederlanders
en place, den Koning inbegrepen, zoo onaangenaam mogelijk te zijn.
Strick van Linschoten beschrijft de uitroeping door Kemper en Scholten gedaan, als volgt (wij
nemen hierbij in aanmerking dat Strick den nacht waarvan hij spreekt doorgebracht moet hebben
op zijn bed, dat toen te Mannheim gespreid stond, en dus geen ooggetuige is):
„Da es mitten in der Nacht war, befanden sich auf dem bei Tage sehr volkreichem Damme nicht
mehr als drei Personen, die zufällig noch da vorbeigingen, und diese sonderbare
Souveränenmacherei mit anhörten. Im neuen Rathhause wurde die Feierlichkeit beinahe in einem
noch stärkeren incognito begangen, denn sie hatte daselbst im inneren Hof zur nämlichen
Nachtzeit statt, und das einzige Thor, wodurch dieser mit der Strasse in Verbindung steht, war, wie
gewöhnlich des Nachts, verschlossen. Das war also im eigentlichen Sinne eine Proclamatio
domestica”. 118)
Een ander berichtgever, de met de Russen van Benkendorff in den ochtend van den 1sten
December te Amsterdam aangekomen oud-Pruisische officier von Haxthausen, meldt zich wèl aan
als ooggetuige. In een verslag door hem gesteld voor den Russischen gezant te Berlijn, Alopeus, en
dat zijn weg gevonden heeft naar verschillende Duitsche couranten, wordt gezegd, dat de
uitroeping den 1sten December, 's middags om één uur, onder zijn oogen heeft plaats gehad, „unter
dem unendlichen Jubel des zu vielen Tausenden versammelten frohen jauchzenden Volks”. 119)
En toch hebben de oogen van dezen braven Duitscher mis gezien, en heeft Strick, behalve in de
beteekenis die hij aan zijn mededeeling wil doen hechten, hoogst vermoedelijk gelijk.
De feiten zijn deze. Den 30sten in den namiddag is de Prins voor den wal en Canneman (reeds
van zins dien namiddag naar Amsterdam te vertrekken voor de zaken van zijn departement) zit bij
Hogendorp als deze het bericht ontvangt, en zal nu met diens goedkeuring de onmiddellijke
uitroeping te Amsterdam bewerken. 120) Hij vertrekt zoo spoedig hij kan en komt er om elf uur 's
avonds aan; muziek, flambouwen, Commissarissen-Generaal en stadsregeering heeft hij op den
Dam besteld bij een vooruitgezonden brief: „Neerlands Vorst is aan de wal....; de proclamatie
geschiedt op staanden voet” 121). Op den Dam wordt nu, met groot geschal, 's nachts om twaalf uur
de komst van den Prins bekend gemaakt, en, zooals Commissarissen-Generaal zelf in een extra-
blad, 's ochtends van den 1sten December verschenen, aan het bericht toevoegen, „heeft het volk
terstond, op het hooren van de blijde mare, Z. D. H., als uit ééne stem, Souverein en Vorst der
Vereenigde Nederlanden uitgeroepen”. Ziehier dus de uitvoering van Hogendorp's programma:
„nous le proclamerons dans le même jour à la Haye, Amsterdam et Rotterdam”, voor zoover die
uitroeping van het Amsterdamsche volk afhing.
Intusschen was, naar wij gezien hebben, in den Haag de Prins niet uitgeroepen, of liever, de
uitroeping was er niet op papier gebracht. Toen Canneman vertrok was de Prins amper aan wal;
nadat deze (om vijf uur) bij van Stirum was aangekomen en de eerste begroeting had plaats gehad,
kwam het te Londen bedrukte papier voor den dag waarvan hij het geschreven origineel later op
den avond aan Hogendorp toestak 122): de „vergeten en vergeven”-proclamatie, het stuk à tout
usage, dat het punt der souvereiniteit ontweek.
De man die in den Haag het sein had moeten geven kwam niet van zijn stoel, en de geheele zaak
der uitroeping werd er eene niet van verrassing, maar van beraadslaging. Den uitslag kennen wij:
„den Haag” (zooals burgemeester Slicher het den 3den uit zou drukken) „zou uit kieschheid
volgen, waar het hart had wenschen voor te gaan” 123). Er werd besloten dat de Prins Amsterdam
zou bezoeken en wel eerst den 2den, om een dag te hebben tot behoorlijke voorbereiding.

Tot deze voorbereiding vertrok den 1sten December van der Duyn naar Amsterdam. Doch reeds
eerder was een rol met exemplaren der door den Prins medegebrachte proclamatie naar Amsterdam
gekomen, die daar, zonder begeleidend schrijven, 124) op 1 December, 's ochtends om 8 uur, door
Canneman ontvangen werd. Men had den Prins zelf verwacht, 125) of anders bericht omtrent zijne
komst. „Wij zullen, ook zonder dat ik de intentie kenne”, schrijft hierop Canneman aan Falck, „de
proclamatie doen afkondigen na alvorens Z. H. te hebben doen uitroepen als Vorst. De plechtige
proclamatie wordt met ongeduld verwagt.” Ik meen deze woorden als volgt te moeten verklaren.
Canneman kent het in den Haag blijkbaar reeds vóór 's Prinsen aankomst bestaan hebbend verschil
van gevoelen omtrent de titulatuur; hij zal zich dus bij de voorlezing van 's Prinsen stuk, gelijk hij
het reeds in den afgeloopen nacht bij de vermelding van 's Prinsen komst gedaan heeft, onthouden
van den koningstitel te gebruiken. Verder onderscheidt hij „uitroeping” (bij monde) van „plechtige
proclamatie” (op papier); de laatste had hij uit den Haag verwacht en begrijpt niet waar deze blijft.
De „uitroeping” daarentegen bij volkskreet te doen herhalen is gemakkelijk genoeg, gelijk die dan
ook zonder twijfel weer is opgestegen toen het stuk van den Prins is voorgelezen, om één uur,
natuurlijk weer onder grooten toeloop, op den eivollen Dam: de heele stad, die gemeend had dien
ochtend den Prins reeds te zullen zien, was daarvoor weer op de been gekomen, en op de been
gebleven om naar de zooeven aangekomen Russen van Benkendorff te kijken. Het is deze toeloop
die Haxthausen (eerst sedert 9 uur in de stad en die dus het nachttafereel niet had bijgewoond)
voor de eigenlijke gebeurtenis heeft gehouden.
De uitroeping, nu reeds tweemaal door het volk gedaan uit volle borst, is eerst door
Commissarissen-Generaal in den vorm eener „plechtige proclamatie” gebracht toen zij door van
der Duyn vernamen dat dit in den Haag niet geschied was, en men het van hen verwachtte. Het
was avond; 126) te laat voor het gewone Dagblad-nummer van 2 December. 127) Kemper's
uitnemend stuk verscheen in een op den ochtend van den 2den alom verspreide extra-courant.
Intusschen zal het, zoodra het gereed was, ook wel reeds op den Dam en aan het Stadhuis zijn
afgelezen, en het is best mogelijk dat deze aflezing weinig de aandacht heeft getrokken: alle
attentie was reeds bij den volgenden dag, wanneer, naar men nu door van der Duyn zeker wist, de
Prins zou komen.
Het heele stuk heeft voor de Amsterdammers meer de beteekenis gehad, dat zij, den 2den bij het
ontbijt, er uit vernomen hebben met welken titel de Prins aanstonds moest worden aangesproken,
dan dat zij er de uitroeping tot de souvereiniteit zelve nog uit moesten opmaken. Die uitroeping
was toen reeds anderhalven dag een feit;—en eerst jaren later, toen Amsterdam zich weer in de
oppositie begon te voelen, is wel eens gevraagd, wat Kemper en Scholten zich toch vermeten
hadden, met zoo uit aller naam te spreken.

Voor de eerste en eenige maal in onze geschiedenis was een gewichtige beslissing met
bliksemsnelheid genomen. Twee korte proclamaties, en de souvereiniteit was aangeboden en
aanvaard. Dat kon alleen, omdat beide de aanbieder en de aannemer er door een langzaam maar
diep werkende innerlijke bevinding van jaren op waren voorbereid. Welk een zegen dat
Hogendorp's plan mislukt is en over deze zaak niet eerst gedelibereerd is moeten worden in een
lijzige vergadering van Staten-Generaal, die, zóó samengesteld als Hogendorp ze gewild had, in
1813 niets meer had kunnen zijn dan een schimmenkraam. Was de daad revolutionnair? Ja, ten
volle, wanneer men legitiem zou willen achten wat vóór 1795 had bestaan;—neen, wanneer men
de ontwikkeling sedert 1795 in acht neemt, die zij bekroont en besluit. Was zij nationaal? Weerom

ten volle, en meer zeker dan die van 1572, die, hoeveel libertijnen zich ook aangesloten mogen
hebben, toch merkbaar het werk eener kleine calvinistische minderheid is geweest.
Ik zou de klasse of secte niet kunnen noemen, die zich bij dit heilrijkste werk van 1813, de
uitroeping tot de souvereiniteit, met eenig opzet op den achtergrond zou hebben gehouden.
Individuen hadden het gedaan in de eerste dagen van den opstand, 't zij uit vrees voor, 't zij uit
trouw aan den Keizer. Maar de vrees was afgelegd na Molitor's ontruiming van Utrecht, aan de
komst van den Prins juist voorafgegaan, en die enkelen zooals Gogel en Verhuell waren op weg
naar Parijs, of hadden zich opgesloten in een vesting.

Uit het bovenstaande zal het duidelijk zijn, dat er in Tellegen's beschouwingen, in zijn tweede
hoofdstuk opgenomen, vrijwat is dat mij voorkomt buiten de kern der zaak om te gaan.
Ten onrechte, naar ik meen, neemt hij bij de Hollanders van 1813 een streven aan om door de
oprichting eener monarchie Europa te believen. De contra-revolutionnaire meening in Europa, die
in 1813 niet ontbrak, maar volstrekt niet alleen aan het woord was (zie Duitschland), zou zich aan
de restauratie ten onzent van bondgenootschappelijk vereenigde provinciën met een stadhouder
evenmin gestooten hebben als zij het gedaan heeft aan het herstel der souvereine kantons in
Zwitserland of der vrije steden in Duitschland. Het stuk van Niebuhr is dunkt mij in dit opzicht
leerzaam genoeg.
Wat Tellegen de onbepaaldheid der opdracht noemt is geen fout geweest maar een deugd. De
Vorst werd door die onbepaaldheid evenmin een Keizer aller Russen als het Algemeen Bestuur dat
geworden was door zijn eigenmachtig optreden van 21 November. De werkelijke macht van een
Keizer aller Russen verkrijgt men alleen in Rusland krachtens een Russische geschiedenis van
eeuwen, niet te Amsterdam door het bedrukken van een stukje papier. „Absolute” vorsten plegen
zich ook niet bij de aanvaarding der souvereiniteit bij hun publiek half te verontschuldigen, zooals
de Prins het in het stuk van 2 December doet; plegen niet van bedenkingen te spreken, die zij aan
de wenschen der ingezetenen ten offer brengen. Bepaling had alleen kunnen voortkomen uit
deliberatie, en deze was op dit oogenblik onnut en gevaarlijk. Het ieder uur, iedere minuut
noodige: de zorg voor de verdere bevrijding van het land, mocht voor niets anders dan voor een
snelle beslissing omtrent de hoofdvraag van al, de souvereiniteit, een oogenblik worden
opgehouden.
Het constitutioneele koningschap is in de beide proclamatiën geen bijlapsel, waarin men in 's
hemelsnaam om consideratiën maar berust: het is haar inhoud zelf, en het „zoo diep kon men niet
gedaald zijn” had dus ongeschreven kunnen blijven. De publicatie van 6 December reeds kondigt
de aanbieding eener grondwet aan „binnen weinige weken”.
Het bondsstaatsgevaar, dat Tellegen na 2 December aanwezig acht, verrijst enkel uit de
omstandigheid, dat hij een beperkt aantal officieele papieren als geschiedbron gebruikt en uit hun
tekst gaat voortredeneeren, eer hij goed in de werkelijkheid is doorgedrongen die er achter ligt. Dat
gevaar moet, in Tellegen's voorstelling, dan toch zeker van de heeren in den Haag komen, die hij
tegenover Kemper stelt. En wat doet nu juist op 2 December het Algemeen Bestuur? De na
Molitor's aftocht ten ontijde herleefde „provincie” Utrecht om hals brengen en haar Statencollege
casseeren: tot de invoering der grondwet mag het oud-Utrechtsche gebied enkel zijn wat het sedert
1810 geweest is: een tweetal arrondissementen van het departement der Zuiderzee 128).

Gevaar had er gelegen in Hogendorp's opzet; het lag niet langer in wat er van kwam. De oude
Staten-Generaal waren morsdood gebleken; de bestaande bestuursinrichting daarentegen
springlevend. Zij had overal den schok doorstaan. Er waren eenige Fransche ambtenaren
weggeloopen en door Hollanders vervangen, maar de geheele toestel stond 2 December precies
even goed overeind als 15 November. Voor „Keizer” las men eerst „Algemeen Bestuur”,
vervolgens „Souvereine Vorst”, voor minister „commissaris-generaal”, voor prefect eveneens
„commissaris-generaal”, voor onderprefect „commissaris”, voor maire „president der
provisioneele regeering”; voor Empire français „Vereenigde Nederlanden”.
De publicatie van 6 December is niet door Hogendorp gesteld maar door Falck, en doet niets
dan den naam van den Staat overnemen zooals hij sedert 21 November in dagelijksch gebruik is.
Na het nachttafereel van 30 November te Amsterdam maken Kemper en Scholten zelf bekend, dat
het volk den Prins heeft uitgeroepen tot „Souverein en Vorst der Vereenigde Nederlanden”, en zij
hebben voorzeker geen bondsstaat gewild. Dat Kemper in zijn stuk van 1 December „Nederland”
schrijft is niettemin opmerkelijk: hij geeft aan de nieuwe zaak een nieuwen naam, terwijl de
algemeenheid de overbrenging van den historischen naam op de nieuwe zaak verkiest. Dit is het
verschil, en ik cijfer het belang daarvan niet weg. Maar het gebruik van den term „Nederlanden”
sluit volstrekt niet in dat men een bondsstaat bedoelt; evenmin als de term „Staten-Generaal” in
Hogendorp's Schets een congres van gezanten van souvereine lichamen aanduidt, zooals voor 1795
had bestaan: „de Staten-Generaal vertegenwoordigen het geheele Nederlandsche Volk” 129).

80) Br. en Ged. III, 87.
81) Gedenkstukken VI, 1949 (hetzelfde als aan Jacobi).
82) Van der Palm, Gedenkschrift 81.
83) Besluit van 14 Jan. 1814 (Staatsblad, no. 9, art. 1 en 10).
84) Bijdr. en Meded. Hist. Genootschap, XXXI, 111.
85) Pieter de la Court heeft in allen ernst voorgesteld er een eiland van te maken:
Maximen van Holland, 362.
86) Gedenkstukken, I, 23, 28.
87) Gedenkstukken, II, 949.
88) Tenzij dan, voor een korten tijd, van de regeering door ministers (staatsregeling van
1801).
89) Zooals een tot den Haag doorgedrongen spion in Engelschen dienst (geboren
Franschman) het zeer juist uitdrukt: „L'on désire que le rétablissement de la maison d'Orange ne se
fasse qu'à des conditions qui préviennent une réaction politique” (Gedenkstukken III, 419).
90) Hiervóór, bl. 21.
91) Gedenkstukken IV, 473–'74.
92) In 1801, toen te Parijs reeds een oogenblik over Schimmelpenninck werd gedacht,
had de gezant Sémonville, een fijn waarnemer van ons volkskarakter, iets dergelijks al voorspeld.

Er is geen man in het land, schrijft hij aan Talleyrand, dien de Bataven gaarne met een eminenten
titel aan hun hoofd zullen zien; dan nog liever een stadhouder terug. „Une famille princière
froisserait moins l'amour-propre. Le peuple s'acharnerait à renverser celui que la veille il aurait vu
son égal. Ce sera beaucoup faire que de donner deux années d'existence à votre président”
(Gedenkstukken III, 183).
93) Falck's Gedenkschriften, bl. 336.
94) Ontstaan I, 57.
95) Verspr. Geschr. V, 239 vv.
96) Br. en Ged. III, 87.
97) Br. en Ged. III, 159–160.
98) Br. en Ged. III, 167 (ik cursiveer).
99) Br. en Ged. III, 87.
100) Br. en Ged. III, 171.—Over de dateering zie Ontstaan I bl. XXV.
101) Hiervóór, bl. 18 noot.
102) Br. en Ged. III, 196.
103) Zie de extracten uit het dagboek in Gids 1907, I, 305.
104) Br. en Ged. III, 317.
105) „De Republiek is een groote nieuwigheid geweest” (Ontstaan I, 58).—De oude
voet, zegt Hogendorp in de commissie, is de voet vóór 1572. (Ontstaan I, 80, 82).
106) Schets en Discours.
107) Br. en Ged. V, 85.
108) Br. en Ged. V, 83.
109) Ontstaan I, 32.
110) Ged. VI, 336, 506, 621.
111) Ged. VI, inl. 3e stuk, bl. CLXXI.
112) Ontstaan I, 17.
113) Ontstaan I, 19 (ik cursiveer).
114) Falck's Gedenkschriften, 115.
115) Zooals Blok het heeft opgevat (Fruin's Bijdragen, 2e reeks, X, 100 vv.).
116) Ontstaan I, 23.
117) Falck's Gedenkschriften, 131.
118) Vertraute Briefe I, 127.
119) Gedenkstukken VI, 1993; vgl. aldaar, CCXXVI.

120) Br. en Ged. V, 39.
121) Br. en Ged. IV, 372.
122) Br. en Ged. V, 39.
123) Ontstaan I, 28.
124) Slechts met een doorgesleten envelop, waaruit Falck's geleibriefje was
weggegleden (Ged. VI, 1779; vgl. Falck's Brieven, 2e druk, bl. 196).
125) Vgl. Canneman in zijn op 30 Nov. vooruitgezonden briefje: „De Prins komt
morgen zelf te Amsterdam” (Br. en Ged. IV, 372).
126) Ged. VI, 1780; vgl. Bosscha II, 22.
127) Het Staatkundig Dagblad kwam uit in den namiddag vóór den dag welks datum
het nummer aan het hoofd draagt.
128) Ged. VI, inl. 3e stuk, XCVII; vgl. Falck's Brieven, 201.
129) Ontstaan I, 5 (art. 21 der Schets).

III.

DE SAMENSTELLING DER GRONDWET.
21 Dec. 1813. Benoeming der commissie tot het ontwerpen der grondwet.
27 „ „ Eerste bijeenkomst der commissie.
14 Febr. 1814. Benoeming der commissie ter verkiezing der notabelen.
1 Maart „ Ontwerp der grondwet vastgesteld, en
2 „ „ aangeboden aan den souvereinen vorst.
2 „ „ Publicatie van den souvereinen vorst over de notabelen.
28 „ „ Samenkomst der notabelen.
29 „ „ Aanneming der grondwet door de notabelen.
30 „ „ Beëediging der grondwet door—en inhuldiging van den souvereinen vorst.

Twee dingen stonden vast bij den dageraad onzer
onafhankelijkheid: de Prins zoude souverein zijn, en hij zoude zijne
onderdanen volgens eene grondwet regeeren. Hogendorps schets
eener grondwet voor de Vereenigde Nederlanden lag gereed. Zij
droeg volgens den souvereinen vorst de blijken van 's mans
„loffelijken ijver en liberale denkwijze” 130). Waarom dan niet de
knoop doorgehakt en haar dadelijk, hetzij gewijzigd, hetzij
ongewijzigd, vastgesteld en afgekondigd? Waarom dan niet gedaan
wat Lodewijk XVIII kort daarna in Frankrijk deed, die zijne
onderdanen met de charte begiftigde en uit goedertierenheid aan zijn
onbeperkte macht grenzen stelde? Wat echter Lodewijk XVIII, om
het modewoord dier dagen te gebruiken, van zijn legitiem standpunt
kon doen, was daarom nog niet mogelijk voor den souvereinen vorst.
Wanneer deze zich op het beginsel der legitimiteit zoude beroepen,
zoude hij het daarmede nooit verder hebben kunnen brengen dan tot
zijne optreding als erfstadhouder, als Willem VI. Dat hij als
souvereine vorst, als Willem I optrad, was geene voortzetting van den

ouden rechtstoestand, was de aanvang eener nieuwe orde van zaken.
Was men nu al om den nood van het oogenblik over de onwettige, of
wil men liever onregelmatige wijze, waarop de souvereiniteit was
opgedragen, heengestapt, toch was ieder het eens 131), dat er nog iets
anders noodig was om het feit wettig te doen worden. Welke weg was
daarvoor in te slaan, wilde men in lateren tijd het goed recht van den
regeeringsvorm en van den hoeksteen daarvan: de souvereiniteit van
den prins, tegen alle aanvallen verdedigen?
Op het standpunt der legitimiteit had men wellicht, hetgeen ook
nog in sommige hoofden spookte, oud-regenten, voor zoover zij nog
in leven waren, kunnen oproepen en van hen de vaststelling eener
grondwet vragen. Doch dit denkbeeld werd niet gevolgd. Hogendorp
zelf had reeds in de Novemberdagen het meer dan eens uitgesproken,
dat ook notabele ingezetenen, die geen oud-regenten waren, tot het
groote werk moesten medewerken 132). Ook hij begreep, en met hem
de souvereine vorst, dat de stem der natie moest gehoord worden, en
alleen daardoor een vaste grond voor de constitutie kon worden
gelegd.
Reeds den 21sten December 1813, en dus drie weken na zijne
komst hier te lande, benoemde de souvereine vorst eene commissie,
waaraan de samenstelling van eene ontwerp-constitutie werd
opgedragen, terwijl tegelijk bepaald werd, dat het door die commissie
gemaakte ontwerp aan de beoordeeling van notabelen uit de geheele
natie zoude worden onderworpen om door hen als algemeene
staatswet aangenomen te worden.
Die commissie bestond, behalve uit haren secretaris Mr. R.
Metelerkamp, oorspronkelijk uit 14 leden, uit al de departementen
genomen, doch zij werd den 29sten December 1814 nog met éen lid
aangevuld 133). Wanneer, zoo als waarschijnlijk is, Hogendorp een
overwegende invloed op de keuze van de leden dier commissie heeft
uitgeoefend, dan moet men wel de vraag doen, of het hem wel ernst

is geweest met zijne uitingen in den aanvang der revolutie over de
verbroedering der partijen gedaan 134). Onder de 15 leden waren er
toch 13, die allen vóór 1795 in de regeering waren geweest. Zeven
van hen, H. W. van Aylva, A. F. van der Duyn van Maasdam, T. C.
van Heerdt, Aebinga van Humalda, W. C. H. van Lynden van
Blitterswijk, W. A. Schimmelpenninck van der Oye, W. R. van Tuyll
van Serooskerken van Zuylen waren uit die geslachten gesproten,
welke door adeldom recht hadden gehad op het bestuur. Van Aylva en
Humalda hadden als gekozen edelen gezeten in de Staten van
Friesland, Heerdt had als lid van de ridderschap deel uitgemaakt van
de Staten van Overijsel; evenals Schimmelpenninck van die van
Gelderland, van der Duyn van die van Holland; van Lynden van
Blitterswijk, een geldersch edelman, had van 1778 tot 1795 den
stadhouder in diens hoedanigheid van eenig edele van Zeeland
vertegenwoordigd; met uitzondering van den in 1795 nog zeer jongen
van der Duyn, hadden zij allen de oude republiek ook in hoogere
betrekkingen gediend. Meer dan een: van Aylva, van Lynden,
Schimmelpenninck en van Tuyll, waren kort vóór of bij den val der
republiek leden der Staten-Generaal geweest. Heerdt, die vóór 1795
voor Overijsel in de admiraliteit van Amsterdam had gezeten, en
tevens kamerheer van Willem V was geweest, had dezen bij zijne
vlucht uit het vaderland vergezeld. Naast deze zeven zaten in de
commissie zes anderen, genomen uit den kring der stedelijke
regenten: Mr. G. K. van Hogendorp, pensionaris van Rotterdam; Mr.
W. F. Röell, pensionaris van Amsterdam, O. Repelaer, raad van
Dordrecht en bij den inval der Franschen in buitengewone zending te
Parijs, G. W. van Imhoff, lid der Staten-Generaal voor Groningen,
Mr. C. T. Elout, baljuw van Texel, en eindelijk A. J. C. Lampsins,
gesproten uit een Vlissingsche regeeringsfamilie. Er bleven dus twee
leden over, die noch tot dezen, noch tot genen kring behoorden; twee,
die de revolutie van 1795 als hunne moeder behoorden te
beschouwen: Mr. C. F. van Maanen en Mr. D. J. Hondebeek

Heerkens; gene bij den val van Napoleon eerste president van het
gerechtshof in den Haag, deze zijn medelid in dit collegie. Vooral de
keuze van den eersten trekt de aandacht. In 1769 in den Haag uit eene
patriotsche familie geboren, was hij, evenals zijn vader 135), door de
revolutie tot eer en aanzien gekomen. Sedert 1793 advokaat in den
Haag, wordt hij met de revolutie secretaris der stad, en nog in
hetzelfde jaar 1795 tot advokaat-fiscaal en procureur-generaal van
Holland en Zeeland benoemd, om den lande verder in allerlei
betrekkingen onder alle wisseling van regeeringsvorm te blijven
dienen. Hij is als minister van justitie een dienaar van koning
Lodewijk, en als president van het gerechtshof in den Haag in dienst
des keizers 136). Hij blijft den keizer trouw ook in de dagen van
November, en weigert aan Hogendorp alle medewerking 137). Aan
wien, zou men vragen, had dan die man der revolutie, had die
keizerlijke ambtenaar zijne benoeming tot lid der commissie te
danken? Men zou zeggen, dat zij niet kon geweest zijn in den geest
van Hogendorp. Het is dan ook beweerd dat het de souvereine vorst
was, die van Maanen tot lid wenschte in strijd met de bedoelingen der
oud-regenten 138). Toch schijnt dit beweren onjuist te zijn. Ook
Hogendorp was voór van Maanen's optreden; hij had zelfs zijne
Schets eener Grondwet aan dezen ter beoordeeling medegedeeld 139).
Wat mocht Hogendorp daartoe hebben bewogen? Wat was de reden,
dat ook de souvereine vorst daartegen geen bezwaar had? Van
Maanen was evenals alle Hollandsche ambtenaren in zijne betrekking
bevestigd; hij was als hoogste rechterlijk beambte met het toezicht op
de justitie belast geworden; het is waarschijnlijk, dat men hem, die
tevens als rechtsgeleerde boven de meesten uitblonk, in die
commissie meende niet te kunnen missen. Maar wat dan ook de reden
moge geweest zijn, dit is zeker, dat zijn optreden als lid der
commissie van grooten invloed is geweest op de samenstelling der
grondwet. En Heerkens dan? Hij werd gekozen noch om zijne
beginselen, noch om zijne talenten. In den aanvang had men met

zijne benoeming een dubbel doel voor oogen. Daar zijne familie in
Groningen te huis behoorde, kon hij in de commissie voor het
departement der Wester-Eems zitting nemen. Toen echter de
commissie met den heer van Imhoff, een aan Groningen meer
welgevallig vertegenwoordiger, was aangevuld, begreep men, dat
Heerkens, die door een toeval te Venlo geboren was, wel aan de
generaliteitslanden kon worden toebedeeld. Tevens en bovenal echter
was het de bedoeling om naast de overigen—allen leden der vroegere
staatskerk—een Roomsch-Katholiek te doen medewerken tot het
ontwerpen der grondwet 140). Ook Heerkens schijnt zijne roeping
aldus te hebben opgevat; immers hij nam (den 28sten Januari 1814)
eerst deel aan de beraadslagingen der commissie, toen het stuk van
den godsdienst ter sprake was gekomen 141). Hij maakte het echter
nog beter dan het lid Schimmelpenninck van der Oye, die, zonder dat
er van eenige wettige verhindering blijkt, geene enkele van de
vergaderingen der commissie bijwoonde. De commissie heeft dus in
werkelijkheid slechts bestaan uit 14 leden, een even getal, waarvan
staking van stemmen het gevolg kon zijn, en ook inderdaad het
gevolg is geweest.
Trok de benoeming dezer commissie de aandacht van het
algemeen? Of ging het onopgemerkt voorbij, toen in den middag van
Maandag den 27sten December 1813 de leden het huis van
Hogendorp op den Kneuterdijk binnentraden? Want te zijnen huize
werden de vergaderingen gehouden, eene omstandigheid, die zich
door 's mans podagra 142) wellicht laat verklaren. Immers de
tegenwoordigheid van Hogendorp, van den man, die de ontwerper
der schets was, van den man, op wien nog naast den souvereinen
vorst op dat oogenblik aller oogen waren gevestigd, was onmisbaar.
Hij werd dan ook in die eerste vergadering met algemeene stemmen
tot president benoemd. In diezelfde bijeenkomst gaf de commissie
blijk van haren vromen zin, door op voorstel van Lampsins een gebed
te arresteeren, door den secretaris bij den aanvang van elke

vergadering uit te spreken. Daarbij werd Gods zegen over het werk
afgesmeekt, een zegen te verwachten om den wille van Jezus
Christus, Gods Zoon 143).
Na aldus de commissie onder de bescherming der Voorzienigheid
geplaatst te hebben, toog men aan het werk. Van den 27sten
December tot den 21sten Januari kwam de commissie, met
uitzondering der Zondagen, bijna dagelijks te zamen; toen ging zij
voor eenige dagen tot 28 Januari uiteen, om de denkbeelden der leden
over de verhouding van den staat tot de kerkgenootschappen tot
meerdere rijpheid te doen komen. Van 28 Januari tot 11 Februari
werden de beraadslagingen weder dagelijks voortgezet en ten slotte
ten einde gebracht, zoodat aan eene commissie van redactie,
bestaande uit de leden Aylva, Repelaer, Elout en Röell, de
formuleering van het ontwerp der grondwet kon worden
opgedragen. 144) De souvereine vorst, die van den aanvang af op
menig punt van zijne wenschen had doen blijken, deed ook bij deze
formuleering zijnen invloed gevoelen. Het ontwerp, alzoo naar zijne
consideratiën gewijzigd, werd eindelijk in de vergadering van 28
Februari 1814 gedrukt 145) ter tafel gebracht, om, nogmaals herzien en
gewijzigd 146), den 1sten Maart 1814 vastgesteld, en den 2den Maart
door de commissie in persoon aan den souvereinen vorst aangeboden
te worden. Wie er belang in stelt bekend te worden met hetgeen in de
werkplaats der commissie voorviel, dient niet onkundig te worden
gelaten van de omstandigheid, dat zij bij het besluit harer benoeming
was uitgenoodigd, zich bezig te houden met het examen van
Hogendorp's schets, en deze, dit geraden geoordeeld wordende, als
een leiddraad harer beraadslagingen aan te nemen. In die eerste
bijeenkomst deelde Hogendorp tevens mede eene analyse van dit
stuk, onder den titel: „Algemeene gronden van de Constitutie”, en
daarbij een toelichtende memorie, onder den titel: „Aanmerkingen op
het ontwerp eener grondwet voor de Vereenigde Nederlanden” 147).
De analyse gaf aanleiding tot eenige nadere bespreking en vooral tot

eene bestrijding door van Maanen, die hare inhoud beschouwde als
strijdig met het monarchaal gezag en leidende tot republikeinsche en
federatieve denkbeelden 148). Een gevolg hiervan was, dat, toen men,
overeenkomstig den in het besluit gegeven wenk, de schets toch als
leiddraad besloot te volgen, de voorzichtige bepaling er bijgevoegd
werd, om geen artikel als finaal gearresteerd te beschouwen, voordat
de deliberatiën over de grondwet geheel zouden zijn afgeloopen.
Onder de onderwerpen, die volgens de zienswijze dier dagen het
meest behoefte hadden aan eene vervanging der fransche door
nationale instellingen, schijnt het justitiewezen bovenaan te hebben
gestaan. Had toch reeds niet den 11den December 1813 de souvereine
vorst krachtens zijne machtsvolkomenheid het bekende besluit over
de lijfstraffelijke rechtspleging genomen? Het besluit, waarin aan de
eene zijde aan den rechter eene grootere macht tot toepassing van
verzachtende omstandigheden was toegekend, maar van de andere
zijde de geeselstraf weder werd ingevoerd, de guillotine werd
vervangen door den strop en het zwaard, de jury werd opgeheven, en
de publiciteit der terechtzittingen werd beperkt. Dit verklaart dan ook,
dat in het besluit van 21 December 1813, waarbij de commissie
benoemd was, van de justitieele administratie uitdrukkelijk melding
werd gemaakt, met bepaling dat te dier zake vooraf een voorloopig
rapport aan Z. K. H. zoude worden ingediend. Eerst den 3den
Februari 1814 kon de commissie aan deze uitnoodiging voldoen en
werden de leden Humalda, Elout en van Maanen verzocht het IVde
hoofdstuk der grondwet: over de justitie, aan den souvereinen vorst
aan te bieden 149), van welke opdracht zij zich dan ook blijkens het in
de bijeenkomst van 11 Februari medegedeelde hebben gekweten 150).
De bedoeling is zeker geweest, om door dit voorloopig rapport den
souvereinen vorst in staat te stellen, de maatregelen noodig voor eene
nieuwe regeling der justitie voor te bereiden, opdat er vooral bij dit
onderwerp geen tijd verloren ging. Behoef ik te zeggen, dat die
bedoeling niet is bereikt, en dat het 25 jaren geduurd heeft, voordat

wij de fransche rechterlijke organisatie door eene nieuwe hebben
kunnen vervangen?
Ik stap hiermede af van de uitwendige geschiedenis der door de
commissie ontworpene constitutie. Hare taak was echter niet alleen
hiertoe bepaald. Bij art. 6 van het besluit van 21 Dec. 1813 was
immers de commissie belast met de voordracht der organieke
reglementen en verdere maatregelen, die de dadelijke invoering der
constitutie behoorden vooraf te gaan en te vergezellen. De commissie
meende dan ook zoowel ten opzichte van de aanneming als van de
invoering der grondwet nadere bepalingen te moeten voorstellen. In
de bijeenkomst van 4 Februari 1814 werd door den president een
stuk 151) overgelegd, dat, blijkens de daarin voorkomende
tijdsbepalingen, reeds eenigen tijd vroeger was opgesteld, en waarin
zoowel de aanneming als de invoering der grondwet in 14 artikelen
was geregeld. Dit stuk zoude te gelijk met het rapport der commissie
over de constitutie aan den souvereinen vorst worden aangeboden
(art. 1, 2). Vijf à zeshonderd aanzienlijke ingezetenen, gekozen door
de commissarissen-generaal in de departementen, de opvolgers der
Fransche prefecten, zouden op den 1sten Februari te Amsterdam
bijeenkomen; hunne vergadering zoude door den souvereinen vorst
geopend worden, de voorzitter door dezen worden gekozen, en de
grondwet aan hare overwegingen worden aangeboden (art. 3, 4, 5).
Na afloop der deliberatiën, na aanneming der grondwet en
bekendmaking hiervan aan den souvereinen vorst, zoude de
vergadering zich constitueeren tot eene groote vergadering der
Staten-Generaal, waarin de souvereine vorst den eed zoude afleggen,
en waardoor daarna de souvereine vorst zoude worden gehuldigd (art.
7, 8). Maar met dit een en ander zoude de taak der vergadering nog
niet zijn afgeloopen. De souvereine vorst zoude door de ministers
voordrachten kunnen laten doen: de vergadering zoude harerzijds aan
den souvereinen vorst de invoering der grondwet opdragen op
zoodanige wijze als zij zoude goedvinden (art. 9, 10). De staten der

provinciën zouden de eerste reis te zamen komen in de maand Maart,
en zich vóor alles bezig houden met het reglement op hunne
huishoudelijke inrichting (art. 11, 12). De eerste vergadering der
Staten-Generaal zoude gehouden worden den 1sten November 1814
(art. 13). Eindelijk zoude de commissie gedurende de drie eerste jaren
na de invoering der grondwet over de authentieke interpretatie
adviseeren (art. 14). Dit concept-reglement tot invoering der
grondwet werd gewijzigd en bekort door de commissie aangenomen,
doch slechts als een stuk voor haar zelve, om daarvan gebruik te
maken bij de redactie van het eindrapport. Zoo ging het ook met eene
den 7den Februari 1814 ter tafel gebrachte concept-publicatie door
den souvereinen vorst betrekkelijk de notabelen en de aanneming der
grondwet uit te vaardigen, met een daarbij gevoegd door de notabelen
te nemen besluit tot aanneming en invoering der grondwet 152).
Intusschen had de commissie bij een voorloopig rapport aan den
souvereinen vorst, vastgesteld den 5den Februari 1814 153), verslag
gedaan van den stand der zaak en tevens hare denkbeelden
ontwikkeld over de voorbereidende maatregelen door den
souvereinen vorst te nemen. Later werd dit gevolgd door het finaal
rapport, vastgesteld den 1sten Maart 154), waarbij tevens was gevoegd
eene concept-proclamatie 155), betrekkelijk de notabelen en hunne
aanneming der grondwet, beide stukken door Elout gesteld, en
waarvan het laatste door den souvereinen vorst den 2den Maart 1814
is uitgevaardigd. Wat er in de andere stukken bruikbaar was, was in
deze twee stukken opgenomen. Het is blijkbaar, dat over dit alles
voortdurend overleg is gepleegd met den souvereinen vorst.
Wanneer wij nu een blik slaan in de beraadslagingen der
commissie, dan springt het duidelijk in het oog hoe, nu men eenmaal
den weg der wettigheid niet had kunnen inslaan, althans de
meerderheid der commissie van oordeel was naar middelen te moeten
omzien, ten einde men met eenigen grond zich op de goedkeuring des
volks zoude kunnen beroepen. Notabelen uit de geheele natie zouden

de grondwet beoordeelen, had reeds art. 5 van het besluit van 21
December 1813 gezegd 156). Maar door wie zouden ze worden
gekozen? Niemand schijnt in die dagen aan eene keuze der notabelen
door het volk gedacht te hebben. Er bleef dan niets over dan eene
keuze door den souvereinen vorst, hetzij dat hij ze zelf rechtstreeks
benoemde, hetzij dat hij voor die keuze personen aanwees. En dit
laatste, waardoor hij zelf eenigszins op den achtergrond trad, vond
plaats. De commissarissen-generaal in de departementen hadden
lijsten van notabelen ingezonden, en deze waren aangevuld door de
individuëele leden der commissie 157). Het getal was door de
regeering op 600 bepaald, wat ook het denkbeeld der commissie was.
Maar hoe nu het grootere getal der lijsten terug te brengen tot 600,
voor ieder departement een bepaald aandeel naar de volkrijkheid? De
commissie meende in haar voorloopig rapport van 5 Februari 1814
daarvoor het lot te moeten aanbevelen, als zijnde dit het
onpartijdigste middel. De souvereine vorst was echter van die loting
niet gediend 158) en droeg bij besluit van 14 Februari 1814 die taak op
aan negen heeren 159). Hiermede was althans één punt geregeld: de
wijze van verkiezing der notabelen. Maar wanneer er niet meer
geschiedde dan dit, kon men dan met eenigen grond zich voor de
grondwet op de goedkeuring des volks beroepen? „Welke
qualificatie”, vroeg van Aylva in de zitting van 4 Februari 1814,
„zullen die notabelen hebben, welke zal hun wettige titel zijn? Hoe
zullen wij ooit de wettigheid van ons werk defendeeren? Wij moeten
het soliede maken voor geheel Europa.” Hogendorp werd gemelijk:
hij maakte de zeer ware opmerking, dat het geene kunst was,
zwarigheid te maken, wel ze op te lossen; hij kende geen ander
middel, om aan de zaak meer wettigheid te geven, dan de
goedkeuring door notabelen. Ook Lampsins meende, dat Europa niet
zoo kieskeurig zoude zijn. Toch werd het geweten der meerderheid
hierdoor niet gerustgesteld. Geene constitutie kan aangenomen
worden zonder democratische beginselen; men moest de geheele

natie in het werk doen deelen, bleef Röell beweren. Maar wat dan?
Men stelde voor ter visie legging der lijsten in de departementen, en
daarnevens een register, waarin de ingezetenen zouden kunnen doen
blijken van hunne goed- of afkeuring der lijsten. Onthouding kon als
goedkeuring worden aangemerkt. Dit denkbeeld werd bij de
publicatie van 2 Maart 1814 gevolgd. En die notabelen werden nu
door den souvereinen vorst wel niet—zooals de commissie eerst
gewild had—verklaard als representeerende het geheele
Nederlandsche volk, maar als zoodanig door den souvereinen vorst
beschouwd. De souvereine vorst constateerde alleen het feit; bleef
voor het overige lijdelijk 160).
Een ieder ziet in, dat het niet zoo moeilijk was het geweten der
commissie op dit punt gerust te stellen. Het gevaar was niet groot, dat
er velen, ja enkelen zouden zijn, die tegen die lijsten zouden
opkomen, vooral niet nu men niet meer—zooals eerst was
voorgesteld—de geheele departementale lijst kon verwerpen, maar
verplicht was de personen, die men niet bevoegd achtte, met name
aan te duiden. Men huldigde democratische denkbeelden, maar het
was minder het wezen dan de schijn, die men lief had. Ditzelfde
openbaart zich ook in de regeling van de werkzaamheden der
notabelen. Wat, indien die notabelen eens lastig werden? Hunne
bijeenkomst moest zoo spoedig mogelijk afloopen. De souvereine
vorst moest den president kiezen en daarbij niet tot de keus uit eene
voordracht beperkt worden. Zoo mogelijk geene deliberatiën. De
leden der commissie konden ieder een stel notabelen voor hunne
rekening nemen, meende Hogendorp. En van Maanen drukte het
algemeen gevoelen uit met te zeggen: „vele solemnia, weinig
zaken” 161). Men kwam dan ook zeer spoedig terug van het
denkbeeld, om in de vergadering der notabelen iets anders te laten
behandelen dan de aanneming der constitutie en hetgeen daarmede in
noodzakelijk verband stond.

Onder dit laatste behoorde niet alleen 's vorsten eed en zijne
inhuldiging door de groote vergadering, maar tevens de beraadslaging
over de vraag: hoe de grondwet zoude ingevoerd worden, hoe in 't
bijzonder de leden der Staten-Generaal, der provinciale staten, der
stedelijke besturen, der rekenkamer voor de eerste reize zouden
worden benoemd. Er heerschte, schreef lord Castlereagh reeds den
8sten Januari 1814, na een met Hogendorp gehouden gesprek, zulk
een vertrouwen op den vorst, dat de eerste keuze der Staten-Generaal
aan hem zoude worden opgedragen 162). Hierover, evenmin als over
de vervulling der andere collegiën, bestond dan ook tusschen de
leden der commissie verschil van gevoelen; men begreep, dat de
notabelen namens de natie den souvereinen vorst daartoe moesten
machtigen. Eene daartoe strekkende bepaling werd dan ook gevonden
in art. 4 van het den 7den Februari in behandeling genomen ontwerp-
besluit door de notabelen te nemen. En hoewel—zooals ik gezegd
heb—dit besluit als zoodanig ter zijde werd gesteld, zoo bleef toch de
commissie dit denkbeeld aankleven. Men kwam echter meer en meer
tot de overtuiging, dat over dit punt niet afzonderlijk, maar tegelijk
met de constitutie moest gehandeld worden, hetzij dit als additioneel
artikel in de grondwet werd opgenomen, of in de akte van opdracht
daarvan melding gemaakt werd. De souvereine vorst meende, dat hij
deze kwestie het best met den president van de groote vergadering
kon overleggen. Het einde van alles was dan ook, dat de commissie
in haar finaal rapport van 2 Maart het volgende tot den vorst zeide:
„Wij achten het nog belangrijk éen woord te zeggen over de wijze,
waarop de grondwet zal kunnen worden ingevoerd. Wij twijfelen
geenszins of de groote vergadering zal wel het beste en eenige middel
daartoe kiezen, door de invoering en de benoeming der gestelde
collegiën voor de eerste reis aan U. K. H. op te dragen”.
Onder het licht van dit alles wordt veel duidelijk van hetgeen op
den 29sten en 30sten Maart 1814 bij de aanneming der grondwet en
de beëediging en inhuldiging voorviel. De stem der natie had zich

niet verheven tegen de keus der 600 notabelen 163). Deze kwamen
echter niet allen op. Van de 600 bleven er 126 te huis, zoodat hun
getal tot 474 werd teruggebracht. De dag van den 29sten Maart 1814
was voor de aanneming der grondwet bepaald. In de Nieuwe Kerk
kwamen daarvoor des voormiddags te 9 uur de notabelen bijeen. Aan
de commissie van 14 Februari 1814 was opgedragen hen door het lot
in 10 afdeelingen te verdeelen. Tot president werd door het eerst
benoemde lid der commissie, van Lynden van Hoevelaken, namens
den souvereinen vorst uitgeroepen de heer van Nagell van Ampsen,
vóor 1795 extra-ordinair ambassadeur in Engeland en sedert
ambteloos burger. Heeft hij eene vergadering geleid, die op den naam
van ernstige vergadering aanspraak kan maken, of waren het vele
solemnia en weinig zaken? Tegen half elf uur trad de souvereine vorst
met zijne beide zonen, omgeven door de herboren hofhouding, door
de hoogste dienaren van den staat, door de commissie van constitutie,
de kerk binnen. De souvereine vorst hield „op eene zeer aandoenlijke
en plechtige wijze eene aanspraak” 164). Het lid der commissie voor
de constitutie, van Maanen, hield daarop „met de hem eigen
welsprekendheid” 165) eene redevoering over de beginselen en den
geest der grondwet. Na het vertrek van den vorst volgde het
onderzoek of liever de stemming in de afdeelingen. Daar het lot de
notabelen had gerangschikt, moeten de meesten elkander vreemd zijn
geweest. Toch waren er onder, die bedenkingen wilden voordragen.
Dit was echter niet de bedoeling. Men was daar geroepen, niet om te
debatteeren, maar om te stemmen. De bedenkingen die men had,
konde men schriftelijk indienen, en de president der vergadering
zoude die aan den souvereinen vorst overgeven 166). Er werd dus
gestemd, en van de 474 stemden er 448 voor en 26 tegen. In een paar
uur was de zaak afgeloopen. De Vereenigde Nederlanden hadden een
grondwet. De souvereine vorst kon met die aanneming in kennis
worden gesteld, en die aanneming nog bij publicatie van denzelfden
dag door hem aan het volk worden verkondigd.

„Niet minder luisterrijk en aandoenlijk was de plechtigheid,
waartoe”—zegt Metelerkamp 167)—„de volgende dag bestemd was”.
De vergadering werd door den voorzitter geopend met „eene
eerbiedige aanspraak aan den souvereinen vorst”, door dezen „op
eene treffende en aandoenlijke wijze” beantwoord. Ook werd der
vergadering daarbij mededeeling gedaan van het aanstaande huwelijk
van den oudsten zoon van den souvereinen vorst met de engelsche
prinses Charlotte. Daarop legde de souvereine vorst den eed af, „met
eene duidelijke maar getroffen stem”. De eed werd gevolgd door de
inhuldiging, bestaande in het afleggen van den eed van getrouwheid
door den president, onder het uitsteken van de rechterhand door al de
leden.
En de wapenheraut riep driemaal met luider stemme: „Leve
Willem Frederik, souverein vorst der Vereenigde Nederlanden!”
Eindelijk zette eene godsdienstige redevoering van prof. Haack de
kroon op dit alles.
Vele solemnia en weinig zaken.
Toch blijft het opmerkenswaard, dat éen punt, waarover in de
commissie zooveel gedebatteerd was, geheel en al ongeregeld bleef.
Ik bedoel de invoering der grondwet, de eerste vervulling der
collegiën. De grondwet zweeg er over. In de vergadering van 29
Maart werd er geen woord van gerept. In de afdeelingen schijnt
hetzelfde het geval te zijn geweest. Ook de zoogenaamde akte van
inhuldiging, zijnde het proces-verbaal van het op 30 Maart
voorgevallene, zwijgt over dit punt. De eenige omstandigheid,
waaruit blijkt, dat dit punt niet vergeten was, is eene zinsnede uit de
aanspraak, die de souvereine vorst vóor het afleggen van den eed in
antwoord op de rede van den heer van Nagell uitsprak. De souvereine
vorst zeide: „Ik weet, M. H.! dat ik uwer aller wenschen te gemoet
kome door te zorgen voor de onverwijlde invoering der grondwet, en
door te dezen einde alle die maatregelen te nemen en alle die

aanstellingen te doen, zonder welke hare werking nog lang
onvolledig en gebrekkig blijven zoude” 168). Diensvolgens werd dan
ook in de publicatie over de aanneming der grondwet gezegd, dat de
souvereine vorst dadelijk zou overgaan tot het invoeren der grondwet
en tot het benoemen van die hooge staats-beambten en collegiën,
door welker raad of gezag zij gewild had, dat de macht van den
souvereinen vorst zoude worden omschreven en beperkt 169). Men
schijnt ten slotte te hebben begrepen, dat het op deze wijze ook wel
kon gaan, en dat een opzettelijk debat over dit onderwerp zijne
bedenkelijke zijde had.
Was er inderdaad grond voor het streven der grondwetcommissie,
om met het redden van den schijn, tevens te zorgen dat de zaak
zonder stoornis of tegenkanting afliep? Men zal het niet licht beamen.
In die dagen ontbrak alle zucht naar zelfregeering en politieke
vrijheid. Wanneer er iets was, wat in den lande naar publieken geest
zweemde, dan was het de algemeene blijdschap over het aftrekken
van den vreemden overheerscher, en over de herstelling van het huis
van Oranje. Er is veel waars in de woorden van van Assen 170): „de
geestdrift, waarmede de bewoners dezer gewesten den vorst als
redder terugontvingen, maakte hen geheel onbezorgd over de
voorwaarden der regeering”. Ja, men had desnoods de grondwet aan
de bekrachtiging van het algemeen stemrecht kunnen onderwerpen,
zonder dat de uitkomst anders ware geweest dan nu in de vergadering
van die 474 notabelen, meest allen genomen uit den kring der edelen
en patriciërs, versterkt met hen, die na 1795 zich op gelijke lijn met
genen hadden weten te plaatsen. Wat nog eenige kracht had, wat nog
snaren konde doen trillen, was het stuk van den godsdienst. Het
schijnt toch, dat de 26 stemmen tegen hoofdzakelijk hieraan toe te
schrijven zijn, dat men òf uit een streng hervormd standpunt geen
vrede had met het niet weder oprichten der staatskerk, òf uit een
roomsch-katholiek standpunt de eenigszins bevoorrechte positie der
hervormde kerk niet kon goedkeuren. Slechts een enkele, zooals van

Swinden, stemde tegen om constitutioneele beginselen. Hij, een
verouderde doctrinair, had onder anderen geen vrede met de bepaling,
waarbij het recht van oorlog en vrede in handen van den souvereinen
vorst alleen gelegd was.
Doch ik loop vooruit op de beschouwing over den inhoud der
grondwet.
Wat werd er onder die grondwet van de nederlandsche
maatschappij, wat van den regeeringsvorm?

Wat ik bij dit en de volgende hoofdstukken van Tellegen heb op te merken, wordt het best
gegeven in den vorm van aanteekeningen. Ik maak daarbij, voor die op de hoofdstukken III–V,
meer dan eens gebruik van het uitnemend proefschrift, door Mr. B. D. H. Telligen Az., kleinzoon
van onzen schrijver, in 1912 te Groningen verdedigd: Overzicht van het tot stand komen der
Grondwet van 1814.

Hogendorp's Schets (hiervóór, bl. 72).—Tellegen kent deze alleen in de redactie, waarin zij ten
grondslag gelegd is aan de beraadslagingen der commissie. Sedert hij schreef zijn er twee andere
redacties aan het licht gebracht: de oorspronkelijke in het najaar van 1812 opgesteld, en een
gewijzigde, aan den Souvereinen Vorst voorgelegd bij diens terugkeer uit Amsterdam.
Het eerste ontwerp was, in den loop van 1813, door het geheim comité der vrienden van van
Hogendorp goedgekeurd. 171) De zeer geringe wijzigingen en bijvoegingen, die men in de tweede
redactie aantreft, 172) waren het gevolg van hunne aanmerkingen. De derde redactie vertoont
wijzigingen, aangebracht naar aanleiding van opmerkingen van den Souvereinen Vorst, die
eveneens aan Tellegen onbekend zijn geweest.

Hetgeen ook nog in sommige hoofden spookte (hiervóór, bl. 73).—Dit houd ik voor geheel
onjuist. Rechtskracht aan het nieuwe te doen verleenen door de vertegenwoordigers van het
voorbijgegane, had in Hogendorp's hoofd gespookt, doch de eerste poging daartoe was op 18 Nov.
zoo geheel te niet geloopen dat niemand zich eene herhaling voorstelde. Er is mij geen letter
bekend waaruit blijken zou dat hetzij Hogendorp hetzij eenig ander na 2 Dec. er nog aan gedacht
heeft, de vaststelling der grondwet aan oud-regenten als zoodanig te vragen;—en tot mij de letter
voorgebracht zal zijn, weiger ik er aan te gelooven.

Wanneer, zooals waarschijnlijk is (hiervóór, bl. 74).—Hogendorp heeft volstrekt geen
overwegenden invloed op de samenstelling der commissie gehad; hij is er zelfs niet in het
bijzonder over geraadpleegd. De heele maand December en nog daarna kwam hij niet van zijn

kamer af, 173) en de Vorst, die overstelpt was met werkzaamheden en zich bovendien tot zijn
persoon niet zeer aangetrokken gevoelde, kwam niet druk bij hem. Den 15den December heeft hij
over de gansche den Vorst in handen gegeven Schets nog geen woord van dezen vernomen; hij
dicteert dan (zijn hand nog niet tot zijn gebruik hebbende) een brief, waarin hij hem bij het heil
zijner nakomelingschap bezweert, met de zaak voortgang te maken. 174) Nauwelijks waren deze
woorden geschreven of de Vorst zelf trad binnen en onderging voorlezing van den brief. 175) Dat hij
die noodig had, is mij niet gebleken.
De Vorst had de Schets ontvangen na zijn terugkeer uit Amsterdam; ik denk 4 December (de
terugkeer was 3 Dec. 's avonds). De eerste dagen gingen voorbij met militaire overleggingen
(Bülow en Benkendorff in den Haag), die op dat oogenblik ook verreweg van den dringendsten
aard waren;—met opdrachten ook aan verschillende personen tot onverwijlde inbezitneming van al
wat tot het gebied der Vereenigde Nederlanden behoord had. Dan stroomde het van deputatiën en
individuën die hun opwachting kwamen maken; ook viel kennis aan te knoopen met het in den
Haag beschikbare regeeringspersoneel, voor een goed deel bestaande uit personen die de Vorst
nimmer ontmoet had. Daaronder waren oud-patriotten in een vrij aanzienlijk getal: Falck,
Canneman, van Maanen, Piepers. Falck stelde hem Elout voor, 176) die nog geen aanstelling had
van het Algemeen Bestuur, maar reeds een groote carrière achter zich had, bij Hogendorp bekend
en gezien was, en op den Vorst ook blijkbaar onmiddellijk indruk heeft gemaakt. 's Vorsten eigen
oude bekenden kwamen voor en na uit de provinciën opdagen; in den Haag vond hij Aylva, vóór
'95 in groot aanzien aan het hof en na '95 een der trouwste correspondenten van het huis gebleven.
Onderwijl zag de Vorst ook de Schets in en raadpleegde er dezen en genen over: Hogendorp
noemt, in een aanteekening van 1830, Aylva, van Maanen en Elout. 177)
Dat de oude huisvriend Aylva kennis van het stuk kreeg, kan wel niet anders; een oordeel in
schrift schijnt hij niet te hebben gegeven; het is althans niet bewaard.
Ten aanzien van van Maanen moet ik opmerken, dat Tellegen de verhouding tusschen hem en
van Hogendorp niet geheel juist weergeeft. Hogendorp was hem vriendelijk gezind, sedert van
Maanen hem geraden had hoe zijn klachten in te dienen tegen de aanwijzing van zijn zoon als
garde d'honneur. Hij bezoekt hem eenige dagen vóór den 17den en vindt het hoofd der keizerlijke
justitie in de beste stemming 178); wederom na den 21sten: van Maanen is „allervriendelijkst” maar
heeft niet den minsten lust openlijk mede te doen voor hij weet waarheen de zaken drijven 179), of
zijn unieke positie op te offeren en met zijn Keizerlijk Gerechtshof het veld te ruimen voor „alle de
Hoven Provintiaal, zooals dezelve bestonden in de jaren 1794 en 1795” 180). Hij redt er zich dus uit
met het verhaaltje over Filips II; de heeren, zegt hij, moeten inmiddels maar door middelen van
politie kracht aan hunne wetten geven. „Volgens mijne gewoonte”, schrijft Hogendorp, „liet ik het
daarbij; genoegzaam zeker, dat hij zooveel mede zou werken als hij doen kon, zonder zich openlijk
bloot te geven”. Dit was van Maanen goed beoordeeld: hij was er volstrekt de man niet naar, zich
op te offeren voor een verloren zaak, en des Keizers zaak heeft hij verloren beschouwd na de
aankomst der bondgenooten te Utrecht en van den Prins in den Haag. Den 1sten Dec. laat hij la
Cour impériale de la Haye in allen vrede omdoopen in Hooggerechtshof der Vereenigde
Nederlanden. Natuurlijk is het hoofd der justitie onmiddellijk in aanraking gekomen met den Vorst,
wien hij reeds te Londen door zijn buurman en huisvriend Repelaer sterk was aanbevolen 181). Den
7den Dec. werd hij in den kabinetsraad geroepen met de functiën, hoewel nog niet met den titel,
van minister van justitie. Is hij ook over de Schets geraadpleegd, en door wien?
In 1836 schrijft van Maanen aan Thorbecke, dat hij geen andere redactie der Schets kent, dan die
in de commissie gediend heeft. 182) Nu trekt het de aandacht dat, onmiddellijk na het openen der

eerste vergadering, van Maanen een rede houdt die de Schets in het hart treft, en dat hij in zijn
eigen aanteekeningen een duidelijk onderscheid maakt tusschen leden die de Schets al, en die ze
nog niet gelezen hebben, en zichzelven tot de eerste categorie brengt. 183)
In zijn brief aan Thorbecke heet het, dat de gedrukte Schets aan hem en eenige anderen „vroeger
was rondgedeeld”, doch veel vroeger kan dit onmogelijk geweest zijn, aangezien volgens Röell de
president zijne geschreven analyse juist hierom voordroeg, wijl hij onderstellen moest „dat de
leden het pas voor een uur afgedrukt project nog niet geheel mogten gelezen hebben” 184). Zou van
Maanen nu inderdaad zelfs van het algemeen karakter der Schets geen kennis gedragen hebben, eer
hij het gedrukte exemplaar in handen kreeg? Het is onmogelijk aan te nemen. Hij verkeerde intiem
beide met Falck en met Elout, en deze twee wisten lang vóór de benoeming der commissie van de
Schets alles af. Trouwens 20 Dec. deelt van Maanen sub rosa aan Röell mede, dat van Hogendorp
eene schets van grondwet gemaakt heeft, en daarom zeker in de commissie zal komen; tevens
blijkt dat op den ochtend van dien dag tusschen Falck, Elout en van Maanen geconfereerd is over
de keus der in de commissie te benoemen personen, en dat men daar is overeen gekomen een
sterke poging te doen bij Röell, om dezen tot het aannemen eener benoeming over te halen 185). Is
het nu denkbaar dat bij dit alles het karakter der Schets van van Hogendorp geheel buiten
bespreking is gebleven? Veeleer stel ik mij voor dat juist omdat de Schets zoo was als zij was,
Falck, Elout en van Maanen zoo grooten prijs op het lidmaatschap van Röell hebben gesteld, wiens
denkbeelden zij kenden en dien zij voor een niet te versmaden bondgenoot moesten houden.
Niet slechts Falck en Elout hebben van Maanen over de Schets en de keuze van commissieleden
aangesproken, maar, blijkens zijn brief aan Thorbecke van 1836, de Souvereine Vorst zelf. Wat van
Maanen bij die gelegenheid uit of over de Schets vernam, vond hij later alles in het gedrukte stuk
terug, zoodat hij aan Thorbecke kon verklaren dat er geen ander stuk was geweest. Dit is natuurlijk
niet juist; maar wèl juist is zijne mededeeling, dat de Schets zooals zij in de commissie diende niet
was voortgekomen uit de beraadslagingen „eeniger staatsmannen” 186). De veranderingen in de
tweede redactie aangebracht zijn uitsluitend het gevolg van Hogendorp's overleggingen met den
Vorst 187), waarvan van Maanen geene kennis heeft gedragen.
Wat de opinie van van Maanen over de Schets betreft, deze blijkt duidelijk uit de
beraadslagingen der commissie. Reeds vóór zij bijeenkwam, moet hij zich in afkeurenden zin
hebben uitgelaten. „Ik weet”, schrijft 21 April 1877 Elout's zoon aan van Maanen's kleinzoon, „dat
de Schets althans aan wijlen den Heer Minister van Maanen daarna 188) ook werd medegedeeld 189)
en deze allereerst van oordeel was dat de keizerlijke constitutie met wijziging van namen enz.
zouden kunnen voldoen aan het oogmerk”. 190) Merkwaardig stemt met deze traditie overeen wat
Hogendorp in 1817 schrijft: „van Maanen meende eerst, dat men alles kon behouden zooals het
was, en den Prins slegts behoefde in de plaats van den Keizer te stellen”. 191) De raad van Fouché
aan de Bourbons: „se coucher dans le lit de Napoléon”.
Als derde, die van de Schets in tweede redactie kennis zou hebben gehad, noemt van Hogendorp
in 1830 Elout. Zijn oordeel is in geschrifte bewaard. Hij ontving het stuk van Falck, 9 Dec. 1813,
en wel „op uitdrukkelijk verlangen van den Heer van Hogendorp,” 192) nam er copie van, en stelde
er korte aanteekeningen op voor zichzelf 193) en een uitgebreidere voor van Hogendorp. 194) Met
deze laatste was Falck „het bijna onvoorwaardelijk eens.” 195) De kern der opmerkingen van Elout
is deze: „Kon men zich verplaatsen in het tijdvak van 1787 of vroeger, de ontworpen schets zou
zeer groote waarde hebben; maar gedane zaken nemen geen keer, en nu is het bedenkelijk het
nieuw op te trekken gebouw te vestigen op gronden welker wederinroeping onmogelijk schijnt.”
De gewichtigste opmerking van bijzonderen aard: „Is het doelmatig te bepalen, dat de Staten der

Provinciën blijven op den ouden voet, dat is zooals voor 1795? Vervalt niet die oude voet alleenlijk
daardoor, dat men hun de Souvereiniteit beneemt?”
Vermoedelijk heeft Elout 13 of 14 December zijne bedenkingen bij Hogendorp mondeling
toegelicht, 196) maar zekerheid bestaat op dit punt niet. Tot wijzigingen in de Schets hebben zij
geen aanleiding gegeven; met een enkele wijziging van détails was er trouwens niet aan te gemoet
te komen. De strijd van denkbeelden, thans geopend, zou in de commissie moeten worden
uitgevochten.
Nadat de Vorst den 15den bespeurd had dat Hogendorp ongeduldig werd, zal hij de studie der
Schets, thans van Elout terug, hebben hervat. Den 19den zendt hij Hogendorp zijne aanmerkingen
in geschrifte toe. 197) Hij schrapt daarin de woorden Koning en Kroonprins en vervangt ze door
Souvereinen Vorst en Erfprins; hij verlangt dat de Vorst verbonden zal kunnen bekrachtigen zonder
voorafgaande goedkeuring der Staten-Generaal, die alleen de beschikking houden over de
middelen, om de ingegane voorwaarden te vervullen; hij wil het getal der ministerieele
departementen (door Hogendorp op zes gesteld) onbepaald laten; hij brengt de civiele lijst van een
millioen op vijf à zes ton terug, en wil de andere helft liever uit de terug te geven oude domeinen
van het huis genieten; hij wil een algemeenen rijksadel in plaats van de voorgeslagen provinciale
ridderschappen; hij verlangt het tweekamerstelsel; hij wil onderscheid gemaakt hebben tusschen
permanente uitgaven, die aan het begrootingsrecht der Staten-Generaal onttrokken zullen worden,
en tijdelijke, die er aan onderworpen zullen zijn; hij verlangt in elke provincie een stadhouder als
zijn vertegenwoordiger en in Holland twee (Amsterdam bij het Noorderkwartier, als onder
Lodewijk Napoleon); en eischt, als een regaal, de munt voor zich op. Den volgenden avond kwam
hij dit alles met Hogendorp bespreken tot drie uur in den nacht 198). Alle voorgeslagen wijzigingen
werden door Hogendorp overgenomen op twee na: rijksadel en hoogerhuis; twee zaken die met
elkander samenhingen. Hogendorp had, naast de provinciale ridderschappen, bestemd ter
vertegenwoordiging van het platteland in de Provinciale Staten, een stand van rijksgraven en pairs
voorgesteld, met zitting in de Staten-Generaal krachtens geboorterecht en voor hun leven; zij
zouden door den Vorst tot die waardigheid worden verheven, in iedere provincie op de
honderdduizend zielen één 199). De Vorst „had geen zin in zoo groote heeren” 200). Hij wilde een
rijksadel, waarin om te beginnen alle bestaande edelen zouden worden opgenomen (onder welken
de Gelderschen en Overijselaars de groote meerderheid uitmaakten), en die door verleening van
adeldom van 's Vorsten wege zou kunnen worden aangevuld; uit dezen adel wilde hij een
hoogerhuis trekken, en het lagerhuis doen bestaan uit afgevaardigden òf door de Provinciale Staten
te benoemen (als bij Hogendorp), òf wel door de gewezen stemhebbende steden onmiddellijk,
waarbij dan de Provinciale Staten nog eenige afgevaardigden zouden voegen, men moet verstaan
voor het platteland. Hogendorp wierp tegen, dat op die wijze de algemeene belangen voortdurend
onderworpen zouden kunnen zijn aan het behagen van eenige jonkers uit de landprovinciën. Het
eind was dat hij zijn pairs, de Vorst zijn „adel der Vereenigde Nederlanden” en zijn hoogerhuis
opofferde.
Tegelijk werd afgesproken, dat de naar 's Vorsten opmerkingen omgewerkte Schets aan de
commissie als leidraad zou dienen, en dat het resultaat harer beraadslaging, zoo mogelijk in
Januari 1814, ter goed- of afkeuring zou worden onderworpen aan eene vergadering van 5 à 600
notabelen, welke zich na aanneming der grondwet constitueeren zou tot eene „algemeene groote
Statenvergadering,” om den eed des Vorsten te ontvangen en hem in staat te stellen tot invoering
der grondwet, en vervolgens „na weinige dagen” heen te gaan, waarop de eerste constitutioneele
vergadering van Staten-Generaal geopend zou worden op 1 Nov. 1814 201).

Terzelven dage dat de Vorst Hogendorp zijne aanmerkingen op de Schets toezond, moet hij
Falck last gegeven hebben, het besluit tot bijeenroeping der commissie op te maken; hij zal hem de
personen genoemd hebben die hij zelf er in wenschte, en andere namen aan Falck hebben
gevraagd 202). Het denkbeeld schijnt daarbij te zijn geopperd ook aan de ministers 203) zitting te
verleenen 204); hiervan is echter afgezien 205). Van een bezoek van den Vorst aan Hogendorp
tusschen 15 en 20 Dec. is niets bekend, en in schrift is er geen bewijs gevonden dat hij over de
personen geraadpleegd is. De namen zullen hem 20 Nov. zijn onderworpen bij conversatie; maar
alles wijst er dunkt mij op dat de Vorst bij de keus van oud-oranjemannen vooral met zijn eigen
herinneringen te rade is gegaan, en voor die van oud-patriotten met het iederen dag meer door hem
gewaardeerd inzicht en de ondervinding van Falck 206).
De personen, 21 Dec. benoemd, waren veertien in getal. Tellegen heeft gemeend ze naar de
(toen nog bestaande) Fransche departementen te moeten schikken; er zouden er dan vier komen op
de Monden van de Maas, drie op de Zuiderzee, twee op den Boven-IJsel, twee op Friesland, één op
de Monden van de Schelde, één op de Monden van den IJsel, één op de Wester-Eems. Ik geloof
niet dat dit vermoeden grond heeft: de wanverhouding tusschen het groote departement van de
Zuiderzee met drie 207), en het minder bevolkte der Monden van de Maas met vier leden zou te
opvallend zijn 208). Denkt men aan de oude provinciën, dan zouden er zes leden komen op Holland
(van der Duyn, Elout, Hogendorp, van Maanen, Repelaer, Röell), twee op Gelderland (van
Lynden, Schimmelpenninck), twee op Friesland (Aylva, Humalda), een op Zeeland (Lampsins),
Utrecht (van Tuyll), Overijsel (van Heerdt) en Groningen (Heerkens). Doch nòch eene schikking
naar departementen, nòch eene naar oude provinciën, is in het besluit genoemd; de leden zijn daar
vermeld in alphabetische volgorde. Dit is echter zeker, dat men geen der oude provinciën zonder
een lid heeft willen laten 209). Toen later bleek dat Heerkens, hoewel van Groningsche familie, te
Venlo geboren was, heeft men hem voor de Generaliteitslanden laten gelden, en een ander (van
Imhoff) voor Groningen er bij benoemd. De ware reden, waarom men oorspronkelijk het oog op
Heerkens gevestigd had, was, dat hij katholiek was, en Falck er stellig een katholiek in wenschte te
hebben, dien hij alleen had kunnen plaatsen voor Groningen als nog niet van een lid voorzien
gewest 210).
In de vergaderingen hebben de leden niet naar de alphabetische orde, maar naar die van den
leeftijd gestemd. In deze orde gaan wij ze hier bespreken, met uitschakeling van den president van
Hogendorp (geb. 1762).
Willem Carel Hendrik baron van Lynden van Blitterswijk (1736–1816) behoorde tot een der
aanzienlijkste geslachten van de provincie Gelderland, en had in zeer nauwe betrekking gestaan tot
Prins Willem V. In 1758 in de ridderschap van het kwartier van Nijmegen beschreven, had hij van
1760 tot 1772 den post van tweeden secretaris der admiraliteit van Zeeland bekleed; vervolgens
naar Gelderland teruggekeerd, was hij voor die provincie in de Staten-Generaal verschenen en is
een dergenen geweest die het meest bevorderd hebben dat de Prins zich aan den overwegenden
invloed van den hertog van Brunswijk gaandeweg onttrok. In 1778 had de Prins hem een groot
bewijs van vertrouwen gegeven door hem te benoemen tot Representant van den Eersten Edele in
Zeeland, een post tot 1795 door hem bekleed. Door deze benoeming werd van den regel
afgeweken die in deze betrekking een Zeeuw verlangde; maar de provincie was toen zoo door
kabalen verscheurd dat het geraden voorkwam er een „buitenlander” van aanzien te plaatsen. Van
Lynden toonde zich in Zeeland een omzichtig man; volstrekt geen ultra-oranjeklant naar den
Zeeuwschen smaak. Hij behoort tot degenen die altijd voor een vergelijk met de patriotten hebben
gewerkt, en toen de, in Zeeland zoo bijzonder hevige, orangistische reactie in '87 de overhand

nam, liep zijn positie een tijdlang groot gevaar. In 1795 was hij naar Gelderland teruggekeerd en
had daar stil geleefd; den tijd der persoonlijke eerzucht lang te boven, had hij met het nieuwe
regime, ook onder koning Lodewijk, nooit iets te doen willen hebben. Hij was daar volstrekt
vreemd aan, ten minste aan de practijk daarvan; maar van nature gematigd, was hij niet geheel
ontoegankelijk voor andere denkbeelden dan in zijn jeugd hadden gegolden.
Willem René baron van Tuyll van Serooskerken van Zuylen (1743–1839), in 1776 beschreven
in de ridderschap der provincie Utrecht, broeder van de in de geschiedenis der Fransche letteren
bekende Mevrouw de Charrière, was nog geheel een man van het oude régime. Minder bekwaam
dan van Lynden, is hij dezen doorgaans in de beraadslaging gevolgd. Ook hij was sedert 1795
buiten alle bewind gebleven, maar zijn zoon was onder Lodewijk kwartierdrost van Utrecht en
onder de Franschen onderprefect aldaar. Den 30sten Nov. was hij opgetreden onder de leden van
het 2 Dec. door het Algemeen Bestuur gecasseerde Provinciaal Bestuur van Utrecht.
Willem Anne baron Schimmelpenninck van der Oye (1750–1818), in 1777 beschreven in de
ridderschap van de Veluwe, had van 1791 tot 1795 den post bekleed van rigter van Arnhem en in
Veluwenzoom; hij stond bij het Oranjehuis in aanzien en was in 1799 een dergenen geweest op wie
men het meest rekende voor een tegenomwenteling in Gelderland. Lodewijk Napoleon had hem in
1808 tot staatsraad in buitengewonen dienst benoemd; tijdens de inlijving was hij buiten bewind
gebleven. 4 Dec. was hij door het Algemeen Bestuur benoemd tot commissaris-generaal (prefect)
in het departement van den Boven-IJsel, welken post hij nu nog bekleedde, te zamen met een
collega, W. H. A. C. baron van Heeckeren van Kell 211). Een van de bewijzen van de haast
waarmede de lijst van commissieleden is opgemaakt, 212) is dat men zich blijkbaar niet vergewist
heeft of Schimmelpenninck te Arnhem kon worden gemist. Blijkbaar niet, en om redenen die hij
aannemelijk heeft weten te maken 213), want hij is nimmer verschenen. Daar er geen ander in zijn
plaats is benoemd, vermoed ik dat hij eerst gedacht heeft spoedig te zullen kunnen komen; toen de
redenen van verhindering permanent bleken 214) zal men de beraadslaging te ver heen hebben
geacht om er nog een ander in te laten vallen.
Hans Willem baron van Aylva (1751–1827), in 1772 volmacht van Baarderadeel, in 1780
grietman van het Bildt, in 1788 van Baarderadeel, had in den tijd dat de meerderheid der Friesche
aristocraten met Willem V overhoop lag, tot de patriotsche partij behoord en zelfs deelgenomen
aan de nationale vergaderingen van patriotsche regenten te Amsterdam, maar na eenige jaren
evenals de anderen zijn vrede met den Prins gemaakt, bij wien hij vervolgens zeer in de gunst
kwam. In de laatste jaren voor '95 zat hij geregeld voor Friesland in de Staten-Generaal en stond
als hofmaarschalk in dagelijksch verkeer met de stadhouderlijke familie. Over zijn houding in
1795 en 1799 is reeds gesproken 215); zij was vrij tegemoetkomend tegenover de nieuwere
denkbeelden. Onder Schimmelpenninck en koning Lodewijk was hij lid geweest van het
Wetgevend Lichaam; onder Napoleon had hij geen ambten bekleed. Op enkele punten, als de
godsdienst van den Souvereinen Vorst, stond Aylva met Friesche hoofdigheid op zijn stuk, maar
over het geheel ging hij met de nieuwe opvattingen mede. Op van Heerdt na, was hij van al de
leden der commissie degeen dien de Vorst van vroeger het best kende. Deze persoonlijke
verhouding in aanmerking nemend, houd ik het voor zeer waarschijnlijk dat de Vorst hem behalve
over de Schets in het algemeen, ook over de keuze der commissieleden geraadpleegd heeft.
Mr. Apolonius Jan Cornelis Lampsins (1754–1834), uit het bekende oude Zeeuwsche geslacht
van dien naam, maar uit een tak die naar Amsterdam was overgeplaatst, was zijn loopbaan
begonnen in de groote stad, waar hij in 1780 schepen en in 1784 lid der vroedschap werd. Hij
behoorde tot de oranjegezinde fractie in dat college, en werd in April '87 door de patriotten

geremoveerd. Hij bevond zich op dat oogenblik te Parijs, half voor zijn genoegen, half om er voor
de oranjepartij de gangen van den Rijngraaf van Salm na te gaan. Hij was een man met zin voor
politieke intrigue, die zich te Parijs zeer thuis gevoelde; hij is er tot in 1789 gebleven en
vervolgens niet naar Amsterdam teruggekeerd, daar hij inmiddels tot baljuw van Vlissingen
benoemd was. In 1795 week hij naar Duitschland uit, maar heeft in dat jaar en in '96
onderscheiden inspectiereizen naar de gerevolutionneerde Republiek gedaan, waarover hij
merkwaardige verslagen aan den Erfprins uitbracht: zij raden een poging tot gewelddadige
tegenomwenteling ten sterkste af, daar het oude nimmer terug zal kunnen keeren. Na deze reizen
vestigde hij zich te Brunswijk, verkeerde er aan het hertogelijk hof en beheerde met Tollius een
soort agentschap voor de overbrenging van nieuws uit en over de Republiek aan het Oranjehuis en
de mogendheden. Later heeft hij te Dessau gewoond en was kamerheer-titulair van den koning van
Pruisen; in 1807 is hij naar het vaderland teruggekeerd en is gaan wonen te Utrecht, waar hij
ambteloos bleef tot den opstand. Lampsins was een man die begreep waar de tijd heendreef; alleen
op het punt van de positie der Hervormde Kerk toonde hij zich zeer aan het oude gehecht, naar het
schijnt vooral uit vrees van door de Katholieken te worden overheerd na de vereeniging met
België. Overigens geen man die zich in de commissie veel inspanning heeft getroost of er eene rol
van beteekenis heeft gespeeld.
Jhr. Idzerd Aebinga van Humalda (1754–1834), vóór '95 grietman van Hennaarderadeel, week
in dat jaar naar Oostfriesland uit en zocht in verstandhouding met den Erfprins en de Engelsche
regeering een tegenomwenteling in zijne provincie te bewerken. Hij onderhield tot dit doel
geregelde betrekkingen met partijgenooten binnenslands, maar werd daarbij het geloovig werktuig
van lieden van dubbelzinnig karakter, die meer opgaven dan zij verantwoorden konden, en toen de
tijd om te handelen in 1799 gekomen was, liep de geheele zaak op niets uit. Humalda is een
dergenen die het langst aan de mogelijkheid van een tegenomwenteling hebben geloofd; nog in
1802 schrijft hij in dien geest aan den in Duitschland aangekomen Willem V, die zelf dan alle hoop
reeds lang heeft laten varen. Hij had zich voor de zaak van Oranje bijzonder veel moeite en
opofferingen getroost, en zijn benoeming in de commissie, evenals die tot gouverneur van
Friesland die er op volgde (29 April 1814), is wellicht als eene erkenning daarvan aan te merken.
Hij was meer een karakter dan een capaciteit en is in de commissie niet zeer naar voren getreden.
Na 1802 in het land teruggekeerd, had Humalda sindsdien geen posten bekleed dan dien van maire
van Wommels (1811).
Mr. Ocker Repelaer van Driel (1759–1832), uit een Dortsch regentengeslacht, in 1787 lid van de
vroedschap zijner vaderstad geworden, bekleedde in 1794 den post van commissaris-generaal tot
de vivres bij het leger der Republiek, en werd gedurende den winterveldtocht door van de Spiegel
gebruikt tot de vruchtelooze onderhandeling met den Franschen volksrepresentant Lacombe St.
Michel te 's-Hertogenbosch, en vervolgens met Brantsen naar Parijs gezonden met een
vredesvoorstel aan het Comité de Salut Public. Nadat door het wapensucces der Franschen alle
kans voor de oude Republiek verkeken was, had hij bij de Comitéleden Pelet de la Lozère en
Cambacérès trachten te bewerken dat Nederland althans niet gejacobiniseerd zou worden; dat men
er beproeven zou „une réunion des talens et des propriétés,” 216) de reconstructie van 1801 met
andere woorden, waarvoor het in '95 nog de tijd niet was. Naar den Haag teruggekeerd, was hij
voortgegaan voor dit denkbeeld te werken, sprak er gematigde patriotten over, correspondeerde er
over met den uitgeweken Prins. De ontdekking dezer briefwisseling door het Hollandsche Comité
van Waakzaamheid leidde tot zijn inhechtenisneming. Na een langdurig proces, waarin zijn vriend
van later tijd en medelid van thans, van Maanen, toen procureur-generaal van Holland, zijn hoofd

eischte, werd hij in '97 tot vier jaar gevangenisstraf veroordeeld, die hij uitzat op de Voorpoort van
den Hove. In 1801 losgekomen associeerde hij zich met den notaris de Bas voor een zaak in
fondsen en scheepvaartbelangen, en werd in 1803 lid van den Amerikaanschen Raad, welke
functie hij onder Schimmelpenninck behield 217). Lodewijk Napoleon maakte hem Staatsraad, aan
welke benoeming hij zich eerst trachtte te onttrekken; tijdens de inlijving bleef hij ambteloos, en
maakte deel uit van Hogendorp's vriendenkring ter voorbereiding aan den opstand. Het was door
zijn tusschenkomst en die van zijn zwager Singendonck, tevens zwager van Falck, dat Hogendorp
en Falck van elkanders werk vernamen, waarop Hogendorp Falck tot secretaris zijner Staten-
Generaal doodverwde, al had hij hem nog niet persoonlijk ontmoet 218). In de Novemberdagen
toonde Repelaer zich niet tegen de taak van revolutieleider opgewassen en ging naar Engeland
zonder noodzaak, hoewel zijne plaats aan Gijsbert Karel's zijde geweest ware 219). Door zijn
intieme bekendheid met den Erfprins in 1794, de vermaardheid van zijn proces, en de
omstandigheid dat hij te Londen (veel beter dan de minder in de zaken ingewijde Jacob Fagel en
de Perponcher) den Prins het eerst van allerlei dingen en omtrent allerlei personen had kunnen
inlichten, bekleedde hij thans in 's Vorsten oog eene positie onmiddellijk na Hogendorp en van der
Duyn, eene positie uit welke hij later wel wat wegzakken zou. Ook in de grondwetcommissie
toonde Repelaer zijn conciliantenaard. Hij stelde bijzonder belang in de zaken van den waterstaat,
en werd weldra tot directeur-generaal van dit vak benoemd.
Timon Cornelis baron van Heerdt (1761–1844) was in 1786 in de ridderschap van Overijssel
beschreven en maakte in de laatste jaren voor '95 deel uit der prinselijke hofhouding. Hij volgde
Willem V in de ballingschap, vergezelde in 1799 als diens gemachtigde de expeditie van
Abercromby, en bleef gedurende den ganschen tijd tot 1813 de personen van Willem V en VI
trouw ter zijde. Willem VI had hem veel gebruikt in vertrouwelijke zendingen, in 1809 en 1811
naar Engeland en in 1812 naar den Erfprins in Spanje; op den terugweg van de laatste zending was
hij te Hamburg door de Fransche politie in hechtenis genomen en naar Parijs gevoerd, waar
Napoleon uit zijne papieren kennis kreeg van 's Prinsen verlangen, zijn zoon den Erfprins met
Charlotte van Engeland te doen huwen. Op voorspraak van den koning van Pruisen, toen nog
Napoleon's bondgenoot, raakte hij vrij en mocht naar zijn meester terugkeeren; de papieren bleven
te Parijs en zijn eerst in 1814 teruggegeven 220). In de commissie heeft Heerdt geen rol van eenige
beteekenis vervuld; hij deed zich intusschen geenszins kennen als een blind voorstander van het
oude.
Mr. Cornelis Theodorus Elout (1767–1841) behoorde tot een der jongste regentenfamiliën van
de stad Haarlem. Zijn vader, de eerste van de familie die in de vroedschap kwam (in 1778), werd
in 1788 om zijn patriotische gevoelens geremoveerd; de zoon, in hetzelfde jaar gepromoveerd,
moest dus zijn eigen weg zoeken en vestigde zich als advocaat te Amsterdam; in 1793 verwierf hij
het schoutambt van Texel. De revolutie van '95 leverde voor Elout's vader de benoeming tot
hoofdofficier van Haarlem, voor Elout zelven die tot Raad in den Hove van Holland op: in 1799
werd hij lid van de commissie tot samenstelling van een civiel en crimineel wetboek, in 1802
procureur-generaal bij het Nationaal Hoog Gerechtshof; in 1805 benoemde Schimmelpenninck
hem tot Commissaris-Generaal naar Bataafsch-Indië, tot invoering der door de bekende
staatscommissie van 1803 beraamde hervormingen. Hij nam de reis over Nieuw-York, maar werd,
daar zijnde, door koning Lodewijk teruggeroepen die hem in den Staatsraad plaatste; tevens was
hij lid van de commissie tot samenstelling van een crimineel wetboek van 1807. Na de inlijving
trad hij krachtens benoeming door het Hollandsche Wetgevend Lichaam, als lid op van den door
Napoleon tijdelijk naar Parijs geroepen „Conseil pour les affaires de Hollande;” van Maanen

bracht hem op de voordracht voor lid van het Hof van Cassatie te Parijs (waarin voor de
Hollandsche departementen drie leden zouden zitting nemen), maar Elout werd niet benoemd 221);
hij vestigde zich vervolgens als advocaat in den Haag, waar hij woonde toen de opstand uitbrak. In
den loop van 1813 was hij in betrekking gekomen tot van Hogendorp 222), die hem op prijs stelde
hoewel zij in denkbeelden vrij wat verschilden. De rol van Elout in de commissie is, evenals die
van Röell en van Maanen, hoogst belangrijk geweest. Van deze drie heeft vooral Elout bij den
president invloed verkregen, en het werk der in de vergadering van 3 Febr. 1814 benoemde
commissie van redactie is voornamelijk op hem neergekomen.
Toen men de leden rangschikte wist niemand den juisten leeftijd van den afwezigen Mr. D. J.
Hondebeek Heerkens op te geven; 223) als hij later aanwezig is stemt hij na Elout en vóór Röell,
waaruit blijkt dat hij in 1767 geboren moet zijn. Hij was een volstrekt onbekende persoonlijkheid
in de politiek, maar vereenigde de kwaliteiten van Groninger en van Katholiek. Hij was lid van het
Hooggerechtshof in den Haag en op het oogenblik zijner benoeming afwezig tot het presideeren
der assises te Groningen, 224) zoodat hij eerst 28 Jan. verschenen is en eigenlijk alleen aan de
beraadslagingen over den godsdienst heeft deelgenomen.
Mr. Willem Fredrik Röell (1767–1835), zoon van den laatsten advocaat der West-Indische
Compagnie, schoonzoon van den Thesaurier-Generaal Hop, had reeds vóór zijn promotie, die in
1791 plaats had, onder bescherming van den toen almachtigen burgemeester Rendorp de lagere
stadsambten van Amsterdam doorloopen, was er in 1793 schepen geworden en in 1794
pensionaris. De omwenteling maakte hem ambteloos, hetgeen hij bleef tot 1802, toen hij, na
overleg met den oud-burgemeester Huydecoper van Maarsseveen, die het hem zeer aanried, de
benoeming aannam van lid van het gedeputeerd bestuur van het departement Holland. „De
algemeene zugt der leden om alle overblijfselen van vroegere partijschap te helpen vernietigen”,
zegt Röell in zijne autobiographie, in hem zelven kenschetsende woorden, 225) „het uitzigt om nu
eenmaal een bestendigen staat van zaken geboren te zien, en niet minder de geregelde loop, dien
de aan het bestuur opgedragen werkzaamheden weldra verkregen, waren zoovele omstandigheden
welke mij de aanvaarding mijner functiën geenszins deden beklagen”. In Mei 1804 volgde hij
Mollerus, tot lid van den Aziatischen Raad benoemd, als secretaris van het departementaal bestuur
van Holland op; Schimmelpenninck benoemde hem daarenboven tot lid der commissie van
superintendentie over den Waterstaat. Lodewijk Napoleon, die zijne bekwaamheden hoog stelde,
maakte hem eerst minister secretaris van Staat, vervolgens minister van buitenlandsche zaken. In
deze laatste hoedanigheid vergezelde hij den koning op diens pijnlijke reis naar Frankrijk in 1809
en 1810, en gedroeg zich in de moeilijke omstandigheden van dat oogenblik met groote
waardigheid. Tijdens de inlijving bleef hij ambteloos, doch nam in 1812, op aandrang van Lebrun,
de functie van lid van den arrondissementsraad van Amsterdam op zich. Bij den opstand en de
formatie van een provisioneel bestuur te Amsterdam hield hij zich geheel ter zijde en had ook
daarna den Vorst nog niet zijn hof gemaakt; maar Falck en van Maanen achtten zijne benoeming in
de grondwetcommissie van groot gewicht, en vonden gemakkelijk ingang voor hem toen men, de
namen overziende, tot de ontdekking kwam dat men nog geen Amsterdammer had. Röell was een
gematigde natuur, wat braaf en afgepast, maar een persoon van karakter en van een bijzondere
arbeidzaamheid en nauwkeurigheid. Van afkomst een man van vóór '95, was hij echter van inzicht
en ontwikkeling veeleer een man van nà de revolutie. Zijn rol in de commissie is van veel
beteekenis geweest. In de hoofdzaken was hij het meest met Elout en van Maanen eens, vooral met
Elout.

Mr. Gustaaf Willem baron van Imhoff (1767–1830), kleinzoon van den gouverneur-generaal van
Imhoff, gepromoveerd in 1788, had vóór '95 korten tijd voor Groningen in de Staten-Generaal
gezeten. In '95 ambteloos geworden, trad hij in 1802 als secretaris van den raad van financiën in
het departement Groningen op. Lodewijk maakte hem Staatsraad; tijdens de inlijving was hij lid
van het Wetgevend Lichaam te Parijs. Van afkomst een man van vóór '95 evenals Röell, was van
Imhoff in nog hoogere mate dan deze in denkbeelden een man van den nieuweren, ja zelfs, evenals
van Maanen bij wien hij zich geheel aansloot, van den nieuwsten, keizerlijken tijd. Na de
invoering der grondwet is hij de eerste gouverneur van Groningen geweest.
Mr. Cornelis Felix van Maanen (1769–1849), uit een Haagsch juristengeslacht van patriotsche
gevoelens, zag zijn fortuin gemaakt door de revolutie van '95. In '93 gepromoveerd en als advocaat
in den Haag gevestigd, werd hij in Febr. '95 benoemd tot secretaris van de municipaliteit aldaar, en
in April van hetzelfde jaar geroepen tot den post van tweeden advocaat-fiscaal en procureur-
generaal van Holland en Zeeland, nevens zijn schoonvader van der Meersch (den nieuwen eersten
dito), dien hij in zijn werkzaamheden meestal verving en ook opvolgde. Na als hoofd van het
openbaar ministerie in de gewichtigste provincie de opeenvolgende revolutionnaire regeeringen
met veel ijver te hebben gediend, werd hij door Lodewijk Napoleon tot staatsraad in
buitengewonen dienst benoemd en vervolgens tot minister van justitie. Daar hij evenwel geen
vrede had met de inrichting eener geheime politie in het koninkrijk Holland gelijk de koning die
verlangde, nog minder met de individu's van welke de koning zich tot dat werk bediende, trad hij
in 1809 af. In 1810 lid en sectie-president van den „conseil pour les affaires de Hollande” te Parijs,
werd hij tijdens de werkzaamheden van dat lichaam tot staatsraad in buitengewonen dienst van het
Keizerrijk, en vervolgens tot eersten president van het keizerlijk gerechtshof in den Haag
benoemd, en met de invoering der Fransche rechterlijke organisatie in de Hollandsche
departementen belast; een werk dat hij met voorliefde en groote geschiktheid ondernam. Bij den
opstand hield hij zich ter zijde en vreesde eene reactie die zou omverwerpen ook wat het Fransche
bestuur goeds gebracht had. Het besluit van het Algemeen Bestuur van 1 Dec., „op de
administratie der justitie,” kwam hem omtrent zijn eigen hooge positie gerust stellen. Op aandrang
van van Maanen, vermoedelijk ook van Elout, zal in het besluit van 21 Dec. het vierde artikel
opgenomen zijn, dat van de commissie zoodra mogelijk een voorloopig rapport verlangt, in zake
de regeling der judicieele administratie. Viel dat rapport tegen van Maanen's zin uit, dan kon hij er
nog vertoogen tegen doen eer het te laat was. Van Maanen was in de commissie de tegenvoeter van
van Hogendorp. Zijn ideaal was inderdaad, den Souvereinen Vorst in de plaats van den Keizer te
stellen en in het bestaande niets dan wat namen te veranderen. Zijn ambtelijke positie en ervaring,
groote kennis en even groote vasthoudendheid verzekerden hem in de commissie aanmerkelijken
invloed, al zullen de anderen licht gemeesmuild hebben over zijn cassanten toon, welke bij de
gemoedelijke wijze van „besogneeren” der oude costumiers scherp afstak.
Adam François Jules Armand baron van der Duyn van Maasdam (1771–1848), in 1794
beschreven in de ridderschap van Holland, was op zijn afkomst na geheel en al een man van den
nieuweren tijd 226). Hij was wel sedert 1795 volstrekt buiten alle bewind gebleven, maar, open
geest, had hij door lectuur en omgang (als intieme vriend en zwager van een der ministers van
koning Lodewijk, van der Capellen), met al het nieuwe even goed kennis gemaakt alsof hij er een
werkzaam aandeel aan had genomen. Zijn gedrag tijdens den opstand was bewonderenswaardig
geweest: trouw, moedig, geschikt; aan geloof in en eerbied voor het superieure in Gijsbert Karel
paarde hij een veel grooter wereldwijsheid dan diens deel was. Geen oogenblik had hij den
hoofdman verlaten, en hij was de goede zaak van onberekenbaar nut geweest. Van der Duyn was

geheel grand seigneur, geen man voor het bureau en ook niet voor eene staatscommissie. Werk
gedaan heeft hij daarin dan ook niet veel; gestemd heeft hij meest met van Maanen.
De secretaris der commissie, Mr. Rutger Metelerkamp (1772–1836), zoon van een burgemeester
van Gouda, had zich, door de omwenteling van 1795 van het vooruitzicht op spoedige plaatsing
verstoken, tot de studie begeven en eenigen naam gemaakt door zijn economisch en statistisch
werk, De Toestand van Nederland (1804). Hij was ook secretaris geweest der landbouwcommissie
in Zuid-Holland. Van eenigen bijzonderen invloed, door hem op den gang van het werk geoefend,
is geen blijk voorhanden. Hij heeft later in zijn Regeringsvorm der Vereenigde Nederlanden (1814)
de notabelenvergadering beschreven; de verrichtingen en stukken der commissie zelve bleven
geheim 227).
Uit dit overzicht blijkt m.i. dat Tellegen op bl. 75 hiervóór eenzijdig is. Hij had reeds daar iets
van de carrière der leden na 1795 moeten zeggen, hetgeen hij pas aan het slot van het volgend
hoofdstuk doet. Het verleden van iemand als Elout b.v. wordt al zeer slecht gekenmerkt, door
enkel mede te deelen dat hij vóór de revolutie baljuw van Texel is geweest.

Het is dan ook beweerd, enz. (hiervóór, bl. 76). De Bosch Kemper, die uit de notulen van van
Maanen den strijd der meeningen in de commissie kent, concludeert hieruit tot een strijd over van
Maanen's benoeming waarvan uit de voorhanden stukken niets hoegenaamd blijkt. Ik hecht er
evenmin geloof aan als Tellegen.

Zooals mij is medegedeeld, enz. (hiervóór, bl. 77 noot). Dit is onjuist. Blijkens den op bl. 95
hiervóór aangehaalden brief van Jhr. P. J. Elout van Soeterwoude aan Mr. C. F. Th. van Maanen
van 21 April 1877 heeft Tellegen zich niet onmiddellijk tot Jhr. Elout gewend, maar heeft Mr. van
Maanen dit op Tellegen's verzoek gedaan. Jhr. Elout heeft toen uit de portefeuille zijns vaders
gelicht de „algemeene gronden” 228) die Tellegen uit de officieele notulen reeds kende, en voorts
Hogendorp's ontwerp van een reglement ter invoering der grondwet 229) en het gedrukte ontwerp
van grondwet, 28 Febr. door de commissie van redactie ter tafel gebracht 230), en zond deze drie
stukken aan Mr. van Maanen ten behoeve van den Groninger hoogleeraar toe (van de andere
stukken uit Elout's portefeuille heeft Tellegen geen inzage bekomen). Mr. van Maanen schijnt den
inhoud van Jhr. Elout's briefje niet juist aan Tellegen te hebben medegedeeld: er staat niet in dat
van Maanen door Hogendorp van de Schets kennis bekwam (zie de aanhaling hiervóór, bl. 95).

Voor het departement der Wester-Eems (hiervóór, bl. 77). Juister: voor de provincie Groningen
(hiervóór, bl. 99).

In de vergadering, enz. (hiervóór, bl. 77 noot). Doordat Tellegen de notulen van Röell niet kent,
kan hij alleen de omschrijving van Heerkens' brief uit de officieele notulen mededeelen, niet den
inhoud zelf, die alleen bij Röell aangeteekend is.

Schimmelpenninck (hiervóór, bl. 78). Vgl. hiervóór, bl. 101.

De Souvereine Vorst...... deed zijnen invloed gevoelen (hiervóór, bl. 79). Zie, behalve Ontstaan I,
32, de verschillende brieven van Hogendorp aan den Vorst, in dat werk afgedrukt, en de stukken
Ontstaan I, 212, 221, 278, 385, 400, 433–'34, 438 vv. en 562, en II, bl. CXVIII vv.; zie voorts
Overzicht 142 vv. en Br. en Ged. V, 86–87.

Nogmaals herzien en gewijzigd (hiervóór, bl. 79). In hoeverre, blijkt uit Ontstaan I, 446 vv.,
waar ook blijkt, welke de veranderingen zijn in Tellegen's derde noot op bl. 79 bedoeld.

Reeds eenigen tijd vroeger was opgesteld (hiervóór, bl. 81).—Het reglement lag reeds 15 Jan.
gereed (Ontstaan I, 221); het is het onmiddellijk uitvloeisel der laatste aanmerkingen van den S. V.
van 19 Dec. (Ontstaan I, 35–36). Toen het 4 Febr. in behandeling kwam, moesten enkele artikelen
vervallen daar de daarin behandelde stof reeds anders geregeld was; andere punten hebben een
plaats gevonden hetzij in de grondwet zelve, hetzij in het voorloopig rapport of in het eindrapport
met de daarbij behoorende proclamatie. Zooals Hogendorp in de commissie mededeelde, was het
reglement niet voor openbaarmaking bestemd en moest het ontwerp slechts dienen „als een
ensemble van pointen om in het finaal rapport, of op een andere wijze, aan Z. H. te worden
voorgedragen” 231).

Besluit tot invoering der grondwet (hiervóór, bl. 83).—Art. 1 verklaart: „Het ontwerp van
Grondwet wordt aangenomen door de geheele natie om te dienen voor ons en onze
nakomelingen”. Dit hield niet in, dat de stemming enkel met ja of neen zou geschieden, hetgeen
door den Vorst noodig bleek te worden geoordeeld 232), waarop werd besloten het ontwerp voor
vervallen te houden, en de punten die tot geen bedenking aanleiding hadden gegeven, in het
eindrapport op te nemen.

Finaal rapport gesteld door Elout (hiervóór, bl. 83).—Daarvóór is er een (11 Febr. ingekomen)
ontwerp van finaal rapport van van Hogendorp geweest, dat door den S.V. van kantteekeningen is
voorzien en met inachtneming dier kantteekeningen door Elout is omgewerkt: zie Ontstaan I, 430,
434, 562. Een goed overzicht van volgorde en samenhang der stukken wordt gevonden in
hoofdstuk X van het geschrift van Tellegen's kleinzoon.

Lijsten (hiervóór bl. 84). De voorstelling, als zouden de leden de lijsten van commissarissen-
generaal hebben aangevuld, is niet juist. De verschillende lijsten kwamen onafhankelijk van
elkander tot stand; die der leden krachtens verzoek van den president op machtiging van den Vorst
(Ontstaan I, 212–'13), die van commissarissen-generaal krachtens aanschrijving van van Stralen
van 24 Jan. (Ontstaan I, 279): ¼ uit den adel, ¾ uit notabele en aanzienlijke mannen uit de andere
standen. „Vooral de oude en ook de latere Regeringen moeten eerst in aanmerking komen; voorts
de justitie, koophandel, geleerdheid, wetenschappen, geestelijken en militairen stand, en al wat
men verder tot het notabele kan brengen. Geboorte en gegoedheid, maar bijzonder talenten,
deugden en verdiensten, houde ik voor hoofdvereischten, en zulks zonder onderscheid van
godsdienstige of voormalige politique denkwijze”.

Zoolang de registers niet toegankelijk zijn (hiervóór, bl. 87 noot). Ik heb ze noch in het
Kabinetsarchief, noch in dat van Binnenlandsche Zaken aangetroffen.

Bleven er 126 thuis (hiervóór, bl. 87).—Met opgave van redenen. De 77 die ziekte of hooge
jaren opgeven, schrijven meestal in een toon die aan hunne goedkeuring geen twijfel laat; 12
daarvan drukken die in eene bijgevoegde verklaring van gave aanneming uit. Negen
verontschuldigen zich wegens ambtsverrichtingen of commando's, drie wegens sterfgeval in de
familie, enz.—Politieke beteekenis schijnt slechts het wegblijven van drie gehad te hebben: Cau
omdat hij de souvereiniteit van Zeeland niet wil prijsgeven; de Gijselaar omdat hij niet debatteeren
mag; Quarles omdat hij zich niet bevoegd acht te stemmen namens het Nederlandsche volk
(Ontstaan I, 571; vgl. voor de Gijselaar ook I, 494).

Het schijnt toch (hiervóór, bl. 91).—Zie de Bosch Kemper Letterk. Aanteekeningen 471, en vgl.
Ontstaan I, 497 vv. De meeste stemmen tegen waren van Katholieken.

130) Besluit van 21 December 1813 (Ontstaan I, 37).
131) Aanmerkingen van Falck op van der Palms Gedenkschrift,
in G. K. v. Hogendorp in 1813, Bijl., blz. 2. Van der Palm schrapte ten
gevolge van eene bedenking van Falck het woord wettiglijk, daar waar hij
sprak van de aanvaarding der souvereiniteit op 2 December 1813.
132) G. K. van Hogendorp in 1813, blz. 100.
133) Ik meen, dat zij aldus moeten worden gerangschikt: H. W.
van Aylva (Friesland), A. F. van der Duyn van Maasdam (Monden van de
Maas), Mr. C. T. Elout (Zuiderzee), T. C. van Heerdt (Monden van den
IJsel), Mr. D. J. Hondebeek Heerkens (Wester-Eems, later voor de
Generaliteitslanden), Mr. G. K. van Hogendorp (Monden van de Maas),
Aebinga van Humalda (Friesland), A. J. C. Lampsins (Monden van de
Schelde), W. C. H. van Lynden van Blitterswijk (Boven-IJsel), Mr. C. F. van
Maanen (Monden van de Maas), Mr. O. Repelaer (idem), Mr. W. F. Röell
(Zuiderzee), W. A. Schimmelpenninck van der Oye (Boven-IJsel), W. R.
van Tuyll van Serooskerken van Zuylen (Zuiderzee), G. W. van Imhoff
(Wester-Eems).
134) Brief aan H. Fagel van 17 November 1813: „Nous
appellerons dans ce gouvernement tous les partis et tous les cultes, parce
que tout esprit de parti est abjuré et parce que les citoyens de tous les cultes
appellent le même souverain.” (Br. en Ged. IV, 263).
135) Mr. J. van Maanen werd den 6 Febr. 1795 tot raadsheer in
den Hove van Holland benoemd. Hij overleed echter reeds 24 Febr. 1795.
136) Bij de komst des keizers hier te lande in October 1811 is hij
de tolk van de sentiments d'admiration, de fidélité, de vénération et
d'amour, die de leden van het gerechtshof bezielden voor le père de la
patrie, pour le plus grand héros, pour le premier législateur (Aanspraak
van van Maanen, geplaatst in den Courrier d'Amsterdam van 1811, no. 305).
137) Br. en Ged. V, 30. Zelfs nadat het algemeen bestuur was
opgetreden kon van Maanen nog niet besluiten mede te doen, zegt van
Hogendorp. „Hij haalde mij het voorbeeld aan van den Spaanschen opstand,

onder welken jaren lang regt was gedaan in den naam van Philips den
2den.”
138) De Bosch Kemper, Staatk. Geschiedenis tot 1830, blz. 405.
139) Zooals mij is medegedeeld door Jhr. Mr. P. J. Elout van
Soeterwoude.
140) Falck aan D. J. van Lennep, 24 Dec. 1813 (Brieven, 2e ed.,
blz. 201).
141) In de vergadering der grondwets-commissie van 6 Jan.
1814 komt in een brief van Heerkens van 31 Dec. 1813, houdende
kennisgeving van de oorzaak van deszelfs afwezigheid en voornemen, zoo
spoedig mogelijk, de vergadering te komen bijwonen. De artikelen van de
Schets over de Godsdienst kwamen den 21sten Jan. 1814 aan de orde. De
beraadslaging werd den 28sten Januari 1814 vervolgd.
142) Reeds den 8sten December 1813 klaagt Hogendorp in een
brief aan H. Fagel over dien lastigen bezoeker (G. K. v. Hogendorp in 1813,
blz. 27). Den 28sten Jan. 1814 schrijft Hogendorp aan Clancarty: „M. de
Hogendorp garde encore la chambre. Cependant il aura chez lui la
constitution à une heure après midi” (Correspondence of Lord Castlereagh,
IX, pag. 206). Ook de commissie voor de grondwet van 1815 vergaderde
om dezelfde reden ten huize van van Hogendorp.
143) Ontstaan I, 77.
144) Dit geschiedde 3 Febr. (Ontstaan I, 328).
145) Ontstaan I, 446.
146) Volgens de officieele notulen had de vaststelling der
grondwet plaats den 1sten Maart 1814. Men leest echter in de notulen van
van Maanen: 1 Maart „De president heeft voorts den secretaris geïnviteerd
om achtervolgens het gecommuniceerde en geresolveerde op heden in de
nadere redactie de noodige veranderingen te maken.” 2 Maart. „De
president heeft door den secretaris doen voorlezen alle de nadere
veranderingen en emendatiën, welke in het ontwerp van constitutie

achtereenvolgens de deliberatiën van gisteren en eergisteren nog moesten
gemaakt worden, waarna het stuk is gearresteerd.”
147) Ontstaan I, 56 en 74.
148) Ontstaan I, 81.
149) Ontstaan I, 328.
150) Ontstaan I, 420.
151) Ontstaan I, 361.
152) Ontstaan I, 386.
153) Ontstaan I, 375.
154) Ontstaan I, 472.
155) Ontstaan I, 473.
156) Notabelen was een minder stuitend woord dan
aanzienlijken. Was het naar aanleiding van het voorbeeld van Frankrijk, dat
men op het denkbeeld kwam dit woord te gebruiken? Sedert men aldaar de
Staten-Generaal thuis had gelaten, hadden de koningen in plaats van de drie
standen, somwijlen assemblées de notables bijeengeroepen, bestaande uit
personen, die door den koning werden aangewezen.
157) In de vergadering van 14 Jan. 1814 liet de souvereine vorst
de heeren der commissie verzoeken, ieder voor zijne provincie te willen
opmaken eene lijst voor de notabelen, die op de lijst van 600 zouden komen
(Ontstaan I, 212–'13).
158) Ontstaan I, 415; vgl. aldaar, 400.
159) J. E. N. van Lynden van Hoevelaken, S. van Hoogstraten,
Huyssen van Kattendijke, B. Donker Curtius, D. C. de Leeuw, J. P.
Graafland, G. A. M. van Bommel, A. Sandberg, A. C. de Hartoghe Huber
(Metelerkamp, 61).
160) Röell zei: „de vorst behoort niet te verklaren, dat de 600 de
natie representeeren; liefst bekend maken of zoo iets—dat a parte principis
eene meer lijdelijke houding te kennen geeft”. (Ontstaan I, 416).

161) Ontstaan I, 384.
162) Brief van 8 Januari 1814 aan Lord Liverpool (Ged. VII,
26). Lord Castlereagh bevond zich in die dagen in den Haag op reis naar het
hoofdkwartier der geallieerden.
163) Metelerkamp, blz. 94, spreekt van „bijna algemeene
goedkeuring.” Zijn er dan nog enkelen geweest, die met sommige personen
geen genoegen namen? Men kan op die vraag geen antwoord geven,
zoolang de registers niet toegankelijk zijn.
164) Metelerkamp, 101.
165) Aldaar, 195.
166) Aldaar, 197. Reeds den 11den Maart 1814 had het lid der
grondwetcommissie, van Aylva, tevens opperhofmaarschalk van den
souvereinen vorst, aan zijn medelid in de commissie Röell geschreven, dat
de constitutie zonder debat moest worden aangenomen of verworpen
(Archief Röell).
167) Blz. 205.
168) Metelerkamp, 217.
169) Aldaar, 227. Zie ook de aanspraak van den souvereinen
vorst in de eerste bijeenkomst der Staten-Generaal den 2den Mei 1814.
170) De Bosch Kemper, Letterkundige Aanteekeningen, blz.
462.
171) Ontstaan I, 1; Br. en Ged. V, 83.
172) Overzicht van B. D. H. Tellegen Az., 5.
173) Br. en Ged. V, 43, 46.
174) Ontstaan I, 31.
175) Br. en Ged. VI, 29.
176) Falck's Gedenkschriften, 126.
177) Ontstaan I, 1.

178) Br. en Ged. V, 29.
179) Ged. VI, 1740.
180) Br. en Ged. IV, 247.
181) Falck's Gedenkschriften, 122.
182) Ontstaan I, 70.
183) Ontstaan I, 82.
184) Ontstaan I, 78.
185) Ontstaan I, 36.—Röell, niet bijzonder meer op posten
gesteld, had zich tot dusver op een afstand van de zaken gehouden.
186) Zooals van Hogendorp zich in 1823 had uitgedrukt in het
7de deel zijner Bijdragen, bl. 148 (vgl. Ontstaan I, 69).
187) Men vergelijke slechts de derde redactie met de tweede, en
vervolgens met 's Vorsten aanmerkingen (Ontstaan I, 32).
188) Te weten, na de mededeeling aan Elout (zie beneden).
189) Ik vermoed, naar den inhoud (zie boven).—De wandeling,
die het door Hogendorp in folio geschreven exemplaar der tweede redactie
(nog onder zijn papieren aanwezig) moet hebben afgelegd, is: 4 Dec. aan
den S. V., vervolgens waarschijnlijk Aylva; 9 Dec. of daarvóór in handen
van Falck; 9 Dec. naar Elout; vóór 13 Dec. van dezen aan Falck terug (zie
Ontstaan I, 504); 19 Dec. van den S. V. aan Hogendorp terug (zie Ontstaan
I, 32).
190) Brief berustende op het Rijksarchief bij de stukken van van
Maanen.
191) Br. en Ged. V, 84.
192) Ontstaan I, 503.
193) Ontstaan I, 503.
194) Ontstaan I, 39.

195) Ontstaan I, 504.
196) Ontstaan I, 504.
197) Ontstaan I, 32.
198) Br. en Ged. V, 82.
199) En zouden dus één vierde hebben uitgemaakt van het aantal
leden, door iedere provincie naar de Staten-Generaal af te vaardigen.
200) Br. en Ged. V, 82.
201) Ontstaan I, 35–36.
202) Dit valt af te leiden uit Ontstaan I, 36. Van's Vorsten zijde
zullen ongetwijfeld zijn opgegeven Aylva, van Lynden, van Tuyll, groote
namen uit de oude Oranjepartij; van Heerdt, jaren lang zijn vertrouwde
dienaar; Humalda, Lampsins, Schimmelpenninck, met welke hij in de jaren
na '95 gedurig in correspondentie was geweest. Hogendorp sprak natuurlijk
vanzelf; ook van der Duyn en Repelaer om de positie die zij toen innamen.
Van Maanen en Elout zullen niet het minste bezwaar bij den Vorst ontmoet
hebben als representanten van de na '95 tot aanzien gekomen wereld. Falck
heeft daarna nog voorgeslagen Röell en Heerkens.
203) Als zoodanig waren toen in functie (onder den titel van
commissaris-generaal) behalve de door van der Duyn vervangen Hogendorp
en de niet den titel van commissaris-generaal voerende van Maanen: van
Stralen (binnenlandsche zaken), Canneman (financiën), Bentinck van
Buckhorst (oorlog). Benoemd, maar nog niet in functie getreden, was van
der Hoop (marine).
204) Ontstaan I, 36.
205) Het was toen reeds duidelijk dat de Vorst nòch met van
Stralen nòch met Canneman veel ophad: Falck's Gedenkschriften, 120.—
Bentinck had een in die dagen buitengemeen drukken post en was overigens
ook geen man voor een dergelijke commissie.
206) Falck's Gedenkschriften, 125.

207) Welk getal dan nog alleen bereikt wordt door den Hagenaar
Elout, wiens familie uit Haarlem was, bij de Zuiderzee te tellen.
208) D'Alphonse's Aperçu geeft aan de Zuiderzee 500.656
inwoners; aan de Monden van de Maas 389.214.
209) Ontstaan I, 36 („wij moeten een Groninger hebben”).
210) Ontstaan I, 37.—Wat Falck daar schrijft dat de Groninger
uit de Stad moet zijn, is blijkbaar een gevolg van het levendig beklag door
P.G. van Iddekinge bij den S. V. gedaan, dat zijn beide commissarissen in de
Wester-Eems (Lewe en Alberda) Ommelanders zijn (Ged. VI, Inl. 3e stuk,
CLXXXIII).
211) De prefecturen werden door het Algemeen Bestuur bij
voorkeur dubbel bezet.
212) Andere bewijzen in de correspondentie van Falck en van
Maanen over de benoeming van Röell en van Heerkens (Ontstaan I, 36–
37).
213) Zoolang Gorkum en Nijmegen niet over waren, en er nog
zooveel vreemde troepen door Gelderland trokken, was het voor de
militaire belangen lang niet onverschillig hoe de Arnhemsche prefectuur
was bezet.
214) Nijmegen werd ontruimd 6 Januari, doch Gorkum eerst
overgegeven 20 Februari.
215) Hiervóór, bl. 17 noot.
216) Ged. I, 609; vgl. Ged. II, 819.
217) Ten onrechte deelt van der Aa mede (en heeft daaruit
Tellegen's eerste druk op bl. 58 noot), dat hij onder het Staatsbewind en
onder Schimmelpenninck lid van het Wetgevend Lichaam was.
218) Falcks Gedenkschriften 77; Br. en Ged. IV, 250.
219) Br. en Ged. V, 24; Ged. VI, 3e stuk, bl. LXXIII, 1742.
220) Ged. VI, 1e Stuk, bl. XXXVII.

221) Ged. VI, 1593.
222) Br. en Ged. V, 12.—Zij waren beiden vaders van gardes
d'honneur.
223) Ontstaan I, 77.
224) Ontstaan I, 157.—Denkelijk zal de punctueele van Maanen
wel verlangd hebben dat hij eerst die taak afdeed.
225) Ged. V, 568.
226) Voor zijn ontwikkelingsgang kan naar zijn merkwaardige
Souvenirs, uitgegeven door Sirtema van Grovestins (Saint-Germain, 1852)
worden verwezen.
227) Op Hogendorp's memorie van toelichting op de Schets na,
die Metelerkamp overnemen kon uit Staatscourant 5 April 1814 waarin zij
was geplaatst omdat Hogendorp haar in Engelsche couranten had laten
zetten ter bestrijding van de beweringen van Lord Holland c.s. in het
parlement (Ontstaan I, bl. IX).
228) Ontstaan I, 74.
229) Ontstaan I, 361.
230) Ontstaan I, 446.
231) Ontstaan I, 380.
232) Ontstaan I, 406.

IV.

DE GRONDWET EN DE MAATSCHAPPIJ.

Twee millioen menschen hadden hunne
woonplaats op het Nederlandsche grondgebied 233).
Geen van hen gelijk aan den ander. En toch komt die
verzameling van menschen ons, om het geliefkoosde
beeld onzer dagen te gebruiken, als een levend
organisme te gemoet. Het is een volk; het heeft een
eigen taal; het heeft een eigen karakter—door het een
en het ander onderscheidt het zich van andere volken.
Zou de taak niet aanlokkelijk zijn, in het licht te
stellen, hoe onder den invloed der woonplaats en der
geschiedenis zich dat volk heeft gevormd en
ontwikkeld, de trekken te schilderen, waarin zich zijn
karakter openbaart? En bovendien, hoe,
niettegenstaande die overeenkomst tusschen de zonen
van hetzelfde land, de onderscheidene bestanddeelen
der maatschappij weder van elkander verschillen, hoe
de eenheid van het geheel de verscheidenheid der

deelen niet uitsluit? Rijk en arm, hoog en laag, stad
en land en dan—het onderscheid van godsdienst.
Meent echter niet, dat het mijn plan zoude zijn,
mijne hand uit te strekken naar eene taak, die hoe
aanlokkelijk ook, boven het bereik mijner krachten
geplaatst is. Zoowel de verwen als het penseel
ontbreken mij om een beeld te kunnen schetsen van
het Nederlandsche volk, zoo als het zich voordeed in
het begin dezer eeuw. Wat ik beoog, heeft een meer
bescheiden omvang. De grondwet van een volk moet
vóór alles het antwoord geven op de vraag: hoedanig
zal het staatsgebouw zijn, door het volk te bewonen?
Hoedanig zal de vorm, de inrichting der regeering
zijn? Het is eene wet, die de machten aanwijst,
geroepen voor den Staat op te treden, en die hare
wederzijdsche bevoegdheid beschrijft. Toch zien wij
in den regel die hoogste wet zich niet tot dit
hoofdpunt bepalen. De wetgever zal, zoo hij zijne
taak goed begrijpt, bij de inrichting van het bestuur
de maatschappij voor oogen houden, waarvoor dit
bestuur moet dienen; hij zal letten op de behoeften,
de inzichten, de vooroordeelen dier maatschappij; hij
zal dus staan onder haren invloed. Maar zal die
wetgever ook zijnerzijds invloed willen uitoefenen op
de maatschappij zelve? Niet zelden zal ook dit het

geval zijn. Veelal heeft de grondwetgever, in plaats
van onzijdig te blijven tegenover hetgeen het volk
onderling onderscheidt en verdeelt, door
aanmoediging of belemmering in de eene of andere
richting willen werken, ja zelfs meestal het
staatsgezag in de schaal geworpen ten gunste van die
bestanddeelen, welke uit zich zelve reeds met de
grootste kracht waren bezield. Dit is, wat ik bovenal
bedoelde, toen ik boven deze bladzijden schreef: De
grondwet en de maatschappij. Was de grondwet
neutraal of was zij het niet tegenover de
bestanddeelen, de schakeeringen van het
nederlandsche volk?
Wanneer men de maatschappij van die dagen
beschouwt, dan was er—evenals vroeger—evenals
thans—bovenal een punt van verschil, waardoor die
maatschappij in al hare klassen en rangen als 't ware
gezuurd was; het verschil van godsdienst. Op
dezelfde plek gronds leefden onder—wellicht beter
naast elkander: Protestanten, Roomschen, Joden.
Indien in 1814 de toestand reeds dezelfde was, als hij
later in 1829 bleek te zijn, dan waren zij in de
verhouding van 60, 38 en 2 procent over de
bevolking verdeeld 234). Het grootste gedeelte der
Protestanten behoorde tot de Hervormde kerk. Mocht

het nu ten opzichte der Joden toen 235) nog de vraag
zijn, wat zij meer waren, eene afzonderlijke natie dan
eene bijzondere secte, tusschen de overige
Nederlanders was het onderscheid alleen hierin
gegrond, dat zij over de eeuwige dingen verschillend
dachten. Welke houding zoude de grondwet
aannemen tegenover de godsdienstige zijde des
volks? Zoude zij, met terzijdestelling van de
geschiedenis der laatste twintig jaren, het voorbeeld
volgen van de republiek der Vereenigde Nederlanden,
die, hoewel zij in godsdienstige verdraagzaamheid
boven andere volken uitmuntte, toch eene kerk als
staatskerk erkende? Of zoude zij een kind der
revolutie zijn, die met huldiging van de denkbeelden
der 18de eeuw aan de Hervormde kerk dat karakter
had ontnomen; de revolutie van 1795, die den grond
der godsdienstvrijheid zocht in het individu, die
geene burgerlijke voor- of nadeelen aan de belijdenis
van eenig kerkelijk leerstelsel verbond, ja die de
kerkgenootschappen, een uitvloeisel der
godsdienstvrijheid, wilde laten zorg dragen voor het
onderhoud van den eeredienst, deszelfs bedienaren en
gestichten en dus verklaard had: godsdienst is geen
regeeringszaak.

Dit alles toch was verkondigd in de blijde
boodschap van de eerste staatsregeling der
Bataafsche Republiek, de staatsregeling van 1798.
(Inleiding, art. 19–20.) Wat was daarvan
teruggenomen, wat was werkelijkheid geworden in
de pijnlijke jaren van 1798–1813? Teruggenomen
was, of wil men liever eene doode letter was
gebleven het beginsel, dat de godsdienstvrijheid een
individueel recht was. Men verviel spoedig weder in
de begripsverwarring, waardoor godsdienstvrijheid
en vrijheid der kerkgenootschappen als synoniem
beschouwd worden, en waarbij men vergeet, dat de
vrijheid der laatste kan uitloopen, niet zelden uitloopt
op godsdienstigen dwang. Immers in de volgende
staatsregelingen wordt niet meer de klemtoon op het
individu, maar integendeel op de
kerkgenootschappen gelegd; ja de staatsregeling van
1801 (art. 12) schrijft zelfs voor, dat een ieder
verplicht is, zich bij een of ander kerkgenootschap te
laten inschrijven. En al mocht ook deze laatste
bepaling in de constitutie van 1805 en 1806 niet
worden overgenomen, ook deze staatsregelingen
huldigen de bescherming der kerkgenootschappen,
niet die der individu's (1805, art. 4, 1806, art. 6).
Evenmin vinden wij uitvoering gegeven aan de met

het beginsel der individueele godsdienstvrijheid zoo
nauw verbonden bepaling, dat de Staat niet voor het
onderhoud van de godsdiensten behoort te zorgen.
Immers eerst volgens de additioneele artikelen der
staatsregeling van 1798, later volgens art. 14 der
grondwet van 1801, bleven de politieke kassen
voorloopig belast met de uitbetaling der tractementen
van de leeraren der voormalige Hervormde kerk. Iets
wat echter niet meer als een tijdelijke maatregel kon
beschouwd worden, toen koning Lodewijk bij het
organiek decreet van 2 Augustus 1808 niet alleen aan
die predikanten het behoud hunner tractementen
verzekerde, maar tevens, naarmate de financiën het
toelieten, ook aan de geestelijken der andere
gezindheden bezoldiging van staatswege beloofde.
Moge nu al de volledige toepassing van deze regeling
onder koning Lodewijk met geldgebrek te kampen
hebben gehad 236); mocht er na de inlijving weinig of
niet zijn uitbetaald; het beginsel om de eerediensten
van staatswege te ondersteunen, bleef ook onder het
Keizerrijk gehuldigd (decreet van 18 October 1810,
art. 206–207). Wanneer men dit overweegt, dan is de
slotsom deze, dat althans de staatskerk vernietigd
bleef, en in de hoofdzaak de gelijkheid tusschen de
kerkgenootschappen werd gehandhaafd. Trouwens

sloot de heerschappij der Napoleons uit den aard der
zaak eene herleving der Hervormde kerk als
staatskerk uit. Met behoud van de gelijkheid der
kerkgenootschappen, was dan de godsdienst in 't
algemeen een voorwerp van staatszorg geworden,
iets, dat in harmonie was ook met het
regeeringsstelsel van Napoleon, die aan de eene zijde
de bedienaren van den godsdienst om hunne
aanmatiging vreesde, aan de andere zijde ze
beschouwde als werktuigen, bruikbaar om het volk te
kneden en met een geest van onderwerping te
doordringen. Zoo vond de souvereine vorst den
toestand. Geene heerschende kerk meer, maar alle
kerkgenootschappen onderworpen aan—gesteund
door—ja organen van het staatsgezag.
Wat zoude de toekomst baren? Welke regeling van
staat en godsdienst zoude uit de werkplaats der
commissie te voorschijn komen? Hoe zoude de
grondwet het onderwerp regelen? Zoude men in haar
kunnen lezen, dat de Nederlandsche natie bestond uit
Hervormden en andere Protestanten, uit Roomsch-
katholieken, uit Joden? Zoude zij meer voorliefde
koesteren voor den een dan voor den ander, en zoude
de Hervormde kerk weder op den kandelaar worden
gezet? Zij, die dit laatste wenschten, konden daarvoor

hunne hoop vestigen op de opdracht der
souvereiniteit aan het huis van Oranje, dat huis, zoo
nauw met de oude staatskerk verbonden. Zij konden
grond voor die verwachting putten uit de
omstandigheid, dat de grondwet-commissie met éene
uitzondering uit leden der hervormde kerk bestond.
En wanneer zij bekend mochten zijn met de
gevoelens van Hogendorp, zooals hij die in 1799 nog
aankleefde, konden zij weten, dat hij toen in zooverre
slechts tot de beginselen van gelijkheid bekeerd was,
van voor alle christelijke gezindheden den toegang te
willen openen tot in de steden op te richten
kiezercollegiën, terwijl hij voor het overige den
ouden toestand hersteld wilde zien 237). Ja in 1802
wenschte Hogendorp nog herstel der publieke
kerk 238). Scheen dit alles niet te wijzen op de
waarschijnlijkheid eener restauratie, en dit te meer,
nu de revolutie in minachting was geraakt en er hier
te lande even als elders eene overhelling tot herstel
van het oude bestond?
Toch was de uitkomst eene andere, dan men naar
het voorgaande zoude hebben kunnen verwachten.
Het valt niet te ontkennen, dat er in de commissie
weinigen waren, die de pen wenschen te halen door
al hetgeen sedert de revolutie in dit opzicht was tot

stand gekomen. Wellicht kon dit alleen gezegd
worden van den zeventigjarigen van Lynden van
Blitterswijk, die uit de hoogte nederziende op
Mennisten, Remonstranten, Lutherschen en Joden, en
vreezende voor het vervolgzieke karakter der
Roomsch-katholieke kerk, het veiliger vond van bij
de oude constitutie op het stuk van godsdienst te
blijven 239). Zelfs Hogendorp was, zooals wij zien
zullen, hiervan verre verwijderd. Wanneer men het
zevende hoofdstuk der schets (art. 60–61) leest, dan
wenschte hij alle godsdiensten in den lande te
beschermen, dan werd aan den christelijk-
hervormden godsdienst alleen in zooverre een
privilegie toegekend, dat haar onderhoud als van
ouds tot last bleef van het gemeene land. Maar ook
de Roomsch-katholieke godsdienst zoude worden
ondersteund in die provincie of provinciën, waar die
godsdienst de meerderheid had. In de commissie
zelve wilde men echter nog verder gaan en ook aan
de andere gezindten uitzicht op financieele
ondersteuning geven. Over deze en andere
vraagpunten betrekkelijk den godsdienst ontstond
eene lange discussie, die den 21sten Januari 1814
aangevangen, den 1sten, 2den en 3den Februari
voortgezet, eerst den 1sten Maart 1814 door het

machtwoord van den souvereinen vorst tot eene
eindbeslissing kwam. Er waren, behalve de vraag der
financieele ondersteuning, twee punten die vooral
aanleiding tot discussie gaven, en waarover tot
tweemaal (2 en 3 Februari) de stemmen staakten. Het
eene of de grondwet uitdrukkelijk aan de belijders
der onderscheidene gezindheden het recht, om aan de
regeering deel te nemen, zou toekennen. Hogendorp
die volgens zijne Aanmerkingen op de schets 240)
thans voor dit beginsel was, vond echter de
uitdrukkelijke vermelding, daar het zulk een teer punt
gold, niet wenschelijk, en tevens onnoodig. Immers
zoo niemand uitgesloten werd, waren allen
toegelaten 241). Met hem gingen zes leden der
commissie, hetzij, zooals van Imhoff, op de door hem
aangevoerde gronden, hetzij, zooals waarschijnlijk
van Lynden, om nog een deur open te laten voor de
herstelling der staatskerk. De andere helft der
commissie—waaronder vooral van Maanen, Röell,
Elout en Heerkens op den voorgrond traden—vond
daarentegen uitdrukkelijke huldiging van dit beginsel
wenschelijk en noodzakelijk 242). Het andere punt van
verschil ontstond door een voorstel van Aylva, die in
de grondwet wenschte opgenomen te zien de
bepaling dat de hervormde godsdienst die was van

den souvereinen vorst. Ook hierover staakten tot
tweemalen toe de stemmen 243). Die voor het eerste
punt zich verklaard hadden, verklaarden zich
hiertegen, behalve dat, terwijl van Zuylen en
Humalda beide keeren voor stemden, Hogendorp en
met hem van Imhoff zich ook tegen dit tweede punt
verklaarden. Dat de souvereine vorst den hervormden
godsdienst beleed, was, meende Hogendorp, een
gevolg van de gebeurtenissen der 2½ laatste eeuwen:
dit behoefde niet uitdrukkelijk te worden vermeld—
en waarom dan, zoo dacht hij waarschijnlijk, niet
liever over zulk een teeder punt het stilzwijgen
bewaard? Bij dien uitslag bleef er niet veel anders
over, dan het gevoelen van den souvereinen vorst
over dit onderwerp en bepaaldelijk over die beide
punten in te winnen. Toen dan den 28sten Februari en
den 1sten Maart de eindredactie der grondwet in
behandeling was genomen en van Maanen den 1sten
Maart er weder op aandrong, de deelneming van
allen aan de regeering grondwettig te verzekeren,
deelde Hogendorp mede, dat Z. H. dit ook begeerde,
mitsgaders dat uitgedrukt werd, dat de souvereine
vorst van den hervormden godsdienst was. En
daartoe werd dan ook geconcludeerd. Dus werd in
het voornaamste der beide punten datgene behouden,

wat sedert de revolutie was ingevoerd: de
gelijkstelling van de leden der onderscheidene
kerkgenootschappen. De definitieve regeling der
financieele ondersteuning bewoog zich nog meer in
de richting der gelijkheid dan Hogendorp en zelfs de
commissie oorspronkelijk gewild had. Terwijl beide
slechts aan de Roomsch-katholieken, daar waar zij de
meerderheid hadden, ondersteuning hadden
toegezegd—de commissie ook nog andere gezindten
eenig uitzicht daarop had geopend—werd in de
grondwet zelve met behoud van het financieel
privilegie der hervormde kerk, aan alle andere
gezindten het behoud verzekerd van hetgeen zij tot
dusver hadden genoten, en tevens het uitzicht op
meerdere ondersteuning aan deze en ook aan andere
gezindten geopend. Had ook hier de invloed van den
souvereinen vorst gewerkt? Het is waarschijnlijk,
zoowel omdat hij, nog voordat dit onderwerp bij de
commissie ter tafel kwam, reeds bij besluit van 19
Januari 1814 244) de beginselen in de regeling van
koning Lodewijk vervat voorloopig had bekrachtigd,
als omdat uit de beraadslagingen der commissie van
die veranderde zienswijze niets blijkt, en het dus aan
te nemen is, dat eerst de commissie van redactie
onder ruggespraak ook met den souvereinen vorst

deze wijziging in de grondwet heeft gebracht.
Wanneer wij na dit alles de vraag doen, in hoeverre
voor het overige de beginselen der 18de eeuw werden
gehandhaafd of gehuldigd, dan vindt men—wat
trouwens te verwachten was—wel eene erkenning
der kerkgenootschappen, geenszins eene huldiging
van de godsdienstvrijheid van den mensch. Wat in
den revolutietijd eene doode letter was gebleven, kon
in de dagen der restauratie niet in 't leven treden.
Hiermede stond in verband de bescherming van de
kerkgenootschappen, die bestonden. Hogendorp had
in zijne schets die beperking niet opgenomen. Maar
op de aanmerking van Aylva, dat het te ver zou gaan,
ook nieuwe secten te beschermen, antwoordde
Hogendorp, dat hij dit ook geenszins bedoeld had. En
zoo werd er in art. 134 der grondwet van bestaande
kerkgenootschappen gesproken, niet van erkende,
zooals door Röell was voorgesteld. Dit woord vond
geen genade in de oogen van den man, die van al de
leden op dit punt het meest een kind van zijn tijd
schijnt geweest te zijn: van Maanen. Hij vreesde dat
het vrijzinnig genootschap Christo Sacrum er dan
buiten zou vallen. Immers, gaf hij te kennen, het
genootschap Christo Sacrum bestaat wel, moet dus
beschermd worden, maar het is niet erkend 245). Men

huldigde dus de gelijkheid der bestaande
kerkgenootschappen en als uitvloeisel daarvan de
gelijkheid hunner leden. Éene omstandigheid is
ongetwijfeld op dezen uitslag van grooten invloed
geweest. Ik bedoel het ook bij de commissie niet
onbekende plan der vereeniging van noord en zuid.
Voor van Lynden van Blitterswijk was dit eene reden
te meer voor het herstel der heerschende kerk; anders
zouden door die vereeniging de gereformeerden het
onderspit delven. Niet alzoo echter dachten de
overigen. Hogendorp wilde, blijkens zijne
Aanmerkingen 246), juist ook daarom aan allen den
toegang tot de regeering verleenen, omdat andere,
zelfs geheel Roomsche provinciën zich met het
noorden zouden kunnen vereenigen. Daarom was zijn
oorspronkelijk denkbeeld: „Onderhoud van de
gereformeerde kerk door den Staat in de zeven
Nederlanden, en van den Roomschen godsdienst in
de tien Nederlanden” 247). Niet het minst zal ook bij
den souvereinen vorst dit lievelingsdenkbeeld
gewogen hebben, toen hij zijnen invloed voor de
gelijkheid der kerkgenootschappen in de schaal
legde. Diezelfde vorst zal ook waarschijnlijk nog op
een ander punt eene wijziging van het oorspronkelijk
voorgestelde hebben bewerkt, t. w. de bepaling van

art. 139, waarbij aan den vorst het recht van inzage
en beschikking omtrent de inrichting der
gesubsidieerde of te subsidieeren gezindten werd
toegekend. Immers er blijkt niet, dat in de commissie
dergelijk voorstel is gedaan, veel min dat het is
aangenomen. Ook deze bepaling kwam voor het eerst
voor in de eindredactie, den 28 Februari 1814 ter
tafel gebracht 248).
Ik vlei mij, geene verschooning te behoeven,
omdat ik mij zoo lang heb bezig gehouden met de
wijze, waarop de grondwetgever de godsdienstige
zijde des volks opvatte. Ik ga nu over tot een ander
onderscheid, dat de Republiek der Vereenigde
Nederlanden had gekenmerkt, een onderscheid van
meer algemeenen aard—men zoude bijna zeggen:
van een meer algemeen menschelijk karakter, dan het
verschil van godsdienst. Ik bedoel hooge of lage
geboorte. Moge nu al het verschil van godsdienst, de
afscheiding van nationaliteit en godsdienst, de
daardoor te weeg gebrachte klove tusschen de zonen
van hetzelfde land, moge dit alles niet alleen eigen
zijn aan de christelijke volken, toch schijnt het vast te
staan, dat de oude wereld er zoo goed als vreemd aan
was. Met de geboorte en hare onderscheidingen is het
niet alzoo. Dit verschil heeft zich met zijne gevolgen

in de oude zoowel als in de nieuwe wereld doen
gevoelen. Hierin zal geene verandering komen,
zoolang de familie de grondslag blijft der
maatschappij en de luister van het geslacht afstraalt
op zijne leden. Zoolang zal een overgeërfde naam in
deze wereld veel voor hebben, zoolang zal het voor
een homo novus meer krachtsinspanning vereischen
om zich hier op aarde eene plaats te veroveren. Het
zoude dwaas zijn, de oogen te sluiten voor dit
verschijnsel: een verschijnsel dat zich niet alleen
vertoont bij hetgeen men gewoon is de aristocratie te
noemen, maar waarvan bijna geen klasse der
maatschappij bevrijd is. Iets anders is het echter, of
de Staat door zijne instellingen nog datgene moet
versterken, datgene moet begunstigen, wat reeds van
nature meer is bevoorrecht. Ook dit toch ziet men
niet zelden gebeuren. Het natuurlijke privilegie wordt
dan bovendien een privilegie der wet. Ja, men zoekt
zelfs door de wet te scheppen, wat een uitvloeisel
behoorde te zijn van natuurlijke omstandigheden.
Hoe stond het met dit alles in de Republiek der
Vereenigde Nederlanden? Het was eene eer te
behooren tot de patricische familiën in de steden;
onder de heeren te worden genoemd, die tegenover
de burgerij en het gemeen waren geplaatst. Geheel en

al gesloten was die kring niet. In buitengewone
omstandigheden, zooals b. v. in 1748 te Amsterdam
het geval was, werd aan nieuwe geslachten de
toegang verleend. Naarmate echter het Staatsgebouw
meer verouderde en verviel, des te sterker werkte de
kastegeest. Er bleef om in de regeering te komen
bijna geen ander middel over dan het aangaan van
een huwelijk met eene regentendochter 249). Vreemd
was die geest van uitsluiting niet. Men bedenke toch,
dat het niet alleen eene eer was, tot dien
bevoorrechten kring te behooren, maar dat ook de
stedelijke en provinciale en generaliteitsbetrekkingen
de buit waren, die onder de leden van dien kring
werd verdeeld. Hiertoe te behooren, was dus niet
alleen eene eer, het was bovendien een op geld
waardeerbaar voorrecht. Wat nu de patricische
familiën waren in de steden, dat waren in de meeste
provinciën de edelen te platten lande. Het is bekend,
dat de afzwering van Philips en de invoering van den
Republikeinschen regeeringsvorm dien stand
langzamerhand zeer hadden doen inkrimpen. De
oude familiën stierven uit, en er was geene macht in
den Staat, om den adeldom te verleenen. Wat het
gevolg hiervan was, blijkt uit niets duidelijker, dan
uit de omstandigheid dat in 1794 het getal personen

in de Ridderschap van Holland beschreven niet meer
bedroeg dan tien, en hieronder waren er vier
Wassenaers en twee Boetzelaers; de geheele zaak
beperkte zich tot zes geslachten. Alleen in Gelderland
en Overijsel had de adel zich weten in stand te
houden en een door haar getal aanzienlijke
ridderschap kunnen blijven leveren. Maar de
menschelijke zucht, om, zij het dan ook alleen door
uiterlijke onderscheidingen, boven zijn naasten uit te
blinken, zoekt allerlei middelen om dit doel te
bereiken. In Friesland rustte de adeldom voor de
meesten op verjaring 250) en hadden ook de edelen
van dat slag zich een aandeel in het bestuur weten te
verwerven. In Groningen lieten zij, die door koop per
fas et nefas in 't bezit van de regeeringsrechten waren
gekomen, zich Jonkers noemen en werden zij in de
wandeling als adel behandeld. Bij die allen echter
was de adel òf verbonden met voorrechten òf een
uitvloeisel daarvan. Niet alzoo met vele anderen, de
zoogenaamde Nobiles diplomatici, waarmede
Bijnkershoek den draak steekt. Men trachtte van
vreemde souvereinen een adellijken titel te
verwerven. Er is tegenwoordig, zeide hij, zulk een
overvloed van die soort van baronnen en graven, dat
wij daaronder gevaar loopen te stikken. Men heeft

dat koopen van vreemden adeldom wel eens trachten
te beletten, maar waarom zouden wij die lieden dit
genoegen niet gunnen, indien zij er op belust zijn,
indien zij zoo dwaas zijn, emere fumum? 251) Was het
echter wel alleen rook die gekocht werd of opende
het in de vorige eeuw ook den toegang tot de hoogere
kringen en was het ook eene aanbeveling voor het
bekleeden van betrekkingen? Ik durf het niet
beslissen.
Heeft de revolutie van 1795 aan die grootheid van
werkelijke en nagemaakte edelen, van edelen met en
zonder voorrechten een einde gemaakt? Ja, allen
werden nu burgers. Alle leden der maatschappij
hebben, zeide de staatsregeling van 1798 (art. 3 der
inleiding), zonder onderscheiding van geboorte,
bezitting, stand of rang, eene gelijke aanspraak op
derzelver voordeelen. De keus van den eenen burger
boven den ander (tot ambten en bedieningen) mocht
alleenlijk gegrond zijn op meerdere deugd en
bekwaamheid (art. 15 der Inleiding). De Bataafsche
Republiek kende het instituut van den adel niet,
evenmin als het aan de patricische familiën nog
voorrechten verzekerde.

Was daarmede het onderscheid der geboorte
verdwenen? Niemand zal dit verwachten. Onder
gewone omstandigheden zouden zij, die tot dusver
boven de anderen hadden uitgeblonken, zij in wier
handen de regeering was, ook, voor zoover bruikbaar,
deel aan het staatsbestuur hebben blijven nemen; nu
kwam er echter eene bijzondere omstandigheid bij,
die dit belette. De voorstanders van het oude
regeeringstelsel werden uitgesloten door den val van
dat stelsel; zij konden, wat van iederen staatsburger
geeischt werd, niet verklaren hunnen
onveranderlijken afkeer van het stadhouderlijk
bestuur, het foederalismus en de aristocratie (art. 11
der Staatsregeling van 1798). Daardoor is het ook
wellicht gekomen, dat in 't laatst der vorige eeuw het
aanbod van ambten de vraag schijnt overtroffen te
hebben, zoodat men genoodzaakt was de straf van
verbanning voor 5 jaren te bedreigen tegen hen, die,
bijaldien 's lands welzijn de aanneming mocht
vorderen, een ambt zonder voldoende redenen
meenden te moeten weigeren 252). Een toestand, die
echter niet lang duurde. Na de invoering der
grondwet van 1801, na die van de grondwet van 1805
en vooral na den dood van Willem V en de
troonsbeklimming van koning Lodewijk in 1806,

hadden velen van de oude edelen, velen uit de
patricische geslachten, zich verzoend met het
bestaande regeeringstelsel en waren zij naast de
mannen van 1795 weder in de regeering gekomen. Ja,
viel hun niet spoedig het leeuwendeel te beurt?
Hierbij bleef men echter niet staan. De adel, als
instelling, werd hersteld bij de wet van 22 April
1809. Zooals koning Lodewijk later zei, deed hij dit
ter belooning van den ouden adel, die hem over het
algemeen met getrouwheid diende. De werking dezer
wet was echter van korten duur. Zij moest den 18den
Februari 1810 reeds worden ingetrokken, ter
voldoening aan den eisch van Napoleon, die, evenals
in de hollandsche maarschalken, daarin
waarschijnlijk zag een caricatuur van de keizerlijke
instellingen 253). Want ook in Frankrijk was de adel
herleefd. Niet alleen adellijke titels voor het leven,
maar ook met een erfelijk karakter, mits verbonden
met een majoraat, werden door den keizer erkend. En
zoo verrezen ook hier te lande de Comtes et Barons
de l'Empire. Men was dus bij ons op den smaak
gekomen der uit de wet voortvloeiende
onderscheidingen. Niet alleen ridderorden ter
belooning van persoonlijke verdiensten bracht ons de
heerschappij van Lodewijk en van den keizer, maar

ook de wettelijke onderscheiding der geslachten
kwam terug. Bij dit alles dient echter éene zaak niet
vergeten te worden: de voorrechten, aan het
onderscheid van geboorte verbonden, herleefden niet
—het revolutionnaire beginsel van gelijkheid bleef
ook onder de Napoleons in de hoofdzaak gehuldigd.
Toen nu met de herwinning onzer
onafhankelijkheid de monarchie in het huis van
Oranje werd gevestigd, scheen het als van zelf te
spreken, dat er daarnevens of daaronder ook een bij
de grondwet erkende adel zou zijn. De overhelling tot
het oude, de antecedenten onder Lodewijk en den
keizer, het besef, dat de adel niet alleen als stoffagie
voor het hof, maar ook als steun der monarchie
noodzakelijk was, dit alles leidde er toe, dat daarover
in den boezem der commissie geen verschil van
gevoelen bestond. Evenals andere souvereinen zoude
ook de souvereine vorst zijn de bron van eer, niet
alleen door het verleenen van orden tot belooning van
persoonlijke verdiensten, maar bovendien door het
recht om in den adelstand te verheffen. Zelfs een man
als van Maanen, die, in tegenstelling met bijna alle
leden der commissie, voor zich zelf dit voorrecht
nooit schijnt te hebben begeerd, had hierin geen
bezwaar. Maar over de strekking, den omvang, de

werking dezer instelling bestond wel verschil van
gevoelen. Wat was oorspronkelijk het denkbeeld van
Hogendorp? „De edelen,” zeide hij 254), „willen zij in
de ridderschap beschreven worden, moeten eene
heerlijkheid bezitten; zij zullen er eene, die in de
familie is, op hunnen naam krijgen, of er eene
koopen, en zoo doende zal het platte land allengskens
van zelf wederom zijne natuurlijke hoofden krijgen”.
In den adel zag dus Hogendorp het hoofd van het
platte land; voerden die denkbeelden van de eene
zijde terug tot het oude regime, zoo zoude van de
andere zijde de bij de wet erkende adel ook op
sociale feiten en niet alleen op het papier berusten, en
zoude hiervan een noodwendig gevolg zijn, dat bij
het verleenen dezer erfelijke onderscheiding eene
zekere soberheid zoude moeten worden in acht
genomen. De schets sprak in art. 15 dan ook alleen
van graven, burggraven of baronnen, met recht van
vererving alleen op den oudsten mannelijken
nakomeling, het laatste een uitvloeisel van het
gronddenkbeeld: vereeniging van adeldom en
heerlijkheid. Dergelijke herstelling van het oude
regime werd noch door de meerderheid der
commissie, noch door de grondwet beoogd. De
souvereine vorst zoude verheffen in den adelstand.

Over de titels en de erfelijkheid werd gezwegen—en
dit werden dus punten, die aan den souvereinen vorst
werden overgelaten. Aan dien adel zoude geen ander
politiek voorrecht worden toegekend dan de
deelneming in de ridderschap; die ridderschap zoude
geen ander recht meer hebben dan het recht om een
gedeelte van de leden der provinciale staten te
kiezen, terwijl den adel bovendien eenig uitzicht
werd geopend op een evenredig aandeel onder het
getal der leden van de Staten-Generaal (art. 58 der
grondwet), een uitzicht, dat niet is verwezenlijkt.
Maar van een herstelling der heerlijkheden in den zin
van Hogendorp, zoodat de adel zoude worden het
hoofd van het platte land, was, zooals wij straks zien
zullen, geen sprake. In de hoofdzaak werd dus door
dezen adel het beginsel der gelijkheid inderdaad niet
omvergeworpen. Niet alleen de eigenlijke edelen van
de republiek, de friesche edelen, de groninger
jonkers, de Roomsch-katholieke adellijke familiën
door de revolutie van de 16de eeuw van het aandeel
in het bestuur beroofd, niet alleen de
vertegenwoordigers der patricische familiën van
voorheen werden dit voorrecht deelachtig Ook
vreemde adel opende den toegang tot dezen stand. Ja
zelfs kinderen der revolutie, mits, zooals

Schimmelpenninck, niet al te zeer gecompromitteerd,
werden daarin opgenomen. De grondwet verdeelde
dus de ingezetenen in wettelijk voorname en niet
voorname leden der maatschappij.
Voor zoover die gouden regen nederdaalde op de
leden der geslachten, die reeds van oudsher in de
nederlandsche maatschappij uitstaken, was het niets
anders dan door de wet te versterken, wat inderdaad
reeds bestond. Maar die gunst daalde ook op anderen
neer, die hunne voornaamheid dan uit de wettelijke
onderscheiding zelve afleidden. Kan het staatsgezag
dus de natuur vervangen? Wanneer men de
geschiedenis van ons vaderland sedert 1813
beschouwt, dan kan moeilijk worden ontkend, dat het
machtwoord der vorsten in staat is den onderdaan en
zijne nakomelingen eene hoogere plaats in de
samenleving te verzekeren, ook zonder dat
verdiensten jegens het vaderland daarvoor een
vereischte zijn.
Uit het oogpunt van den invloed der grondwet op
de maatschappij wensch ik nog de aandacht te
vestigen op een derde onderscheid, dat zal blijven
bestaan, zoolang de koopman zijne pakhuizen niet
opricht in het veld en de landman geen graan

verbouwt op de marktpleinen. Wat was de positie, die
de grondwet innam tegenover het onderscheid van
stad en land?
Het onderscheid van stad en land. Wie schetst ons
uit dit oogpunt den toestand van de republiek der
Vereenigde Nederlanden? Wie stelt in 't licht wat
Tocqueville voor Frankrijk gedaan heeft, hoeveel de
landbevolking aan de revolutie te danken heeft? Want
dat, al zij het dan niet in die mate als in Frankrijk,
ook bij ons de revolutie voor die bevolking veel
goeds heeft gewrocht, valt mijns inziens niet te
ontkennen. De stad, het stedelijk element was
overheerschend in de republiek. Het landvolk zuchtte
onder de heerschappij der heeren en waar, zoo als in
Groningen, er geene heeren—in den zin van bezitters
van heerlijkheden—bestonden, daar was toch langs
een omweg door de afscheiding der bestuursrechten
van den grond en de samenvoeging er van in enkele
handen dezelfde, zoo niet een ergere toestand in 't
leven geroepen. Het bestuur en de rechtspraak te
platten lande waren onder de republiek bijna overal
een recht in commercio. Was de toestand er door
verbeterd, dat vele dier heerlijkheden in 't bezit waren
gekomen der welvarende steden en alzoo het platte
land niet zelden opgeofferd werd aan hare

bekrompene zelfzuchtige politiek? Ik gis van neen.
De staatsregeling van 1798 (art. 24 Inleiding) had de
pen gehaald door de heerlijke rechten—en zij waren
sedert niet herleefd. Niet dat de belanghebbenden
berust hadden in het beginsel van den nieuweren tijd,
volgens hetwelk het gezag van den een over den
ander alleen mag gegrond zijn in het belang van den
laatste, en rechten van bestuur diensvolgens geen
privaatrecht kunnen zijn. Immers even vóor de
troonsbeklimming van Lodewijk—ja, nadat deze
eigenlijk te Parijs reeds de regeering had aanvaard,
had het wetgevend lichaam den 9den Juni 1806 eene
wet uitgevaardigd, waarbij de heerlijke rechten voor
een groot deel werden hersteld. Doch de overgang
der regeering op koning Lodewijk en daarna de
inlijving van ons vaderland bij Frankrijk deden de
gunstige bepalingen dezer wet voor de heeren
verloren gaan. De revolutie, en—het moge hard zijn
dit te erkennen—de Fransche heerschappij hebben te
weeg gebracht de emancipatie der
plattelandsbevolking van den druk der heeren en der
steden. Zoude die vrucht der revolutie blijven
bewaard of zoude Neêrlands vrijheid voor die
bevolking worden het sein tot hernieuwde
onderdrukking? Het kan, helaas! niet worden

geloochend, dat niet alleen een man als van Lynden,
maar ook Hogendorp zich in die richting bewoog.
Voor hem waren de steden de bron van den rijkdom
en was de adel de grondslag van den militairen geest,
en voor die beide alleen had hij oog 255). Immers
zouden—zooals het ook in de grondwet (art. 79)
bepaald werd—de steden haren eigene regeering
erlangen, een uitvloeisel van het door de ingezetenen
te vormen kiezerscollegie (art. 40 der schets). En
naast die steden stonden de adel en de
ridderschappen, (art. 40 der schets.) De
ambachtsheerlijkheden zouden worden hersteld (art.
45) en zoo zoude en in het bestuur en in de
rechtspraak de adel herleven als hoofd van het platte
land. Na overweging en nog eens herhaalde
overweging kwam men echter tot het resultaat, dat,
wat Hogendorp wilde, niet in te voeren was; dat het
niet aanging het platte land geheel en al als een
stiefkind te behandelen. Er waren slechts enkelen, die
ten slotte het denkbeeld volhielden de gewestelijke
vertegenwoordiging uit stad en adel alleen te doen
samenstellen. Men wees niet alleen op de geheel
veranderde omstandigheden, maar tevens daarop, dat
vóor de revolutie niet overal de plattelandsbevolking
was uitgesloten. Men wees op Friesland. Ja, men

herinnerde aan stad en lande, waar geen adel deel aan
het bestuur had gehad. De groote meerderheid was
dan ook van oordeel, dat het platte land moest
worden vertegenwoordigd. En wanneer men
desniettegenstaande met 7 tegen 6 stemmen er voor
terugdeinsde de bestanddeelen der provinciale Staten
uitdrukkelijk in de grondwet op te nemen, dan was
het, omdat men tegen de formuleering van deze zaak
opzag; wellicht was een enkele er ook tegen, omdat
hij in de grondwet aan den adel niet overal een
aandeel in de vertegenwoordiging wenschte te zien
toegekend. De slotsom was, dat de regeling van dit
punt bij art. 74 der grondwet aan den souvereinen
vorst werd overgelaten. Z. K. H. werd echter met de
zienswijze der commissie in kennis gesteld 256).
Overeenkomstig hetgeen de meerderheid der
commissie wenschte, kon dan ook van Maanen in
zijn rede over de grondwet namens den souvereinen
vorst aan de notabelen mededeelen, dat naast adel en
stad ook de landeigenaren in de Staten zouden
worden vertegenwoordigd 257). En evenmin was de
regeling van de besturen ten platten lande een
terugkeer tot het oude. De rechtspraak moest blijven
wat zij na en door de revolutie geworden was, in alle
opzichten een publiek recht, een uitvloeisel van het

hoofd van den Staat, van den souverein. En wat het
eigenlijke bestuur in engeren zin betreft, de grondwet
gaf in art. 81 wel te kennen dat op het verkregen
recht der belanghebbenden zoude worde gelet, doch
bovendien èn op de bijzondere omstandigheden der
heerlijkheden, districten en dorpen, èn op de
belangen der ingezetenen; alles ten slotte afhankelijk
van de latere regeling door de staten der gewesten te
ontwerpen en door den souvereinen vorst te
bekrachtigen.
Men keerde dus slechts ten deele terug tot den
ouden toestand. Toch kan men niet ontkennen, dat
van allen de plattelandsbevolking de minste redenen
van dankbaarheid had voor de herstelling van 's lands
onafhankelijkheid, die tot eene zekere hoogte
gepaard ging met hare achteruitzetting. Het had erger
kunnen zijn; het was toch reeds erg genoeg. En alsof
de belanghebbenden vreesden, dat zij op de invoering
der grondwet te lang zouden moeten wachten, of dat,
hoe meer men tot bezinning kwam, er minder kans op
herstel hunner privilegiën zoude zijn,—zij wisten den
souvereinen vorst te verleiden, bij besluit van 26
Maart 1814 de heerlijke rechten voor een deel weder
te doen herleven. Een besluit, waarbij, in strijd met
het beginsel van de vrijheid van den grond, het recht

van jacht en visscherij hersteld werd; waarbij, in
strijd met de vrijheid van godsdienst, het recht van
collatie weder werd in 't leven geroepen: waarbij
eindelijk, in strijd met het beginsel dat niemand
gezag over een ander mag uitoefenen, dan in 't belang
van dezen, de voordracht voor aanzienlijker en de
begeving van geringer betrekkingen weder aan de
voormalige heeren teruggegeven werd. Wanneer men
bedenkt, dat dit besluit door den souvereinen vorst
genomen werd in de laatste ure der door den nood
van het oogenblik hem opgedragen onbeperkte
macht, zoodat het zelfs eerst na de aanneming der
grondwet werd afgekondigd, dan gelooven wij niet te
overdrijven, wanneer wij dit besluit eene zwarte
bladzijde noemen in de geschiedenis van dien vorst,
en dan bevreemdt het ons, dat die zaak in die dagen
geen aanstoot heeft gegeven; althans schijnt daarvan
niets bekend te zijn geworden. Eerst in 1848 konden
de bepalingen van dit besluit voor zoover tot het
bestuur betrekkelijk weder worden opgeheven; voor
het overige wordt het platte land nog door den inhoud
van het besluit gedrukt.
Ik besprak den godsdienst, den adel, het platte
land. Behoudens eenige door mij aangestipte punten,
was men niet teruggekeerd tot den ouden tijd. Ik kan

dus ook zwijgen over de Generaliteitslanden. De
beslissing over den godsdienst en over het platte land
moest van zelf leiden tot de gelijkstelling van de
Generaliteitslanden met de overige deelen des Rijks.
De revolutie had dus niet te vergeefs gewerkt.
Wanneer wij naar de verklaring van dit feit zoeken,
dan komt ons allereerst de opmerking voor den geest:
niet alles is mogelijk wat men zoude wenschen. Ook
zij, die de vergaderzaal der commissie als blinde
voorstanders eener restauratie waren binnengetreden,
zullen die niet hebben verlaten zonder de overtuiging
te hebben gekregen, dat in de vervlogen achttien
jaren veel te niet was gegaan, wat reeds in 1795 op
sterven lag en wat onmogelijk weder kon worden
hersteld. Hoe zoude een adel, die door zijne
bezittingen het hoofd was van het platte land, kunnen
worden geschapen? Maar bovendien waren de leden
der commissie, die de geschiedenis van dit tijdvak
slechts als toeschouwers hadden doorleefd, niet de
meerderheid. Heerdt, van Lynden, van Tuyll van
Serooskerken, van der Duyn behoorden daartoe. Ook
Hogendorp. Doch deze had toch met zijnen geest de
ontwikkeling der gebeurtenissen nauwkeurig
gevolgd,—het zoude voor koning Lodewijk zelfs

weinig moeite gekost hebben, hem deel te hebben
doen nemen aan het bestuur; hij was bovendien te
scherpzinnig, om door de beraadslagingen der
commissie niet te worden overtuigd, dat veel van het
oude, veel van hetgeen ook hij oorspronkelijk nog
wilde, moest worden opgeofferd aan de denkbeelden
en omstandigheden van den nieuweren tijd. En naast
die leden stonden Humalda, van Imhoff, Repelaer,
Röell, Elout, die, hoewel niet als Heerkens en van
Maanen kinderen der revolutie, toch den lande in dat
tijdvak in hoogere en lagere staatsbetrekkingen
hadden gediend en de waarde van de nieuwe
beginselen van staatsbestuur zoo al niet hadden
leeren inzien, althans daaraan waren gewoon geraakt.
Vooral zij, die in 1795 op jeugdigen leeftijd waren—
zooals Elout, Röell, van Imhoff, van der Duyn,
moesten reeds van den aanvang af van het
onmogelijke eener volledige restauratie doordrongen
zijn.
Bij dit alles kwam het belang van den souvereinen
vorst. Eene herstelling van het oude was, met het oog
op zijn lievelingsdenkbeeld, te heerschen over noord
en zuid, eene ongerijmdheid. Op het stuk van den
godsdienst was dit duidelijk, en dat hij dit aldus
inzag, is zeker. Maar ook afgezien van de vereeniging

met België, zoude eene herstelling der oude
aristocratie met hare heerschappij te platten lande,
even als eene restauratie der stedelijke oligarchie,
voor hem zijn geweest eene bron van voortdurende
tegenkanting en belemmering. Hoewel ik alleen van
dezen invloed van den souvereinen vorst op het stuk
van den godsdienst het bewijs kan leveren, zoo laat
het zich aannemen, dat hij ook op andere punten in
den geest der nieuwe beginselen op de leden der
commissie heeft gewerkt. Hij was verstandig genoeg,
om in te zien dat—nu hij eens souverein was—het
voor hem een groot voordeel moest zijn, dat er
tusschen zijne onderdanen gelijkheid van rechten
bestond, zoodat hij met een krachtige hand, door
geene aristocratie of oligarchie gedwarsboomd, over
hen kon regeeren.
En dit brengt ons als van zelf tot de beschouwing
van den regeeringsvorm der weder opgestane
Nederlanden; de hoofdtrekken daarvan moesten
worden opgenomen in de grondwet.

De blijde boodschap (hiervóór, bl. 115). De scheiding tusschen Kerk en
Staat was uitgesproken bij decreet der eerste Nationale Vergadering van 5

Aug. 1796. Deze gewichtige uitspraak werd eerst langzamerhand in hare
gevolgen gekend.
De staatsregeling van 1798 bevat, als poging tot belichaming, het
volgende. „Elk burger heeft de vrijheid, God te dienen naar de overtuiging
van zijn hart” (art. 19). „Geene burgerlijke voordeelen, of nadeelen, zijn aan
de belijdenis van eenig kerkelijk leerstelsel gehecht” (art. 20). „Elk
Kerkgenootschap zorgt voor het onderhoud van zijnen eeredienst, deszelfs
bedienaren en gestichten” (art. 21). Bij de additioneele artikelen werd
bepaald, dat de predikanten der voormaals heerschende Kerk gedurende
drie jaren na de aanneming der staatsregeling de gewone tractementen uit 's
lands kas zouden blijven genieten, „ten einde de gemeenten in dien
tusschentijd de noodige schikkingen maken tot derzelver verdere
bezoldiging” (art. 1); dat alle geestelijke goederen en fondsen, waaruit te
voren die tractementen waren betaald 258), nationaal werden verklaard, om
na verloop van die drie jaren te worden aangelegd „tot een vast fonds voor
de nationale opvoeding, en tot verzorging der behoeftigen” (art. 4); dat alle
andere goederen, bij gift, erflating, inzameling of aankoop door eenig
kerkgenootschap verkregen, aan hetzelve bleven verzekerd (art. 5); dat de
kerkgebouwen en pastorieën der voormaals heerschende Kerk ter
beschikking werden gesteld van ieder plaatselijk bewind, om deswege
binnen de zes maanden na de aanneming der staatsregeling een vergelijk te
treffen op dezen voet, dat de onderscheiden kerkgenootschappen, naar
verhouding van het aantal harer leden, de voorkeur zouden hebben omtrent
de naasting der gebouwen, onder verplichting van een matige uitkeering, in
eens of bij termijnen, aan de andere kerkgemeenten (art. 6).
Deze bepalingen onderstelden een vermogen tot zelfhervorming bij de
onderscheiden kerkgenootschappen, en een mate van onderlinge
verdraagzaamheid, die blijkens de ondervinding met de staatsregeling van
1798 opgedaan, in de verste verte niet bestonden. Al dadelijk lieten de
additioneele artikelen onbeslist, hoe het voortaan met de beroeping van
predikanten zou gaan, en met de velerlei bijzonderheden van kerkelijk
bewind, waarbij tot dusver het openbaar gezag een min of meer actieve rol
had vervuld. De geest (niet de uitgedrukte letter) der Staatsregeling liet dit
alles aan de voormaals heerschende kerk zelve over, die evenwel volstrekt
niet in staat bleek, aanstonds op eigen wieken te drijven. Een schromelijke

verwarring in de kerkelijke huishouding was het gevolg; ettelijke
gemeenten kwamen weder bij den Staat terecht om hulp, maar werden
afgewezen bij besluit van het Vertegenwoordigend Lichaam van 8 April
1800, dat „de keuze van kerkelijke ambtenaren, overeenkomstig den geest
der Acte van Staatsregeling, ter dispositie van ieder Kerkgenootschap in den
zijnen” overliet. De uiterst weinig gepreciseerde bepaling omtrent het
verdeelen der kerkgebouwen gaf bijna overal aanleiding tot hoogloopende
geschillen; de plaatselijke besturen wisten niet waaraan zich te houden, en
meestal handhaafden zich de hervormden in hun bezit 259). Ook leek het er
niet naar dat hunne gemeenten na verloop van drie jaar schikkingen zouden
hebben getroffen tot voldoende bezoldiging der predikanten. Om uit het
moeras te geraken stelde men bij de staatsregeling van 1801 vast, dat ieder
persoon, den ouderdom van veertien jaren bereikt hebbende, zich moest
doen inschrijven bij een Kerkgenootschap. „Voor ieder Kerkgenootschap
wordt van de alzoo ingeschreven leden tot onderhoud van deszelfs dienaren
en eigendommen eene jaarlijksche gift gevorderd, niet te boven gaande een
zekere bepaalde som, achtervolgens hetgene aangaande dit een en ander bij
de wet nader zal worden vastgesteld” (art. 12). Tot deze wet zal zijn tot
stand gekomen, zouden de leeraren der voormaals heerschende kerk, die bij
de aanneming der staatsregeling in dienst waren, hunne tractementen nog
uit 's lands kas genieten (art. 14). Wat de gebouwen en goederen betreft,
bleef ieder kerkgenootschap onherroepelijk in het bezit van wat het op 1
Jan. 1801 had bezeten (art. 13); eene bepaling zeer in het voordeel der
hervormden, die, op enkele plaatsen als den Bosch na, ook waar zij ver in
de minderheid waren, de gebouwen nog niet aan andersdenkenden hadden
afgestaan. Het wederinrichten trouwens van oude kerkgebouwen voor den
Katholieken eeredienst was geen geringe zaak, en daar hun bovendien bij
overneming een slecht omschreven uitkeeringsplicht boven het hoofd hing,
en daarbij de mogelijkheid van allerhande chicanes, werd het nieuwe artikel
ook door de Katholieken zonder veel morren aanvaard. Onuitvoerbaar bleek
echter de hoofdbepaling van 1801: de invoering eener verplichte kerkelijke
belasting. De hervormden waren er vuur vlam tegen, en men had, wilde
men de zaak doorzetten, tal van reclames op grond van art. 13 te
verwachten, daar het van een aantal kerkelijke goederen en fondsen hoogst
twijfelachtig mocht heeten, in welken rechtstoestand zij zich op 1 Jan. 1801
hadden bevonden. En voor de kleinere protestantsche genootschappen en de

katholieken was het artikel niet noodig: zij voorzagen immers van oudsher
in eigen behoeften, en bleven dit doen zonder dat de Staat er zich mede
bemoeide.
De staatkundige reactie van 1801 en 1802 bracht personen in het bestuur,
die over het geheel de Hervormde Kerk beter gezind waren dan de
voorgangers van 1798; men liet dus de kerkelijke belasting rusten, en
handhaafde den provisioneelen toestand, die den hervormden het genot der
predikantstraktementen verzekerde. Intusschen vond het beginsel der
volstrekte scheiding van Kerk en Staat reeds weinig aanhangers meer. Het
voor de regeering uit een oogpunt van handhaving der publieke orde nog
altijd verreweg gewichtigste kerkgenootschap, het Hervormde, bleek tegen
de taak van volledig zelfbestuur in het geheel niet opgewassen, en aan de
genootschappen die er wel toe opgewassen waren gunde de Staat toch
eigenlijk het volle zelfbestuur niet. Wel desnoods aan de kleinere
protestantsche genootschappen, in wier toestand door de Revolutie
(afgezien van het verwerven der burgerlijke rechten voor hare leden)
eigenlijk weinig verandering gekomen was;—maar, vooral sedert de
invoering van het Concordaat in Frankrijk, wekte de tegen de toestanden
daarginds zoo sterk afstekende volkomen onafhankelijkheid van het
Nederlandsche Katholicisme bedenking.
De Revolutie had in den toestand der Katholieken een inderdaad radicale
verandering gebracht. Te voren alleen geduld, aan recognitiën en
afpersingen blootstaande, afhankelijk in de toelating hunner priesters, in de
plaatsing en inrichting hunner kerkgebouwen, in beginsel onvrij zelfs in de
uitoefening van hunnen eeredienst, waren zij op eenmaal in volle vrijheid
gesteld; eene vrijheid die zij zich ook volkomen waardig toonden. Echter
bleef hunne kerkinrichting zooals die ten tijde der verdrukking was
geweest: de geestelijken hadden het karakter van missionarissen, stonden in
geen vast geordend plaatselijk verband tot elkander, waren ondergeschikt
aan een superior missionis Batavae die buitenslands (tot 1794 te Brussel,
thans te Munster) verblijf hield. De regeering, den grooten invloed der
geestelijken op hunne kudde, ook in zaken van wereldlijken aard, dagelijks
bespeurende, vond niemand om tot te spreken. Met het voorbeeld van
Frankrijk voor oogen, kwam zij al spoedig tot het denkbeeld eener door het
Staatsgezag te erkennen organisatie der Katholieke kerk in Nederland, eene

zaak waartoe van der Palm, als voorzitter van den Raad van Binnenlandsche
Zaken onder de staatsregeling van 1801, het eerste ontwerp gevormd
heeft, 260) en waarop navolgende regeeringen nog dikwijls terug zouden
komen. Hing dus eenige verkorting der nieuw verworven vrijheid den
Katholieken boven het hoofd, ook in andere opzichten begonnen de tijden
voor hen te veranderen. In de staatkundige lichamen van 1796 en 1798, uit
de volkskeuze of liever uit die der patriotsche partij voortgekomen, waren
zij ruim vertegenwoordigd geweest, maar bij de benoemingen van 1801 en
1802, van het Staatsbewind uitgaande, ging men hen, althans in de oude
zeven provinciën, bijna geheel voorbij, en het eenige Katholieke lid van het
Staatsbewind zelf werd bij zijn aftreden in 1803 niet door een
geloofsgenoot vervangen.
Tot welk resultaat de praktijk der beginselen van 1798 ten aanzien der
verhouding van Kerk en Staat voorloopig leidde, ziet men uit de artikelen
betreffende deze zaak in de Staatsregelingen van 1805 en 1806. „De materie
zoo gecompliceerd zijnde,” schrijft van der Palm kort vóór de
Staatsregeling van 1805, „is het onmogelijk deswegens één algemeen
werkende maatregel voor te stellen, en moet alleen de weg worden
opengelaten, om daaromtrent al datgene door den Staat te doen verrichten,
wat het algemeen welzijn vordert.” In overeenstemming met deze leer
bepaalt de Staatsregeling van 1805, dat „het gouvernement zoodanige
maatregelen neemt, welke de bijzondere omstandigheden der
Kerkgenootschappen, met betrekking tot de openbare rust en algemeene
welvaart, vereischen,” en die van 1806 nog strenger: „door het gezag van
Koning en Wet wordt bepaald al hetgeen noodzakelijk geoordeeld wordt
betreffende de organisatie, de bescherming, en de uitoefening van alle
eerediensten.”
In 1798 dus volledige vrijheid, aan de Hervormden na ontneming hunner
bijzondere voorrechten opgedrongen, aan de anderen gelaten of verleend; in
1801 bedreiging met staatsdwang, om van die vrijheid het door den staat
beoogde gebruik te maken; in 1805 en '06 afkondiging eener staatsvoogdij.
Een der doeleinden der regeering van Lodewijk Napoleon was de
invoering in Nederland van het Katholiek episcopaat op den Franschen
voet. Hij trad al spoedig met zijn minister Mollerus omtrent die zaak in
overleg, die hij evenwel behandeld wenschte te zien als onderdeel eener

algemeene wetgeving in zake de eerediensten. De aangelegenheid, die heel
wat voeten in de aarde bleek te hebben, is niet verder gebracht dan tot het
door Tellegen vermelde decreet van 2 Aug. 1808, dat de hervormde
predikanten in het genot hunner tractementen handhaaft, doch bepaalt dat
ook aan de geestelijken van andere gezindten in het vervolg
staatstractement zal worden toegelegd; de kerkelijke goederen en fondsen
thans onder publieke beheering, waaruit tot dusver tractementen aan de
geestelijken werden betaald, gaan over aan de publieke schatkist; ten
aanzien van de kerkgebouwen zullen schikkingen plaats hebben, welke het
„meest overeenkomen met de gesteldheid der onderscheidene godsdienstige
gezindheden in iedere stad of plaats;” geestelijken kunnen niet benoemd
worden tot leden der commissiën van toezicht over het openbaar onderwijs,
of van eenig wereldlijk armbestuur.
Met de toepassing van dit een en ander is het tijdens 's Konings regeering
niet heel ver meer gekomen. Op de begrootingen van 1809 en 1810 komen
inderdaad matige sommen voor ten behoeve van het katholieke en van het
luthersche kerkgenootschap 261); hier en daar is een leegstaand kerkgebouw
(als de Sint-Walburg te Arnhem) aan de katholieken ingeruimd;
consuleerende commissiën uit de geestelijken der verschillende
kerkgenootschappen werden ingesteld om door de regeering bij het
ontwerpen der door den Koning aan ieder genootschap te geven organisatie
te worden geraadpleegd. De katholieke commissie adviseerde o.a. tot
oprichting van staatswege van gymnasia en van een hoogeschool uitsluitend
voor katholieke jongelieden bestemd, terwijl de opleiding van aanstaande
geestelijken geheel buiten staatsinmenging zou blijven. De opvolgende
ministers van eeredienst, Mollerus en van der Capellen, bestreden dit
denkbeeld, en laatstgenoemde stelde voor, liever de theologische faculteit
aan een der bestaande hoogescholen aan de katholieken in te ruimen,
waarbij dan tevens een onder staatstoezicht geplaatst collegium kon worden
opgericht voor de hoogere opleiding der aanstaande geestelijken. Deze
zaak, die zoo brandend zou worden onder de regeering van Willem I, kwam
onder Lodewijk niet tot afdoening; evenmin de in wording zijnde
organisatie van het hervormde kerkgenootschap, die later eveneens Willem
I zich zou aantrekken.

Al deze inmenging in kerkelijke zaken geschiedde niet zonder eenige
bezorgdheid op te wekken, vooral bij hervormden maar ook bij katholieken.
Kort na de publicatie van het decreet van 2 Aug. 1808 werd door den
predikant te Velzen in bedekte termen 's Hemels straf over den koning
ingeroepen; terzelfder tijd verscheen eene „Brevis disquisitio circa
constitutionale obedientiae et fidelitatis juramentum regni Hollandici: ik
zweer gehoorzaamheid aan de constitutie en getrouwheid aan den Koning”,
waarin aan het gouvernement de invloed in kerkelijke zaken, waarop het
aanspraak maakte, betwist, de gelijke bescherming aan alle godsdiensten
verleend als misdadig voorgesteld, en derhalve het afleggen van dezen eed
voor katholieken ongeoorloofd genoemd werd. Kleine voorboden van het
verzet dat de suprematie welke het staatsgezag zich over de kerk in al haar
betrekkingen toegekend had, in de toekomst zou opwekken. Maar de groote
meerderheid zag toen in die suprematie volstrekt geen kwaad, en juichte het
toe dat de eenige macht die daartoe in staat scheen, orde stellen ging op de
sedert 1795 zoo hopeloos in het wilde geloopen kerkelijke zaken.
De Koning verzuimde niet, van tijd tot tijd katholieken in ambten te
brengen en daarmede de uitsluiting, die de wet had opgeheven, ook
metterdaad te niet te doen. Na eenigen tijd komen katholieken voor in het
ministerie, in den staatsraad, in hofbetrekking of bij het kabinet des
Konings, in gewestelijke en gemeentelijke bestuursposten ook boven den
Moerdijk. Redacteur der Koninklijke Courant werd na eenigen tijd een Jood
(J. D. Meyer), referendaris aan het ministerie van eerediensten een andere
Jood (C. Asser.) Voor het overgroote deel waren deze benoemingen zoo wel
gegrond, dat men er onmogelijk aanstoot aan nemen kon.
De maatschappelijke verheffing der Joden maakte in dezen tijd groote
vorderingen. Ook te hunnen aanzien had de Revolutie wel het groote
beginsel van gelijkheid uitgesproken, 262) maar was de practijk ver
achtergebleven bij de wet. Gedeeltelijk lag dit aan den onwil der Joden zelf,
waarvan de meerderheid nog angstvallig aan oude gebruiken vasthield. Het
uitverkoren volk mocht niet in de ééne en ondeelbare natie ondergaan. De
meer ontwikkelde Joden, die deel verlangden aan het openbare leven,
werden aanvankelijk door hunne geloofsgenooten verloochend en
uitgestooten. Vooral te Amsterdam was het in de Hoogduitsche synagoge tot
groote oneenigheid gekomen; de liberale Joden scheidden zich af en

vormden een eigen godsdienstige gemeenschap. Ook in Frankrijk was het
vraagstuk van de opneming der Joden in het burgerlijk leven in dezen tijd
aan de orde van den dag. Op verlangen van Napoleon kwam te Parijs in
December 1806 het Groot Sanhedrin bijeen, gevormd door afgevaardigden
van de synagogen in het Fransche keizerrijk en het koninkrijk Italië, en dat
ook door drie vertegenwoordigers der liberale Joden te Amsterdam werd
bijgewoond. Het Groot Sanhedrin besloot onder meer, dat een Israëliet in
Frankrijk of het koninkrijk Italië geboren en opgevoed, godsdienstig
verplicht was die rijken als zijn vaderland te beschouwen, ze te helpen
verdedigen, en zich in al zijn maatschappelijke betrekkingen naar de
bepalingen van het Burgerlijk Wetboek te gedragen. Tevens werden de
geloofsgenooten in andere landen vermaand, zich door dezelfde beginselen
te laten leiden en met hunne Christen-medeburgers als broeders te leven. Op
uitnoodiging van Koning Lodewijk kwam eerlang tusschen de orthodoxe en
de liberale leden der Hoogduitsche synagoge te Amsterdam eene
hereeniging tot stand, die door een koninklijk goedgekeurd reglement
bevestigd werd. Voorts werd bij een koninklijk besluit van 17 Dec. 1808
een opperbestuur over de gezamenlijke Hoogduitsche Israëlieten van het
Koninkrijk ingesteld, waarin de liberale elementen ver de overhand hadden,
en dat op velerlei gebied de aansluiting der Joden aan de hen omringende
burgermaatschappij krachtig bevorderde.

De eerediensten onder het Keizerrijk (hiervóór, bl. 116). De negende titel
van het groote decreet van 18 Oct. 1810 handhaaft den bestaanden toestand.
Daarentegen bepaalt een decreet van 29 Oct. 1811: „en 1812 tous les cultes
seront organisés en Hollande conformément aux lois de l'Empire”. Eene
commissie, uit geestelijken van verschillende gezindten bestaande, zal te
Amsterdam bijeenkomen onder voorzitterschap van een Keizerlijk
commissaris, om de nieuwe organisatie der kerkgenootschappen voor te
bereiden en een ontwerp te maken van kerkelijke indeeling. De commissie
werd benoemd 24 Jan. 1812; zij bestond uit een katholiek 263), een
jansenist 264), twee nederduitsch hervormden 265), een waalsch
hervormde 266), een remonstrant 267), twee lutherschen 268) en een
doopsgezinde 269). Keizerlijk commissaris werd de intendant van
binnenlandsche zaken d'Alphonse. De Joden liet men er buiten, omdat de

Fransche wetten op het Joodsche kerkbestuur reeds in Holland waren
afgekondigd en zonder bezwaar bleken te worden toegepast, zoodra men
toegegeven had dat de Portugeesche Joden hun eigen synagoge behielden.
Lebrun had de leden uitgezocht en ze zoo meegaand mogelijk genomen;
daarom had hij zorg gedragen dat er geen enkel dienstdoend nederduitsch
hervormd predikant in kwam: „parmi les ministres réformés hollandais, il
n'y en a pas beaucoup avec lesquels ou puisse aisément traiter”. Hij wist dat
het den Keizer, behalve om de invoering van het Concordaat, vooral om
bezuiniging te doen was: de protestanten moesten tot één of ten minste tot
weinige genootschappen worden vereenigd onder een centraal bestuur dat
geheel van den Staat zou afhangen; hij wist ook, dat het hoogst
onstaatkundig zou zijn dit te willen doordrijven. „Les réformés hollandais
sont tout hollandais; n'en connaissent que le langage et les mœurs; ils n'ont
de communication qu'avec la classe très moyenne de la société, et aucune
influence sur le reste. Ils ne voudraient pas être sous la suprématie des
wallons: par conséquent, de ce côté, il n'y a que désordre à attendre, et une
discorde à laquelle le peuple prendrait part. Le wallon, plus français, se
pique d'une éducation plus distinguée, de liaisons plus élevées, d'une façon
de vivre et de converser plus élégante: il y a plus de tendance vers notre
caractère et nos goûts. Ceux qui se piquent d'esprit et de bien vivre vont à
leurs prêches, et à mesure que notre langue se répandra, on ira davantage. Il
y a donc politique et avantage à ne pas faire une fusion entière, à laisser les
églises séparées, à reconnaître aux uns et aux autres des églises
consistoriales”. 270) De remonstranten bij de hervormden in te lijven zal den
hartstocht der smalle gemeente gaande maken; zij zijn zóó weinig in getal,
dat het veel eenvoudiger is hen te laten bestaan: zij zijn voor het
gouvernement geheel onschadelijk. Ook de doopsgezinden moet men liever
ontzien: „ils ont des principes plus libéraux et plus larges que les
calvinistes. Leur nombre va en augmentant, et si on les laisse faire, ils
pourront absorber une grande partie du culte protestant.” De lutherschen in
Holland met die in Oostfriesland (welke Duitsch spreken) onder één bestuur
te brengen, zal niet lukken: „l'Ems oriental est mal disposé pour tout ce qui
leur vient de la Hollande”. Een gedwongen vereeniging der hersteld- met de
evangelisch-lutherschen is evenmin raadzaam: „ces gens-là se haïssent
cordialement, et je ne crois pas qu'ils se réunissent”. Maar de hersteld-

lutherschen zijn zóó weinig talrijk, dat zij in het geheel niet van een erkend
bestuur behoeven te worden voorzien: „on pourra ne pas reconnaître leur
existence”. Hetzelfde beveelt Lebrun aan voor de Engelsche en Schotsche
gemeenten. Ook voor de Jansenisten: hun bezittingen en seminarie kan men
aan de Katholieken geven, hun eenigen bisschop naar Frankrijk verwijderen
en op pensioen stellen; „tout le reste serait censé perdu dans le grand
troupeau des catholiques, et s'y éteindrait sous la loi du silence. Puisque les
jansénistes veulent être des catholiques, il faut qu'ils soient mêlés avec la
majorité”. Wat de Katholieken zelf betreft, vindt Lebrun het ongeraden, den
bisschop of de bisschoppen die Z. M. hun wil geven, in Holland te laten
resideeren: „peut-être il en résulterait des inconvéniens. L'évêque de Bois-
le-Duc pourrait l'être de la Hollande”. 271)
Bij de redactie van het decreet van 24 Jan. 1812 was met Lebrun's
bezwaren eenigermate rekening gehouden; de keizerlijke commissaris zou,
naarmate hij het gewenscht oordeelde, de commissie òf in haar geheel
kunnen raadplegen, òf over de zaken van ieder genootschap in het bijzonder
slechts de leden die tot dat genootschap behoorden. D'Alphonse verkoos het
laatste, en liet aan den ambtenaar J. D. Janssen, gewezen chef van divisie
bij het Hollandsche ministerie van eerediensten, het beraad met de
afzonderlijke leden geheel over.—Cramer verlangde voor de katholieken
bisdommen te Utrecht en Groningen en overdracht van verschillende
kerkgebouwen 272).—Van Os, voor het handjevol Jansenisten, kwam met
onmogelijke eischen: herstel van alle bisdommen van 1559 (Utrecht
(aartsbisdom), Haarlem, Leeuwarden, Groningen, Deventer, Middelburg);
de aartsbisschop en bisschoppen door de kapittels te kiezen. Zijn stuk werd
zonder meer ter zijde gelegd.—De Remonstranten, Doopsgezinden,
Lutherschen, verzochten behoud hunner zelfstandigheid; evenzoo de
Waalsch-Hervormden het behoud eener afzonderlijke positie in het
Hervormde Kerkgenootschap.—De Nederduitsch-Hervormden deden een
poging aan de strenge bepalingen der kerkorde, door den Keizer aan hunne
geloofsgenooten in Frankrijk verleend, te ontkomen. Zij verzochten voor
Holland één consistoriale kerk per kanton, mits dit kanton 3000 of meer
Hervormden telde; er zouden dan toch nog 300 predikantsplaatsen komen te
vervallen. Verder verzochten zij verzekering der bestaande tractementen, en
behoud van de bestaande inrichting der diaconieën.

D'Alphonse hield in zijn rapport met de geopperde wenschen rekening.
Hij achtte één Katholiek bisdom (te Utrecht) voldoende; de meeste eischen
der katholieken ten opzichte der kerkgebouwen werden afgewezen. De
denkbeelden van het Hervormde rapport nam hij grootendeels over. De
tractementen stelde hij voor te bepalen op een som, de in Frankrijk
geldende bedragen met ⅕ te boven gaande; de pastoralia zouden op een
hoop worden geworpen en daaruit alle tractementen worden voldaan; voor
zoover zij daartoe niet toereikend waren zou de Staat de middelen moeten
aanwijzen.
Dit rapport van d'Alphonse was gereed in Aug. 1812; hij gaf er toen
kennis van aan Lebrun, die nog veranderingen voorsloeg: geen bisdom in
Holland; aan de predikanten die thans inkomsten uit pastoralia genoten,
deze verzekerd voor hun leven; de scheiding tusschen Hollandsche en
Oostfriesche Lutherschen beter door te voeren, en niet te spreken van de
diaconieën: „elles appartiennent au secours public, et je ne crois pas qu'il
soit dans l'intention de l'Empereur de laisser à chaque culte l'entretien de ses
pauvres.” 273) D'Alphonse bracht van deze vier wijzigingen de twee minst
gewichtige aan, al vreesde hij dat die omtrent de pastoralia geen genade zou
vinden te Parijs. Het ééne bisdom behield hij, om ten minste niet alle
eischen der Katholieken af te wijzen, en van de diaconieën te zwijgen
scheen hem niet wel mogelijk: „Depuis longtems je pense comme V. A. que
difficilement S. M. maintiendra les diaconies dans la charge de soulager
leurs pauvres respectifs, et que probablement ces pauvres seront mis à la
charge des administrations communales. Mais de toutes les propositions que
j'aurais pu faire, c'était celle qui aurait affligé davantage et qui aurait le plus
mécontenté: j'ai donc cru devoir m'en abstenir.”
Eind Aug. 1812 werd dan nu het rapport naar Parijs verzonden, waar het
liggen bleef zonder dat men er verder iets van vernam. De Keizer was te
velde, en bovendien, zoo lang hij zich niet met den Paus had verzoend 274)
was de invoering eener katholieke hiërarchie in Holland een onbegonnen
werk. Wat omtrent de Protestanten was voorgesteld had mede geen haast en
werd in studie gegeven aan den chef der afdeeling voor den niet-
katholieken eeredienst te Parijs, Darbaud, die er vrij wat op aan te merken
had en de Fransche kerkorde letterlijk wilde zien gevolgd. Onderwijl bleef

alles voorshands op den ouden voet, maar met ééne, voor de betrokkenen
uiterst gevoelige uitzondering.
Toen de Fransche staatsbegrooting voor 1811 in voorbereiding was, had
de minister van eerediensten, Bigot de Préameneu, daarop de volle som
uitgetrokken waarop volgens de inlichtingen der Hollandsche
gedeputeerden voor tractementen aan godsdienstleeraars in Holland moest
worden gerekend, te weten 2.450.000 francs, zijnde het bedrag, dat op de
Hollandsche begrooting voor 1810 voorkwam, verminderd met de
tractementen der leeraars in het bij tractaat van 16 Maart 1810 afgestane
grondgebied. De Keizer had evenwel de gansche som van de begrooting
geschrapt, zeggende dat de burgerlijke gemeenten deze uitgaven in Holland
moesten dragen. Hij verzuimde echter dezen wil in een decreet uit te
drukken, en nu geschiedde er ... niets. Een merkwaardig voorbeeld van de
stroefheid der hooggeroemde Fransche administratie, zoodra er bij den
Keizer, die toch ook mensch bleef, iets haperde; en dit kwam tegen het eind
zijner regeering hoe langer zoo meer voor. Niemand die zich dan
verantwoordelijk voelde of een hand verlei zoolang die niet door een bevel
der hoogere autoriteit in beweging werd gezet. Het eene kwartaal na het
andere verliep, zonder dat de Hollandsche predikanten een duit uit de
schatkist ontvingen. Lebrun hield niet op den Keizer en den minister om
voorziening te verzoeken; de Keizer antwoordde niet; de minister wel, maar
enkel om te zeggen dat hij geen orders had, en Lebrun's brieven aan den
Keizer voorlegde. Dan schrijft Lebrun nogmaals aan den Keizer, en
dringender: „Les pasteurs réformés sont aux abois; on m'assure qu'il en est
qui mendient leur pain, ils n'ont point comme les prêtres catholiques de
ressources dans le zèle de leurs fidèles. Les protestans sont durs comme leur
religion, et d'ailleurs les biens des églises ont été rendus à l'Etat. 275) Je
supplie encore une fois V. M. de vouloir bien peser ces circonstances dans
sa justice, dans sa bonté, dans sa politique” (18 April 1811). De Keizer
antwoordt verbaasd; de burgerlijke gemeenten zouden immers de
godsdienstleeraars betalen? „C'est ainsi que cela a été arrêté au budget” (21
April 1811). „On ne connaît point ici”, antwoordt Lebrun, „l'article du
budget qui prescrit cette disposition. V. M. jugera sans doute qu'elle doit
être publiée” (25 April 1811). Er volgt niets. Den 2den Juli bericht eindelijk
de minister Bigot, dat hij zich tot een herinnering aan den Keizer vermand

heeft: „que S. M. avait bien annoncé l'intention que le traitement du clergé
fût à la charge des communes, mals qui il n'y avait point eu de décret pour
ordonner et régulariser cette mesure”. Deze herinnering wordt door den
Keizer om advies gezonden aan den Staatsraad. Den 18den October schrijft
Bigot, dat de Staatsraad geadviseerd heeft dat deze uitgaven in geen geval
ten laste der burgerlijke gemeenten kunnen komen; ook Lebrun had zich in
denzelfden zin uitgelaten. Desniettemin beslist de Keizer bij decreet van 29
Oct. 1811 (gegeven op het Loo), dat de burgerlijke gemeenten gehouden
zijn ⅟15 van hun jaarlijksch inkomen in de centrale agentuur der schatkist te
Amsterdam te storten tot een bijzonder fonds, waaruit de tractementen der
godsdienstleeraars zullen worden voldaan; „il faut soulager”, heet het in een
19 Oct. te Amsterdam gegeven keizerlijk dictaat, „il faut soulager le trésor
de cette dépense qui est bien considérable” 276) Den 30sten Dec. is het
decreet van 29 Oct. eindelijk in handen van d'Alphonse die het aan de
prefecten zenden kan ter uitvoering; ondertusschen is het geheele jaar 1811
verloopen. Maar die uitvoering blijkt zulk een gemakkelijke zaak niet: de
gemeentekassen zijn er niet op voorbereid, en 20 Juni 1811 moet
d'Alphonse, op een vraag van Lebrun, antwoorden dat er nog geen
uitkeering aan de predikanten mogelijk is geweest, wel te verstaan op hun
tractement over 1811! Wel is er iets gestort, maar lang niet genoeg;
trouwens al ware geen der gemeenten nalatig geweest (Amsterdam b.v.
heeft nog niets kunnen storten omdat het in werkelijkheid de som niet
voorhanden heeft), dan zou het geheele bedrag nog niet de helft van het
verschuldigde uitmaken! In Dec. 1812, als Napoleon uit Rusland terugkeert,
wacht Lebrun hem met het bericht op dat de predikanten thans ⅓ van hun
traktement over 1811 ontvangen hebben, en nog niets over 1812. „Si j'avais
eu quelque pouvoir,” luidt de karakteristieke bijvoeging, „nous aurions
trouvé des moyens dans la bonne disposition des Hollandais. Les ministres
ont été sages au milieu de leur déuvement, et ils méritent les bontés V. M.”
Nog eens 31 Maart 1813: „Je supplie V. M. de s'occuper du traitement des
ministres du culte en Hollande: la justice leur est due, et ils la méritent par
leur résignation. Jusqu'ici ils n'ont véritablement donné lieu à aucune
plainte, et leurs réclamations ont toujours été calmes et respectueuses. J'ai
adressé à M. le ministre des cultes un projet de décret qui compléterait les
traitemens de 1811 et de 1812, qui pourrait encore être adopté pour 1813 et
jusqu'à V. M. puisse s'occuper de l'organisation du culte dans ces

départemens”.—Geen antwoord; de Keizer heeft dringender zaken aan het
hoofd. Den 12den Juni 1813 vraagt de Friesche prefect Verstolk aan
d'Alphonse, of de tractementen mogen worden omgeslagen over de
hervormde gemeenteleden, op voorwaarde van terugbetaling zoodra het
gouvernement gereed is? Antwoord: alles moet blijven bij vrijwillige
bijdragen zonder inmenging van den prefect. In Juni en Juli 1813 komt
eindelijk weer iets beschikbaar, maar nog minder dan verleden jaar:
600.000 francs!... Wat ruime zucht van verlichting zal er in menige pastorie
geslaakt zijn, toen de Souvereine Vorst, bij besluit van 19 Jan. 1814, de
betaling der tractementen uit 's lands kas, als tot 31 Dec. 1810 gebruikelijk,
herstelde! 277) Dat overigens de Vorst van den aanvang af niet vreemd was
van het denkbeeld, de kerkelijke politiek zijner voorgangers voort te zetten,
bewijst het 4de art. van dat besluit, 't welk den C.-G. van Binnenlandsche
Zaken gelast „zorg te dragen dat door combinatiën en afschaffing van
predikantsplaatsen, overal waar zulks zonder nadeel voor de belangen van
de godsdienst kan geschieden, 's lands uitgaven verminderd worden.”

Met ééne uitzondering (hiervóór, bl. 117). Tellegen bedoelt blijkbaar
Heerkens. Hij vergeet evenwel, dat van Maanen remonstrant was.

Haar onderhoud (hiervóór, bl. 118). Wel te verstaan, „in zoo verre de
geestelijke en kerkelijke goederen niet toereiken”. 278)

De stemmen staakten (hiervóór, bl. 119). Allerzonderlingst is de
mededeeling van G. K. aan den S. V. in zijn brief van 4 Febr. 1813 279), dat
omtrent de uitdrukkelijke vermelding der gelijke toelating tot ambten en
bedieningen de stemmen niet hebben gestaakt: volgens hem is die
verworpen met 8 stemmen tegen 6. Het tegendeel blijkt zoowel uit de
aanteekeningen van Röell als uit die van van Maanen. Trouwens waartoe
zou de president de conclusie tot de aanwezigheid van van Heerdt en van
der Duyn hebben uitgesteld, indien de stemmen op 2 Febr. niet hadden
gestaakt? Wanneer dan ook van Maanen 11 Febr. het punt noemt onder die
waarover de stemmen hebben gestaakt, 280) volgt er geen protest van den

voorzitter; en 1 Maart noemt deze zelf het artikel een punt „omtrent welk de
stemmen gestaakt hadden”. 281)

Beslissing van den Souvereinen Vorst (hiervóór, bl. 120). Zie Ontstaan I,
482 en II, bl. CXXI, doch vooral Br. en Ged. V, 87: de Vorst besliste voor
opneming der beide bepalingen, hoewel die omtrent zijne religie hem
persoonlijk niet aangenaam was 282). De oude heer van Aylva maakte er
echter eene gemoedszaak van, en zeide dat zoo deze bepaling niet
opgenomen werd, een aantal notabelen alleen daarom de Grondwet zouden
verwerpen. De aanstaande vereeniging met België maakte veel Protestanten
voor de toekomst beducht. 283)

Het is waarschijnlijk (hiervóór, bl. 120). Inderdaad blijkt uit de
beraadslagingen der commissie, dat het besluit van 19 Jan. 1814 van zeer
grooten invloed is geweest, 284) doch er is geen het minste bewijs voor
Tellegen's meening, dat de commissie van redactie art. 137 in de Grondwet
zou hebben gesteld na ruggespraak met den Vorst. In de stukken tusschen
den Vorst en die commissie of tusschen den Vorst en Hogendorp gewisseld
wordt de zaak niet behandeld. Onder invloed van het besluit van 19 Jan. zal
de commissie van redactie tot het inzicht zijn gekomen dat het niet aanging
den waarborg, daarin voor de Hervormden gelegen, in de Grondwet te
bevestigen, en den waarborg voor de anderen niet.

Doode letter (hiervóór, bl. 121). Dit is voor de tweede maal, dat Tellegen
deze uitdrukking gebruikt. 285) Uit de niet-wederopneming van den
„grondregel” van 1798: „Elk burger heeft vrijheid, God te dienen naar de
overtuiging van zijn hart”, in de constitutiën van later tijd, kan ik geenszins
het gevolg trekken dat deze regel sinds 1801 „dood” was. Het wemelt in
den aanhef der staatsregeling van 1798 van „algemeene beginselen” en
„grondregels” wier invloed voortduurde, ook al werden zij in latere
constitutiën niet weder opgenomen.

Art. 139 der Grondwet (hiervóór, bl. 122). Tellegen vergist zich door te
meenen dat het de S. V. is die de opneming van dit artikel heeft bewerkt. De
vervanging van art. 62 der Schets door het artikel van 2 Febr. is het werk
der volle commissie 286); het artikel van 2 Febr. is tot art. 139 der Grondwet
verscherpt door de commissie van redactie, zonder dat van eenige
tusschenkomst van den Vorst blijkt. Het zal de invloed van Röell zijn die dit
heeft bewerkt: reeds 21 Jan. maakt deze onderscheid tusschen de mate van
inzage waaraan de gesubsidieerde en de niet-gesubsidieerde
genootschappen zullen zijn onderworpen 287).

Heerlijke rechten (hiervóór, bl. 131). Art. 24 der staatsregeling van 1798
had deze zonder schadevergoeding voor altijd vernietigd, doch art. 15 van
die van 1801 had alle wetten die sedert 1795 aan de waarde van
eigendommen of wettig verkregen bezittingen hadden gederogeerd, aan
herziening onderworpen. Ieder benadeelde kon zich tot het Staatsbewind
vervoegen, dat naar bevind van zaken de afschaffing of verbetering dier
wetten, benevens eene billijke schadeloosstelling, aan het Wetgevend
Lichaam zou voordragen. Dientengevolge regende het adressen, en diende
het Staatsbewind eene (bij het Wetgevend Lichaam onafgedaan gebleven)
wet in, waarbij de heerlijke rechten hersteld werden „voor zooverre zij niet
met de staatsregeling of het publiek gezag in strijd waren”, en voor het
gemis van niet herstelde heerlijke rechten, voor zoover daaraan voor den
bezitter geldelijke voordeelen verbonden waren geweest, eene
schadeloosstelling werd toegekend, bestaande in eene recognitie, te voldoen
door de bekleeders der posten waarvan de begeving te voren inkomsten had
opgeleverd aan de ambachtsheeren. Art. 8 der staatsregeling van 1805 nam
art. 15 van die van 1801 met geringe wijzigingen over, zoodat eene
wettelijke regeling nogmaals in uitzicht was gesteld, welke 9 Juni 1806, in
de allerlaatste dagen van Schimmelpenninck's bewind, tot stand kwam, en
die door den minister van binnenlandsche zaken, van Stralen, was
ontworpen. Rechten van aanstelling der leden van gemeentebesturen of
rechtbanken, door eigenaren van heerlijkheden vóór 1795 uitgeoefend,
bleven voor altijd vervallen; alle overige met inbegrip van het kerkelijk
patronaatrecht werden hersteld, voor zoover zij althans niet hun oorsprong
namen uit „het leenrecht”, dat volgens art. 9 der staatsregeling bleef

afgeschaft, doch onder schadevergoeding. Eene regeling die de particuliere
belangen zoo zeer ontzag als met de staatshoogheid te nauwernood
bestaanbaar was; voor het oogenblik wel aan de ergste onzekerheid een
einde maakte, maar afstak bij de algemeene strekking der nieuwe
instellingen, en in de negentiende eeuw dan ook niet bleek te kunnen
worden gehandhaafd.
Tellegen vergist zich door te meenen, dat deze wet onder Lodewijk
Napoleon niet heeft gegolden, al is er over hare vervanging door andere
bepalingen wel in den Staatsraad gehandeld. De sectie van wetgeving van
den „Conseil pour les affaires de Hollande” herinnert in haar advies van 21
Aug. 1810 288) aan het beginsel der bestaande wetgeving: alle heerlijke
rechten die in strijd kwamen met bestuursrechten van den Staat, waren
afgeschaft. De tienden (ook soms als accrochement van een
ambachtsheerlijkheid voorkomende) vielen niet onder dit begrip, en waren
nog onlangs bij de adaptatie van het Wetboek Napoleon voor het koninkrijk
Holland gewaarborgd. In overeenstemming met den wensch der sectie
bepalen twee artikelen van het groote decreet van 18 Oct. 1810, dat de
tienden en andere grondrenten in Holland invorderbaar blijven
overeenkomstig de bestaande wetgeving; „il sera statué ultérieurement sur
la faculté de racheter les dites dîmes et rentes”. Deze afkoopbaarstelling is
inderdaad ingevoerd bij keizerlijk decreet van 22 Jan. 1813 (Fortuyn III,
539), doch door den Souvereinen Vorst weder te niet gedaan bij besluit van
22 Oct. 1814 (Staatsblad no. 103).
Onder de Fransche wetten, hier te lande executoir verklaard, zijn er
geene, die de heerlijke rechten betreffen.

Wellicht (hiervóór, bl. 132). Deze onderstelling vindt in de stukken geen
bevestiging. Heerkens, de eenige die eene opmerking maakt waaruit is af te
leiden dat hij zich niet in elke provincie eene ridderschap denkt 289), stemt
vóór de insertie. Tegen de insertie stemt van Lynden, die geen landelijke
stand wil behalve in Friesland.

Besluit van 26 Maart 1814 (hiervóór, bl. 134). Op wat grond de Bosch
Kemper durft verzekeren, dat het besluit genomen schijnt „op aandrang van
van Hogendorp, toen eerste minister, die het dan ook in de commissie voor
de grondwet verdedigde” 290), is mij onbekend. De mededeeling is in ieder
geval onjuist. Primo was Hogendorp toen geen „eerste minister”, maar
minister van buitenlandsche zaken; secundo is er geen letter over de zaak
gewisseld tusschen hem en den Souvereinen Vorst; tertio is, blijkens de
stukken zelve op het Kabinet der Koningin, trouwens ook reeds blijkens het
boekje van van Akerlaken, het besluit het werk van Hendrik van Stralen,
den auteur der wet van 9 Juni 1806, die thans gelijk toen minister van
binnenlandsche zaken was. In de commissie kan het besluit als zoodanig
natuurlijk niet verdedigd zijn, aangezien het van 26 Maart is en de
commissie hare laatste vergadering hield op den 2den Maart. Bedoelt de
Bosch Kemper de commissie van 1815, dan is de mededeeling evenmin
juist. Ik denk dat hem art. 45 der Schets voor de gedachte heeft gezweefd.

Ook op andere punten (hiervóór, bl. 136).—Zie voor het vroeger overleg
tusschen den Vorst en Hogendorp hiervóór, bl. 96; voor het hier door
Tellegen bedoelde met de commissie van redactie zie Ontstaan II, bl.
CXVIII vv. en I, 438 vv.—Behalve op het punt van den godsdienst was de
inmenging vooral voelbaar op het punt der militie; zie daarvoor de
aanteekeningen op hoofdstuk IX. Op twee punten waar Tellegen invloed
van den Vorst vermoedde, is daarvan niet gebleken (hiervóór, bl. 149 en
150).—Twee belangrijke punten komen bij het volgende hoofdstuk ter
sprake: de Raad van State en de verkiezing van leden der Staten-Generaal.

233) De eerste algemeene volkstelling, die van 1795, gaf eene
bevolking van 1,880,443 zielen. Wanneer men er bij in aanmerking neemt,
wat toen niet, thans wel tot Nederland behoort, dan wordt dit cijfer bij
schatting op 2,100,000 gesteld. D'Alphonse's Aperçu geeft voor 1811 het
aantal inwoners op als 1,724,896; hierin zijn opgenomen 127.959 inw. voor
de Ooster-Eems, maar ontbreken natuurlijk behalve de in 1795 afgestane
landen ook Noord-Brabant, en Gelderland tot de Waal. Hogendorp stelde na
de verdrijving der Franschen de bevolking in een rond cijfer op twee

millioen. De eerste telling na 1813, die van 1829, gaf 2,613,487 zielen
(Algemeene Statistiek van Nederland, II, blz. 18, 22.)
234)
Volgens de volkstelling van 1829 (Algemeene Statistiek van
Nederland, II, blz. 466 vlg.) waren er:
of op de 10,000 zielen:
Protestanten 1,544,888 5,911
Katholieken 1,019,108 3,899
Israëlieten 46,397 178
Onbekend 3,094 12
2,613,487 10,000
235) In de door Röell voorgestelde redactie betrekkelijk dit
onderwerp had deze in plaats van: godsdiensten, wat in Hogendorp's schets
voorkwam, het woord kerkgenootschappen gebruikt. „Dan”, zeide hij, „zijn
er de Joden niet in en niet uit;—zij sustineeren eene natie, niet
kerkgenootschap te zijn”. (Ontstaan I, 277; vgl. aldaar, 273).
236) Op de begrooting van 1809 komt voor de Eerediensten
voor eene som van ƒ 1,098,440 (Lod. Nap. Gedenkschriften, II, blz. 333). In
de door Napoleon na de inlijving bijeengeroepen commissie van eenige
Nederlanders wordt de som, in den laatsten tijd voor dit onderwerp jaarlijks
besteed, opgegeven te hebben bedragen ƒ 1,127,638, aldus verdeeld:
Hervormden ƒ 1,041,788, R.-Katholieken (met Jansenisten) ƒ 76,274,
Lutherschen ƒ 9,226, Mennonieten ƒ 350 (Bijdragen voor Vaderlandsche
Geschiedenis van R. Fruin, 2e reeks IX, blz. 109).
237) Br. en Ged. III, 175, 182.
238) In de door hem den 8sten Februari 1802 opgestelde
voorwaarden der nationale vereeniging, waar men leest: „Het is in den aard
der zaak gelegen, dat de oude publieke kerk onder ons hersteld worde, maar
met alle mogelijke verdraagzaamheid voor alle andere gezindheden.
Ondergeschikte ambten en bedieningen, als de militaire ambten, moeten
zelfs voor alle gezindheden openstaan” (Br. en Ged. III, 208).
239) Ontstaan I, 271–273.

240) Ontstaan I, 61.
241) Ontstaan I, 324, 432.
242)
Vóór stemden: Elout, Heerkens, Röell, van Maanen,
van der Duyn, van Zuylen, Humalda.
Tegen „ : van Lynden, Aylva, Lampsins,
Repelaer, Heerdt, Hogendorp, van
Imhoff.
Den 2den Februari waren van Heerdt en van der Duyn niet tegenwoordig;
den volgenden dag voegde de een zich bij de voorstemmers, de andere bij
de tegenstemmers en staakten dus wederom de stemmen.
243)
Voór: van Lynden, Aylva, Lampsins, Repelaer, Heerdt, van
Zuylen, Humalda.
Tegen: Elout, Heerkens, Röell, van Maanen, van der Duyn,
Hogendorp, van Imhoff.
244) Ontstaan I, 302.
245) Ontstaan I, 278. Van Christo Sacrum wordt in den
Staatsalmanak voor 1815 het volgende gezegd: „Onder de kleine Christen
Gemeenten is het genootschap Christo Sacrum te Delft voor weinige jaren
opgerigt. Hetzelve heeft geen bezoldigde leeraars, en neemt de belijders van
alle Christelijke Godsdiensten, welke de geloofbelijdenis bij het
Genootschap vastgesteld willen afleggen, tot leden aan, ook dan wanneer
dezelve verkiezen tevens leden van eene andere gezindheid te blijven.”
246) Ontstaan I, 62.
247) Ontstaan I, 76.
248)
Schets, art. 62: „Alle kerkelijke vergaderingen zijn wettig, mits
dezelve verzoeken om commissarissen-politiek door de souvereinen vorst
aan te stellen, ten einde toe te zien, dat er niets strijdigs met de wetten en de
algemeene rust voorgenomen worde.”

Redactie der commissie, vastgesteld 2 Febr. 1814: „De regeering zal
altijd zorg dragen, dat de geestelijkheid van geene eene gezindheid zich
eenig deel van de wereldlijke macht aanmatige, en daartoe de noodige
middelen aanwenden.”
Grondwet, art. 139: „Onverminderd het recht en de gehoudenis van den
S. V., om zoodanig toezicht over alle de godsdienstige gezindheden uit te
oefenen, als voor de belangen van den Staat dienstig zal bevonden worden,
heeft Dezelve bovendien in het bijzonder het recht van inzage en
beschikking omtrent de inrichtingen van die gezindheden, welke volgens
een der voorgaande artikelen eenige betaling of toelage uit 's Lands kas
genieten.”
249) Men denke aan van de Spiegel en zijn huwelijk met eene
burgemeestersdochter. „Haar betrekking”, zegt Fruin (Verspr. Geschr. V,
217), „tot de Goesche Regenten-families opende den bruidegom eene
loopbaan, waarvoor zijn talenten en verworven kennis hem bestemden,
maar die hem zonder deze verzwagering toch gesloten zou zijn gebleven”.
250)
U. Huber, Hedend. Rechtsgeleerdheid, I, c. 4, no. 27–31: no. 29:
„In vrije regeeringen wordt zij (de oorzake van den adel) afgenomen uit een
langdurige benaminge van het volk, als bij wijze van prescriptie; gelijk bij
ons in vele geslachten.”
30. „Wij meenen, dat sulk een slach van adel in een vrij land so goed is,
als die in andere landen bij speciale vergunningen wordt verkregen, omdat
het volk alhier 't selve recht heeft, dan elders de princen, ende dewijl
allerhande gerechtigheden door laps van tijd verkregen worden, is er geen
reden, waarom de edeldom in dier voege niet soude konnen verkregen
worden.”
251) Questiones Juris publici, II, c. 25.
252) Decreet van 19 Jan. 1799. Zie ook art. 14 der staatsregeling
van 1798 en art. 8 van het daarbij behoorende reglement B, benevens art. 5
van het reglement C.
253) Geschiedkundige Gedenkstukken, III, 38, 178.

254) Ontstaan I, 59.
255) Ontstaan I, 241–'42.
256) Ontstaan I, 413, 419, 420.
257) Metelerkamp, 123. D'Ablaing van Giessenburg (De
Ridderschappen in het Koningrijk der Nederlanden van 1814–1850, den
Haag, 1875, blz. 3) vergist zich dus, als hij beweert, dat de derde stand, die
der landeigenaren, tegen den oorspronkelijken zin der Grondwet
binnengesmokkeld zou zijn.
258) En die sedert de Hervorming in beheer waren bij den Staat.
Zie voor een kort overzicht van den rechtstoestand dier goederen Buys'
Grondwet II, 523 vv.
259) Zooals G. K. met welgevallen aanhaalt in zijne
Aanmerkingen (Ontstaan I, 61): „De Hervormde Kerk heeft zoo diepe
wortelen onder onze natie geschoten dat het misnoegen van andere
gezindheden haar niet benadeeld heeft, toen er gelegenheid toe geboren
scheen.”

260) Hij ontwierp een bisdom Amsterdam dat de geheele
Republiek zou omvatten. De bisschop, die resideeren zou te Delft, zou
benoemd worden door het Staatsbewind, „mits overeenkomstig de wetten
en voorschriften der Roomsch Catholieke Kerk;” te Breda zou de
opleidingsschool voor geestelijken worden gevestigd, te subsidieeren door
den Staat (Ged. IV, bl. LXXIV.)
261) Vgl. de noot hiervóór, bl. 116.
262) Decreet der Nationale Vergadering tot inlijving der Joden
bij de Bataafsche natie (2 Sept. 1796.)
263) Den Amsterdamschen aartspriester Cramer.
264) Den Amersfoortschen pastoor van Os.
265) Den oud-minister van eerediensten Mollerus, en den
Leidschen hoogleeraar (gewezen predikant) te Water.
266) Den Haagschen predikant Delprat.
267) Martinus Stuart, predikant te Amsterdam.
268) Een uit Holland (Eberbach), en een uit Oost-Friesland
(Kniphausen).
269) Den Amsterdamschen hoogleeraar Koopmans.
270) Eene „église consistoriale” (met een volledige organisatie
van predikant[en] en ouderlingen toegeruste kerk) was in Frankrijk slechts
toegestaan op elke 6000 hervormden.
271) Lebrun aan den minister Bigot de Préameneu, 12 en 28
Nov. 1811 (Ged. VI, 788 vv.).
272) B. v. te Amsterdam de Nieuwe Kerk, Noorderkerk en
Oudezijdskapel; te Utrecht den Dom of de Buurkerk; te Groningen de
Akademiekerk (als voor de Hervormden van geen nut meer, sedert na de
inlijving der hoogeschool bij de Fransche Universiteit het ambt van
akademieprediker was vervallen).—Dit laatste gebouw is inderdaad aan de
katholieken ingeruimd.

273) Ged. VI, 965.
274) De Paus had de inlijving van den Kerkelijken Staat (17 Mei
1809) met excommunicatie beantwoord.
275) Wel te verstaan die bedoeld in het decreet van 1808.
276) Ged. VI, 209.
277) Ontstaan I, 302. De herstelling betrof niet alleen de
tractementen van leeraars der Hervormde Kerk, maar ook „de toelagen
welke tot 31 Dec. 1810 aan eenige leeraars van andere kerkgenootschappen
zijn geaccordeerd geweest.”
278) Ontstaan I, 55.
279) Ontstaan I, 359.
280) Ontstaan I, 428.
281) Ontstaan I, 482.
282) Hij zal daarbij zeker gedacht hebben aan den indruk in
België.
283) „Wanneer wij Brabandsche provinciën tot territoir krijgen,
zullen wij gereformeerden het onderspit delven” (van Lynden in de
vergadering van 21 Jan. 1814; Ontstaan I, 278).
284) Ontstaan I, 296.
285) De eerste maal hiervóór, bl. 115.
286) Ontstaan I, 318–'19.
287) Ontstaan I, 270.
288) Ged. VI, 1442.
289) Ontstaan I, 411.
290) Letterk. Aant. 464.

V.

DE REGEERINGSVORM.

Wij slaan de Grondwet open, om, ingelicht door de
beraadslagingen der commissie, de omtrekken van
het staatsgebouw der Vereenigde Nederlanden te
leeren kennen. Een onderwerp, dat bij het bespreken
van den adel en de ridderschappen, bij de
beschouwing van stad en land hier en daar door ons
aangeroerd, eene meer opzettelijke behandeling
verdient. Toen de commissie aan het werk toog, stond
ééne zaak vast: de souvereiniteit gevestigd in het huis
van Oranje-Nassau. Het monarchaal beginsel werd
gehuldigd. De souvereiniteit zoude bij erfopvolging
overgaan en de maxime van het Fransche recht: le
Roi ne meurt pas, zoude, zei Hogendorp 291), ook hier
rechtens zijn. De troon dus geen oogenblik ledig en
de orde in den Staat dus niet door eenig
tusschenbestuur in gevaar gebracht. Wie zoude echter
geroepen zijn, den opengevallen troon te bezetten?

Hogendorp—en dit kon op zijn standpunt moeilijk
anders—knoopte het erfrecht vast aan de opdracht
van het Erfstadhouderschap in 1747. Het waren de
afstammelingen van Willem IV, die overeenkomstig
die opdracht achtereenvolgens door hem tot den
troon werden geroepen. Toen die opdracht
geschiedde, had Willem IV nog geen zoon; slechts
éene dochter. Prinses Caroline was geboren den
28sten Februari 1743; eerst den 8sten Maart 1748
aanschouwde de latere Willem V het levenslicht. Zoo
kwam het dat men het erfrecht niet alleen toekende
aan het mannelijk oir, de mannelijke agnaten van
Willem IV, maar bij ontstentenis van dezen ook aan
de dochters van zijn zoon, met haar mannelijk oir, en
daarna op gelijke wijze aan zijne eigene dochters.
Echter onder bijvoeging van zekere bepalingen die de
nadeelen, verbonden aan den overgang van het
Stadhouderschap in een vreemd huis moesten
temperen. Dit ambt mocht niet te gelijk bekleed
worden met de waardigheid van Keurvorst of
Koning; de dochters mochten niet huwen zonder
consent der Staten. In overeenstemming met de
regeling van 1747 wordt dan ook in de Schets (art. 1
en 2) het erfrecht toegekend eerst aan de mannelijke
nakomelingen van den Souvereinen Vorst, het eenige

mannelijk oir van Willem IV; daarna aan het
mannelijk oir van wijlen zijne dochter prinses
Caroline, gehuwd geweest met den prins van Nassau-
Weilburg. Het laatste zou ongerijmd zijn geweest,
had Hogendorp niet gemeend het voorbeeld van 1747
te moeten volgen. Vreemd is het echter dat hij in
zoover van die vroegere regeling afweek, dat hij met
stilzwijgen voorbijging de kinderlooze douairière van
Brunswijk-Luneburg, de eenige dochter van Willem
V, die volgens het in 1747 bepaalde, zelfs zou hebben
moeten voorgaan aan het huis van Nassau-Weilburg.
Ik weet daarvoor geene andere reden te vinden dan
deze, dat het bijna ondenkbaar was, dat zij den stam
van den souvereinen vorst zoude overleven, en het
bovendien hoogst onwaarschijnlijk was, dat zij nog
mannelijk oir zoude nalaten. Het was echter een
verzuim, dat door de commissie hersteld werd, en
deze douairière kreeg dan ook met hare wettige
nakomelingen eershalve hare plaats in de Grondwet
(art. 6). Eveneens had Hogendorp nagelaten de orde
der erfopvolging te regelen. De commissie vulde die
leemte aan door te bepalen, dat binnen elk dier drie
huizen de erfopvolging zoude geregeld worden naar
het beginsel van eerstgeboorte en representatie.

Op een gewichtig punt van verstrekkende gevolgen
week de Grondwet af van de Schets. Hogendorp had
het erfrecht toegekend aan de mannelijke
nakomelingen. Hij had alleen het erfrecht in de
vrouwelijke lijn toegelaten voor zoover de regeling
van 1747 daartoe aanleiding gaf, en was zelfs, wat de
dochter van Willem V betrof, daarvan nog
afgeweken. Dit was niet in strijd met 's mans innige
verkleefdheid aan het huis van Oranje-Nassau.
Integendeel. Dat huis zoude de hooge positie van
Souverein in ons Vaderland innemen, maar dan ook
geen erfrecht in de vrouwelijke lijn,—waardoor ons
vaderland gevaar liep de prooi te worden van allerlei
vreemde vorsten.
In de vergadering der commissie van 28 December
1813 kwam echter uitbreiding van het erfrecht der
vrouwelijke lijn ter sprake. Men vond er bezwaar in
de dochter van den Souvereinen Vorst, prinses
Marianne, uit te sluiten. Dit punt werd met andere
punten verwezen naar eene commissie, bestaande uit
de leden Aylva, Elout en van Maanen, aan welke
commissie werd opgedragen met overleg van den
Souvereinen Vorst de twee artikelen der Schets,
handelende over de troonsopvolging, in meerdere
artikelen gesplitst, in behoorlijken rechtsgeleerden

stijl te vervatten. In de vergadering van 11 Januari
1814 brengt nu deze commissie eene redactie dier
artikelen ter tafel, welke door den Souvereinen Vorst
geagreëerd was en nog in dezelfde vergadering
zonder eenig debat werd aangenomen.
Deze redactie nu brengt iets geheel nieuws. Bij
uitsterving van het mannelijk oir worden nu ook de
nakomelingen van den Souvereinen Vorst in de
vrouwelijke lijnen zonder eenige beperking tot den
troon geroepen. Dit geschiedt echter niet ten opzichte
van de nakomelingen zijner zuster, evenmin als voor
het huis van Nassau-Weilburg. In die beide huizen
blijft het erfrecht tot den mansstam beperkt 292).
Uit den loop dezer zaak moet men wel afleiden,
dat deze belangrijke uitbreiding van het erfrecht door
den Souvereinen Vorst gewenscht werd. Hierin was
ook niets vreemds gelegen. Als hoofd van een der
beide Nassausche stammen was hij Duitsch Vorst en
moest hij het zeer natuurlijk vinden, dat evenals dit in
Nassau en elders in Duitschland het geval was,
subsidiair de vrouwelijke lijnen tot het erfrecht
geroepen werden. Op het Duitsche standpunt lag dan
ook hierin niets aanstootelijks. Wij waren echter
gedurende meer dan twee eeuwen aan eene andere

zienswijze gewoon geraakt; voor ons was het wel
vreemd dat in de Grondwet dit onbeperkte erfrecht
aan de vrouwelijke lijnen werd gegeven. Ook thans
echter vindt dit stelsel nog zijne verdedigers. Men wil
daardoor het gevaar voorkomen, dat de troon ooit
open zoude kunnen vallen, zonder dat er een
opvolger aanwezig is. Maar ook het voordeel hierin
gelegen kan te duur worden gekocht. Men zou op
dien grond een erfpacht in de vrouwelijke lijn kunnen
verdedigen—mits zoodanig beperkt, dat men niet
behoeft te vreezen de kroon te zien vallen in handen
van iemand, die aan ons land geheel vreemd is. Maar
hierdoor wordt niet gerechtvaardigd dergelijke
sprong in het duister als met het onbeperkte erfrecht
in de vrouwelijke lijn gepaard gaat. Of was wellicht
de veiligheidsklep voldoende, die in art. 8 der
Grondwet geplaatst werd? Wanneer bijzondere
omstandigheden eene verandering in de erfopvolging
ging mochten noodzakelijk maken, was krachtens dit
artikel de souvereine vorst bevoegd daaromtrent eene
wet aan de Staten-Generaal voortedragen. Zou dus te
eeniger tijd iemand aanspraak op den troon
verkrijgen, dien men om deze of gene reden minder
wenschelijk achtte, dan kon dat op deze wijze
worden voorkomen. „Zulk eene verandering”, zeide

Hogendorp 293) op het met artikel 8 overeenkomende
art. 24 der Grondwet van 1815, „kan vele oorzaken
hebben, en daarom is er niet eene aangehaald. De
beslissing is veelmeer geheel overgelaten aan den
koning en de nationale vertegenwoordiging in der
tijd. Maar onder deze oorzaken behoort ook, dat de
kroon eens zou moeten worden overgebracht in een
vreemd huis, weinig daartoe geschikt, maar verder
verwijderd van de opvolging zoude zijn”. Is waarlijk
ons land, evenals Engeland, krachtig genoeg om
althans tegenover een invloedrijk Europeesch
geslacht zich dergelijke vrijheid zonder gevaar te
kunnen veroorloven? Iets anders is het echter of het
in naam onbeperkte erfrecht niet ten gevolge van een
ander voorschrift der Grondwet toch inderdaad
binnen engere grenzen zoude blijken te zijn beperkt.
In 1747 was het erfrecht der dochters van Willem IV
en Willem V hiervan afhankelijk gesteld, dat zij niet
zouden huwen zonder toestemming der Staten.
Hogendorp stelde in zijne Schets ook dergelijke
vereischte voor de mannelijke nakomelingen van den
Souvereinen Vorst. Alleen zij zouden zijn bekwaam
ter opvolging, die gesproten waren uit een huwelijk,
ingegaan met onderling goedvinden van den S. V. en
de Staten-Generaal. Toen nu aan de vrouwelijke lijn

het onbeperkte erfrecht werd toegekend, bleef dit
vereischte bestaan, doch werd nu geschreven voor
alle—dus zoowel mannelijke als vrouwelijke—
nakomelingen van den souvereinen vorst. Zooals art.
2 luidt, zouden niet alleen de leden van het huis van
Oranje-Nassau, maar ook de afstammelingen daarvan
door vrouwen de toestemming moeten hebben
erlangd, om het erfrecht in hun geslacht te behouden.
Vreemd was het zeker dergelijke verplichting op te
leggen aan vreemde vorsten, die misschien bij het
sluiten van hun huwelijk nog zeer ver van de
successie verwijderd waren. Thorbecke noemt het
dan ook eene vooral bij mogelijke toepassing op de
huwelijken van vreemde vorsten ongewone
staatsrechtelijke bepaling 294). Nu echter eenmaal
voor de vrouwen en hare afstammelingen de deur
wagenwijd was opengezet, en het dus van het toeval
zoude afhangen, welk vreemd huis binnen korteren of
lateren tijd over Nederland zoude geroepen worden te
regeeren, kon door de inachtneming van dat artikel
dit bezwaar worden getemperd. Voor de hand ligt het
echter bewezen, dat het dan beter ware geweest het
erfrecht in de vrouwelijke lijn òf uittesluiten òf
binnen enge grenzen te beperken 295).

Vreemd is het in elk geval, dat, wanneer men zich
voorstelde dat alle wettige afstammelingen van den
souvereinen vorst recht op den troon zouden erlangen
en daarna nog aan het huis van Nassau-Weilburg dit
recht toekende, men de voorzichtigheid zoo ver dreef
van ook nog te bepalen, wat er zoude geschieden,
wanneer geen bevoegde erfopvolging mocht bestaan.
De souvereine vorst zoude dan aan de Staten-
Generaal een opvolger voordragen, en zoo dit bij zijn
leven verzuimd was of de Staten-Generaal de
voordracht niet mochten hebben goedgekeurd,
zouden de Staten-Generaal zelve tot die benoeming
overgaan (art. 9–11).
Voor de duurzaamheid der monarchie was dus naar
eisch gezorgd. De aard der monarchie brengt naar de
algemeen aangenomen zienswijze mede, dat de Vorst
boven allen uitsteekt, boven allen schittert; dat tegen
hem, als het hoofd der samenleving, door allen wordt
opgezien. Dit alles vereischt, dat die Vorst toegerust
zij met middelen, voldoende om zijnen staat
luisterrijk op te houden. Men was daarvan, toen de
regeling van 's Vorsten inkomen aan de orde kwam,
overtuigd. Er was bovendien eene omstandigheid, die
er toe medewerkte, om den Vorst een hooger
inkomen toe te kennen, dan anders met het oog op de

benarde financieele omstandigheden dier dagen
wellicht het geval zoude geweest zijn. Had de
Revolutie, had de tiërceering der schuld door
Napoleon een bres in veler financiën geschoten, het
huis van Oranje was niet het minst in zijne
hulpbronnen gekortwiekt. Ik bedoel de
verbeurdverklaring hunner goederen binnen het
grondgebied der Republiek gelegen, door de
Franschen in 1795 als eene buit beschouwd en door
hen afgestaan aan den Staat. Toen men eindelijk, in
overleg met den Souvereinen Vorst, het inkomen der
Kroon bepaalde op de voor die dagen aanzienlijke
som van anderhalf millioen, was het de bedoeling,
die som voor een deel te beschouwen als eene
vergoeding voor het nadeel door het Vorstenhuis bij
en door de omwenteling geleden.
Zoo werd dan de monarchie hier te lande
gevestigd. De nervus rerum zoude haar niet
ontbreken, waar het de vraag was haren luister op de
bevolking te doen afstralen. Het recht van den
Souvereinen Vorst, om niet alleen ridderorden uit te
deelen, maar ook om zijne onderdanen in den
adelstand te verheffen, wat hem maakte tot de bron
van alle eer, stelde hem bovendien in de gelegenheid,
zich te omringen van mannen, uitblinkende boven

hunne medeburgers en geschikt om de decoratie der
monarchie te zijn.
Kon men nog iets meer wenschen? Ja, eene zaak
ontbrak nog aan den luister der Souvereiniteit. De
Vorst moest zich voorloopig tevreden stellen met als
Koninklijke Hoogheid te worden aangesproken. Het
woord Majesteit was nog niet voor hem weggelegd.
Het tijdstip was nog niet aangebroken, waarop de
Goden dezer aarde hem als hun evenknie zouden
erkennen, het geheiligde karakter van het
koningschap ook het zijne zou zijn. Doch alle hoop
bestond, dat Noord en Zuid met elkander zouden
worden vereenigd en de koningstitel dan een deel zou
zijn van den bruidschat, dien België hem zou
aanbrengen. Tot zoolang bleef hij den naam dragen
van Souvereine Vorst, een naam, waarbij het de vraag
is, of hij niet meer een bevoegdheid aanduidde, dan
wel als een eigenlijke titel, in het verkeer der
volkeren erkend, kon worden aangemerkt.
Tot dusver treedt ons de monarchie te gemoet als
instelling, bestemd om te schitteren, bestemd om op
de verbeelding der natie te werken. Wat zoude echter
hare eigenlijke taak zijn? Wat zoude de Vorst doen,
wat zoude zijne macht zijn, vergeleken met die van

de andere organen van den Staat? Immers bij ons
werd niet overgenomen het monarchale beginsel in
dien zin, dat Monarch en Staat met elkander
vereenzelvigd werden; dat de Vorst met Lodewijk
XIV zoude kunnen zeggen: l'Etat c'est moi; dat—
zooals ook in Engeland het geval is, de Staat zoude
opgaan in den Vorst. De Grondwet toch
onderscheidde den Staat der Vereenigde Nederlanden
van den Souvereinen Vorst 296); de laatste was een
orgaan van het, hoewel onzichtbare, toch bestaande
lichaam. Hij was echter niet dat lichaam zelf. Welke
nu was zijne macht in dat Staatswezen? Wij zien
allen—ook Hogendorp—eenstemmig daarin, dat de
diplomatie, de defensie en de financiën in zijn hand
vereenigd moesten zijn. De geschiedenis van de
Republiek der Vereenigde Nederlanden had het voor
elk en een iegelijk duidelijk gemaakt, welke
nadeelige gevolgen verbonden waren aan het gemis
van eenheid en diensvolgens van kracht bij het
bestier der buitenlandsche betrekkingen, bij de
beschikking over land- en zeemacht, en over de
geldmiddelen. Zoo ergens centralisatie noodig was,
zoo was dit hier. Zoo ergens moest hier de
Souvereiniteit der gewesten overgaan in eene gemeen
gemaakte macht. Maar evenmin wenschte men in het

bestuur van de koloniën en de bezittingen van den
Staat in andere werelddeelen terug te keeren tot het
stelsel der compagnie—zonder dergelijk
tusschenlichaam werd het bestuur daarover geplaatst
in handen van den Vorst. En terwijl Hogendorp—
zooals wij boven 297) gezien hebben—ten opzichte
der justitie nog voor een deel het oude wilde
herstellen, de rechtspraak niet wilde ontdoen van alle
privaatrechtelijke bestanddeelen, bleef toch ten slotte
met aller toestemming het beginsel gehandhaafd, om
in die rechtspraak niets anders te zien dan een tak van
bestuur, uitgeoefend namens den Souverein en
toevertrouwd aan beambten door hem aangesteld.
Zoo was de volheid der executieve macht—om
Hogendorp's woorden te gebruiken 298)—toegekend
aan den Souvereinen Vorst. Hieronder was zelfs
begrepen het recht van oorlog en vrede, het recht om
tractaten te sluiten, onverschillig welke hun inhoud
mocht zijn. Maar bovendien deelde de vorst met de
vertegenwoordiging des volks, met de Staten-
Generaal de wetgevende macht. De leer der elkander
in evenwicht houdende machten, door Montesquieu
aan Europa gepredikt: de leer van de scheiding der
wetgevende en uitvoerende macht, elke aan een
afzonderlijk orgaan toevertrouwd, was niet meer in

eere. Men begreep, dat hij, die aan het hoofd van den
Staat staat, ook 't best in de gelegenheid is, de
richting aan de wetgeving te geven, dat hem alleen de
voldoende middelen ten dienste staan, noodig om als
grondslagen voor doeltreffende wetten te dienen.
Moge ook al Hogendorp, en op zijn voorbeeld de
commissie, aan de vertegenwoordiging het recht om
wetten voor te stellen, behoudens eenige
uitzonderingen 299) niet hebben onthouden, de
Grondwet toonde genoegzaam aan, dat men het
initiatief in den regel verwachtte van den
Souvereinen Vorst. Het formulier voor de
afkondiging der wet, in de Grondwet opgenomen 300),
ging van het denkbeeld uit, dat de Vorst de wetgever
was, die met gemeen overleg der Staten-Generaal
goedvond en verstond, eene wet uit te vaardigen.
Het lichaam, waaraan niets werd toegekend dan
een aandeel in de wetgevende macht, ontleende den
naam en den vorm aan het machtige collegie van de
Republiek der Vereenigde Nederlanden. De Staten-
Generaal herleefden—alleen werden de leden van
Hun Hoog Mogenden gedegradeerd tot Edelmogende
Heeren. Zij herleefden als één lichaam; aan het
tweekamerstelsel werd door niemand gedacht. Zij
zouden even als vroeger worden gekozen door de

Staten der provinciën. Maar behalve in naam, in
vorm en in bron was er weinig of geene
overeenkomst. Het waren niet meer de lasthebbers
der souvereine gewesten, maar de zelfstandige
vertegenwoordigers van het geheele Nederlandsche
volk. Ja, welk een klove lag er zelfs tusschen de
Staten-Generaal van de Grondwet van 1814 en het
collegie, hetwelk Hogendorp zich had geschetst, toen
hij na de omwenteling van 1795, ambteloos en
verdrietig, zat te mijmeren over de wijze, waarop—
wanneer eens de Revolutie overwonnen was—de
Unie moest worden hervormd. Toen ik hierboven 301)
de opdracht der Souvereiniteit aan den Prins besprak,
wees ik er reeds op, dat Hogendorp in 1795 eene
hervorming van het Staatsbestuur met het behoud van
het Republikeinsch karakter mogelijk en wenschelijk
achtte. Ook nog in 1799 302) staan in de door hem
ontworpene herziene Unie van Utrecht de Staten-
Generaal aan het hoofd van den Staat, aan het hoofd
van de door de Staten der provincie af te stane,
gemeen gemaakte macht. Aan de Staten-Generaal het
recht, niet alleen om oorlog te verklaren, maar ook
om tractaten te sluiten, aan deze de beslissingen der
geschillen tusschen de provinciën, aan deze de
regeling der financiën. En voor zoover die door de

provinciën afgestane, gemeengemaakte macht door
anderen zoude worden uitgeoefend, zoude dit toch
geschieden op naam der Staten-Generaal. In hunnen
naam zouden handelen de Erfgouverneur, Kapitein en
Admiraal-Generaal der Vereenigde Nederlanden, de
Raad van State, de Hooge Raad. En al kende
Hogendorp de onschendbaarheid aan den
Erfgouverneur toe, deze werd toch niet de Souverein.
Hij zoude voorzitten èn in de Staten-Generaal èn in
den Raad van State, het collegie, waaraan met den
Erfgouverneur de uitvoerende of besturende macht
was opgedragen. Op deze wijze zoude er voldoende
gezorgd worden voor de eenheid in het algemeen
bestuur; immers al mochten ook de provinciën hare
souvereiniteit behouden, al mochten ook de Staten-
Generaal door de Staten der provinciën gekozen
worden, de leden van dit collegie zouden, aan geene
lastbrieven gebonden, toch zelfstandig zijn in de
uitoefening der bondgenootschappelijke macht, en
voor zoover noodig zoude dit klem en kracht vinden
in den Hoogen Raad, met de handhaving der Unie
door de constitutie te belasten. Van eene inrichting
als deze moest Hogendorp afstand doen, zoodra hij
tot het monarchale beginsel bekeerd was, en de
souvereiniteit der provinciën op den Vorst zoude

worden overgedragen. Zal men daarom zich er over
verwonderen, dat desniettegenstaande in de schets
van Hogendorp sporen zijn overgebleven van die
vroegere zienswijze, zijne Staten-Generaal nog niet
geheel strookten met het monarchaal beginsel, zooals
dat werd aangekleefd door hen, wien, als er van
monarchie gesproken werd, de monarchie van
Napoleon voor den geest kwam. Wanneer men de
beraadslagingen der commissie leest, dan is het
vooral van Maanen, die waarschuwt tegen de
republikeinsche denkbeelden der schets, die zegt:
„zoo iets is ongevoegelijk in eene monarchie”; die
uitroept: „als dit doorgaat, is het monarchaal beginsel
weg”. Dientengevolge zien wij dan ook meer dan
eene bepaling der schets, die hare verklaring vindt in
de herinnering aan de oude Republiek, in de
Grondwet niet overgenomen. De Staten-Generaal
zouden ook volgens de Schets (art. 28) anders dan op
het bij de Grondwet bepaalde tijdstip niet
bijeenkomen, tenzij op beschrijving van den
Souvereinen Vorst; waren zij echter bijeen, dan
zoude, volgens Hogendorp, het goedvinden der
Staten-Generaal vereischt worden, om hen weder te
doen uiteengaan (art. 33). Art. 65 der Grondwet
daarentegen stelde dit laatste geheel en al ter

beslissing van den Souvereinen Vorst. De Staten-
Generaal waren zijn raad; waren het collegie, dat
hem bij de wetgeving ter zijde stond, dat niet alleen
door hem in beweging gesteld werd, maar ook op
zijnen wenk weder stilstond. Waar de Staten-
Generaal door art. 34 der Schets geroepen werden, de
tusschen provinciën ontstane geschillen in der minne
bij te leggen, daar gaf art. 48 der Grondwet aan den
Souvereinen Vorst de bevoegdheid, die geschillen,
van welken aard ook, administratieve of
rechtsgeschillen, in eerste en laatste instantie te
beslechten. Er is nog eene andere bepaling der Schets
(art. 29), die uit hetzelfde oogpunt de aandacht trekt.
Wat is op het monarchaal standpunt natuurlijker, dan
dat het hoofd van den Staat, terwijl het de begrooting
van uitgaven opmaakt en aan de goedkeuring der
Vergadering onderwerpt, tevens nagaat en voorstelt,
uit welke middelen die uitgaven zullen worden
bestreden? Neen, zeide Hogendorp, het is het best,
dat het volk zich zelf belaste. En wanneer men hem
op de practische bezwaren wees, die uit de overlating
dezer zaak aan de Staten-Generaal moesten
voortvloeien, antwoordde hij dat de minister van
financiën wel altijd lid van de Staten-Generaal zoude
zijn, en dus voor het opmaken eener voordracht

zoude kunnen zorgen. Het gelukte hem echter niet de
meerderheid te overtuigen. Want werd eerst al de
redactie slechts in zooverre veranderd, dat de kwestie
in 't midden werd gelaten, ten slotte bepaalde toch de
Grondwet, dat eene voordracht over de middelen
zoude worden ingediend, en bleef dus het initiatief
van de regeling der geldmiddelen geheel in handen
van den Vorst 303).
Maar, behalve de bepalingen, rechtstreeks met het
monarchaal beginsel in strijd, waren er bovendien
andere, die het vermoeden wettigen, dat Hogendorp
in de Staten-Generaal nog iets meer zag, dan een
lichaam, geroepen om wetsontwerpen goed te keuren
en wetsvoorstellen te doen. Deze gissing kwam bij
mij op onder de overweging der vraag: waarom
Hogendorp, met afwijking van het bepaalde in de
constitutiën van 1798, 1805 en 1806, in art. 38 der
Schets het lidmaatschap der Vertegenwoordiging
openstelde voor de Ministers, de Staatsraden enz., in
een woord voor de hoogste dienaren van den Staat.
Of was dit alleen om, zooals hij het in zijne
Aanmerkingen 304) uitdrukte, de Staten-Generaal te
zien samengesteld uit de bloem der natie: niet omdat
hij van oordeel was, dat de dienaren der Besturende
Macht in de Staten-Generaal ook nog eene taak te

vervullen hadden? In de commissie had men er niet
recht vrede mede, doch na eenige oppositie werd toch
Hogendorp's beginsel gehandhaafd 305). Eene andere
bepaling wijst echter met meer zekerheid op de oude
Republiek. Ik bedoel de herstelling van het ambt van
Raadpensionaris, door Hogendorp gewild. Een
Staatsdienaar, die door den Souvereinen Vorst uit
eene door de Staten-Generaal opgemaakte nominatie
voor vijf jaren zoude worden gekozen, en aan het
hoofd van dit collegie zoude staan. Hij kon lid der
Staten-Generaal zijn; noodig was het echter niet (art.
36–38 der Schets). Het is duidelijk, dat de Commissie
geen weg wist met dit ambt. Wat zoude de
Raadpensionaris doen? De leden werden niet veel
wijzer door Hogendorp's woorden: „deze
Raadpensionaris is hetzelfde, dat hij was in de
provincie; men heeft hem van de Provinciale Staten
in de Staten-Generaal overgebracht om den
eerbiedwaardigen naam te behouden.” Was het dan
alleen om den naam te doen? Neen, want hij moest,
volgens Hogendorp, dienen, om „een concert en
communicatie te hebben tusschen de vergadering en
den Vorst”. „Hij moest ministerieele functiën
uitoefenen”. Maar waarin zouden zij bestaan? Elout
zeide: „wat kan de president of Raadpensionaris te

doen hebben? de voordragten aannemen van den
Vorst, in deliberatie brengen en te concludeeren. Item
omtrent de voordragten der leden. Als de conclusiën
genomen zijn, is alles afgedaan. Hiertoe borneren
zich de functiën van den moderator en die man
behoeft geen lid van het Gouvernement te zijn, want
de Vorst zal zijne wetten door Commissarissen doen
voordragen of aandringen. Wanneer nu die moderator
zou zijn een minister, dan obsteert, dat of wanneer
zijn Ministerie lang duurt, hij gevaarlijk wordt voor
den Souvereinen Vorst, of wel dat hij niets anders
wordt dan de manus ministra van den Princeps, dat
ook niet deugt”. „Dit alles”, zoo eindigde Elout,
„permoveert mij tot een President. De
Raadpensionaris van Holland was een ander wezen;
hij en de Griffier der Hoog Mogenden waren in
effecte de Staats-Ministers; dit was toen noodig, om
Holland invloed te geven, nu niet meer”. Hogendorp
moest dan ook zien, dat zijn voorstel, waaraan hij,
naar men meent 306), ook om persoonlijke redenen
veel schijnt te hebben gehecht, door de meerderheid
verworpen werd. Met zeven tegen vijf stemmen werd
besloten, dat er niet zou zijn een ministerieel
ambtenaar, de functiën van Raadpensionaris
uitoefenende, maar een president met de gewone

presidiale attributen (art. 66 der Grw.) 307). En alzoo
werd de staf gebroken over eene instelling, die door
het nevelachtige van haar karakter, gepaard met het
prestige van den oud-republikeinschen naam, eene
belemmering had kunnen worden in het monarchaal
Staatsbestuur, vooral dan, wanneer Hogendorp zelf
met dat ambt bekleed zou zijn geworden 308).
Wanneer wij in de Gedenkschriften van Hogendorp
lezen 309), dat onder de oude Republiek het bestuur in
handen was van lieden, aan welke de constitutie de
macht niet gaf; wanneer hij daarop wijst als een der
gebreken van die bondgenootschappelijke regeering,
dan komt de vraag bij ons op: of hij niet gevaar liep
op dezelfde klip te stranden door niet alleen de
Staten-Generaal te willen maken tot eene vergadering
van de hoogste Staatsdienaren, maar vooral door een
ambt in 't leven te roepen, als dat van
Raadpensionaris, wiens werkkring onbepaald was,
doch die na den Souvereinen Vorst de eerste positie
in den lande zou innemen.
Onder den invloed van de beraadslagingen der
commissie werd dus het karakter der Staten-Generaal
beter in harmonie gebracht met de monarchale
beginselen. Zij waren, zooals van Maanen het in zijne
Aanspraak uitdrukte, ongerechtigd om deel te nemen

aan de Uitvoerende Macht. Of zooals hij het in de
commissie 310) had gezegd: „de Regeering moet bij
ons alleen bij den Vorst zijn, en alleen de Wetgevende
Macht door hem met de Staten-Generaal gedeeld
worden”. De Souvereine Vorst dus vrij in de
behartiging der algemeene belangen, mits zich
houdende binnen de grenzen der wet. Bij de
beschouwing van de macht van den Vorst komt
echter de vraag op: wat verstond men in 1814 onder
Wetgevende Macht? Waar lagen de grenzen tusschen
de Wet aan de eene en tusschen de macht van den
Souvereinen Vorst aan de andere zijde?
Thorbecke 311) heeft er op gewezen, hoe de Grondwet
van 1814 niet, zooals later die van 1815 (art. 105), de
uitdrukkelijke bepaling inhield, dat de Wetgevende
Macht door den Souvereinen Vorst en de Staten-
Generaal gezamenlijk werd uitgeoefend; hoe de
bepaling ook van de Schets (art. 14) er aan ontbrak,
volgens welke zonder beider goedkeuring geene wet
bestond. Ik meen echter, dat men hieraan niet te veel
moet hechten, daar uit de voorschriften der Grondwet
van 1814 in haar onderling verband toch duidelijk
volgt, dat eene wet beider samenwerking vereischte.
Wat echter meer van belang schijnt te zijn, is de
onbepaalde uitdrukking: daden der souvereine

waardigheid, zoowel in de Schets (art. 5) als in de
Grondwet (art. 32) te vinden. Volgens Hogendorp
zoude de Vorst die daden plegen in den Raad van
State, het collegie, hem als adviseur ter zijde gesteld.
Volgens de Grondwet zoude de Vorst kunnen
volstaan met die daden bij dat collegie in overweging
te hebben gebracht; hij behoefde dus niet meer in den
Raad daarvoor tegenwoordig te zijn, zooals
Hogendorp schijnt te hebben gewild. Wat behoorde
nu tot het terrein der wet, wat tot dat van de daden
der souvereine waardigheid? Zoude de gissing zoo
verwerpelijk zijn, dat, overal waar de Grondwet niet
uitdrukkelijk eene wet voorschreef, de souvereine
vorst zoude meenen te kunnen volstaan met het
onderwerp bij besluit te regelen? Eene gissing, die
aan waarschijnlijkheid wint, wanneer men èn zich
herinnert, dat men onder den Keizer aan de decreten-
regeering was gewoon geraakt, èn bij de lezing van
het Staatsblad van 1814–1815 ontwaart, hoe menig
besluit is genomen daar, waar men eene wet zoude
hebben verwacht.
Er is nog een punt, waarop voor het recht verstand
van de macht van den Vorst de aandacht behoort te
worden gevestigd. Ik bedoel de regeling der
financiën: de vaststelling der begrooting van uitgaven

en de vaststelling der middelen om ze te bestrijden.
Waar de Vorst niet meer staat op het middeleeuwsche
standpunt; waar de uitgaven niet meer uit zijne
middelen behooren te worden bestreden,—daar komt
hij niet meer eene bede richten tot zijne onderdanen,
wanneer die middelen te kort schieten; integendeel
daar zijn het de belastingen, die door het volk tot
instandhouding van den Staat, tot bevordering van
aller belang moeten worden opgebracht. Betaling van
belasting wordt een ieders plicht. Maar op dit
standpunt van den modernen staat zoude het eene
ondragelijke dwingelandij zijn, bijaldien de Vorst
alleen over het quantum en quale der belasting konde
beschikken. De volksvertegenwoordiging, zoo zegt
men, moet de koorden der beurs in handen houden.
Was dit onder de Grondwet van 1814 het geval? De
Grondwet, die, op het voorbeeld der schets, de
uitgaven splitste in twee deelen: het eerste bestaande
in de zekere en bepaalde uitgaven, uit den gewonen
loop der zaken voortvloeiende, en voor eens en voor
altijd vastgesteld; terwijl alleen voor het tweede
gedeelte, voor de buitengewone en onzekere uitgaven
telken jare de toestemming der vertegenwoordiging
vereischt werd. Voeg hierbij nu, dat èn Schets èn
Grondwet de bestaande belastingen—zoolang daarin

bij de wet geene verandering gebracht werd—lieten
voortbestaan; dat aldus de Souvereine Vorst
beschikken kon over al de middelen van het Fransche
belastingstelsel, voor zoover dit door hem zelf in het
tijdvak zijner onbeperkte macht niet mocht zijn
gewijzigd, dan valt het mijns inziens moeilijk te
loochenen, dat de macht der Staten-Generaal in dit
opzicht binnen vrij enge grenzen beperkt was.
Voorzeker, wanneer het Nederland aan eene
krachtige Regeering zoude ontbreken, dan lag de
schuld niet aan de Grondwet, niet aan de macht van
den monarch.
In den Regeeringsvorm, dien wij tot dusver hebben
geschetst, wijst alles op eenheid in het Staatsbestuur.
„Het Nederlandsche volk”, zeide van Maanen 312), „is
een volk, dat algemeene wetten en een
Gouvernement heeft”. En in lateren tijd zei
Thorbecke 313): „de Nederlandsche Staat werd op
eenheid, niet van uitvoerende macht slechts, maar
van vertegenwoordiging gegrond”. Men keerde dus
niet terug tot den Statenbond der oude Republiek,
toen een losse band de gewesten vereenigde: toen er
inderdaad geen algemeen bestuur bestond, dat èn het
recht èn de macht had zijnen wil te handhaven; toen

de Unie geen Unie, maar een chaos was. Werd dan
het beginsel der Revolutie, het beginsel der
Staatsregeling van 1798; de éen- en ondeelbaarheid
van den Staat (art. 1) zonder voorbehoud
overgenomen? Maar waar blijft men dan met den
naam van: Vereenigde Nederlanden? Een naam, die,
zooals wij gezien hebben 314), niet voorkwam in
Kemper's proclamatie van 1 December 1813, waarbij
de Prins tot Souvereine Vorst werd uitgeroepen, wel
echter in die van 6 December 1813, waarbij de Prins
het bestuur aanvaardde. Een naam, op het voorbeeld
der Schets, behouden in de Grondwet (art. 53). Deed
men het wellicht, om aan te toonen, dat het herboren
vaderland hetzelfde was, hetwelk in den Revolutietijd
te gronde was gegaan; was het om tegenover het
buitenland als rechtverkrijgende der oude Republiek
te kunnen optreden? Of lag er in het behoud van den
naam nog iets anders, nog iets dat wees op het
karakter van den Staatsvorm? Dat Hogendorp op die
laatste vraag bevestigend zoude hebben geantwoord,
lijdt mijns inziens geen twijfel. Al wilde ook hij den
Statenbond in geenen deele weder in 't leven roepen,
al wilde ook hij een Souvereinen Vorst over de
Vereenigde Nederlanden, fundamenteele wetten en
Staten-Generaal, die, met afzwering der provinciale

belangen, het geheele Nederlandsche volk
vertegenwoordigden; de provincie en haar bestuur
zouden toch volgens zijne Schets een karakter
hebben behouden, dat wel niet meer gelijk was aan
den toestand van voorheen, maar kwalijk strookte
met het beginsel van eén- en ondeelbaarheid der
Revolutie. De Staten der provinciën zouden, al zij het
dan ook al niet meer in den ouden luister, uit hunne
asch verrijzen. Zij zouden blijven op den ouden voet.
De adel en de steden zouden, zooals wij vroeger
gezien hebben, blijven hunne bron. De adel zoude
zijn provinciaal karakter niet verliezen. Het is waar:
de souvereiniteit der Staten zoude overgaan op den
Souvereinen Vorst, hunne Wetgevende Macht zoude
overgaan op den Vorst en de Staten-Generaal; de
diplomatie, de financiën en de defensie zouden
blijven buiten hunnen kring. Maar,
desniettegenstaande zoude de Souvereine Vorst,
evenals door de Staten-Generaal, ook door hen
worden gehuldigd; zouden zij, evenals hunne
voorgangers, de keuze hebben van de afgevaardigden
tot de Staten-Generaal. En bovenal zoude het
binnenlandsch bestuur in hunne handen geplaatst
worden. Wanneer men het derde hoofdstuk der
Schets leest, dan springt het in het oog, dat ten

opzichte van dit laatste onderwerp vooral eene
gedeeltelijke herleving van het oude door Hogendorp
gewenscht wordt. Toen ik hierboven den adel en het
platte land besprak, is het reeds gebleken, hoe de
denkbeelden van Hogendorp in de Commissie geen
onverdeelden bijval vonden, en hoe dat, naarmate
men langer over de zaak nadacht, men steeds meer en
meer begon in te zien, dat eene restauratie, zelfs in
den geest van Hogendorp, niet wenschelijk, ja
onmogelijk was. Waar Hogendorp eene herleving der
oude Staten gewild had, daar werden ten slotte, na
onderscheidene wijzigingen der redactie, de Staten
eene schepping der Grondwet (art. 73), en wordt het
geheel en al aan den Souvereinen Vorst overgelaten,
de wijze van samenstelling dier Staten te bepalen
(art. 74). De vorst moest dit wel doen, „naar
aanleiding dezer Grondwet”, maar deze hield
daarover geene bepaling in. Al mocht dan ook na vele
tegenkanting met eene kleine meerderheid aan den
naam van Staten boven dien van Regeeringen of
besturen de voorkeur zijn gegeven 315), zij keerden
niet jure postliminii terug in het leven. Even als dit
met de Staten-Generaal bepaald was, zoo mochten
ook zij, in afwijking van art. 42 der schets, niet
buitengewoon vergaderen, tenzij door den

Souvereinen Vorst bijeengeroepen (art. 83). Zij waren
niet vrij in de wijze, waarop zij hunne
werkzaamheden zouden regelen; immers de daarvoor
te maken bepalingen vereischten de goedkeuring van
den Souvereinen Vorst (art. 75) 316). Doch
niettegenstaande deze gewichtige wijzigingen bleef
er een groot onderscheid bestaan tusschen de Staten
van de Grondwet van 1814 en de departementale
besturen van den een- en ondeelbaren Staat volgens
de Staatsregeling van 1798, die de besturen had
verklaard tot administratieve lichamen, ondergeschikt
en verantwoordelijk van het uitvoerend bewind, om
niet te spreken van het stelsel van centralisatie onder
Koning Lodewijk met zijn Landdrosten, onder
Napoleon met prefecten gehuldigd. Hoe ging het met
art. 3 der Schets, waarin was voorgeschreven, dat na
den eed door den Vorst afgelegd, deze zoude worden
ingehuldigd door de Staten-Generaal en Provinciaal?
Van Maanen zeide: „ik weet niet, waartoe die
inhuldiging van de zoogenaamde Staten provinciaal
zal dienen;—zij zijn geen Staten:—het is eene
noodelooze en zeer gevaarlijke ceremonie om den
gevolgen wille; men zal er uit argumenteeren”. Elout
zag minder zwarigheid in die ceremonie, mits er
duidelijk uitgedrukt werd, dat die inhuldiging toto

coelo verschilde van die der Staten-Generaal. Dit had
ten gevolge, dat, hoewel Hogendorp er op wees, dat
men de denkbeelden der menschen niet moest
choqueren, alles zoo zacht mogelijk moest
uitdrukken, bijna niet doen gevoelen, dat er een
onderscheid was, er toch ten slotte in de Grondwet
(redactie van 28 Febr. 1814) een formulier van
inhuldiging voor de Staten werd opgenomen, geheel
verschillend van dat der Staten-Generaal, en waarbij
de Staten verklaarden, achtervolgens de
verplichtingen hun bij de Grondwet opgelegd, de
bevelen, door den Souverein of van zijnentwege
gegeven, te zullen gehoorzamen en alles te zullen
doen, wat getrouwe onderzaten aan hunnen souverein
schuldig waren en behoorden te doen. Zoo werd de
vorm behouden, maar het wezen der zaak opgeofferd.
Gelukkiger was Hogendorp met zijn voorstel, om
de Staten der provinciën, evenals voorheen, te
belasten met de keuze van de afgevaardigden der
Staten-Generaal. Van eene oppositie, zooals van J. M.
Kemper in zijn brief aan den Souvereinen Vorst
daartegen uitging 317), vind ik in de beraadslagingen
der commissie geen spoor. Er waren alleen enkelen,
die het recht der Staten tot het opmaken eener
nominatie wenschten te beperken; niemand wilde hen

geheel uitsluiten van die taak 318). Ook in de
omschrijving van de taak der Staten als besturend
lichaam schijnt in vele opzichten Hogendorp een
groot deel van hetgeen hij wenschte te hebben
bereikt. Ik zeg voor een groot deel, niet in alles. Het
recht om dispensatie van wetten te geven werd aan
dit collegie ontnomen en toegekend aan den
Souvereinen Vorst. Maar hun werd niet alleen de
beschikking over hunne huishoudelijke belangen
overgelaten; zij werden, ook als agenten van het
Rijksbestuur, belast met de uitvoering der wetten
betrekkelijk het binnenlandsch bestuur 319). Het punt
van uitgang verschilt echter van dat van Hogendorp.
Bij dezen blijven de Staten—met uitzondering van
hunne wetgevende macht—dat binnenlandsch
bestuur alles naar ouder gewoonte behouden. In de
Grondwet daarentegen is zij het, die, evenals de
Staten hare schepping zijn, ook deze taak aan hen
opdraagt. Van hier ook het denkbeeld van
Hogendorp, dat de Souvereine Vorst tegenover de
Staten zoude staan met dezelfde rechten als vroeger
de Stadhouders (art. 29). Van hier daarentegen de
bepalingen der Grondwet (art. 91, 86), die den
Souvereinen Vorst het onbeperkte recht gaf, de
besluiten der Staten, die met de wet of het algemeen

belang strijdig waren, te schorsen en buiten effect te
stellen; die hun, als deel der Uitvoerende Macht, den
plicht oplegde de bevelen na te komen, die de
Souvereine Vorst ten opzichte van de uitvoering der
wetten hun mocht geven. Hij zoude dan ook niet
meer in elke provincie, naar ouder gewoonte, een
Stadhouder aanstellen (Schets art. 39), maar een
Commissaris onder zulk eene benaming, als hij zoude
goedvinden en met zoodanige instructie, als hij ter
uitvoering van het gezag, hem bij de Grondwet
toegekend, zoude vermeenen te behooren (art. 76 der
Grw.).
Wilde men het beginsel van Staatseenheid
waarborgen, er diende een dergelijk ambtenaar te
zijn. Maar het valt niet te ontkennen, dat die
Commissarissen het middel konden worden en—
bestempeld met den weidschen titel van Gouverneur
—het middel geworden zijn, om langs eene
achterdeur weder het stelsel van centralisatie te doen
binnensluipen, zooals de traditie van de Napoleons
dit medebracht. Het kwam hier op de verhouding
tusschen drie machten aan: de Gouverneur, de Staten
en de Gedeputeerde Staten. De eerste twee waren
imperatief door de Grondwet voorgeschreven. Wat
echter de derde betreft, evenals Hogendorp, zoo had

ook de Grondwet in art. 93 het aan de Staten zelve
overgelaten, of zij een collegie van eenige leden uit
hun midden tot beleid van zaken, zoo gedurende den
tijd hunner vergadering als van hunne afwezigheid,
wilden kiezen. Toch was het—in aanmerking
genomen, dat de Staten slechts zelden bijeen zouden
komen—boven allen twijfel verheven, dat dergelijk
collegie in alle provinciën zoude moeten worden
ingesteld. Vooral met het oog op de uitvoering der
wetten was dit noodzakelijk. Repelaer 320) ging zelfs
zoover van te zeggen, dat het zijne bedoeling altijd
geweest was, om de Staten meer honorifieke
qualiteiten te geven, maar de uitvoering der wetten in
den Representant van den Vorst en de
gecommitteerde Raden of gedeputeerde Staten te
verzekeren, in een collegie, dat klein moest zijn en
nooit tegenstand zoude kunnen bieden. Maar Staten
of gedeputeerde Staten: van nog meer belang was de
vraag: op welke wijze de taak van 's Vorsten
Commissaris zoude worden uitgewerkt. Er waren
zooals van Imhoff, die in hem zagen, wat de prefect
onder Napoleon, of de Landdrost onder Lodewijk
geweest was; dit beteekende dus de voortzetting der
Napoleontische centralisatie. Het was dan ook in die
richting, dat de aan de Gouverneurs bij besluit van 23

Juni 1814 gegevene instructie hun niet alleen eene
beslissende stem gaf bij staking der stemmen in
Staten en Gedeputeerde Staten (art. 8), maar hun
zelfs de bevoegdheid verleende, in spoedeischende
zaken buiten de Staten of Gedeputeerde Staten om te
beslissen—behoudens de later van deze collegies te
vragen goedkeuring (art. 7). Eene bepaling, die uit
den aard der zaak de kiem van misbruik in zich sloot.
Eene kiem, die, zooals de geschiedenis heeft geleerd,
welig is opgeschoten, zoodat de Gouverneurs der
provinciën de voetstappen der prefecten of
Landdrosten begonnen te drukken en in hen ten slotte
eene soort van onderkoning met een hof in miniatuur
gezien werd. Als ik dit alles overweeg, dan vraag ik
mij zelven af, of het wel juist was, toen ik zeide, dat
voor een groot deel datgene werd bereikt, wat door
Hogendorp bedoeld was, en of niet, al zij het dan in
strijd met de Grondwet, van het beginsel van
zelfregeering der provinciën weinig terecht kwam. In
het algemeen kan men dus zeggen dat de Vereenigde
Nederlanden een naam waren zonder zin, dat het
beginsel van eenheid het geheele Staatswezen
doortrok, en dat in zoover de herboren Staat een kind
was van de Revolutie van 1795, met dit onderscheid,
dat de monarchale vorm dien der Republiek had

vervangen. Zoo werd in vele opzichten verijdeld, wat
Hogendorp zich had voorgesteld. Toch meenen wij
hem dankbaar te mogen zijn daarvoor, dat hij er in
geslaagd is, in de Grondwet neêr te leggen de kiemen
van zelfbeheer der deelen, kiemen, die in latere
dagen, toen de natie weder tot publiek leven was
ontwaakt, tot wasdom hebben kunnen komen zonder
aan de eenheid van den Staat te kort te doen 321).
Minder dankbaar moet men hem zijn voor hetgeen
hij op een ander gebied dan dat der wetgevende en
besturende Macht beoogde en voorstond. Ik bedoel
de Rechterlijke Macht. Eerbiediging van het beginsel
van eenheid werd ook in zooverre door hem gewild,
dat alle de provinciën een en hetzelfde Wetboek en
dezelfde manier van procedeeren zouden hebben. Op
dit punt dus geene reactie. Maar, terwijl hij geen
onderscheid wenschte in de burgerlijke en
strafwetgeving naar de lokaliteiten, zoude dit ten
opzichte van de inrichting der rechtbanken wel het
geval zijn. „Bij deze inrichting”—zegt hij—„de oude
eerwaardige instellingen te herstellen, en ook hierin
den geest der nieuwigheden, die ons land bedorven
heeft, zooveel mogelijk uit te roeien” 322). En al
mocht hij ook al hebben ingezien, dat de oprichting
van een hoogste rechterlijk collegie, de Hooge Raad,

voor het geheele land noodig was, daaronder zoude
bijna al het oude in 't leven zijn teruggeroepen, en
zelfs, zooals wij vroeger gezien hebben, de
ambachtsheerlijkheden met haar privaatrechterlijk
karakter. Tegen die denkbeelden stak een storm op in
den boezem der Commissie. Elout, Röell, van Imhoff
verhieven daartegen hunne stem. Niet het minst van
Maanen, de president van het Hoog Gerechtshof. Hij
noemde de oude rechtspleging monstrueus en
onbestaanbaar met eene algemeene manier van
procedeeren. „Wij hebben”—zeide hij—„bij
ondervinding gezien, dat de zaken met een hof en
weinig rechters goed gaan en dat de justitie nimmer
beter is geadministreerd geworden dan thans” 323). En
hoewel men zoover niet ging als van Maanen
wenschte, en aan het provincialisme te gemoet
kwam, door in elke provincie een Hof en daarboven
den Hoogen Raad te plaatsen, toch werd er beslist
met het oude gebroken en de rechterlijke macht
geheel gezuiverd van alle privaatrechterlijke
denkbeelden. Er dient echter te worden bijgevoegd,
dat ook zij, die in andere opzichten niet wars waren
van de Napoleontische beginselen van Staatsbestuur,
die ook in de rechterlijke organisatie het eenvoudige
van het Fransche systeem voorstonden, van de andere

zijde toch van afschrik vervuld waren over de wijze,
waarop door 's Keizers willekeur, door zijne hooge
politie met de burgerlijke vrijheid der ingezetenen
was gespeeld. Terwijl de Grondwet zich in 't
algemeen zorgvuldig onthield van het toekennen van
rechten aan de ingezetenen, van iets, wat naar eene
déclaration des droits van de Revolutie zweemde,
werd in het hoofdstuk der Grondwet over de Justitie
door de commissie toch menige bepaling ingelascht,
met het doel om aan de ingezetenen de burgerlijke
vrijheid te verzekeren. Waarborgen tegen
willekeurige inhechtenisneming, waarborgen tegen
exeptioneele rechtspraak en andere van dezelfde
strekking werden op voorstel van Elout in de
Grondwet opgenomen 324). Voor de onafhankelijkheid
der rechterlijke macht werd door de aanstelling van
de leden van den Hoogen Raad niet alleen, maar ook
van de leden der provinciale Hoven voor het leven,
wat trouwens door Hogendorp ook was voorgesteld,
beter gezorgd, dan volgens de fransche organisatie
het geval was geweest.
Wanneer men het IVe hoofdstuk der Grondwet van
1814 over de Justitie overweegt, dan zal men moeten
erkennen, dat de belofte, door Kemper gedaan, niet
ijdel was gebleven, „Uwe burgerlijke vrijheid”, zoo

sprak hij tot „zijne landgenooten” in de door hem en
Fannius Scholten gedane proclamatie van 1
December 1813, „Uwe burgerlijke vrijheid zal door
wetten, door eene die vrijheid waarborgende
constitutie, zekerder dan ooit gegrondvest zijn.” Maar
wat werd er van de politieke vrijheid onder de
handen der commissie? Waren er in de Grondwet van
1814 waarborgen voor een goed en doeltreffend
Staatsbestuur? Wie was verantwoordelijk voor dit
bestuur? De erfelijke monarchie brengt mede de
onschendbaarheid, de onverantwoordelijkheid van
den persoon des Konings. Toch zoeken wij te
vergeefs in de Grondwet naar de bekrachtiging dezer
stelling. De bepaling van de Grondwet van 1806 (art.
20) die dit wel deed, werd niet overgenomen. Zij
ontbrak trouwens ook in de Schets. Moet men
daarom met Thorbecke 325) aannemen, dat de
Souvereine Vorst bij Hogendorp, hoewel erfelijk, het
karakter van eersten ambtenaar bleef behouden, daar
het karakter der verheffing hierboven den Vorst niet
werd geëigend? Ik zoude het niet durven beamen. Ik
mag niet aannemen, dat Hogendorp, die in zijne
herziening der Unie van Utrecht, in 1799
opgesteld 326), aan den Erfstadhouder het karakter van
onschendbaarheid had willen toekennen, dit den

Souvereinen Vorst zoude hebben willen onthouden.
Wanneer èn in de Schets èn evenzoo in de Grondwet
over de onschendbaarheid des Vorsten werd
gezwegen, zoude dan de reden niet hierin gelegen
zijn, dat de uitdrukkelijke vermelding van iets, dat
van zelf sprak, overbodig geacht werd? Wordt die
gissing niet hierdoor bevestigd, dat in de Grondwet
evenmin als in de Schets eene bepaling voorkwam,
waaruit 's Vorsten verantwoordelijkheid kon worden
afgeleid? Want al mocht men ook al niet zoover gaan
als in het Engelsche Staatsrecht, al mocht het: de
Koning kan geen kwaad doen, daar ook op civiele
zaken worden toegepast, wat volgens art. 9 der
Schets en art. 106 der Grondwet met den Vorst hier
niet het geval was; van eene verantwoordelijkheid
daarentegen voor daden van bestuur is geen schijn of
schaduw te vinden. Maar wie was dan
verantwoordelijk, zoo de Vorst het niet was? Was,
zooals wij het vinden opgemerkt 327), in de Schets het
beginsel der ministerieele verantwoordelijkheid
opgenomen? Het is ons uit het derde deel van
Hogendorp's Gedenkschriften gebleken, dat deze in
1795 de omtrekken had geteekend eener Hooge
Vierschaar, en dat hij daarop in 1799 nader
terugkwam 328). Er zou, wij hebben het hierboven

opgemerkt, een Hooge Raad zijn, waaraan de
handhaving der Unie was toevertrouwd. Een Hooge
Raad, waarvoor zoowel de leden der Staten-Generaal,
als die van andere collegiën, eveneens als hunne
ambtenaren zouden worden terechtgesteld, en dit op
aanklacht der Staten-Generaal. Wij vinden dit
denkbeeld nawerken in de Schets. Ook zij geeft aan
de Staten-Generaal het recht, om èn de leden van hun
collegie met den Raadpensionaris, èn de leden van
den Raad van State, èn de Ministers wegens hunne
ambtsverrichtingen aan te klagen bij den Hoogen
Raad (art, 5, 6, 27, 37). Evenzoo staan de leden der
provinciale Staten, op aanklacht van dit collegie,
terecht voor het provinciale Hof (art. 42). Kan men
dit nu de huldiging van het beginsel der ministerieele
verantwoordelijkheid noemen? Het middel, dat
bestemd is, om de onschendbaarheid van den vorst in
overeenstemming te brengen met de eischen van een
goed bestuur, door de verantwoordelijkheid voor de
handelingen van Regeering over te brengen op zijne
Ministers? Eenerzijds reikten die bepalingen verder,
daar niet alleen de Ministers, maar ook andere
dienaren van den Staat onder hare toepassing vielen;
van de andere zijde zal men juist hieruit moeten
afleiden dat Hogendorp met deze bepalingen iets

anders bedoelde dan de invoering van het beginsel
der ministerieele verantwoordelijkheid, zooals zich
dit in Engeland had ontwikkeld: een beginsel volgens
hetwelk de Ministers niet alleen aansprakelijk werden
gesteld voor de inachtneming der wet, maar
bovendien voor een doeltreffend bestuur, een bestuur,
waardoor het algemeen belang werd behartigd. Toch
valt het niet te ontkennen, dat dit recht der Staten-
Generaal, om de Ministers aan te klagen, op hunne
zelfstandigheid een gewichtigen invloed had kunnen
uitoefenen, er toe had kunnen leiden, dat zij zich niet
zouden beschouwen louter als dienaren van den
Vorst, als gedekt door zijne bevelen, maar gedachtig
zouden blijven aan het zwaard van Damocles, dat
hun van wege de Staten-Generaal boven het hoofd
hing. Maar die bepalingen vonden—zonder dat mij
het waarom daarvan is gebleken—geene genade in de
oogen der commissie. Het initiatief door de Schets
aan de Staten-Generaal toegekend, verdween uit de
Grondwet. Wat er voor in de plaats kwam, was iets
geheel anders, t. w. dat de in de Schets genoemde
personen, benevens nog eenige andere, niet in
rechten mochten vervolgd worden, tenzij met verlof
der Staten-Generaal. Het was niet alleen iets anders;
het was juist het tegenovergestelde. Wat een wapen

voor de Staten-Generaal had moeten zijn tegen die
personen en tegen hun wanbestuur, werd nu een
privilegie voor dezen. Het waren nu niet meer de
Staten-Generaal, die de dienaren van den Vorst ter
verantwoording konden roepen; maar het was de
Souvereine Vorst, die, mits onder goedkeuring der
Staten-Generaal, dit kon laten doen. Nu behoefden
die dienaren niet meer bevreesd te zijn voor de
Staten-Generaal; nu behoefden zij zich alleen te
richten naar de wenken van den Vorst. Nu kon van
Maanen in zijne Aanspraak naar waarheid zeggen,
dat de Vorst de groote maatregelen, die hij ten dienste
van het behoud der gemeene zaak noodzakelijk
oordeelde, met spoed, kracht en nadruk kon doen
uitvoeren door zijne Raden en dienaars, die van hem
alleen hun gezag ontleenden 329).
Niettegenstaande dit alles ware het toch wellicht
mogelijk, dat de Staten-Generaal invloed op de
richting van het staatsbestuur zouden kunnen
uitoefenen, mits zij overtuiging en kracht genoeg in
zich zelven voelden, om voor het algemeen belang op
te treden. De overweging der jaarlijksche
buitengewone begrooting kon daarvoor een
handvatsel zijn. Maar was die overtuiging, was die
kracht van dit collegie te wachten? Wij herinneren

ons hoe de Grondwet over de eerste vervulling der
grondwettige lichamen niets bepaald had, hoe ook de
notabelen dit punt met stilzwijgen voorbijgingen, en
hoe daaruit de gevolgtrekking gemaakt werd, dat de
Souvereine Vorst dan maar de eerste keuze moest
doen, dus ook van de Staten-Generaal. Deze door
hem aangewezen leden zouden zitting hebben tot 1
November 1817; eerst van dit tijdstip af begon de
keuze door de provinciale Staten te werken, die
telken jare een derde van het getal zouden kiezen. De
definitieve voor eens vast te stellen begrooting zoude
dus tot stand komen door de toestemming van Staten-
Generaal, die door den Souvereinen Vorst waren
benoemd.
En wat van de Staten-Generaal gold, was eveneens
het geval met de Staten-provinciaal. De eerste
aftreding, voor een derde, van de door den
Souvereinen Vorst aangewezen leden der Staten vond
volgens de door hem den 26sten Augustus 1814
vastgestelde reglementen 330) eerst plaats den 1sten
Mei 1817, zoodat de eerste keuze van leden der
Staten-Generaal zoude geschieden door leden voor
het grootste deel nog door den Vorst benoemd. En
later, wanneer de tijd van zitting van al deze leden
verstreken was, ook dan zoude de invloed van den

Souvereinen Vorst nog nawerken in de stedelijke
raden en in den adel, de bron in de meeste gewesten
van twee derde der provinciale Staten. Immers de
stedelijke besturen werden ook den eersten keer door
den Souvereinen Vorst aangesteld voor het leven; de
Ridderschap bestond uit personen, door den Vorst in
den adelstand verheven of als zoodanig erkend, en
dus door banden van dankbaarheid aan hem
verknocht. Alleen bij den landelijken stand kon met 1
Mei 1817 van invloed des volks op de keuze der
Staten sprake zijn; trouwens was het geen
rechtstreeksche keuze, maar verkiezing met een trap.
Eigenerfden kozen kiezers, en deze de leden der
Staten. Uit dit alles volgt, dat althans in de eerste
jaren van eene krachtige vertegenwoordiging geen
sprake kon zijn. En zoude ook later de Regeering,
gesteund door de Gouverneurs in de provinciën, niet
middelen in de hand hebben, om de keuze van
onwelgevallige personen tegen te gaan? Men
bedenke toch, dat zij, die door Stad of Ridderschap in
de Staten werden afgevaardigd, meestal wel tot die
klasse der maatschappij zouden behooren, die bij
voorkeur tot vervulling der ambten geroepen was.
Voorwaar de verleiding moest groot zijn, om niet
mede te werken tot de keuze van zelfstandige

mannen; men liep toch gevaar, daardoor in ongenade
te vallen en de bron van eer en van voordeel voor
zich en de zijnen verstopt te zien.
De bedervende invloed van dit alles zoude te
sterker moeten werken bij het volslagen gemis aan
openbaarheid in het bestuur. Staten-Generaal,
Provinciale Staten, Gemeenteraden vergaderden
achter gesloten deuren. Iets waarin geen bezwaar
werd gezien, niettegenstaande die lichamen ten slotte
een uitvloeisel zouden worden van keuze, en dus alle
mogelijkheid om een oordeel over de verkozenen te
vellen, daardoor werd afgesneden. Het beginsel van
openbaarheid was niet in eere. Zelfs de vrij
onschuldige bepaling van Hogendorp's Schets (art.
30), dat door den druk zoude worden publiek
gemaakt het aan de Staten-Generaal te doen
jaarlijksch verslag van het gebruik der geldmiddelen,
werd geschrapt. De ingezetenen zouden dus van
hetgeen er omging in het bestuur niets anders
behoeven gewaar te worden, dan wat in wet of
vorstelijk besluit, bij provinciale of gemeentelijke
verordening, te hunner kennis moest worden
gebracht. Aan opwekking tot deelneming in de
publieke zaak, aan contrôle van het publiek op het
bestuur, viel onder zulk eene inrichting niet te

denken. Klinkt het ons dan bijna niet als ironie in de
ooren, wanneer Hogendorp aan het slot zijner
Aanmerkingen er op wijst, hoe een zin voor het
vaderland, een public spirit door al de klassen van
ingezetenen verspreid en in alle gemoederen
opgewekt zal worden 331)?
Wij nemen afscheid van den Regeeringsvorm der
Vereenigde Nederlanden onder de Grondwet van
1814. Was het wel noodig, ons zoo lang bezig te
houden met eene Grondwet, die niet meer dan een
jaar heeft geleefd, om in 1815 door de Grondwet
voor het Koningrijk der Nederlanden te worden
vervangen? Ik meende van ja, omdat het de
Grondwet van 1814 is, waarbij de grondwettige
monarchie in het huis van Oranje-Nassau voor het
eerst in ons vaderland is gevestigd, omdat de
hoofdtrekken en hoofdbeginselen dezer Grondwet
zijn overgegaan in die van 1815, al moge dan deze
haar op enkele punten—zooals door de openbaarheid
van de Tweede Kamer der Staten-Generaal—ten
goede hebben gewijzigd. Immers ook de Grondwet
voor het Koningrijk der Nederlanden hulde voor het
overige het bestuur in een geheimzinnig duister, ook
zij kende aan de natie geen meerderen invloed toe; zij
kenschetste zich vooral—evenals die van 1814—

door het gemis van hetgeen het merg der
constitutioneele monarchie uitmaakt, door het gemis
der ministerieele verantwoordelijkheid en de
handhaving mitsdien van het persoonlijk
gouvernement. In zoover heeft de Grondwet van
1814 tot 1840, gedurende de geheele regeering van
Willem I, hare werking doen gevoelen. Zoo er ooit
harmonie heeft bestaan tusschen den regeeringsvorm
en den Vorst, die geroepen was hem toe te passen,
dan is het voorzeker hier het geval geweest. In het
verslag van den toestand des lands, den 7den
November 1814 door den Minister van
Binnenlandsche Zaken, Röell, aan de Staten-
Generaal gedaan 332), wees deze reeds op „de
rustelooze zorgen, waarmede de Souvereine Vorst
van het eerste oogenblik zijner regeering de belangen
zijner onderdanen had behartigd en nog dagelijks
bleef behartigen, zoodat bij diegenen, welke hem van
nabij volgden, wel eens het gevoel van eerbied en
bewondering over eene zoo zeldzame opoffering
door vrees voor de gevolgen van onafgebroken
inspanning werden opgewogen”. Deze woorden
waren geene vleierij, maar de zuivere waarheid. Zoo
iemand het métier de roi ernstig opvatte, zoo iemand
zich afsloofde in de behartiging der publieke zaak,

dan is het voorzeker Willem I geweest. De
geschiedenis echter heeft met onuitwischbare trekken
opgeteekend, welke de uitkomsten van dit alles
geweest zijn, in welken ontredderden toestand ons
vaderland bij het einde der regeering van dezen Vorst
was gebracht. En hoewel het nu onbillijk zou zijn, bij
de beschouwing dezer uitkomsten niet in rekening te
brengen de moeilijkheden, waarmede Willem I te
kampen had, in 't bijzonder de bezwaren,
voortvloeiende uit de vereeniging met België, uit de
gedwongen samenleving van Noord en Zuid; zoo
zoude het niet minder eenzijdig zijn te willen
ontkennen, dat dergelijke uitkomsten, ook zelfs bij de
beste bedoelingen, een natuurlijk gevolg waren van
een regeeringstelsel als dat van de Grondwet van
1815, waaronder een volk zijn lot plaatst in handen
van éen persoon, die naar zijnen wil, naar zijn
inzicht, buiten het weten des volks om, het land
regeert. Het kan dan ook alleen uit onbekendheid met
de politieke geschiedenis van ons vaderland
verklaard worden, dat bij dezen en genen soms de
opwelling ontstaat om met terzijdestelling van den
overwegenden invloed der volksvertegenwoordiging
eene vorstelijke macht terug te wenschen, zooals die
onder de regeering van onzen eersten Koning heeft

gewerkt. Wanneer men dit overweegt, zal men het
mij eerder vergeven, dat ik bij de beschouwing van
den regeeringsvorm volgens de Grondwet van 29
Maart 1814 zoolang heb stilgestaan.

Hogendorp knoopte het erfrecht vast (hiervóór, bl. 153). Zie over deze
geheele materie het proefschrift van Mr. E. J. Thomassen à Thuessink van
der Hoop, De Orde van Erfopvolging tot den Troon in Nederland
(Amsterdam 1911). bl. 1–84.

Zonder eenige beperking (hiervóór, bl. 155). Dit is juist van art. 5 der
eindredactie, maar niet van art. 5 van 11 Januari, dat bij gemis van
mannelijk oir de souvereiniteit erven laat bij de dochters of derzelver
mannelijke nakomelingen. Het wegvallen van het woord mannelijke uit art.
6, waarover Tellegen zich in zijne noot op bl. 156 zoo verbaast, heeft
denzelfden grond als het wegvallen dier woorden uit art. 5. Zie daarover
van der Hoop, 77 vv. In art. 7 bleef het woord mannelijke staan wegens de
resolutie van 1747 waarin het voorkwam. De woorden „op gelijke wijze als
voren”, die in art. 5 bleven staan, maakten het ten slotte door de Grondwet
aangenomen stelsel ver van helder. Eerst art. 20 der Grondwet van 1815
heeft deze zaak in het reine gebracht.

Vreemd is het in elk geval (hiervóór, bl. 158). Men kan het geval in 1814
moeilijk aanstaande hebben geacht, maar heeft toch de wijze aangegeven
waarop in het toen zeer onwaarschijnlijke geval zou moeten worden
voorzien.

's Vorsten inkomen (hiervóór, bl. 159). Zie hiervóór, bl. 96. „De Prins”,
schrijft G. K. in 1817, „was te vrede geweest met een millioen vast

inkomen, dog begeerde, dat de helft van deze som uit domeinen zoude
voortkomen, en dat hem deze domeinen als patrimoniaal goed werden
afgestaan om desnoods tot een huwelijksgoed van kinderen te worden
gebruikt”. 333). Niet billijk voor de commissie is hetgeen dan verder volgt:
„Of men dit kwalijk begrepen heeft, of heeft willen misvatten, weet ik niet;
maar zeker is het, dat het denkbeeld ontstond en doorging, om de domeinen
toe te voegen boven het millioen”. Hier is voorbijgezien, dat Hogendorp's
eigen nieuwe redactie van art. 9 tot de bepaling van eene som boven het
millioen aanleiding gegeven heeft. Die redactie toch 334) stelt het inkomen
uit drie bestanddeelen samen: 1o. inkomen uit de terug te geven nog
onvervreemde oude goederen van het huis van Oranje; 2o. vruchtgebruik
der overige, aan den Staat verblijvende, domeinen; 3o. zes ton in gereed
geld. Hoe men uit dit gegeven tot de bepaling eener som van anderhalf
millioen gekomen is, leeren de aanteekeningen van Elout. Eerst bleek het
onpractisch een gedeelte van het inkomen in vruchtgebruik der
landsdomeinen te doen bestaan: zij strekten tot onderpand der domeinbons
en men was verlegen daar een andere hypotheek voor aan te wijzen. Men
bracht dus de zes ton op een millioen en sprak niet van het vruchtgebruik
der landsdomeinen, nog wel van teruggave der onvervreemde oude
goederen van het huis. Doch later bleek ook deze onuitvoerbaar te zijn:
immers onder de verhypothekeerde goederen bevonden zich ook die welke
van het huis van Oranje afkomstig waren. Men kon wellicht een andere
hypotheek uitdenken, maar de Grondwet was niet de plaats daarvan te
spreken, en sprak men er niet van, dan kon de enkele bepaling der
teruggave van als hypotheek vastliggende goederen „opzien baren”. Zoo is
men er toe gekomen van anderhalf millioen te spreken, ter gedeeltelijke
voldoening waarvan de wet den S. V., des verkiezende, in vollen eigendom
zou kunnen overgeven zooveel domeinen, als een zuiver inkomen van vijf
tonnen gouds of daaromtrent opbrengen 335).

Aan het tweekamerstelsel werd door niemand gedacht (hiervóór bl. 162).
Door den S. V. aanvankelijk wèl: hiervóór, bl. 97. Ook Repelaer verklaart
zich in de commissie voor het tweekamerstelsel 336), maar komt er niet op
terug als de president het denkbeeld af doet met op te merken dat het „hier
te lande eene volstrekte nieuwigheid” zijn zoude.

Gekozen door de Staten der Provinciën (hiervóór bl. 164). 3 Jan. stelt
Aylva voor, dat de electie zal berusten bij den Vorst uit een nominatie van
twee, door de Staten-Provinciaal aan te bieden 337). Hogendorp antwoordt,
„dat de Vorst dit middel van gezag nu niet noodig heeft, zooals in de
stadhouderlijke tijden, toen hij, om zijnen invloed te vermeerderen, zijn
gezag op allerlei wijze moest zoeken uit te breiden”. Aylva komt niet terug,
doch de Vorst verlangt 22 Febr. de electie uit eene nominatie van drie 338).
De commissie van redactie antwoordt kortweg: „Men oordeelt, dat de keuze
aan de Staten-Provinciaal dient te blijven” 339), waarop de Vorst met een
uitvoeriger aanteekening terugkomt. „Het is de vraag”, schrijft hij, „of eene
nominatie van drieën aan den S. V. niet raadzaam zoude zijn. Nu is het niet
noodig, maar in latere tijden konde bij een minder goede geest, zwarigheid
en tweespalt met de Staten-Generaal ontstaan, wanneer op hare electie geen
invloed (des Vorsten) kan verzekerd zijn. De kiezers benoemen de Raden in
de Steden, deze de Leden Provinciaal, deze weer die der Staten-Generaal,
en alle deze instantiën blijven buiten den invloed of inzage van den S.
V.” 340) Nu moest de zaak in de mondelinge conferentie van 25 Febr.
worden afgedaan, waar Hogendorp hem het noodlottig, aan de Republiek
herinnerend en tot de Republiek terugvoerend denkbeeld uit het hoofd
praatte. „Ik stelde den Prins voor, dat de Stadhouders weinig of geen baat
gevonden hadden bij den invloed op de aanstelling der Stedelijke Regenten,
omdat deze zig daardoor niet gebonden achtten; dat zij zig vele vijanden
daarmede hadden gemaakt, en dat de menschen meer vooruit dan achteruit
zagen. De heer Elout ondersteunde met fijn verstand en rondborstige taal
hetgeen hij mijne menschkundige aanmerkingen noemde, en de Prins
berustte in de zaak” 341).

Art. 38 der Schets stelt het lidmaatschap open voor de Ministers, enz.
(hiervóór, bl. 166). Dit is verkeerd uitgedrukt. Art. 38 zegt niet dat de
ministers, enz. lid van de Staten-Generaal kunnen zijn, maar dat de leden
van de Staten-Generaal tevens minister enz. kunnen zijn. Dit is geen
verschil in woordschikking; een der eigenaardigheden van Hogendorp's
voorstelling is er mede gemoeid. Het is geenszins zijn denkbeeld, zooals
Tellegen opgeeft, „dat de dienaren der Besturende Macht in de Staten-

Generaal ook nog eene taak te vervullen hadden”, maar juist omgekeerd,
dat die dienaren voort zullen komen uit de Staten-Generaal. Hij stelt zich
zelfs voor dat leden der Staten-Generaal, als vóór 1795, op zullen treden als
hoofden van missiën naar het buitenland; ook dat zij een militair commando
kunnen bekleeden. Daartoe moeten de Staten-Provinciaal zorg dragen naar
de Staten-Generaal af te vaardigen „de bloem der natie”, lieden „uit allerlei
standen, uit allerlei collegiën, uit het huis van den Souvereinen Vorst, uit de
vloot en het leger”, zoodat „alle mogelijke kunde en talenten” in die
vergadering vereenigd zijn 342). In zijne gedenkschriften van 1817 beklaagt
hij zich nog, dat dit denkbeeld er „met eenige moeite in de commissie
doorgegaan was, en eer ontkennender wijze, dan stellig uitgedrukt, met de
uitzonderingen alleen te noemen 343)”; ook dat de Vorst bij de eerste
benoeming van de ministers alleen hem, G. K., in de Staten-Generaal had
gebracht, en van de armee alleen Sweerts de Landas; de Staten-Provinciaal
zullen nu maar spoedig door hun keuzen „de egte beginselen” moeten
verlevendigen 344). Het personeel der Staten-Generaal moet bij hem in alle
behoeften van den hoogsten staatsdienst kunnen voorzien. De Vorst zal in
G. K.'s voorstelling niet zijne creaturen in de Staten-Generaal brengen;
integendeel de Staten-Generaal zullen hem helpen aan het hooge
bestuurspersoneel. Ik zeg niet dat dit systeem toen eenige kans van slagen
had; de ondervinding leerde het wel anders; maar het was niettemin
Hogendorp's voorstelling, en men begrijpt den man niet in zijn
eigenaardigheid wanneer men dit voorbijziet.

Naar men meent (hiervóór, bl. 167). De Bosch Kemper zegt dit op gezag
eener aanteekening van Röell: „Niet weinig werkte tot verwerping der
voorgedragene bepaling omtrent het ambt van Raadpensionaris mede de
waarschijnlijkheid van tot de bedoelde functiën een man benoemd te zien,
wiens uitgebreide kennis van 's Lands belangen, warme vaderlandsliefde en
beproefde trouw door alle leden naar waarde geschat werden, doch wiens
regeerziek karakter, verregaande vooringenomenheid met eigene
denkbeelden en stroeve omgang bij sommigen de vrees inboezemden van
weldra de botsing te zullen zien ontstaan, waartoe het ontwerp de strekking
scheen te hebben 345). Dat die man de ontwerper zelf was, liet zich
gereedelijk gevoelen, en het was dan ook niet te verwonderen, dat hij zoo

lang mogelijk aan het geliefde denkbeeld bleef vasthouden en het eindelijk
niet dan zijn ondanks varen liet.”
Zooals reeds uit den vorm blijkt is deze aanteekening geenszins uit de
notulen van Röell, gelijk de Bosch Kemper Letterk. Aantt. 470 verzekert.
Zij is een der notities die Röell tusschen 1820 en 1830 opstelde ten behoeve
zijner (nimmer voltooide) gedenkschriften.

Eene vergoeding? (hiervóór, bl. 168 noot). Nadat de commissie 5 Jan. het
ambt van Raadspensionaris uit de Schets geschrapt heeft, komt 26 Jan. van
der Duyn, namens den Vorst, Hogendorp vragen of er in de constitutie een
post is die hem aanstaat? De Vorst, zegt hij, is van meening dat G. K. „het
eerste ambt in den Staat” hebben moet. 28 Jan., nog eer Hogendorp
geantwoord heeft, geeft de Vorst het denkbeeld aan de hand, hem te
benoemen tot vice-president van den Raad van State, met rang van
Secretaris van Staat; 30 Jan. neemt Hogendorp aan. Dit ambt, zegt de Vorst,
„zal aan dat van Raadpensionaris subintreeren 346)”.

Raad van State (hiervóór, bl. 169). De Hogendorp steller der
gedenkschriften van 1817 en de Hogendorp voorzittende in de
commissievergadering van 30 Dec. 1813 spreken elkander lijnrecht tegen.
Het artikel der Schets luidt: „De Souvereine Vorst pleegt alle de daden van
souvereine waardigheid in den Raad van Staten”. Tot toelichting verwijst G.
K. in 1817 naar het Engelsche gebruik, dat hij zegt te hebben willen volgen:
„in Engeland wordt het advies van den Raad door den President aan den
Koning gebracht 347) en het besluit des Konings luidt the King in Council.
Op dezen voet had ik in mijn ontwerp van Grondwet geschreven, dat de
Souvereine Vorst zijn gezag uitoefent in den Raad”. 348) Duidelijker kan hij
niet te kennen geven, dat de Vorst volgens zijn oorspronkelijke opvatting
doorgaans niet in den Raad aanwezig zou zijn, integendeel diens adviezen
zou thuisgebracht krijgen. Doch dit wordt geschreven op een oogenblik dat
G. K. van 's Vorsten aanwezigheid in den Raad ervaring heeft en eene
ervaring die hem die aanwezigheid (om het plat maar geheel naar waarheid
uit te drukken) naar den duivel doet wenschen 349). Hij maakt zichzelven nu
wijs dat hij die aanwezigheid nimmer als normaal beschouwd heeft, maar

dit is met de waarheid in strijd. Den 30sten Dec. 1813 geeft hij, door Röell
en van Maanen geïnterpelleerd, woordelijk ten antwoord, „dat wat de vrage
aanbelangt, of de Vorst zig in den Raad van Staten zelve zal moeten
decideeren, het ongetwijfeld de intentie geweest is 350) dat zulks zoude
plaats hebben, zonder nochtans daardoor aan den Vorst te willen opleggen,
zulks dadelijk na de gehoudene deliberatiën te doen” 351).
Een ander punt waarop G. K. zichzelven niet gelijk blijft, is dat hij zich
in 1817 ernstig beklaagt, dat de Vorst de diplomatieke zaken niet in den
Raad brengt 352), terwijl hij 30 Dec. 1813, „tot opheldering der remarques
van Röell en van Maanen”, te kennen geeft, „dat onder de bewoordingen
daden van Souvereine waardigheid alleenlijk bedoeld worden daden van
wetgeving, en niet hetgeen tot de executive magt behoort.”
Ter verklaring dezer dubbele tegenspraak moeten wij ons helaas te
binnen brengen, dat G. K. de zaken altijd van uit een zeer persoonlijk
standpunt beziet, en dat hij zich 30 Dec. nog voorstelde Raadpensionaris te
zullen worden, en dus het zwaartepunt der regeering niet in den Raad van
State zag liggen, waar hij het wel wenschte toen hij later fungeerde als des
Raads vice-president. 353)
Het vijfde artikel der Schets, art. 20 der aan den Souvereinen Vorst
voorgelegde redactie geworden 354), ontmoette bij dezen een bezwaar
waarop hij het eerst verdacht gemaakt werd door een niet-lid der
Commissie, Mollerus. De uitdrukking: „de S. V. pleegt alle de daden van
souvereine waardigheid in den Raad van State,” schrijft deze 355) „schijnt
mij toe eenige moeilijkheid te bevatten om te definieeren welke daden van
souvereine waardigheid zijn, en welke dus in den Raad van State zouden
moeten worden gepleegd. B.v. het verheffen in den adelstand is eene daad
van souvereiniteit: zal de Vorst die uitoefenen in den Raad van State?” Hij
wil de rol van het college teruggebracht zien tot het adviseeren over zaken
die de Vorst er brengen wil, waartoe moeten behooren voordrachten van
wet. De Vorst draagt nu in de conferentie met de leden der commissie van
redactie op 25 Febr. dit artikel voor: „De S. V. pleegt alle daden van
Souverein gezag na ingenomen te hebben de gedachten van den Raad van
State. Hij alleen besluit, doch geeft kennis van zijn genomen besluit aan den
Raad” 356). Hij gaat dus minder ver dan Mollerus hem geraden had, maar in
ieder geval is de Raad nu niet langer de plaats waar de daden van

souvereine waardigheid gepleegd worden. Weinig anders dan 's Vorsten
artikel luidt dat der Grondwet (32): „de S. V. pleegt alle daden van
souvereine waardigheid, na de zaak in overweging te hebben gebragt bij
den Raad van State. Hij alleen beslist, en geeft telkens van zijn genomen
besluit kennis aan den Raad”.
Ook zóó bleef het artikel een onding en moest in 1815 in de reeds in
1814 door Mollerus aangegeven richting worden gewijzigd.

Op het voorbeeld der Schets (hiervóór, bl. 170). Dat is te zeggen, pas van
de Schets in derde redactie (zie hiervóór, bl. 97).

Vereenigde Nederlanden (hiervóór bl. 171).—Art. 53 geeft niet den naam,
maar noemt hem als den bestaanden en algemeen bekenden (zie hiervóór,
bl. 71).

Elout over de Rechterlijke Macht (hiervóór bl. 179).—Het is vooral
Elout's naam, nog meer dan die van van Maanen, die hier verdient te
worden genoemd. Zie zijn uitgewerkt advies ter zake: Ontstaan 1, 512.

291) Ontstaan I, 74.
292) Zonder dat de reden daarvan bekend is, in art. 6 van de
Grondwet het woord mannelijke voor de nakomelingen van de douairière
van Brunswijk-Luneburg weggevallen, terwijl in art. 7 de uitdrukking
mannelijk oir voor het huis van Nassau-Weilburg bleef gehandhaafd.
293) Bijdragen VIII, blz. 228.
294) Aanteekening op de Grondwet, I, blz. 61.
295) Mr. Farncombe Sanders heeft in zijn doorwrocht stuk over
de Troonopvolging (Bijdragen tot het Staatsbestuur, XXVI, blz. 251 en vlg.)
de meening verdedigd, dat dit voorschrift alleen zag op de huwelijken van
de leden van het huis van Oranje-Nassau, niet op die van de leden van

vreemde huizen, door vrouwen afstammende van Willem I. De hoofdkracht
van zijn betoog zit, indien ik mij niet bedrieg, hierin, dat de gewone
opvatting tot ongerijmdheden zou leiden. Geeft dit echter recht niet
uitgezonderde gevallen aan de werking van een algemeen voorschrift te
onttrekken?
296) Art. 106 Gw.: De Hooge Raad oordeelt over alle actiën,
waarin de Souvereine Vorst, de Leden van het Vorstelijk huis of de Staat als
gedaagden worden aangesproken.
297) Bl. 132.
298) Ontstaan I, 74.
299) Art. 8, 9, 43, 58, 126 der Grondwet.
300) Art. 47.
301) Bl. 45.
302) Br. en Ged. III, 175.
303)
Schets (art. 29, 2e zinsnede:) „Zij (de Staten-Generaal) wijzen
vervolgens de middelen aan, waaruit die uitgaven moeten gevonden
worden.”
Redactie van 4 Januari 1814, 2e zinsnede: „De Staten-Generaal
delibereeren vervolgens over de middelen, waaruit de uitgaven zullen
genomen worden.”
Redactie van 28 Febr. 1814, 2e zinsnede (Grondwet art. 70): „Zij
raadplegen vervolgens over de voorgeslagen middelen tot vinding van
dezelve” (de uitgaven).
304) Ontstaan I, 63.
305) Ontstaan I, 484.
306) De Bosch Kemper, Staatkundige Geschiedenis van
Nederland tot 1830, bl. 414.
307)

Voor een ministerieel ambtenaar stemden:
Hogendorp, van Lynden, Lampsins, Repelaer, van Imhoff.
Tegen: van Zuylen, Aylva, Humalda, Heerdt, Elout, Röell, van Maanen.
—Ontstaan I, 154.
308) Men herinnert zich, dat Hogendorp na de aanneming der
Grondwet benoemd werd tot Vicepresident van den Raad van State, een
ambt in de Schets onbekend, doch tot de instelling waarvan de Souvereine
Vorst bij art. 32 der Grw. de bevoegdheid erlangde. Het was op verlangen
van dezen, dat deze bepaling in de Grondwet werd gelascht (Ontstaan I,
371). Was dit eene vergoeding voor het ambt van Raadpensionaris?
309) III, 96.
310) Ontstaan I, 95.
311) Aanteekening, I, 282.
312) Aanspraak bij Metelerkamp, 114.
313) Rede, gehouden in de Tweede Kamer der Staten-Generaal
den 29 Mei 1845.
314) Bl. 47.
315) Ontstaan I, 170 (zeven tegen vijf).
316)
Schets art. 39, 1e en 2e lid: „De Staten der provinciën en
landschappen blijven op den ouden voet, in zoo verre geene verandering
daarin gebragt is bij deze Grondwet. Zij behouden teffens de volkomen
vrijheid om zoodanige veranderingen in hunne Constitutiën en
Reglementen, als zij goedvinden, met overleg van den Souvereinen Vorst, te
maken behoudens alleen deze Grondwet.”
Redactie der Commissie van 6 Jan. 1814: „De Staten der provinciën of
landschappen blijven in zoo verre geen verandering in dezelve gebragt is bij
deze Grondwet of door hen zelve gemaakt zullen worden; staande het aan
dezelve volkomen vrij om alle die veranderingen te maken als zij noodig

zullen oordeelen met goedvinden en toestemming van den Souvereinen
Vorst en behoudens deze Grondwet.”
Redactie der Commissie van 11 Januari 1814: „Er zullen Staten van de
provinciën of landschappen zijn, wier zamenstelling en werkzaamheden
geregeld worden in de eerste plaats door de instellingen van deze Grondwet
en in de tweede plaats door alle zoodanige verdere instellingen als de
respectieve Staten noodig zullen oordeelen en door het goedvinden en de
toestemming van den Souvereinen Vorst zullen worden bekrachtigd
behoudens deze Grondwet.
De eerste benoeming en bijeenroeping van deze Staten zal geschieden
door den Souvereinen Vorst overeenkomstig met de omstandigheden;
dezelve maken hun eerste werk van het ontwerpen hunner reglementen.”
Redactie der Commissie van 7 Februari 1814: „Er zullen Staten van de
provinciën of landschappen zijn.
De zamenstelling en werkzaamheden der Staten worden in de eerste
plaats geregeld door de instellingen van deze Grondwet.
De zamenstelling der Staten wordt in de tweede plaats geregeld, naar
aanleiding der omstandigheden, door den Souvereinen Vorst, welke ten dien
einde in eene provincie of landschap eene Commissie benoemt om hem te
dienen van advies, alles behoudens deze Grondwet.
De werkzaamheden worden mede in de tweede plaats geregeld door alle
zoodanige verdere instellingen als de respectieve Staten noodig zullen
oordeelen, en door het goedvinden en de toestemming van den Souvereinen
Vorst zullen worden bekrachtigd, alles behoudens deze Grondwet.
De Staten maken hun eerste werk van het ontwerpen dezer reglementen”.
Grondwet, art. 73: „Er zullen zijn Staten van de provinciën of
landschappen.
Art. 74. Derzelver zamenstelling wordt, naar aanleiding van deze
Grondwet, geregeld door den Souvereinen Vorst, die voor elke provincie of
landschap eene Commissie benoemt, om hem dienaangaande te dienen van
advies.

Art. 75. De werkzaamheden der Staten worden, behoudens de
voorschriften daaromtrent bij deze Grondwet vastgesteld, geregeld door
zoodanige bepalingen als zij noodig oordeelen en door den Souvereinen
Vorst, ingeval van goedkeuring, bekrachtigd worden. Zij maken hun eerste
werk van het ontwerpen dezer reglementen.”
317) Verhandelingen, III, 95 (brief van 2 Februari 1814 aan den
Souvereinen Vorst).
318) Ontstaan I, 123, 129.
319) Art. 86 der Grondwet. „Dezelve Staten worden belast met
de uitvoering der wetten en bevelen omtrent de bevordering van godsdienst,
openbaar onderwijs en armbestuur, de aanmoediging van den landbouw,
den koophandel, de fabrieken en trafieken en voorts omtrent alle andere
zaken, welke aan hen ten dien einde door den Souvereinen Vorst worden
toegezonden.”
320) Ontstaan I, 243.
321) Falck schrijft den 24sten September 1814 aan Röell: „De
waarschuwingen van van Maanen, Kemper enz. hebben mij op het stuk der
Staten dikwijls doen denken, maar nimmer is een vreeze of beduchtheid
voor verlamming van het Souverein Gezag door middel hunner werking,
het resultaat mijner overwegingen geweest.”
322) Ontstaan I, 75.
323) Ontstaan I, 253.
324) Ontstaan I, 248.
325) Aanteekening, I, 107.
326) Br. en Ged. III, 180.
327) De Bosch Kemper, Geschiedenis, 419.
328) Br. en Ged. III, 108, 178 vlg.
329) Metelerkamp, 211.

330) Reglementen op de wijze van samenstelling der Staten
(Bijv. tot het Staatsblad, I, 566).
331) Ontstaan I, 64.
332) Stuart, Jaarboeken van het Koningrijk der Nederlanden,
1814, bl. 250.
333) Br. en Ged. V, 87.
334) Ontstaan I, 46.
335) Ontstaan I, 518 vv.; vgl. Overzicht 19 vv.
336) Ontstaan I, 124.
337) Ontstaan I, 123.—Staten-Generaal aldaar is klaarblijkelijk
een schrijffout voor Staten-Provinciaal.
338) Ontstaan I, 440.
339) Ontstaan I, 443.
340) Ontstaan II, bl. CXX.
341) Br. en Ged. V, 98.
342) Ontstaan I, 63.
343) Art. 60 der grondwet; vgl. voor het ontstaan van dat artikel:
Overzicht 54.
344) Br. en Ged. V, 110.
345) Vgl. Ontstaan I, 150, waar Röell voor een tweede uitgave
van Oldenbarnevelt vreest.
346) Br. en Ged. V, 68, 264, 266, 275.
347) Ik cursiveer.
348) Br. en Ged. V, 98.
349) Zie daarover de aanteekening bij hoofdstuk VIII.
350) Ik cursiveer.

351) Ontstaan I, 100.
352) Br. en Ged. V, 99.
353) Noch ik zelf bij een vorige gelegenheid (Onze Eeuw 1903 I,
767 noot 1), noch Mr. Tellegen Az. op bl. 31 Overzicht, hebben de plaats Br.
en Ged. V, 98 juist begrepen.
354) Ontstaan I, 346.
355) Ontstaan II, bl. CXIII.
356) Ontstaan II, bl. CXVIII.

VI.

DE VEREENIGING MET BELGIË.

Welk een ommekeer! Welk een ommekeer voor
den Vorst, die, uit zijn vaderland verjaagd, had
rondgezworven in den vreemde, en die thans, door de
wisseling der fortuin, als 't ware met éen slag zich
verheven zag tot eene positie, hooger dan ooit door
zijne vaderen was ingenomen; hij, die door zijne
vroegere landgenooten, thans zijne onderdanen, als
een redder werd begroet, op de handen werd
gedragen!
Welk een ommekeer voor den Vorst, die zich
tevens hersteld zag in het bezit zijner Nassausche
erflanden, hem door Napoleon ontnomen bij de
oprichting van het Rijnverbond in 1806. De Vorst had
voorzeker alle redenen om dankbaar te zijn. Maar de
begeerlijkheid wordt niet licht verzadigd—en zoo
begeerlijkheid een echt menschelijke karaktertrek is,
de Vorst was in dit opzicht voorzeker een mensch.

Zijne verbeelding spiegelde hem een nog
uitgestrekter rijk voor, een nog grooter getal
onderdanen. Een rijk zoo groot, dat voor zijn tweeden
zoon de Nassausche erflanden zonder bezwaar als
secundo-genituur zouden kunnen worden weggelegd.
En wat hij in zijne verbeelding zag, vond steun in de
werkelijkheid. De Vorst konde weten, dat reeds in
vroegere jaren, bij elke flikkering van hoop op de
fnuiking van de heerschzucht des Keizers, op het
terugdringen van Frankrijk binnen zijne oude
grenzen, de aandacht der mogendheden op België
was gevestigd, de vraag was gedaan, wat het lot
zoude worden van dat land, te zwak om, met
Frankrijk naast zich, op zich zelf te blijven staan. De
natuurlijkste oplossing zoude zijn, dat het
terugkeerde tot het Oostenrijksche keizershuis, maar
zoude dit niet liever vasten voet willen hebben in het
aangrenzende Italië, liever dan weder te heerschen
over het verwijderde België? Zoo kwam het, dat
reeds vroeger, in 1798, in 1805 de vereeniging van
Holland en België een onderwerp van bespreking
was geweest 357). Toen nu door den slag van Leipzig
de macht van Napoleon gebroken was, moesten uit
den aard der zaak dezelfde denkbeelden op den
voorgrond treden. Vooral bij Engeland, dat, zoolang

Antwerpen eene oorlogshaven was, en die haven in 't
bezit was van Frankrijk, zich in zijne veiligheid
bedreigd achtte. Mocht geene der groote Duitsche
mogendheden in 't bezit van België komen, dan
moest het voor een groot deel met Holland worden
vereenigd, althans zoover dat Antwerpen tot ons land
zoude behooren. Zoo lezen wij in het
Memorandum 358), kort na den slag bij Leipzig, nog
vóór de bevrijding van ons vaderland, door Engeland
voor zijne bondgenooten opgesteld. En zoo is het ook
niet vreemd, dat het hoofd van het huis van Oranje,
met den inhoud van deze memorie bekend, dien geest
bij de Engelsche regeering trachtte te versterken.
Terwijl hij zich nog op Engelschen bodem bevond,
was hij er op uit, bij Engelands regeering de
zienswijze ingang te doen vinden, dat geheel België
bij Holland moest worden gevoegd, dat het naar de
zijde van den Rijn moest worden vergroot, en zich
moest uitstrekken tot aan de Moezel en de oude grens
tusschen Frankrijk en de Oostenrijksche
Nederlanden 359). Met de hoop op verwezenlijking
dezer denkbeelden, keerde de Vorst naar zijn
vaderland terug.
Wat zoude men in Nederland van die plannen
denken? Zouden zij ook moeten worden opgegeven,

om Amsterdam te believen? De vereeniging, meende
men, was te Amsterdam zeer impopulair, om de vrees
voor de mededinging met Antwerpen 360). Bijaldien
de Vorst bezorgd is geweest dat zijn
lievelingsdenkbeeld op den tegenzin zijner
landgenooten zoude afstuiten, zal hij spoedig zijn
gerustgesteld. Immers was niet de man, op wiens
gevoelen het in die dagen vooral aankwam, het
geheel eens met den Vorst? Had niet Hogendorp
reeds in 1812 zich bezig gehouden met de
reconstructie van Europa en alstoen in een opstel de
redenen ontvouwd, waarom Holland en België met
eenige geseculariseerde landen op den linker
Rijnoever tot een rijk als voormuur tegen Frankrijk
moesten worden vereenigd 361)? Die memorie drukte
geheel en al het gevoelen uit van den Souvereinen
Vorst. Zij werd den 14den December 1813 naar
Londen gezonden, om als richtsnoer te dienen voor
Hendrik Fagel, 's Vorsten vertrouwde, nu onzen
gezant aldaar; hij moest ze als leiddraad gebruiken bij
zijne besprekingen met de Engelsche regeering. Het
gold hier, meende Hogendorp, niet alleen ons, maar
ook Engelands belang 362), Engeland was daarvan
niet moeilijk te overtuigen. De Engelsche regeering,
schreef onze gezant kort daarop aan den Souvereinen

Vorst 363), wenschte de vereeniging der 17 gewesten:
maar de zaak was nog niet rijp genoeg, om zich er
positief over te verklaren. Ja reeds vroeger had
dezelfde gezant den Souvereinen Vorst berichten van
dezelfde strekking over den geest der Oostenrijksche
diplomatie kunnen mededeelen 364). Alles scheen dus
samen te loopen, om de vervulling zijner wenschen te
verzekeren.
Toen de Engelsche Minister van Buitenlandsche
Zaken, Lord Castlereagh, in de eerste dagen van
1814, op zijne reis naar het hoofdkwartier der
geallieerden, den Haag aandeed, was de vereeniging
met België dan ook een onderwerp van bespreking
tusschen hem, den Souvereinen Vorst, en den
Engelschen gezant bij ons hof, Lord Clancarty. Er
was intusschen een plan tot rijpheid gekomen, dat de
ingenomenheid der Engelsche regeering met die
vereeniging nog meer had versterkt. De
vermoedelijke erfgename der Britsche kroon, het
eenige kind van den Prins-Regent, Prinses Charlotte,
zoude in het huwelijk treden met den oudsten zoon
van den Souvereinen Vorst, en door deze
echtverbintenis zouden de banden tusschen Engeland
en Nederland nog nauwer worden toegehaald.
Engeland mocht zich vleien, dat Nederland—om

eene latere uitdrukking van den Souvereinen
Vorst 365) te gebruiken—de schildwacht van die
mogendheid op het vasteland zoude worden. Lord
Castlereagh ging dan ook uit de residentie met het
vaste voornemen, om, bijaldien het mocht gelukken,
Frankrijk tot zijne oude grenzen te beperken, in het
hoofdkwartier al zijnen invloed te doen gelden, om al
de Nederlanden tot één rijk te vereenigen; een rijk,
krachtig genoeg, om als voormuur tegen Frankrijk
eene belangrijke plaats in het Europeesche
Statenstelsel in te nemen. Want in het hoofdkwartier
der geallieerden en niet in den Haag moest die
kwestie worden beslist.
Toen Lord Castlereagh, na eene reis van 8 dagen,
den 18den Januari 1814 Bazel bereikte, stonden de
kansen voor het welslagen van deze plannen
gunstiger dan ooit te voren. Napoleon had in zijnen
overmoed het gunstige oogenblik laten voorbijgaan,
om door aanneming der voorwaarden, hem in de
maand November uit Frankfort aangeboden, aan
Frankrijk zijne zoogenaamde natuurlijke grenzen te
verzekeren. De tijding van de bevrijding van
Holland, uit een militair oogpunt van zoo groot
gewicht voor de geallieerden, had het hare gedaan,
om dezen berouw te doen gevoelen over de

aanbieding dezer voor Napoleon zoo gunstige
vredesvoorwaarden. De angst om het oude Frankrijk
binnen te trekken, was geweken. Zooals bekend is,
was dan ook in de laatste dagen van December 1813
het hoofdleger, het zoogenaamde leger van Bohemen,
onder den opperbevelhebber Schwartzenberg, den
Boven-Rijn overgetrokken, en was ditzelfde in de
eerste dagen van Januari 1814 onder Blücher, door
het zoogenaamde leger van Silezië aan den Midden-
Rijn geschied. Beide legers zouden, het eerste uit het
oosten, het tweede uit het noorden, in de richting van
Parijs optrekken.
Het ligt buiten mijn bestek, den veldtocht te
schetsen, die in de eerste maanden van 1814 in
Frankrijks velden, aan Seine en Marne, met
afwisselend geluk gevoerd werd, of mij te verdiepen
in den vruchteloozen afloop van het congres van
Châtillon (3 Febr.–15 Maart 1814), waardoor
Napoleon, had hij zich met Frankrijks oude grenzen
tevreden willen stellen, nog den troon had kunnen
behouden. Genoeg zij het, ons hier te herinneren,
hoe, niettegenstaande het veldheersgenie van
Napoleon, in dien veldtocht zoo schitterend
geopenbaard, niettegenstaande de weinige
eensgezindheid, die er heerschte in het kamp der

geallieerden, hij ten slotte voor de overmacht moest
bukken, hoe eindelijk den 30sten Maart 1814 Parijs
werd ingenomen, en die inneming gevolgd werd door
den val des Keizers en door het wederoptreden der
Bourbons.
In die dagen van strijd en onderhandelingen werd
de vraag beslist, die ons hier bezig houdt. Toen Lord
Castlereagh Bazel bereikte, waren de Keizer van
Oostenrijk en de Koning van Pruisen met hunne
ministers Metternich en Hardenberg nog aldaar,
terwijl Keizer Alexander, op dat oogenblik de
invloedrijkste der souvereinen, zich reeds met
Nesselrode op Frankrijks grondgebied bevond, waar
hij eenige dagen later door Lord Castlereagh te
Langres werd aangetroffen. De Engelsche minister
maakte geen geheim van de bestaande plannen. Men
schijnt in Engeland gevreesd te hebben, dat het
voorgenomen huwelijk aanstoot zou verwekken;
doch die vrees bleek ijdel te zijn, wellicht ook ten
gevolge van de verzekering, dat er maatregelen
zouden worden genomen, om de vereeniging der
beide kronen op één hoofd te beletten 366). Wat de
uitbreiding van Holland betreft, bij nota van 27
Januari 1814 367), aan de Ministers der drie
geallieerde mogendheden door Lord Castlereagh ter

hand gesteld, werd de wenschelijkheid daarvan
aangewezen en tegelijk er op aangedrongen, dat de
Souvereine Vorst zoude worden belast met het
bestuur over België, althans over een gedeelte
daarvan, en dat de heer van Spaen, die als
gemachtigde van den Souvereinen Vorst in het
hoofdkwartier aanwezig was, zoude worden
opgenomen in de centrale commissie voor de
administratie der op den vijand heroverde landen 368).
Lord Castlereagh wenschte die zaak dadelijk in
beginsel beslist te zien. Hij, die de bondgenooten,
hangende het congres van Châtillon, wist te bewegen,
door het tractaat den 1sten Maart 1814 te Chaumont
gesloten, de handen nauwer ineen te slaan, en zich,
voor het geval Frankrijk de vredesvoorwaarden
weigerde, gedurende een tijdvak van twintig jaren ter
handhaving van het Europeesch evenwicht te
verbinden; hij maakte van diezelfde gelegenheid
gebruik, om van de bondgenooten eene verklaring uit
te lokken over de vereeniging van Holland met
België. Oostenrijk had van den aanvang af geen
bezwaar gezien in dit plan. Het bleef aan uitbreiding
naar het zuiden boven het verwijderde België de
voorkeur geven; het zag bovendien zelf in, dat het
belang van Europa het bestaan van België als

zelfstandige Staat onder een Oostenrijksch prins
onmogelijk maakte. Ook Pruisen had tegen het
beginsel der vereeniging geene bezwaren. Zijne
bedenkingen betroffen alleen de vraag, of het nieuwe
rijk zich nog verder zoude uitstrekken dan de Maas,
daar Pruisen zelf waarschijnlijk het grondgebied
tusschen Maas en Moezel zoude erlangen, en voor
dat geval tevens aanspraak maakte op de landen
tusschen den rechteroever van de Maas en den
Rijn 369). De grootste moeilijkheden kwamen echter
van de zijde van Rusland. Dit rijk had indertijd door
tusschenkomst van het huis Hope in Holland eene
leening gesloten van ruim 88 millioen gulden,
waarop nog slechts zeer weinig was afgelost.
Ruslands financiën waren in een berooiden
toestand 370). Reeds in 1812, nadat de
vriendschapsbetrekkingen tusschen Engeland en
Rusland weder hersteld waren, had Rusland een
vruchtelooze poging bij Engeland gedaan, om door
dit rijk die schuld te doen overnemen 371). De
Engelsche regeering was waarlijk nooit karig geweest
in het verleenen van subsidiën om zijne
bondgenooten in staat te stellen oorlog te voeren: ook
in het tractaat van Chaumont zoude Engeland
daarvan weder de bewijzen geven; maar voor de

overneming van eene bestaande schuld bestonden
geene antecedenten. Toch kwam Ruslands minister
Nesselrode bij deze gelegenheid er op terug en wilde
aan zijne toestemming de voorwaarde verbinden, dat
Engeland en Holland de schuld voor hunne rekening
zouden nemen. Wat nu te doen? Het zou zijn eene
vergoeding voor de opofferingen, door Rusland
gedaan. Maar hadden Oostenrijk en Pruisen dan ook
niet dezelfde aanspraak op dergelijke vergoeding? En
wanneer ook al deze beide mogendheden er geen
bezwaar in mochten zien, dat alleen Rusland
geldelijke tegemoetkoming ontving, hoe dit voor het
Parlement te verdedigen? Van de andere zijde
wenschte Lord Castlereagh met den machtigen
Keizer aller Russen op een goeden voet te blijven;
vooral ook Ruslands geldelijk belang te verbinden
aan de vereeniging van België met Holland. Hij voor
zich zag er geen groot bezwaar in, dat althans van 2/3
der schuld Engeland en Holland de interest en
jaarlijks eene zekere som voor amortisatie zouden
betalen. Holland, voor hetwelk men die rijke
gewesten zoude hebben veroverd, mocht ⅓ der
schuld wel overnemen. Toch deinsde Lord
Castlereagh voor eene uitdrukkelijke verbintenis
terug; Rusland moest vertrouwen stellen in de

mildheid van de Engelsche regeering 372). En zoo
werd eindelijk ook door Rusland het stuk geteekend.
Want bij gelegenheid van het verdrag van Chaumont
is er ook eene schriftuur opgemaakt over die
vereeniging. Lord Castlereagh zelf noemt het eene
conventie 373). Wat er in stond, is niet bekend. Uit
hetgeen later is voorgevallen op het Congres van
Weenen, blijkt echter, dat men aan België eene
grootere uitbreiding wilde geven, dan later heeft
plaats gevonden, ja dat Aken en Keulen er bij zouden
worden gevoegd 374). Zoo zoude dan de wensch van
den Souvereinen Vorst worden vervuld. Kon Lord
Clancarty reeds in Februari 1814 op grond van
berichten van Castlereagh ontvangen, den Vorst
mededeelen dat hij vrij zeker op België tot aan de
Maas konde rekenen 375), zoolang er echter geene
uitdrukkelijke verbintenis was aangegaan, had de
hoop nog kunnen worden verijdeld. Doch nu was de
zaak zoo goed als zeker. En niet alleen België tot aan
de Maas, maar zelfs een deel van het grondgebied
aan den rechteroever der Maas zoude hem worden
toegekend. Ook werd zijne vreugde niet vergald door
het gevaar, dat hem wegens de Russische schuld
boven het hoofd hing. De Engelsche minister
begreep, dat de Souvereine Vorst daarvan vooreerst

onkundig moest worden gelaten 376). Op een ander
punt echter werd de Souvereine Vorst teleurgesteld.
Zijn gemachtigde werd wel toegelaten in de centrale
commissie, maar het bestuur over België of een
gedeelte er van werd hem nog niet toevertrouwd. De
zaak was deze. Men had de tot het leger van
Bernadotte, het zoogenaamde noorderleger,
behoorende korpsen van Bülow en Wintzingerode,
die over Holland en België de Fransche grenzen
waren genaderd, in 't laatst van Februari 1814 onder
het opperbevel van Blücher geplaatst, ten einde
Napoleon, wiens kansen op dat oogenblik gunstig
stonden, met te meer kracht te doen aantasten. Om
Bernadotte hierdoor niet te ontstemmen, werd deze
uitgenoodigd het oppercommando op zich te nemen
van een groot leger in de Nederlanden. Het zou
bestaan, behalve uit het overgebleven deel van het
noorderleger, uit legercorpsen, door Engeland
gevormd of gesubsidieerd, benevens uit Hollandsche
corpsen 377). Met dat aan den Kroonprins van Zweden
in België toe te kennen militair gezag was, naar ik
gis, bezwaarlijk te rijmen de opdracht van het bestuur
aan den Souvereinen Vorst. Er moest dus op eene
andere wijze voor het bestuur over België gezorgd

worden. Dit noopt ons een blik te slaan op België
zelf.
Wat was er met België gebeurd, sedert de
geallieerden over den Rijn waren getrokken? België
was niet opgestaan. Wanneer het dit ook al gewild
had, zoude België er dan de kracht toe hebben
bezeten? Terwijl ons vaderland op den aantocht der
geallieerden langzamerhand van Fransche
legerbenden ontbloot werd, bleef België geheel in de
macht des Keizers. België werd dan ook in
letterlijken zin door de geallieerden veroverd. Het
waren de corpsen van het leger van het noorden,
onder Wintzingerode, Bülow en den regeerenden
Hertog van Saxen-Weimar, die deze taak vervulden.
Den 8sten Februari 1814 werd Brussel bezet. Spoedig
daarop was het grootste gedeelte van België niet
meer in de handen van Frankrijk. Het bestuur werd
geplaatst in handen van twee Commissarissen-
Generaal der geallieerden, Graaf van Lottum en
Delius, terwijl onder hen een Belg, de Hertog de
Beaufort, tot Gouverneur-Generaal werd
aangesteld 378). De geallieerden traden echter
oorspronkelijk als bevrijders en niet als overwinnaars
op. En zoo laat het zich verklaren, dat de Belgen
werden uitgenoodigd, hunne wenschen betrekkelijk

de toekomst van hun land bekend te maken in het
hoofdkwartier. Vijf en twintig aanzienlijke Belgen
waren den 12den Februari 1814 opgeroepen eene
deputatie te dien einde te verkiezen. De keuze viel op
den Hertog van Beaufort, den Markies d'Assche en
den Markies de Chasteler; zij zouden worden
bijgestaan door den Pensionaris der Staten van
Brabant vóór de Revolutie, de Jonghe 379). Zij
muntten, om de taal van de Engelsche diplomatie dier
dagen te gebruiken, allen uit door de zuiverheid
hunner staatkundige beginselen; dat is, zij waren
voorstanders van het oude regime. De heeren trokken
op naar het hoofdkwartier, om de vervulling van
België's wenschen te verkrijgen. Wat waren echter
die wenschen? Zoodra—wat uit den aard der zaak het
geval was—de vereeniging met Frankrijk wegviel,
lag het voor de hand, dat, evenals ten onzent het huis
van Oranje was teruggekeerd, de aandacht allereerst
op het Oostenrijksche Keizershuis gevestigd werd.
Niet het minst voorzeker was de terugkeer van dit
huis het verlangen van de op dat oogenblik
bovendrijvende richting, waartoe de deputatie
behoorde 380). Toen zij in het hoofdkwartier
aankwam, was echter de zaak, waarvoor zij op reis
was gegaan, reeds beslist; men kon haar mededeelen,

dat Oostenrijk zelf België niet terug verlangde; men
bracht haar onder het oog, dat het niet aanging,
België als afzonderlijk rijk onder een Oostenrijksch
prins op zich zelf te laten staan; men kon de deputatie
zelve het besluit laten trekken, dat er dus niets anders
overbleef dan de oplossing in een grooter geheel, en
dat dit zoowel voor de zekerheid van België als voor
het belang van Europa geëischt werd 381). Ik durf niet
beslissen, of men der deputatie uitdrukkelijk gezegd
heeft, dat tot de vereeniging van al de Nederlandsche
gewesten besloten was; toch was die heeren er op
gewezen, dat het ten slotte daarop moest uitloopen.
Om echter den overgang voor de Belgen te
veraangenamen, begreep men, nu het oogenblik voor
de optreding van den Souvereinen Vorst nog niet was
aangebroken, het bestuur van België te moeten
plaatsen in handen van een Gouverneur-Generaal,
door den Keizer van Oostenrijk benoemd. Het
bestuur over België, eerst in handen van de twee
Commissarissen, van Lottum en Delius, was den
23sten Maart 1814 overgegaan op den Baron van
Horst, tot Gouverneur-Generaal door de centrale
commissie aangesteld 382). Deze trad echter af den
5den Mei 1814, om plaats te maken voor den Baron
de Vincent, Luitenant-Generaal in Oostenrijkschen

dienst, door Keizer Frans reeds den 29sten Maart
1814 daarvoor aangewezen 383). Mocht ook al
Hogendorp bevreesd zijn, dat uit die benoeming in
België de verkeerde gevolgtrekking kon worden
gemaakt, dat Oostenrijk zich toch ten slotte weder
met België zouden willen belasten, bij nader inzien
moet men er eerder het tegenovergestelde uit
afleiden. De Baron de Vincent gaf duidelijk te
kennen, dat het niet het oude voor-revolutionair
bestuur was, 't welk zijne plaats weder innam, maar
dat de Keizer van Oostenrijk slechts uitvoering gaf
aan een besluit, door de bondgenooten genomen,
zoodat ook België zoude bestuurd blijven in den
naam van de geallieerden. Er lag tevens eene
vingerwijzing naar de vereeniging met Holland in de
omstandigheid, dat niet alleen de bondgenooten elk
een Commissaris benoemden bij den Gouverneur-
Generaal, maar dat ditzelfde ook toegestaan werd aan
den Souvereinen Vorst 384). Eindelijk nog verdient het
opmerking, dat de Baron de Vincent niet alleen het
bestuur aanvaardde over België, maar ook over het
daarmede in éénen adem genoemde land van Luik.
Dit was de toestand, toen twee maanden na de
inneming van Parijs, den 30sten Mei 1814, het
tractaat tusschen Frankrijk en de geallieerden

gesloten werd. In art. 6 van het tractaat werd
bevestigd, wat tusschen Engeland en zijne
bondgenooten vroeger was overeengekomen.
Holland, geplaatst onder de souvereiniteit van het
huis van Oranje, zoude eene aanwinst van
grondgebied erlangen. Met het oog op het
voorgenomen huwelijk van den Erfprins met prinses
Charlotte, werd tevens bepaald, dat de Souverein van
Nederland geene vreemde kroon zoude mogen
dragen. Antwerpen zou, volgens art. 15, voortaan
alleen port de commerce zijn. Was dit alles? Was
alles verder overgelaten aan de nadere regeling, te
maken op het Congres, dat, volgens art. 32 van het
tractaat, te Weenen zoude bijeenkomen? Geenszins.
Men begreep zooveel mogelijk reeds dadelijk den
omvang van het nieuwe rijk te moeten bepalen. De
landen, gelegen tusschen de zee, de bij het tractaat
bepaalde grenzen van Frankrijk en de Maas, zouden
ten eeuwige dage met Holland vereenigd worden;
alleen over hetgeen tusschen de Maas en den Rijn
lag, zoude op het Congres nader worden beslist.
Echter werd uitdrukkelijk gezegd, dat de grenzen op
den rechter Maasoever geregeld zouden worden naar
de militaire behoeften van Holland en zijne naburen,
en dat de op Frankrijk heroverde landen op den linker

Rijnoever zouden dienen tot vergrooting van Holland
en tot compensatie voor Pruisen en andere Duitsche
Staten. Men maakte echter bezwaar, dit alles op te
nemen in het openbaar te maken tractaat. Daarvoor
dienden de geheime artikelen (artt. 3 en 4). Ook de
bepaling, dat de Schelde vrij zoude zijn, dat is: dat zij
beheerscht zoude worden door het nieuwe recht der
Revolutie betrekkelijk de gemeenschappelijke
rivieren; ook deze bepaling vond in die geheime
artikelen hare plaats. Zoo was dan de vereeniging van
België en Holland opgenomen in het Europeesche
recht.
De omvang van het nieuwe rijk bleef dus naar de
oostzijde onbepaald. Hoever het rijk naar dien kant
zoude reiken, werd eerst geregeld in het tractaat, den
31sten Mei 1815 te Weenen tusschen Nederland en
de bondgenooten gesloten. Doch de nadere
omschrijving van het grondgebied was niet het
eenige, wat nog regeling vereischte. Onder welke
voorwaarden zoude de vereeniging plaats vinden? De
noordelijke en zuidelijke Nederlanden, in de 16e
eeuw voor een kort tijdsbestek onder één scepter
vereenigd, waren sedert ieder huns weegs gegaan. Zij
mochten nog één naam dragen; was er echter anders
tusschen beiden veel overeenkomst? Hier Noord-

Nederland met zijn eigen taal en letterkunde, met zijn
Protestantsch karakter, bovenal op den handel en
scheepvaart als de hoofdbronnen zijner welvaart
gericht. Ginds België, door taal en zeden aan
Frankrijk verwant, Roomsch-Katholiek in zijn
godsdienst, in landbouw en fabriekwezen zijn
bestaan zoekende. En terwijl Noord-Nederland,
onder den invloed van zijn rijk verleden, met eene
zekere voornaamheid nederzag op België, dat nog
geene rol op het tooneel der wereld had gespeeld,
waren de herinneringen, die de handelspolitiek van
het noorden, in 't bijzonder de sluiting der Schelde in
België hadden achtergelaten, niet geschikt om die
vereeniging met Holland, en dat nog wel onder een
protestantsch Vorst, met ingenomenheid te
beschouwen. En hoewel de tijd er niet naar was, om
veel gewicht te hechten aan de wenschen der volken,
zoo konden toch de machthebbenden de oogen niet
sluiten voor de moeielijkheden, die deze vereeniging
in den weg stonden, eene vereeniging, waarbij een
grooter volk als aanhangsel aan een kleiner werd
toegevoegd. De diplomatie brak zich er het hoofd
mede. „Laat”, zoo schreef Lord Castlereagh aan Lord
Clancarty, den 16den Mei 1814 385), „laat de
Souvereine Vorst eene commissie benoemen, b.v. van

drie Hollanders en drie Belgen, om een project voor
de vereeniging op te maken, hetwelk aan de
goedkeuring van de Souvereinen kan worden
onderworpen.” Dit denkbeeld lachte echter onze
staatslieden niet toe. Men duide hun dit niet ten
kwade. Het was vooruit te zien, niet alleen dat langs
dezen weg de zaak op de lange baan zoude worden
geschoven, maar bovendien, dat wat de Belgen,
vooral die van de bovendrijvende richting,
wenschten, onmogelijk kon worden ingewilligd. Voor
zoover hierover nog twijfel mocht hebben bestaan, de
Nederlandsche regeering was door haren
commissaris bij den baron de Vincent voldoende op
de hoogte gebracht van de stemming in België. Die
commissaris was G. A. G. P. baron van der Capellen.
In 1778 uit een patriotsch geslacht geboren, zoon van
een slachtoffer der gebeurtenissen van 1787, had hij
posten bekleed onder de Bataafsche Republiek; als
Landdrost van Oost-Friesland en vervolgens als
Minister van Binnenlandsche Zaken in dienst van
Koning Lodewijk gestaan, ja had hij dezen Vorst na
zijnen val te Gratz bezocht, om eerst na de bevrijding
in ons vaderland terug te keeren. Wij zien hem
dadelijk optreden als Commissaris in het departement
der Zuiderzee; kort daarop, na de invoering der

Grondwet van 1814, als Secretaris van Staat voor
Koophandel en Koloniën. En dit alles
niettegenstaande zijne antecedenten en die van zijn
geslacht; niettegenstaande de Souvereine Vorst hem
nooit gezien had; alleen door den invloed van Falck,
die van der Capellen hoogschatte en vereerde 386). Op
dezen man, die bij de organisatie van Oost-Friesland
de genegenheid der bevolking aldaar had weten te
winnen, was voor deze moeilijke en kiesche zending
de keus gevallen 387). Wanneer men nu de
briefwisseling door van der Capellen in Mei 1814
met onzen Minister van Buitenlandsche Zaken, van
Nagell tot Ampsen gevoerd, naleest 388), dan springt
het in 't oog, welke bezwaren het zoude inhebben,
België te verzoenen met de vereeniging. Weg te
nemen was de slechte indruk, verwekt doordat de
Souverein gepoogd had, het Belgische gepeupel te
zijnen gunste te stemmen, en eene beweging voor de
vereeniging te doen ontstaan. Had dit hem in der tijd
eene berisping van de Engelsche diplomatie
berokkend, ook in België had dit eene zeer
onaangename stemming teweeggebracht 389). Maar
dit was niet het voorname struikelblok, dat uit den
weg geruimd moest worden. Men zoude de Belgen
zeer gunstig stemmen, zeide Vincent, wanneer het

niet werd de vereeniging van België met Holland,
maar van Holland met België. Een verschil in
woorden, naar van der Capellen meende; dat echter
van gewicht was, omdat van de te kiezen uitdrukking
afhing, welk van beide deelen de hoofdzaak, welke
het toevoegsel zoude uitmaken. Het tractaat van
Parijs besliste, door in art. 6 te spreken van aanwinst
van grondgebied voor Holland, dit punt tegen den
wensch der Belgen. Eveneens zoude de vraag van de
opening der Schelde hare oplossing vinden in dit
tractaat. Maar twee punten waren er bovenal, die de
gemoederen in België verontrustten; de twee punten,
die overal het meeste gewicht in de schaal leggen: het
geld en de godsdienst. Terwijl Holland in de
vereeniging zoude treden, beladen met een zwaren
schuldenlast, was België zoo goed als daarvan
bevrijd. Eene samensmelting der schulden, en dus
gelijkheid van belastingen in noord en zuid, was een
punt van groot bezwaar. Van nog grooter gewicht
echter was het stuk van den godsdienst. Vooral op
een oogenblik toen uit den aard der zaak de oude
denkbeelden den boventoon voerden, denkbeelden
die zelfs de goedkeuring hadden verworven van hen,
die in naam der geallieerden België bestuurden. In
den brief, den 7den Maart 1814 onder uitdrukkelijke

goedkeuring van de commissarissen van Lottum en
Delius aan de Belgische geestelijkheid gezonden,
was met zooveel woorden verklaard, dat de
verhouding tusschen den Staat en de Roomsch-
Katholieke kerk zoude geregeld worden naar het
kanonieke recht en de oude constitutioneele wetten
van den lande 390). De handhaving dezer beginselen
was de wensch van allen, die onder den invloed der
geestelijkheid stonden. Zoude men hierop kunnen
rekenen onder een protestantsch Vorst, wien de
Grondwet bovendien in art. 139 het recht had
toegekend, toezicht op alle gezindten uit te oefenen?
Men maakte zich hierover ongerust, en voorzeker
niet ten onrechte. Indien er eenige waarheid is in het
vroeger door mij gezegde, was het niet minder
onmogelijk, in België de Roomsch-Katholieke kerk
als Staatskerk te herstellen, dan in het noorden de
Hervormde kerk. Althans zoo er van eene
vereeniging tusschen beide landen sprake zoude zijn.
Wat zoude bij dergelijke aanspraken het resultaat zijn
van eene gemengde uit Belgen en Hollanders te
benoemen commissie? Neen, laat ons gaan naar
Parijs, zullen de Souvereine Vorst, zijne rechterhand
Falck, en zijn beschermer Lord Clancarty tot
elkander gezegd hebben; laat ons zien de geallieerden